Қарағанды

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Қарағанды</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1471</id>
    <revision>
      <id>3659796</id>
      <parentid>3586458</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3659796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31061" sha1="ohs9h42itscyity3zvivqhl2ucyy09g" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Қарағанды
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
| photo1a = 
| photo1b = 
| photo1c = 
| photo1d = 
| photo1e = 
| photo2a =  
| photo2b =
| photo2c =
| photo2d =
| photo2e =
| photo3a = Қарағанды вокзалы.jpg
| photo4a = Караганда, 6-й микрорайон сверху.jpg
| photo4b = Караганда, проспект Бухар-Жырау сверху.jpg
| photo5a = Qaraghandy, Kazakhstan.jpg
| photo5b = Вид на 45-й квартал Караганды с моста.jpg
| photo6a = Караганда-Пассажирская сверху.jpg
| photo7a = Nurken Abdriov Avenue.jpg
| photo7b = Караганда, Ермекова 33 сверху.jpg
| photo7c =
| photo7d =
| photo7e =
| size = 287
| position = center
| spacing = 
| color = 
| border = 
| color_border = 
| text = 
| text_background = 
| foot_montage =
}} 
 |әкімшілік күйі          = Облыс орталығы
 |елтаңба                 = Seal of Karaganda.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 49|lat_min= 48|lat_sec=
  |lon_deg= 73|lon_min= 07|lon_sec=
|CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Қарағанды облысы
 |кестедегі облыс         = Қарағанды облысы
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = [[Мейрам Мұратұлы Кожухов]]
 |құрылған уақыты         = 1931
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 550
 |биiктiктiң түрi         = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі    = 553
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 515 625&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 937,5 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] 47,63 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 38,54 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 2,73 % &lt;br /&gt;[[татарлар]] 2,55 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 2,36 % &lt;br /&gt;  [[корейлер]] 1,44 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,64 %  &lt;br /&gt; басқалары 4,11 % (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар
  |этнохороним            = қарағандылық
 |телефон коды            = 7212
 |пошта индекстері        = 100000-100030
 |автомобиль коды         = M
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Karaganda
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-karagandy?lang=kk Қарағанды қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = 
 |add1n                   = Марапаттары
 |add1                    = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
{{мағына|Қарағанды (айрық)}}
'''Қарағанды''' — [[Орталық Қазақстан]]дағы қала, [[Қарағанды облысы]]ның орталығы. Қазақстан қалаларының халық саны бойынша [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]] және [[Ақтөбе]] шаһарларынан кейін 5-ші орында орналасқан. [[1934 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Қарағанды поселкесі ЖОАК Президиумының қаулысымен қала болып қайта құрылды. Қала аумағы 543,3 шаршы километрге тең. Қала халқының саны 2019 жылғы 1 қазан 496 701 адамды құрады&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;. Қалалық әкімшілікте 1 ауылдық елді мекен бар.

== Этимологиясы ==
Қарағанды ​​қаласының атауы «қара қанмен» (ҚАРА ҚАНДЫ) байланысты, яғни жергілікті адамдар көмір қабатын  қара қанға теңеген. Ұйыған қара қан сияқты. Жергілікті тұрғындар өнеркәсіптік өндіру басталғанға дейін жер бетіндегі қара көмір қабаттарын көрді.

== Тарихы ==
1833 жылы көмірді тауып алған бақташы бала [[Аппақ Байжанов]] туралы аңыз ел аузында сақталған. XIX ғасырдың аяғында геологиялық зерттеулер жүргізіліп, XX ғасырдың басында көмір өндіру орыс көпестерімен басталса, соңында француз, ағылшын кәсіпкерлерімен жалғасты.

Алғашқы орыс қоныс аударушылары 1906 жылы [[Столыпин реформасы|Столыпин аграрлық реформасы]] бойынша келіп, Михайловка ([[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]]) ауылын құрды, содан кейін “Тихоновка”, “Зеленая балка” және “Новоузенка” құрылған болатын. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін ағылшындықтардың кетуіне байланысты көмір өндірісі уақытша тоқтатылды. Аумақтық құрылым жағынан, [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] [[Ақмола уезі]]нің Спасск болысының құрамына кірді.

1930 жылы көмір өндірісі белсенді түрде қайта басталып, жер аударған(тәркіленген) КСРО азаматтары мен олардың отбасыларына саз-балшықтан жартылай жер үй сияқты уақытша тұрғын үйлердің құрылысы басталды. Жаңадан келген жұмысшылар мен мамандардың басым көпшілігі жаңа салынған [[Майқұдық]], “Жаңа Тихоновка”, “Пришахтинский” ауылдарында қоныстанды. Бұрынғы ауылдарда да халық саны айтарлықтай өсті.

1931 жылдың 20 наурызында ҚазОАК (КазЦИК) бұйрығымен өз бюджеті бар Қарағанды жұмыс кеңесі құрылады, ол тікелей комитетке бағынатын болады. Орталығы кейін қала құрамына кірген “Большая Михайловка” ауылында болды. 1931 жылы шахталық Қарағанды кенті жұмыс ауылына айналады. 1930 бен 1931 жылы кеңес ауылының, кейін 1931-1932 жылы қала кеңесінің тұңғыш басқарушысы болып Қарағанды облысының Шет ауданының тумасы Кәрібоз Шектібаев (1897-1938) тағайындалады.

1934 жылдың 10 ақпанының БРОАК (ВЦИК) Президиумының қаулысы: 1. Қазақ АССР-нің төменде келтірілген елді мекендерді қалаға айналдыру: б) Қарағанды тас көмір бассейнін пайдалану жөніндегі мемлекеттік трест құрылысы аумағында пайда болған Қарағанды облысының Тельман ауданындағы елді мекен қалаға айналып,  Қарағанды атауы берілсін.&lt;ref&gt;[https://ru.m.wikisource.org/wiki/Постановление_ВЦИК_от_10.02.1934_Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР]&lt;/ref&gt;

[[Ұлы Отан соғысы]] басталысымен мыңдаған қарағандылық майданға атсалысты.

1950 жылдары қалада екі апат орын алды - Ил-12 ұшақ күйреуі&lt;ref&gt;[http://www.airdisaster.ru/database.php?id=721Катастрофа Ил-12 Казахского управления ГВФ в аэропорту Караганды]&lt;/ref&gt; және 4-Д зауытындағы жарылыс&lt;ref&gt;[http://ru.encyclopedia.kz/index.php/ Взрыв_на_заводе_№_4ДВзрыв_на_заводе_№_4Д]&lt;/ref&gt;.

1974 жылы 66 кәсіпорын мен ұйымдар, оның ішінде 3 разрез бен 26 шахта [[Қарағанды көмір бассейні|“Қарағандыкөмір”]] өндіріс бірлестігіне қосылды.

[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ыдырауы қазақстандық шахтер астанасына қатты әсер етті - революциялық 1920-шы және әскери 1940-шы жылдардан кейінгі 1990-шы жылдар Қарағанды үшін XX ғасырда ең қиын уақытқа айналды. Еліміздің үшінші от жағушысы деп аталатын Қарағанды XXI ғасырдың басында КСРО кезінде өндірілген көмірдің аз ғана бөлігін өндіреді.

== Географиясы ==
=== Климаты ===
&lt;div style=&quot;max-width:75%&quot;&gt;{{Қаланың ауа райы
|Жер_ілік = Қарағанды 
|Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/қарағанды/ Қарағанды ауа райы мен климаты]
|Қаң_а_макс  = 5.5
|Ақп_а_макс  = 7.0
|Нау_а_макс  = 22.3
|Сәу_а_макс  = 29.9
|Мам_а_макс  = 34.8
|Мау_а_макс  = 39.1
|Шіл_а_макс  = 39.6
|Там_а_макс  = 40.2
|Қыр_а_макс  = 37.4
|Қаз_а_макс  = 26.5
|Қар_а_макс  = 18.4
|Жел_а_макс  = 11.5
|Жыл__а_макс  = 40.2
|Қаң_а_мин  = -35.6
|Ақп_а_мин  = -37.3
|Нау_а_мин  = -33.0
|Сәу_а_мин  = -16.3
|Мам_а_мин  = -8.8
|Мау_а_мин  = -1.4
|Шіл_а_мин  = 4.2
|Там_а_мин  = 0.7
|Қыр_а_мин  = -6.0
|Қаз_а_мин  = -19.3
|Қар_а_мин  = -38.0
|Жел_а_мин  = -35.0
|Жыл__а_мин  = -38.0
|Қаң_ор_макс  = -9.1
|Ақп_ор_макс  = -7.9
|Нау_ор_макс  = -1.4
|Сәу_ор_макс  = 12.3
|Мам_ор_макс  = 20.3
|Мау_ор_макс  = 25.6
|Шіл_ор_макс  = 26.9
|Там_ор_макс  = 25.4
|Қыр_ор_макс  = 19.4
|Қаз_ор_макс  = 10.4
|Қар_ор_макс  = -0.5
|Жел_ор_макс  = -6.9
|Жыл__ор_макс  = 9.5
|Қаң_ор_мин  = -17.0
|Ақп_ор_мин  = -17.0
|Нау_ор_мин  = -10.5
|Сәу_ор_мин  = -0.1
|Мам_ор_мин  = 6.9
|Мау_ор_мин  = 12.1
|Шіл_ор_мин  = 14.3
|Там_ор_мин  = 12.3
|Қыр_ор_мин  = 6.1
|Қаз_ор_мин  = -0.3
|Қар_ор_мин  = -8.6
|Жел_ор_мин  = -14.8
|Жыл__ор_мин  = -1.4
|Қаң_ор  = -13.1
|Ақп_ор  = -12.5
|Нау_ор  = -6.0
|Сәу_ор  = 6.1
|Мам_ор  = 13.6
|Мау_ор  = 18.8
|Шіл_ор  = 20.6
|Там_ор  = 18.9
|Қыр_ор  = 12.8
|Қаз_ор  = 5.0
|Қар_ор  = -4.5
|Жел_ор  = -10.8
|Жыл__ор  = 4.1
|Қаң_ор_ж-ш  = 23.2
|Ақп_ор_ж-ш  = 21.5
|Нау_ор_ж-ш  = 19.1
|Сәу_ор_ж-ш  = 25.7
|Мам_ор_ж-ш  = 42.3
|Мау_ор_ж-ш  = 35.5
|Шіл_ор_ж-ш  = 44.0
|Там_ор_ж-ш  = 30.6
|Қыр_ор_ж-ш  = 21.4
|Қаз_ор_ж-ш  = 28.1
|Қар_ор_ж-ш  = 30.3
|Жел_ор_ж-ш  = 25.3
|Жыл__ор_ж-ш  = 347.0
|}}
&lt;/div&gt;
== Ұлттық құрамы ==

Есептілік деректер бойынша 2020 жылдың басына қалада тұратын халық санының 
45,78 %-ы қазақтар, 
39,89 %-ы орыстар, 
2,91 %-ы украиндар, 
2,62 %-ы татарлар, 
2,49 %-ы немістер, 
1,48 %-ы кәрістер, 
4,84 %-ы басқа ұлт өкілдері.

== Демография ==

2006 жылғы деректер бойынша халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер:
туылу – 16,85
өлім – 13,89
табиғи өсім – 2,96

Қалада 01.01.07 жылға 10371 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 
92 ірі, 397 орта, 9882 шағын субъектілер.

*2007 жылғы 1 қаңтарда 453.4 мың адам
*2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 471,8 мың адамды құрады. Әкімшілік-аумақтық құрылым екі ауданмен ұсынылған: 256,7 мың адам тұрғыны бар [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] және 215,1 мың адам тұрғыны бар [[Октябрь ауданы (Қарағанды)]].
Қала аумағында 113 ұлттың өкілдері тұрады.
*2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 470&amp;nbsp;900&lt;ref&gt;[http://www.karaganda-akimat.kz/rus/ Информационный портал Аппарата акима города Караганды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022021302/http://karaganda-akimat.kz/rus/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;

Қарағанды қаласы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1959!!	1970!!	1979!!	1989!!	1991!!	1999!!	2004!!	2005!!	2006
|-
|397 083	
|523 271	
|571 877	
|613 797	
|608 600	
|436 864	
|428 867	
|435 953	
|446 139
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!	2007!!	2008!!	2009!!	2010!!	2011!!	2012!!2013!!	2014!!	2015
|-
|453 271	
|459 187	
|459 778	
|465 178	
|470 890	
|475 370	
|478 952	
|484 510	
|492 162
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2021 жылғы Ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||436864||{{өсім}}459778 ||{{өсім}}508824 ||110,7 ||209795 ||{{өсім}}235844 ||112,4 ||249983 ||{{өсім}}272980 ||109,2
|}

== Өнеркәсіп ==

Негізгі экономикалық бағыт: 
энергетика; 
тамақ өнеркәсібі. 
Қаланың негізгі кәсіпорындары:
«Қарағанды-Жарық» ЖШС, «Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК, «Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС.
Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:
электр энергиясы; 
жылу энергиясы; 
маргарин өнімі;
сыра;
конфеттер.

== Ауыл шаруашылығы ==

2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, 14,9 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы.  Аймақта ауыл шаруашылық өнім өндіруге 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жерлер пайдаланылады, оның ішінде 3,0 мың га – егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 2,9 мың гектар ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның  0,1 мың гектарын дәнді дақылдар, 
1,3 мың гектарын картоп,  0,5 мың гектарын көкөніс алады.  2006 жылы 0,1 мың тонна дән дақылдар, 
23,5 мың тонна картоп, 
12,5 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 
0,7 мың тонна ет (тірі салмақта), 
3,5 мың тонна сүт; 
1991,0 мың дана жұмыртқа өндірілді.
2007 жылғы 1 қаңтарға 
ірі қара мал саны 3,0 мың бас; 
қой мен ешкі – 1,1 мың бас; 
шошқа – 2,4 мың бас; 
жылқы - 0,1 мың бас; 
құс - 22,8 мың басты құрады.* 
Қалада 2006/2007 оқу жылы басына 
• 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 62917 оқушы оқиды, 
• 18 колледжде – 23427 оқушы, 
• 11 кәсіби-техникалық оқу орнында – 4567 оқушы, 
• 12 жоғары оқу орнында - 56222 оқушы оқиды.
Қалада 
• 26 кітапхана, 
• 9 клуб типті мекеме, 
• кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 7 ұйым, 
• 4 мәдениет және демалыс паркі, 
• 3 театр, 
• 2 мұражай, 
• 1 концерт залы, 
• бір хайуанаттар паркі жұмыс істейді. 
2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 118844 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 34150 теңге.
2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 77505,5 млн теңгені құрады.
2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 49855,6 млн теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 132,5%-ды құрайды. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 21687,7 млн теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 140,7%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметін есепке алмағанда) 131272,1 млн теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 21379,2 млн теңге.
* Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша

== Қарағанды қаласының ескерткіштері==

Қарағанды қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. Олардың ішінде Абылай ханның ақылшысы, суырып салма ақын Бұқар жыраудың ескерткіші, қазақ әдебиетінің классигі, ұлы ақын Абай Құнанбаев ескерткіші және тағы басқалары көз тартарлықтай.

Бұқар жырау ескерткіші (1668- 1781).

Бұқар жырау Қалқаманұлы ( 1668- 1781), ақын, жырау. Абылай ханның ақылшысы.

Абай Құнанбаев ескерткіші (1845-1904).
2011 жылы 28 мамырда ескерткіш ашылды атақты фраза «Қайда-қайда? Қарағандыда!&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/20110529/381407819.html|title=Памятник фразе &quot;Где-где? В Караганде!&quot; открыт в Казахстане|website=ria.ru|date=2011-05-29}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінде Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы атындағы Қарағанды ​​этносаябағында «Ашаршылық құрбандарына» монументі ашылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/karagandyda-kugyn-surgin-kurbandaryna-eskertkish-ashyldy|title=Қарағандыда қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш ашылды|website=saryarqanews.kz|date=2022-05-31}}&lt;/ref&gt; Ол аштықты бейнелейтін жабық қазанның, сонымен қатар ер мен әйелдің бейнесінде жасалған.

== Білім және ғылым ==
[[Сурет:Karaganda State University.JPG|thumb|left|Қарағанды мемлекеттік университеті]]
Мемлекеттік ЖОО-лар
Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында өмірге келіп, өсімі тараған қала. Қарағанды облысының әкімшілік-орталығы. Петропавл-Шу темір жол бойындағы ірі темір жол стансасы, әуе, автомобиль қатынасының торабы.

Іргесі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындарының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қалаға, 1936 жылы облыс орталығына айналды. Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында, жазда тартылып қалатын Бұқпа өзенінің екі жағалауында орналасқан. Климаты айқын континенттік, қысы суық, ұзақ, қар жамылғысы жұқа, боранды, жазы ыстық, құрғақ, аңызақ желді.
Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс-Қарағанды каналы, жер асты сулары қамтамасыз етеді.

Қарағандының 170 жылдық тарихы бар. Қараған көп өсетіндіктен қала «Қарағанды» деп аталған. Бұл жерден 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. Өтепов деген бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан. Орыс кен кәсіпкерлері Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап Қарағандыдан көмір өндіре бастайды. Өндірілген көмір [[Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы|Спасск мыс қорыту зауыты]]на тасылып тұрған.

Қазан төңкерілісінен кейін Қарағанды шахталары мемлекет меншігіне айналды. 1920-30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін анықтады. 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Қарағандыда елдің үшінші көмір базасын салу туралы шешім шығарылды. Бұл Қарағанды көмір алабының дамуындағы жаңа кезең болды. Алғашқы бесжылдық жылдары Қарағандыда ірі көмір өндіру орталығы пайда болды. Оны салуға Донбасс кеншілері жан-жақты кәсіби көмек көрсетті. Шахталарды кен қазатын құралдар және жабдықтармен қамтамасыз етті. Қарағанды көмірін Оралға, Батыс Сібірге, Орта Азияға жеткізу үшін темір жолдар салынды. 
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсіптерін, теміржол көлігін қамтамасыз етті.

Өнеркәсібінің басты саласы – тас көмір өндіру. Олармен «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» ЖШС-терінің ірі кәсіпорындары шұғылданады.Қарағанды ғылым, білім, мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институттары орналасқан. Қарағанда мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, ішкі істер Министрлігінің заң институты және әр саладан мамандар даярлайтын мемлекеттік емес 10 жоғары оқу орны жұмыс істейді. 10 кәсіптік-техникалық мектеп, 7 колледж, 80 мектеп, 39 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана, 24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клубтар, 2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, спорт кешені, стадион, екі үлкен саябақ бар. Қаланың орталық бөлігінің архитектурасын жасағаны үшін авторлар-тобы (архитектор Э.Г. Меликов, С.И. [[Станислав Ильич Мордвинцев|Мордвинцев]], М.О. Жандәулетов) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Қалада Н.Ә. Әбдіровке ескерткіш орнатылды (1958), «Шахтер Даңқы» (1976) және 2-ші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза болған қарағандылықтарға (1978), арналған монументтер қойылды. 
Қарағандыда әр түрлі білім орындары бар. Олар ҚарМУ ҚарМТУ ҚММУ ҚЭУ ҚУ Болашақ ҚЗИ және әр түрлі білімді мектептер қалыптасқан,олар НЗМ, сшод &quot;Мурагер&quot;,&quot;Дарын&quot;, Ктл және тағы да басқа білімді мекемелер қалыптасқан. Қарағанды облысының білімі мен ғылым жоғары деңгейде .
== Мәдениетте ==
Қарағанды қаласына [[Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков]]тың &quot;Қарағанды вальсі&quot; деген әні арналған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2022-02-11|lang=kk-KK|title=Қара Дәулеттің қара өлеңі - Ortalyq.kz|url=https://ortalyq.kz/ara-d-uletti-ara-le-i/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2022-02-11|title=Қарағанды қ. білім бөлімінің білім беру ұйымдары - Обложка - «Балақай» бөбекжайы шеруінің өткізілуі жайлы ақпарат|url=https://kargoo.kz/photoreport/detail/598|website=kargoo.kz}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қарағанды облысы}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Қарағанды]]</text>
      <sha1>ohs9h42itscyity3zvivqhl2ucyy09g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659797</id>
      <parentid>3659796</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3659797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30795" sha1="5p6kbm8fkonnmlypq1ky1zos0tltxqq" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Қарағанды
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
| photo3a = Қарағанды вокзалы.jpg
| photo4a = Караганда, 6-й микрорайон сверху.jpg
| photo4b = Караганда, проспект Бухар-Жырау сверху.jpg
| photo5a = Qaraghandy, Kazakhstan.jpg
| photo5b = Вид на 45-й квартал Караганды с моста.jpg
| photo6a = Караганда-Пассажирская сверху.jpg
| photo7a = Nurken Abdriov Avenue.jpg
| photo7b = Караганда, Ермекова 33 сверху.jpg
| size = 287
| position = center}} 
 |әкімшілік күйі          = Облыс орталығы
 |елтаңба                 = Seal of Karaganda.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 49|lat_min= 48|lat_sec=
  |lon_deg= 73|lon_min= 07|lon_sec=
|CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Қарағанды облысы
 |кестедегі облыс         = Қарағанды облысы
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = [[Мейрам Мұратұлы Кожухов]]
 |құрылған уақыты         = 1931
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 550
 |биiктiктiң түрi         = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі    = 553
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 515 625&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 937,5 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] 47,63 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 38,54 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 2,73 % &lt;br /&gt;[[татарлар]] 2,55 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 2,36 % &lt;br /&gt;  [[корейлер]] 1,44 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,64 %  &lt;br /&gt; басқалары 4,11 % (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар
  |этнохороним            = қарағандылық
 |телефон коды            = 7212
 |пошта индекстері        = 100000-100030
 |автомобиль коды         = M
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Karaganda
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-karagandy?lang=kk Қарағанды қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = 
 |add1n                   = Марапаттары
 |add1                    = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
{{мағына|Қарағанды (айрық)}}
'''Қарағанды''' — [[Орталық Қазақстан]]дағы қала, [[Қарағанды облысы]]ның орталығы. Қазақстан қалаларының халық саны бойынша [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]] және [[Ақтөбе]] шаһарларынан кейін 5-ші орында орналасқан. [[1934 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Қарағанды поселкесі ЖОАК Президиумының қаулысымен қала болып қайта құрылды. Қала аумағы 543,3 шаршы километрге тең. Қала халқының саны 2019 жылғы 1 қазан 496 701 адамды құрады&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;. Қалалық әкімшілікте 1 ауылдық елді мекен бар.

== Этимологиясы ==
Қарағанды ​​қаласының атауы «қара қанмен» (ҚАРА ҚАНДЫ) байланысты, яғни жергілікті адамдар көмір қабатын  қара қанға теңеген. Ұйыған қара қан сияқты. Жергілікті тұрғындар өнеркәсіптік өндіру басталғанға дейін жер бетіндегі қара көмір қабаттарын көрді.

== Тарихы ==
1833 жылы көмірді тауып алған бақташы бала [[Аппақ Байжанов]] туралы аңыз ел аузында сақталған. XIX ғасырдың аяғында геологиялық зерттеулер жүргізіліп, XX ғасырдың басында көмір өндіру орыс көпестерімен басталса, соңында француз, ағылшын кәсіпкерлерімен жалғасты.

Алғашқы орыс қоныс аударушылары 1906 жылы [[Столыпин реформасы|Столыпин аграрлық реформасы]] бойынша келіп, Михайловка ([[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]]) ауылын құрды, содан кейін “Тихоновка”, “Зеленая балка” және “Новоузенка” құрылған болатын. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін ағылшындықтардың кетуіне байланысты көмір өндірісі уақытша тоқтатылды. Аумақтық құрылым жағынан, [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] [[Ақмола уезі]]нің Спасск болысының құрамына кірді.

1930 жылы көмір өндірісі белсенді түрде қайта басталып, жер аударған(тәркіленген) КСРО азаматтары мен олардың отбасыларына саз-балшықтан жартылай жер үй сияқты уақытша тұрғын үйлердің құрылысы басталды. Жаңадан келген жұмысшылар мен мамандардың басым көпшілігі жаңа салынған [[Майқұдық]], “Жаңа Тихоновка”, “Пришахтинский” ауылдарында қоныстанды. Бұрынғы ауылдарда да халық саны айтарлықтай өсті.

1931 жылдың 20 наурызында ҚазОАК (КазЦИК) бұйрығымен өз бюджеті бар Қарағанды жұмыс кеңесі құрылады, ол тікелей комитетке бағынатын болады. Орталығы кейін қала құрамына кірген “Большая Михайловка” ауылында болды. 1931 жылы шахталық Қарағанды кенті жұмыс ауылына айналады. 1930 бен 1931 жылы кеңес ауылының, кейін 1931-1932 жылы қала кеңесінің тұңғыш басқарушысы болып Қарағанды облысының Шет ауданының тумасы Кәрібоз Шектібаев (1897-1938) тағайындалады.

1934 жылдың 10 ақпанының БРОАК (ВЦИК) Президиумының қаулысы: 1. Қазақ АССР-нің төменде келтірілген елді мекендерді қалаға айналдыру: б) Қарағанды тас көмір бассейнін пайдалану жөніндегі мемлекеттік трест құрылысы аумағында пайда болған Қарағанды облысының Тельман ауданындағы елді мекен қалаға айналып,  Қарағанды атауы берілсін.&lt;ref&gt;[https://ru.m.wikisource.org/wiki/Постановление_ВЦИК_от_10.02.1934_Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР]&lt;/ref&gt;

[[Ұлы Отан соғысы]] басталысымен мыңдаған қарағандылық майданға атсалысты.

1950 жылдары қалада екі апат орын алды - Ил-12 ұшақ күйреуі&lt;ref&gt;[http://www.airdisaster.ru/database.php?id=721Катастрофа Ил-12 Казахского управления ГВФ в аэропорту Караганды]&lt;/ref&gt; және 4-Д зауытындағы жарылыс&lt;ref&gt;[http://ru.encyclopedia.kz/index.php/ Взрыв_на_заводе_№_4ДВзрыв_на_заводе_№_4Д]&lt;/ref&gt;.

1974 жылы 66 кәсіпорын мен ұйымдар, оның ішінде 3 разрез бен 26 шахта [[Қарағанды көмір бассейні|“Қарағандыкөмір”]] өндіріс бірлестігіне қосылды.

[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ыдырауы қазақстандық шахтер астанасына қатты әсер етті - революциялық 1920-шы және әскери 1940-шы жылдардан кейінгі 1990-шы жылдар Қарағанды үшін XX ғасырда ең қиын уақытқа айналды. Еліміздің үшінші от жағушысы деп аталатын Қарағанды XXI ғасырдың басында КСРО кезінде өндірілген көмірдің аз ғана бөлігін өндіреді.

== Географиясы ==
=== Климаты ===
&lt;div style=&quot;max-width:75%&quot;&gt;{{Қаланың ауа райы
|Жер_ілік = Қарағанды 
|Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/қарағанды/ Қарағанды ауа райы мен климаты]
|Қаң_а_макс  = 5.5
|Ақп_а_макс  = 7.0
|Нау_а_макс  = 22.3
|Сәу_а_макс  = 29.9
|Мам_а_макс  = 34.8
|Мау_а_макс  = 39.1
|Шіл_а_макс  = 39.6
|Там_а_макс  = 40.2
|Қыр_а_макс  = 37.4
|Қаз_а_макс  = 26.5
|Қар_а_макс  = 18.4
|Жел_а_макс  = 11.5
|Жыл__а_макс  = 40.2
|Қаң_а_мин  = -35.6
|Ақп_а_мин  = -37.3
|Нау_а_мин  = -33.0
|Сәу_а_мин  = -16.3
|Мам_а_мин  = -8.8
|Мау_а_мин  = -1.4
|Шіл_а_мин  = 4.2
|Там_а_мин  = 0.7
|Қыр_а_мин  = -6.0
|Қаз_а_мин  = -19.3
|Қар_а_мин  = -38.0
|Жел_а_мин  = -35.0
|Жыл__а_мин  = -38.0
|Қаң_ор_макс  = -9.1
|Ақп_ор_макс  = -7.9
|Нау_ор_макс  = -1.4
|Сәу_ор_макс  = 12.3
|Мам_ор_макс  = 20.3
|Мау_ор_макс  = 25.6
|Шіл_ор_макс  = 26.9
|Там_ор_макс  = 25.4
|Қыр_ор_макс  = 19.4
|Қаз_ор_макс  = 10.4
|Қар_ор_макс  = -0.5
|Жел_ор_макс  = -6.9
|Жыл__ор_макс  = 9.5
|Қаң_ор_мин  = -17.0
|Ақп_ор_мин  = -17.0
|Нау_ор_мин  = -10.5
|Сәу_ор_мин  = -0.1
|Мам_ор_мин  = 6.9
|Мау_ор_мин  = 12.1
|Шіл_ор_мин  = 14.3
|Там_ор_мин  = 12.3
|Қыр_ор_мин  = 6.1
|Қаз_ор_мин  = -0.3
|Қар_ор_мин  = -8.6
|Жел_ор_мин  = -14.8
|Жыл__ор_мин  = -1.4
|Қаң_ор  = -13.1
|Ақп_ор  = -12.5
|Нау_ор  = -6.0
|Сәу_ор  = 6.1
|Мам_ор  = 13.6
|Мау_ор  = 18.8
|Шіл_ор  = 20.6
|Там_ор  = 18.9
|Қыр_ор  = 12.8
|Қаз_ор  = 5.0
|Қар_ор  = -4.5
|Жел_ор  = -10.8
|Жыл__ор  = 4.1
|Қаң_ор_ж-ш  = 23.2
|Ақп_ор_ж-ш  = 21.5
|Нау_ор_ж-ш  = 19.1
|Сәу_ор_ж-ш  = 25.7
|Мам_ор_ж-ш  = 42.3
|Мау_ор_ж-ш  = 35.5
|Шіл_ор_ж-ш  = 44.0
|Там_ор_ж-ш  = 30.6
|Қыр_ор_ж-ш  = 21.4
|Қаз_ор_ж-ш  = 28.1
|Қар_ор_ж-ш  = 30.3
|Жел_ор_ж-ш  = 25.3
|Жыл__ор_ж-ш  = 347.0
|}}
&lt;/div&gt;
== Ұлттық құрамы ==

Есептілік деректер бойынша 2020 жылдың басына қалада тұратын халық санының 
45,78 %-ы қазақтар, 
39,89 %-ы орыстар, 
2,91 %-ы украиндар, 
2,62 %-ы татарлар, 
2,49 %-ы немістер, 
1,48 %-ы кәрістер, 
4,84 %-ы басқа ұлт өкілдері.

== Демография ==

2006 жылғы деректер бойынша халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер:
туылу – 16,85
өлім – 13,89
табиғи өсім – 2,96

Қалада 01.01.07 жылға 10371 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 
92 ірі, 397 орта, 9882 шағын субъектілер.

*2007 жылғы 1 қаңтарда 453.4 мың адам
*2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 471,8 мың адамды құрады. Әкімшілік-аумақтық құрылым екі ауданмен ұсынылған: 256,7 мың адам тұрғыны бар [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] және 215,1 мың адам тұрғыны бар [[Октябрь ауданы (Қарағанды)]].
Қала аумағында 113 ұлттың өкілдері тұрады.
*2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 470&amp;nbsp;900&lt;ref&gt;[http://www.karaganda-akimat.kz/rus/ Информационный портал Аппарата акима города Караганды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022021302/http://karaganda-akimat.kz/rus/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;

Қарағанды қаласы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1959!!	1970!!	1979!!	1989!!	1991!!	1999!!	2004!!	2005!!	2006
|-
|397 083	
|523 271	
|571 877	
|613 797	
|608 600	
|436 864	
|428 867	
|435 953	
|446 139
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!	2007!!	2008!!	2009!!	2010!!	2011!!	2012!!2013!!	2014!!	2015
|-
|453 271	
|459 187	
|459 778	
|465 178	
|470 890	
|475 370	
|478 952	
|484 510	
|492 162
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2021 жылғы Ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||436864||{{өсім}}459778 ||{{өсім}}508824 ||110,7 ||209795 ||{{өсім}}235844 ||112,4 ||249983 ||{{өсім}}272980 ||109,2
|}

== Өнеркәсіп ==

Негізгі экономикалық бағыт: 
энергетика; 
тамақ өнеркәсібі. 
Қаланың негізгі кәсіпорындары:
«Қарағанды-Жарық» ЖШС, «Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК, «Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС.
Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:
электр энергиясы; 
жылу энергиясы; 
маргарин өнімі;
сыра;
конфеттер.

== Ауыл шаруашылығы ==

2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, 14,9 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы.  Аймақта ауыл шаруашылық өнім өндіруге 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жерлер пайдаланылады, оның ішінде 3,0 мың га – егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 2,9 мың гектар ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның  0,1 мың гектарын дәнді дақылдар, 
1,3 мың гектарын картоп,  0,5 мың гектарын көкөніс алады.  2006 жылы 0,1 мың тонна дән дақылдар, 
23,5 мың тонна картоп, 
12,5 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 
0,7 мың тонна ет (тірі салмақта), 
3,5 мың тонна сүт; 
1991,0 мың дана жұмыртқа өндірілді.
2007 жылғы 1 қаңтарға 
ірі қара мал саны 3,0 мың бас; 
қой мен ешкі – 1,1 мың бас; 
шошқа – 2,4 мың бас; 
жылқы - 0,1 мың бас; 
құс - 22,8 мың басты құрады.* 
Қалада 2006/2007 оқу жылы басына 
• 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 62917 оқушы оқиды, 
• 18 колледжде – 23427 оқушы, 
• 11 кәсіби-техникалық оқу орнында – 4567 оқушы, 
• 12 жоғары оқу орнында - 56222 оқушы оқиды.
Қалада 
• 26 кітапхана, 
• 9 клуб типті мекеме, 
• кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 7 ұйым, 
• 4 мәдениет және демалыс паркі, 
• 3 театр, 
• 2 мұражай, 
• 1 концерт залы, 
• бір хайуанаттар паркі жұмыс істейді. 
2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 118844 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 34150 теңге.
2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 77505,5 млн теңгені құрады.
2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 49855,6 млн теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 132,5%-ды құрайды. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 21687,7 млн теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 140,7%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметін есепке алмағанда) 131272,1 млн теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 21379,2 млн теңге.
* Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша

== Қарағанды қаласының ескерткіштері==

Қарағанды қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. Олардың ішінде Абылай ханның ақылшысы, суырып салма ақын Бұқар жыраудың ескерткіші, қазақ әдебиетінің классигі, ұлы ақын Абай Құнанбаев ескерткіші және тағы басқалары көз тартарлықтай.

Бұқар жырау ескерткіші (1668- 1781).

Бұқар жырау Қалқаманұлы ( 1668- 1781), ақын, жырау. Абылай ханның ақылшысы.

Абай Құнанбаев ескерткіші (1845-1904).
2011 жылы 28 мамырда ескерткіш ашылды атақты фраза «Қайда-қайда? Қарағандыда!&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/20110529/381407819.html|title=Памятник фразе &quot;Где-где? В Караганде!&quot; открыт в Казахстане|website=ria.ru|date=2011-05-29}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінде Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы атындағы Қарағанды ​​этносаябағында «Ашаршылық құрбандарына» монументі ашылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/karagandyda-kugyn-surgin-kurbandaryna-eskertkish-ashyldy|title=Қарағандыда қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш ашылды|website=saryarqanews.kz|date=2022-05-31}}&lt;/ref&gt; Ол аштықты бейнелейтін жабық қазанның, сонымен қатар ер мен әйелдің бейнесінде жасалған.

== Білім және ғылым ==
[[Сурет:Karaganda State University.JPG|thumb|left|Қарағанды мемлекеттік университеті]]
Мемлекеттік ЖОО-лар
Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында өмірге келіп, өсімі тараған қала. Қарағанды облысының әкімшілік-орталығы. Петропавл-Шу темір жол бойындағы ірі темір жол стансасы, әуе, автомобиль қатынасының торабы.

Іргесі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындарының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қалаға, 1936 жылы облыс орталығына айналды. Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында, жазда тартылып қалатын Бұқпа өзенінің екі жағалауында орналасқан. Климаты айқын континенттік, қысы суық, ұзақ, қар жамылғысы жұқа, боранды, жазы ыстық, құрғақ, аңызақ желді.
Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс-Қарағанды каналы, жер асты сулары қамтамасыз етеді.

Қарағандының 170 жылдық тарихы бар. Қараған көп өсетіндіктен қала «Қарағанды» деп аталған. Бұл жерден 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. Өтепов деген бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан. Орыс кен кәсіпкерлері Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап Қарағандыдан көмір өндіре бастайды. Өндірілген көмір [[Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы|Спасск мыс қорыту зауыты]]на тасылып тұрған.

Қазан төңкерілісінен кейін Қарағанды шахталары мемлекет меншігіне айналды. 1920-30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін анықтады. 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Қарағандыда елдің үшінші көмір базасын салу туралы шешім шығарылды. Бұл Қарағанды көмір алабының дамуындағы жаңа кезең болды. Алғашқы бесжылдық жылдары Қарағандыда ірі көмір өндіру орталығы пайда болды. Оны салуға Донбасс кеншілері жан-жақты кәсіби көмек көрсетті. Шахталарды кен қазатын құралдар және жабдықтармен қамтамасыз етті. Қарағанды көмірін Оралға, Батыс Сібірге, Орта Азияға жеткізу үшін темір жолдар салынды. 
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсіптерін, теміржол көлігін қамтамасыз етті.

Өнеркәсібінің басты саласы – тас көмір өндіру. Олармен «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» ЖШС-терінің ірі кәсіпорындары шұғылданады.Қарағанды ғылым, білім, мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институттары орналасқан. Қарағанда мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, ішкі істер Министрлігінің заң институты және әр саладан мамандар даярлайтын мемлекеттік емес 10 жоғары оқу орны жұмыс істейді. 10 кәсіптік-техникалық мектеп, 7 колледж, 80 мектеп, 39 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана, 24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клубтар, 2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, спорт кешені, стадион, екі үлкен саябақ бар. Қаланың орталық бөлігінің архитектурасын жасағаны үшін авторлар-тобы (архитектор Э.Г. Меликов, С.И. [[Станислав Ильич Мордвинцев|Мордвинцев]], М.О. Жандәулетов) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Қалада Н.Ә. Әбдіровке ескерткіш орнатылды (1958), «Шахтер Даңқы» (1976) және 2-ші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза болған қарағандылықтарға (1978), арналған монументтер қойылды. 
Қарағандыда әр түрлі білім орындары бар. Олар ҚарМУ ҚарМТУ ҚММУ ҚЭУ ҚУ Болашақ ҚЗИ және әр түрлі білімді мектептер қалыптасқан,олар НЗМ, сшод &quot;Мурагер&quot;,&quot;Дарын&quot;, Ктл және тағы да басқа білімді мекемелер қалыптасқан. Қарағанды облысының білімі мен ғылым жоғары деңгейде .
== Мәдениетте ==
Қарағанды қаласына [[Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков]]тың &quot;Қарағанды вальсі&quot; деген әні арналған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2022-02-11|lang=kk-KK|title=Қара Дәулеттің қара өлеңі - Ortalyq.kz|url=https://ortalyq.kz/ara-d-uletti-ara-le-i/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2022-02-11|title=Қарағанды қ. білім бөлімінің білім беру ұйымдары - Обложка - «Балақай» бөбекжайы шеруінің өткізілуі жайлы ақпарат|url=https://kargoo.kz/photoreport/detail/598|website=kargoo.kz}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қарағанды облысы}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Қарағанды]]</text>
      <sha1>5p6kbm8fkonnmlypq1ky1zos0tltxqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659799</id>
      <parentid>3659797</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3659799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30808" sha1="liz126f9na5w9dx7xb3ug378whgst5r" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Қарағанды
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
| photo3a = Қарағанды вокзалы.jpg
| photo4a = Караганда, 6-й микрорайон сверху.jpg
| photo4b = Караганда, проспект Бухар-Жырау сверху.jpg
| photo5a = Qaraghandy, Kazakhstan.jpg
| photo5b = Вид на 45-й квартал Караганды с моста.jpg
| photo6a = Караганда-Пассажирская сверху.jpg
| photo7a = Nurken Abdriov Avenue.jpg
| photo7b = Караганда, Ермекова 33 сверху.jpg
| size = 287
| position = center |spacing = 2}} 
 |әкімшілік күйі          = Облыс орталығы
 |елтаңба                 = Seal of Karaganda.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 49|lat_min= 48|lat_sec=
  |lon_deg= 73|lon_min= 07|lon_sec=
|CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Қарағанды облысы
 |кестедегі облыс         = Қарағанды облысы
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = [[Мейрам Мұратұлы Кожухов]]
 |құрылған уақыты         = 1931
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 550
 |биiктiктiң түрi         = биiктiкгі
 |орталығының биiктігі    = 553
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 515 625&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 937,5 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] 47,63 % &lt;br /&gt; [[орыстар]] 38,54 % &lt;br /&gt; [[украиндар]] 2,73 % &lt;br /&gt;[[татарлар]] 2,55 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 2,36 % &lt;br /&gt;  [[корейлер]] 1,44 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,64 %  &lt;br /&gt; басқалары 4,11 % (2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар
  |этнохороним            = қарағандылық
 |телефон коды            = 7212
 |пошта индекстері        = 100000-100030
 |автомобиль коды         = M
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Karaganda
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-karagandy?lang=kk Қарағанды қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = 
 |add1n                   = Марапаттары
 |add1                    = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
{{мағына|Қарағанды (айрық)}}
'''Қарағанды''' — [[Орталық Қазақстан]]дағы қала, [[Қарағанды облысы]]ның орталығы. Қазақстан қалаларының халық саны бойынша [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]] және [[Ақтөбе]] шаһарларынан кейін 5-ші орында орналасқан. [[1934 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Қарағанды поселкесі ЖОАК Президиумының қаулысымен қала болып қайта құрылды. Қала аумағы 543,3 шаршы километрге тең. Қала халқының саны 2019 жылғы 1 қазан 496 701 адамды құрады&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;. Қалалық әкімшілікте 1 ауылдық елді мекен бар.

== Этимологиясы ==
Қарағанды ​​қаласының атауы «қара қанмен» (ҚАРА ҚАНДЫ) байланысты, яғни жергілікті адамдар көмір қабатын  қара қанға теңеген. Ұйыған қара қан сияқты. Жергілікті тұрғындар өнеркәсіптік өндіру басталғанға дейін жер бетіндегі қара көмір қабаттарын көрді.

== Тарихы ==
1833 жылы көмірді тауып алған бақташы бала [[Аппақ Байжанов]] туралы аңыз ел аузында сақталған. XIX ғасырдың аяғында геологиялық зерттеулер жүргізіліп, XX ғасырдың басында көмір өндіру орыс көпестерімен басталса, соңында француз, ағылшын кәсіпкерлерімен жалғасты.

Алғашқы орыс қоныс аударушылары 1906 жылы [[Столыпин реформасы|Столыпин аграрлық реформасы]] бойынша келіп, Михайловка ([[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]]) ауылын құрды, содан кейін “Тихоновка”, “Зеленая балка” және “Новоузенка” құрылған болатын. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін ағылшындықтардың кетуіне байланысты көмір өндірісі уақытша тоқтатылды. Аумақтық құрылым жағынан, [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] [[Ақмола уезі]]нің Спасск болысының құрамына кірді.

1930 жылы көмір өндірісі белсенді түрде қайта басталып, жер аударған(тәркіленген) КСРО азаматтары мен олардың отбасыларына саз-балшықтан жартылай жер үй сияқты уақытша тұрғын үйлердің құрылысы басталды. Жаңадан келген жұмысшылар мен мамандардың басым көпшілігі жаңа салынған [[Майқұдық]], “Жаңа Тихоновка”, “Пришахтинский” ауылдарында қоныстанды. Бұрынғы ауылдарда да халық саны айтарлықтай өсті.

1931 жылдың 20 наурызында ҚазОАК (КазЦИК) бұйрығымен өз бюджеті бар Қарағанды жұмыс кеңесі құрылады, ол тікелей комитетке бағынатын болады. Орталығы кейін қала құрамына кірген “Большая Михайловка” ауылында болды. 1931 жылы шахталық Қарағанды кенті жұмыс ауылына айналады. 1930 бен 1931 жылы кеңес ауылының, кейін 1931-1932 жылы қала кеңесінің тұңғыш басқарушысы болып Қарағанды облысының Шет ауданының тумасы Кәрібоз Шектібаев (1897-1938) тағайындалады.

1934 жылдың 10 ақпанының БРОАК (ВЦИК) Президиумының қаулысы: 1. Қазақ АССР-нің төменде келтірілген елді мекендерді қалаға айналдыру: б) Қарағанды тас көмір бассейнін пайдалану жөніндегі мемлекеттік трест құрылысы аумағында пайда болған Қарағанды облысының Тельман ауданындағы елді мекен қалаға айналып,  Қарағанды атауы берілсін.&lt;ref&gt;[https://ru.m.wikisource.org/wiki/Постановление_ВЦИК_от_10.02.1934_Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР]&lt;/ref&gt;

[[Ұлы Отан соғысы]] басталысымен мыңдаған қарағандылық майданға атсалысты.

1950 жылдары қалада екі апат орын алды - Ил-12 ұшақ күйреуі&lt;ref&gt;[http://www.airdisaster.ru/database.php?id=721Катастрофа Ил-12 Казахского управления ГВФ в аэропорту Караганды]&lt;/ref&gt; және 4-Д зауытындағы жарылыс&lt;ref&gt;[http://ru.encyclopedia.kz/index.php/ Взрыв_на_заводе_№_4ДВзрыв_на_заводе_№_4Д]&lt;/ref&gt;.

1974 жылы 66 кәсіпорын мен ұйымдар, оның ішінде 3 разрез бен 26 шахта [[Қарағанды көмір бассейні|“Қарағандыкөмір”]] өндіріс бірлестігіне қосылды.

[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ыдырауы қазақстандық шахтер астанасына қатты әсер етті - революциялық 1920-шы және әскери 1940-шы жылдардан кейінгі 1990-шы жылдар Қарағанды үшін XX ғасырда ең қиын уақытқа айналды. Еліміздің үшінші от жағушысы деп аталатын Қарағанды XXI ғасырдың басында КСРО кезінде өндірілген көмірдің аз ғана бөлігін өндіреді.

== Географиясы ==
=== Климаты ===
&lt;div style=&quot;max-width:75%&quot;&gt;{{Қаланың ауа райы
|Жер_ілік = Қарағанды 
|Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/қарағанды/ Қарағанды ауа райы мен климаты]
|Қаң_а_макс  = 5.5
|Ақп_а_макс  = 7.0
|Нау_а_макс  = 22.3
|Сәу_а_макс  = 29.9
|Мам_а_макс  = 34.8
|Мау_а_макс  = 39.1
|Шіл_а_макс  = 39.6
|Там_а_макс  = 40.2
|Қыр_а_макс  = 37.4
|Қаз_а_макс  = 26.5
|Қар_а_макс  = 18.4
|Жел_а_макс  = 11.5
|Жыл__а_макс  = 40.2
|Қаң_а_мин  = -35.6
|Ақп_а_мин  = -37.3
|Нау_а_мин  = -33.0
|Сәу_а_мин  = -16.3
|Мам_а_мин  = -8.8
|Мау_а_мин  = -1.4
|Шіл_а_мин  = 4.2
|Там_а_мин  = 0.7
|Қыр_а_мин  = -6.0
|Қаз_а_мин  = -19.3
|Қар_а_мин  = -38.0
|Жел_а_мин  = -35.0
|Жыл__а_мин  = -38.0
|Қаң_ор_макс  = -9.1
|Ақп_ор_макс  = -7.9
|Нау_ор_макс  = -1.4
|Сәу_ор_макс  = 12.3
|Мам_ор_макс  = 20.3
|Мау_ор_макс  = 25.6
|Шіл_ор_макс  = 26.9
|Там_ор_макс  = 25.4
|Қыр_ор_макс  = 19.4
|Қаз_ор_макс  = 10.4
|Қар_ор_макс  = -0.5
|Жел_ор_макс  = -6.9
|Жыл__ор_макс  = 9.5
|Қаң_ор_мин  = -17.0
|Ақп_ор_мин  = -17.0
|Нау_ор_мин  = -10.5
|Сәу_ор_мин  = -0.1
|Мам_ор_мин  = 6.9
|Мау_ор_мин  = 12.1
|Шіл_ор_мин  = 14.3
|Там_ор_мин  = 12.3
|Қыр_ор_мин  = 6.1
|Қаз_ор_мин  = -0.3
|Қар_ор_мин  = -8.6
|Жел_ор_мин  = -14.8
|Жыл__ор_мин  = -1.4
|Қаң_ор  = -13.1
|Ақп_ор  = -12.5
|Нау_ор  = -6.0
|Сәу_ор  = 6.1
|Мам_ор  = 13.6
|Мау_ор  = 18.8
|Шіл_ор  = 20.6
|Там_ор  = 18.9
|Қыр_ор  = 12.8
|Қаз_ор  = 5.0
|Қар_ор  = -4.5
|Жел_ор  = -10.8
|Жыл__ор  = 4.1
|Қаң_ор_ж-ш  = 23.2
|Ақп_ор_ж-ш  = 21.5
|Нау_ор_ж-ш  = 19.1
|Сәу_ор_ж-ш  = 25.7
|Мам_ор_ж-ш  = 42.3
|Мау_ор_ж-ш  = 35.5
|Шіл_ор_ж-ш  = 44.0
|Там_ор_ж-ш  = 30.6
|Қыр_ор_ж-ш  = 21.4
|Қаз_ор_ж-ш  = 28.1
|Қар_ор_ж-ш  = 30.3
|Жел_ор_ж-ш  = 25.3
|Жыл__ор_ж-ш  = 347.0
|}}
&lt;/div&gt;
== Ұлттық құрамы ==

Есептілік деректер бойынша 2020 жылдың басына қалада тұратын халық санының 
45,78 %-ы қазақтар, 
39,89 %-ы орыстар, 
2,91 %-ы украиндар, 
2,62 %-ы татарлар, 
2,49 %-ы немістер, 
1,48 %-ы кәрістер, 
4,84 %-ы басқа ұлт өкілдері.

== Демография ==

2006 жылғы деректер бойынша халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер:
туылу – 16,85
өлім – 13,89
табиғи өсім – 2,96

Қалада 01.01.07 жылға 10371 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 
92 ірі, 397 орта, 9882 шағын субъектілер.

*2007 жылғы 1 қаңтарда 453.4 мың адам
*2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 471,8 мың адамды құрады. Әкімшілік-аумақтық құрылым екі ауданмен ұсынылған: 256,7 мың адам тұрғыны бар [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] және 215,1 мың адам тұрғыны бар [[Октябрь ауданы (Қарағанды)]].
Қала аумағында 113 ұлттың өкілдері тұрады.
*2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 470&amp;nbsp;900&lt;ref&gt;[http://www.karaganda-akimat.kz/rus/ Информационный портал Аппарата акима города Караганды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022021302/http://karaganda-akimat.kz/rus/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;

Қарағанды қаласы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1959!!	1970!!	1979!!	1989!!	1991!!	1999!!	2004!!	2005!!	2006
|-
|397 083	
|523 271	
|571 877	
|613 797	
|608 600	
|436 864	
|428 867	
|435 953	
|446 139
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!	2007!!	2008!!	2009!!	2010!!	2011!!	2012!!2013!!	2014!!	2015
|-
|453 271	
|459 187	
|459 778	
|465 178	
|470 890	
|475 370	
|478 952	
|484 510	
|492 162
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2021 жылғы Ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||436864||{{өсім}}459778 ||{{өсім}}508824 ||110,7 ||209795 ||{{өсім}}235844 ||112,4 ||249983 ||{{өсім}}272980 ||109,2
|}

== Өнеркәсіп ==

Негізгі экономикалық бағыт: 
энергетика; 
тамақ өнеркәсібі. 
Қаланың негізгі кәсіпорындары:
«Қарағанды-Жарық» ЖШС, «Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК, «Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС.
Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:
электр энергиясы; 
жылу энергиясы; 
маргарин өнімі;
сыра;
конфеттер.

== Ауыл шаруашылығы ==

2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, 14,9 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы.  Аймақта ауыл шаруашылық өнім өндіруге 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жерлер пайдаланылады, оның ішінде 3,0 мың га – егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 2,9 мың гектар ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның  0,1 мың гектарын дәнді дақылдар, 
1,3 мың гектарын картоп,  0,5 мың гектарын көкөніс алады.  2006 жылы 0,1 мың тонна дән дақылдар, 
23,5 мың тонна картоп, 
12,5 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 
0,7 мың тонна ет (тірі салмақта), 
3,5 мың тонна сүт; 
1991,0 мың дана жұмыртқа өндірілді.
2007 жылғы 1 қаңтарға 
ірі қара мал саны 3,0 мың бас; 
қой мен ешкі – 1,1 мың бас; 
шошқа – 2,4 мың бас; 
жылқы - 0,1 мың бас; 
құс - 22,8 мың басты құрады.* 
Қалада 2006/2007 оқу жылы басына 
• 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 62917 оқушы оқиды, 
• 18 колледжде – 23427 оқушы, 
• 11 кәсіби-техникалық оқу орнында – 4567 оқушы, 
• 12 жоғары оқу орнында - 56222 оқушы оқиды.
Қалада 
• 26 кітапхана, 
• 9 клуб типті мекеме, 
• кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 7 ұйым, 
• 4 мәдениет және демалыс паркі, 
• 3 театр, 
• 2 мұражай, 
• 1 концерт залы, 
• бір хайуанаттар паркі жұмыс істейді. 
2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 118844 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 34150 теңге.
2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 77505,5 млн теңгені құрады.
2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 49855,6 млн теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 132,5%-ды құрайды. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 21687,7 млн теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 140,7%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметін есепке алмағанда) 131272,1 млн теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 21379,2 млн теңге.
* Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша

== Қарағанды қаласының ескерткіштері==

Қарағанды қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. Олардың ішінде Абылай ханның ақылшысы, суырып салма ақын Бұқар жыраудың ескерткіші, қазақ әдебиетінің классигі, ұлы ақын Абай Құнанбаев ескерткіші және тағы басқалары көз тартарлықтай.

Бұқар жырау ескерткіші (1668- 1781).

Бұқар жырау Қалқаманұлы ( 1668- 1781), ақын, жырау. Абылай ханның ақылшысы.

Абай Құнанбаев ескерткіші (1845-1904).
2011 жылы 28 мамырда ескерткіш ашылды атақты фраза «Қайда-қайда? Қарағандыда!&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/20110529/381407819.html|title=Памятник фразе &quot;Где-где? В Караганде!&quot; открыт в Казахстане|website=ria.ru|date=2011-05-29}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінде Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы атындағы Қарағанды ​​этносаябағында «Ашаршылық құрбандарына» монументі ашылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/karagandyda-kugyn-surgin-kurbandaryna-eskertkish-ashyldy|title=Қарағандыда қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш ашылды|website=saryarqanews.kz|date=2022-05-31}}&lt;/ref&gt; Ол аштықты бейнелейтін жабық қазанның, сонымен қатар ер мен әйелдің бейнесінде жасалған.

== Білім және ғылым ==
[[Сурет:Karaganda State University.JPG|thumb|left|Қарағанды мемлекеттік университеті]]
Мемлекеттік ЖОО-лар
Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында өмірге келіп, өсімі тараған қала. Қарағанды облысының әкімшілік-орталығы. Петропавл-Шу темір жол бойындағы ірі темір жол стансасы, әуе, автомобиль қатынасының торабы.

Іргесі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындарының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қалаға, 1936 жылы облыс орталығына айналды. Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында, жазда тартылып қалатын Бұқпа өзенінің екі жағалауында орналасқан. Климаты айқын континенттік, қысы суық, ұзақ, қар жамылғысы жұқа, боранды, жазы ыстық, құрғақ, аңызақ желді.
Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс-Қарағанды каналы, жер асты сулары қамтамасыз етеді.

Қарағандының 170 жылдық тарихы бар. Қараған көп өсетіндіктен қала «Қарағанды» деп аталған. Бұл жерден 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. Өтепов деген бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан. Орыс кен кәсіпкерлері Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап Қарағандыдан көмір өндіре бастайды. Өндірілген көмір [[Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы|Спасск мыс қорыту зауыты]]на тасылып тұрған.

Қазан төңкерілісінен кейін Қарағанды шахталары мемлекет меншігіне айналды. 1920-30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін анықтады. 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Қарағандыда елдің үшінші көмір базасын салу туралы шешім шығарылды. Бұл Қарағанды көмір алабының дамуындағы жаңа кезең болды. Алғашқы бесжылдық жылдары Қарағандыда ірі көмір өндіру орталығы пайда болды. Оны салуға Донбасс кеншілері жан-жақты кәсіби көмек көрсетті. Шахталарды кен қазатын құралдар және жабдықтармен қамтамасыз етті. Қарағанды көмірін Оралға, Батыс Сібірге, Орта Азияға жеткізу үшін темір жолдар салынды. 
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсіптерін, теміржол көлігін қамтамасыз етті.

Өнеркәсібінің басты саласы – тас көмір өндіру. Олармен «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» ЖШС-терінің ірі кәсіпорындары шұғылданады.Қарағанды ғылым, білім, мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институттары орналасқан. Қарағанда мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, ішкі істер Министрлігінің заң институты және әр саладан мамандар даярлайтын мемлекеттік емес 10 жоғары оқу орны жұмыс істейді. 10 кәсіптік-техникалық мектеп, 7 колледж, 80 мектеп, 39 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана, 24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клубтар, 2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, спорт кешені, стадион, екі үлкен саябақ бар. Қаланың орталық бөлігінің архитектурасын жасағаны үшін авторлар-тобы (архитектор Э.Г. Меликов, С.И. [[Станислав Ильич Мордвинцев|Мордвинцев]], М.О. Жандәулетов) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Қалада Н.Ә. Әбдіровке ескерткіш орнатылды (1958), «Шахтер Даңқы» (1976) және 2-ші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза болған қарағандылықтарға (1978), арналған монументтер қойылды. 
Қарағандыда әр түрлі білім орындары бар. Олар ҚарМУ ҚарМТУ ҚММУ ҚЭУ ҚУ Болашақ ҚЗИ және әр түрлі білімді мектептер қалыптасқан,олар НЗМ, сшод &quot;Мурагер&quot;,&quot;Дарын&quot;, Ктл және тағы да басқа білімді мекемелер қалыптасқан. Қарағанды облысының білімі мен ғылым жоғары деңгейде .
== Мәдениетте ==
Қарағанды қаласына [[Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков]]тың &quot;Қарағанды вальсі&quot; деген әні арналған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2022-02-11|lang=kk-KK|title=Қара Дәулеттің қара өлеңі - Ortalyq.kz|url=https://ortalyq.kz/ara-d-uletti-ara-le-i/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2022-02-11|title=Қарағанды қ. білім бөлімінің білім беру ұйымдары - Обложка - «Балақай» бөбекжайы шеруінің өткізілуі жайлы ақпарат|url=https://kargoo.kz/photoreport/detail/598|website=kargoo.kz}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қарағанды облысы}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Қарағанды]]</text>
      <sha1>liz126f9na5w9dx7xb3ug378whgst5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2037</id>
    <revision>
      <id>3659746</id>
      <parentid>3652676</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tulegenovsk</username>
        <id>116049</id>
      </contributor>
      <origin>3659746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96821" sha1="nq7d515vqpn877nxiw5xqulgm58zagw" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;.2026 жылғы World Poplaion Review санағы бойынша халық саны 2 185 094 адам. Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>nq7d515vqpn877nxiw5xqulgm58zagw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659748</id>
      <parentid>3659746</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tulegenovsk</username>
        <id>116049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3659748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96890" sha1="jkgdkc7bfg8voxh7haszusaui1r46vt" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;.2026 жылғы World Poplaion Review санағы бойынша халық саны 2 185 094&lt;ref&gt;https://worldpopulationreview.com/cities/kazakhstan/almaty&lt;/ref&gt; адам. Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>jkgdkc7bfg8voxh7haszusaui1r46vt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659755</id>
      <parentid>3659748</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ санақ емес</comment>
      <origin>3659755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96716" sha1="luwwwdybmzcnankg7bkl7xq3743d107" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>luwwwdybmzcnankg7bkl7xq3743d107</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659756</id>
      <parentid>3659755</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tulegenovsk</username>
        <id>116049</id>
      </contributor>
      <origin>3659756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96730" sha1="4lz0otkqf0qszc6ijufnjlj14s8znwh" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02, A(1993-2012)
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>4lz0otkqf0qszc6ijufnjlj14s8znwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қожа Ахмет Ясауи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3332</id>
    <revision>
      <id>3659848</id>
      <parentid>3624561</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3659848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46344" sha1="0jqi4ah6xnep7u5jx5tdfr0dmc0qco6" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қожа Ахмет Ясауи
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Ahmad Yasawi miniature.png
 |Сурет ені             = 250
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = шамамен [[1093]], кейбір деректерде [[1103]] жылы 
 |Туған жері          = [[Түркістан облысы]], [[Сайрам ауданы]]
 |Мансабы               = [[Ақын]], [[Философия|пәлсапашы]]
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Қайтыс болған күні    = 1166 
 |Қайтыс болған жері    = [[Түркістан облысы]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
 |Әкесі                 = Ибраһим
 |Анасы                 = Қарашаш
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Ahmad Yasawi
}}
'''Қожа Ахмет Ясауи'''&lt;ref group=&quot;K&quot;&gt;Басқа тілдерде атауы — ''Кожо Акмат Ясауи'' ([[Қырғыз тілі|қырғызша]]), ''Әхмәд Ясәуи (Хуҗа Әхмәд, Кол Әхмәд)'' ([[Татар тілі|татарша]]), ''Hoja Ahmet Ýasawiy'' ([[Түрікмен тілі|түрікменше]]), ''خوجا ئەھمەد يەسەۋى'' ([[Ұйғыр тілі|ұйғырша]]).&lt;/ref&gt;, халық арасында '''Әзірет (Хазрет) Сұлтан''' атымен танымал ([[1093]] немесе [[1103]], [[Сайрам]] — [[1166]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://books.google.com/books?id=iEJg6Ivwt2wC&amp;pg=PA373 |title=Islam in the Soviet Union: From the Second World War to Perestroika |access-date=2021-09-01 |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319005235/https://books.google.com/books?id=iEJg6Ivwt2wC&amp;pg=PA373 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;) — [[Орталық Азия|ортаазиялық]] ойшыл, ислам уағызшысы, [[сопылық]] [[ақын]].

== Өмірбаяны ==
Қожа Ахмет Ясауи – туған жылы анық емес, кейбір зерттеушілер Қ.А. Ясауидің жетпіс үш жыл өмір сүргендігін және 1166 жылы қайтыс болғандығын негізге алып, оны 1093 жылы туылған деген пікірде. Кейбір деректер оның жүз жиырма бес, жүз отыз жыл өмір сүргенін және 1166 жыл өлгендігіне сүйеніп, һиджраның 437/1041 жылы туғандығын қуаттайды. Белгілі иасауитанушы Ф.Көпрүлү Қ.А. Ясауидің туған жылын анық көрсетпесе де, оның өмір сүрген мезгілі ХІ ғасырдың бірінші жартысында дегенді айтады. Қожа Ахмет Ясауи – түркістандық ғұлама, [[әулие]]&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt; &quot;Түркістан&quot;.Халықаралық энциклопедия/Бас.ред. Ә. Нысанбаев. —Алматы:&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Бас редакциясы,2000—656бет. ISBN 5-89800-145-X.&lt;/ref&gt;.

Қожа Ахмет Ясауидің арғы тегі қожалар әулеті. Әкесі – [[Исфиджаб]]та даңққа бөленген әулие, Әзірет Әлінің ұрпағы Шейх Ибраһим. Анасы – Мұса шейхтың қызы Айша ([[Қарашаш ана]]). Мұса шейх те Исфиджабта әулиелігімен танылған. Кейбір деректерде Қожа Ахмет Ясауидың Ибраһим атты ұлы мен Гауhар Хошназ (Жауhар Шахназ) атты қызының болғандығы айтылады. Қожа Ахмет Ясауидың ұрпағы негізінен осы қызынан тарайды. IX ғасырда [[Отырар]], Исфиджаб, [[Баласағұн]], [[Ясы]], [[Сауран]], [[Сығанақ]] [[Шаш]], [[Сүткент]], [[Жент]], [[Кудур]], [[Отлук]], [[Өзкент]], тағы да басқа [[Мауераннахр]] қалаларында [[ислам]] діні уағызшыларының белсенді әрекеттері саяси сипат алған болса, Х ғасырдан бастап ислам ілімі жолындағы тәлім-тәрбиелік ордалар – медресе-теккелер түбегейлі орнығып, исламдық-руханияттық ахлақи (моральдық) ұстанымдар қалыптаса бастады. Қожа Ахмет Ясауи дүниеге келмей тұрып, Исфиджабта исламдық фикһ (құқық) мектебі [[ханафи мазһабы]]ның ондаған өкілдері өмір сүрді. Ясауи ілімі осы саяси-әлеуметтік, тарихи шарттарға байланысты қалыптасты. Қожа Ахмет Ясауи ұстаздарының көшбасшысы – [[Арыстан баб]]. Кашифи “Рашахат-ул айн-ил хайат” атты еңбегінде Қожа Ахметтің Арыстан бабтың шәкірті болғандығы, одан заһир және батин ілімдерінің сыры мен мәнін үйренгендігі, оған 16 жыл қызмет еткендігі туралы мәлімет береді. Ясауидың “[[Диуани хикмет]]інде” де Арыстан баб туралы жиі айтылады . Қожа Ахмет Ясауидың өмірі мен қызметі туралы Жазба деректерде (Хазини, “Жауаһир-ул Абра Мин Амуаж-ил Биһар”) оның Юсуф Хамаданидың шәкірті екендігін көрсететін деректер болғанымен, соңғы зерттеулерде оны теріске шығаратын тұжырымдар айтыла бастады. Қожа Ахмет Ясауидың алғашқы шәкірті – Арыстан бабтың ұлы Мансұр Ата, екінші шәкірті – Сайид Ата Хорезми, үшінші шәкірті – [[Сүлеймен Бақырғани]]. Осылардың ішіндегі ең көрнектісі – Бақырғани (Хакім Ата) (Кашифи, “Рашахат-ул айн-ил хайат”). Тағы бір танымал шәкірттерінің бірі [[Мұхаммед Данышменди]] сопы Қожа Ахмет Ясауидың “Мират-ул Қулуб” атты мұрасын хатқа түсірді. Сондай-ақ Садр Ата, Бадр Ата, Қажы Бекташ Әулие, Сары Салтұқ, Шейх Лұқпан Перенде сияқты тұлғалар да Қожа Ахмет Ясауидың шәкірттері саналады. А. Беннигсон Қожа Ахмет Ясауидың [[Шопан Ата]] және [[Зеңгі Баба]] атты да шәкірттерінің болғандығын айтады. Ясауи шәкірттері жөнінде Фуат Көпрулу: “Мутасаууфтардың (сопылардың) өмірбаяны жайлы еңбектерде [[Ирак]], [[Хорасан]] және [[Мауераннахр]] сопыларынан басқа түркі шейхтары деп жүрген сопылардың барлығы дерлік Қожа Ахмет Ясауи тариқатының шейхтары еді” дейді. Ахметтің әкесі діндар, құдай жолын ұстаған атақты шайхылардың бірі болған секілді. Бұлай дейтін себебіміз, ақынның 149-хикметінде оның шыққан тегі туралы төмендегі сыр шертеді&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;:
:...Ысқақ баба жұрыны, шейх Ибраһим Құлыны,
:Машайықтар ұлығы - шейхым Ахмет Ясауи.
:….Ясы оның арасы, жатыр гауһар парасы,
:Машайықтар сарасы - шейхым Ахмед Ясауи. Ахмет Бұқар қаласында Юсуф Хамаданидан діни білім алғаннан кейін, [[Түркістан]]ға келіп, сол кезде [[Орталық Азия]]да кең тараған [[сопылық]], діни-тақуалық идеялардың ірі насихатшысына айналады. Ахмет Ясауидің ержете келе Түркістанға келуі дінге байланысты болса керек. Ақын өз өлеңдерінде Түркістанға келгені жайында былайша баяндайды:
:...Он жетімде Түркістанда тұрдым, міне 
:Он сегізде Шілтеменен шарап іштім, 
:Рузы қылды, Жәннат кезіп қорлар құштым, 
:Хақ Мұстафа жүздерін көрдім, міне.

== «Диуани Хикмет» ==
«Ақыл кітабы» - Қожа Ахмет Иасауидің сопылық идеясын жыр еткен, этикалық-дидактикалық мазмұндағы әдеби шығармасы. Ақын өз кітабын Қыпшақ даласы мен Орта Азия түркілеріне кезінде түсінікті болған шағатай тілінде жазған. Мұның өзі араб тілінде жазылған Құран Кәрім мен түрлі хадис, тәфсирлердің күрделі қағидаларын жергілікті түркі халықтарының түсініп оқуына мүмкіндік берді&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;. 

Диуани хикметтің түпнұсқасы сақталмаған. Бұл шығарма алғаш рет [[1878]] ж. жеке кітап болып басылып шығады. Содан кейін ол [[Ыстамбұл]], [[Қазан]], [[Ташкент]] қалаларында бірнеше қайтара басылады. Соның бірі [[1901]] ж. [[Қазан қаласы|Қазанда]] Тыныштықұлының қазақтарға арнап шығарған нұсқасы болатын.Төрт тармақты өлеңмен жазылған бұл шығармасында ақын өзінің бала күнінен пайғамбар жасына келгенге дейін өмір жолын баяндайды, тіршілікте тартқан азабын, көрген қайғысын айтады, бұқара халыққа үстемдік жүргізуші хандардың, бектердің, қазылардың жіберген кемшіліктерін, жасаған қиянаттарын сынайды, бұл фәнидің жалғандығын білдіреді.«Диуани Хикметтен» [[түркі халықтары]]на, соның ішінде [[қазақтар|қазақ халқына]], ертедегі мәдениетіне, әдебиетіне, тарихына, этнографиясына, экономикасына қатысты бағалы деректер табуға болады.
[[Сурет:Turk22.jpg|thumb|left|Қожа Ахмет Ясауи сағанасы]]

[[Түркістан]] қаласында жерленген Қожа Ахмет Ясауи «әзіреті сұлтан» аталып, басына [[XIV ғ.]] аяғында атақты [[Әмір Темір]] күмбезді сағана орнаттырады. Жалпы дәстүрлі түркілік сопылық рух пен Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымы, оның ілімінің мәні мен маңызы “[[Диуани Хикмет]]”, “[[Мират-ул Қулуб]]”, “[[Пақырнама]]” сияқты мұраларынан көрінеді. Қожа Ахмет Ясауи сопылық ілімінің, дүниетанымы мен философиясының негізін моральдық-этикалық және сопылық хикметтер деп жіктеуге болады. Ясауи іліміндегі парасат ұғымы адамның адамгершілік ахлақи мәртебесіне және “инсани камил” дәрежесіне жету мәселесін қарастырады. 

Аллаға жақындай түсу үшін, әрбір адам өзінің өмір жолында төрт басқыштан өтуі керектігін айтады. Біріншісі – шариғат. “Шариғат” – ислам діні қағидалары мен шарттарын тақуалықпен мүлтіксіз орындауы, әрі құдайға құлшылық жасауды талап етеді. Екіншісі, “тариқат” – дін ғұламаларына шәкірт болып, жалған дүниенің түрлі ләззаттарынан бас тарту, Аллаға деген сүйіспеншілікті арттыра түсу болып табылады. Бұл басқыш сопылықтың негізгі идеясын, мұрат-мақсатын аңғартып тұр. Үшіншісі, “мағрифат” – негізінен, дін жолын танып-білу сатысы деуге болады. Бұл басқыштың негізгі талабы – күллі дүниедегі болмыс тіршіліктің негізі “бір Алла” екенін танып-білу, түсіну. Төртіншісі, “хақиқат” (“фано”) – Аллаға жақындап, оны танып-білудің ең жоғарғы басқышы. Сопылық түсінік бойынша, “шариғатсыз” – “тариқат”, “тариқатсыз” – “мағрифат”, “мағрифатсыз” – “хақиқат” болуы мүмкін емес. Бұлардың бірі екіншісіне өту үшін қажетті басқыш болып табылады&lt;ref name=&quot;multiple&quot;  /&gt;.

Қожа Ахмет дүниетанымының мәні – “адамның өзін-өзі тануы” арқылы “Хақты тануы”. Бұл жолдың алғашқы мақамы (басқышы) – “[[тәуба]]”, соңғысы “[[құлдық]]” (убудийат, абд). Бұл жолдағы адам “жаратылған – мен” екендігінің ақиқатына, жаратылыс сырына көзі жеткенде, өзінің адамдық парызы – “Алла мен адамның және адам мен қоғамның” арасында “көпір – жол” болу екендігін ұғынады.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

Ясауи хикметтерінің мәні, философиясының өзегі – адам. Адам “кемелдікке” жетуі үшін қажетті білімді игеруі керек. Бұл білімнің қайнары – хикмет. Хикметтерде адам жаратылысы – Жаратқан иенің ұлылығын көрсететін, көркемдігі жағынан ең жоғарғы кейіпте жаратылған болмыс екендігі айқын көрсетілген. Қожа Ахмет Ясауи хикметтерінде адамның табиғаты Құранда айтылғандай – су мен топыраққа телінеді. “Асылын білсең су уа кил (топырақ) және килге (топыраққа) кетер йа” – дейді ол. Сопылық мағынада “топырақ” – адамның жаратылыс табиғаты, парасаттылық пен қарапайымдылық. Ал, [[нәпсіқұмарлық]], [[менмендік]], [[өркөкіректік]] – адамды адамшылықтан кетіретін қасиеттер. Қожа Ахмет Ясауидың кейбір хикметтерінде өзінің бүкіл болмысымен топыраққа айналғандығын білдіретін символдық ұғымдар қолданылады: “Басым топырақ, өзім топырақ, тәнім топырақ; Хаққа қауышар ма екем деп – рухым муштақ”. Бұл сопылық мағынада “уисал” (Хаққа қауышу) мақамын білдіреді. Топырақ болу, нәпсіден арылу – Хаққа қауышудың бірінші шарты. Осыдан кейін адам ақиқатқа жетіп, инсани кәміл дәрежесіне ұласып, өзінің Хаққа бастар “жол” екендігінің мәніне қанығады. “Топырақ болғыр әлем сені басып өтсін” дегендегі мақсат осыған саяды. Өйткені сопылық атауда әулиелер мен пірлердің қабірін де “топырақ” дейді. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымында әулие – даңғыл жол, өйткені ол – халқына жақсы мен жаманның, ақиқат пен жалғанның арасын айыруға жөн сілтейтін, Алла рақметінің қоғамдағы көрінісі болып табылатын дана тұлға.

== Қожа Ахмет Ясауи ілімі ==
Қожа Ахмет Ясауи ілімінде Хаққа қызмет ету халыққа қызмет етуден басталады. Ал, халыққа, ұлтына қызмет етудің шарты – топырақ сипатты болу, нәпсіні тыю. Топырақ сипатты болып, өзін халқына арнау кемелдікті білдіреді. Қожа Ахмет Ясауи кемелдікке жету үшін адамда ашқ (қуатты махаббат) пен дерт болу керек дейді. “Дертсіз адам адам емес, мұны аңла; Ашқсыз инсан хайуан жынысы, бұны тыңда”. Осы хикмет жолындағы “дертсіз адам” адамдық сезімнен жұрдай, өз ұлтының, қоғамының, Отанының алдында жауапсыз, мұңсыз, қара басының қамын күйттейтін жан. “Ашқсыз адам” – илаhи фитраттан, яғни Алла тарапынан адамға берілген құдайлық сыйдан мақрұм қалған, өзінің адамдық қадірін бағалай алмайтын, парасаттылыққа ұмтылмайтын, өзін қоршаған әлемге, адамға, табиғатқа, осының бәрін Жаратушы иеге мән бермейтін жан. Дертті адамның Қожа Ахмет Ясауи іліміндегі алатын орны ерекше. Ол хикметінде “Білімің – шырақ, халің – пілте, көз жасың – жағатын май” болсын дейді. Дертті, шерлі адам пілте болып жанып, ашқ отына түсіп, қоғамның кемшілік тұстары мен ақсаған руханиятын көріп, көз жасы, қайрат-жігерімен одан шығар жол, дауа іздейді. Шынайы ашққа осы дерт арқылы ұласады. Ал ашқ -  кемелдікке жетелейтін күш-қуат көзі. Қожа Ахмет Ясауи ілімінде адамның жаратылыс мақсаты – Хаққа құлшылық ету (ибадат), ол “Сізді, бізді Хақ жаратты ибадат үшін” – дейді. Бұл ибадат (убудийат) – Хақты тану жолындағы ең жоғарғы мақам. Құдайлық ашқты, Аллаға деген махаббатпен тұтастықта көретін Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымы Алла жаратқан адам баласын кемсітпей, өзімен тең дәрежеде құрметтеуді парыз деп қарайды. “Сүннет екен кәпір де болса берме азар, Көңілі қатты ділазардан Құдай бизар” деген хикмет адамның тегі мен түсіне, діні мен діліне қарамастан оған құрмет көрсету, адам ретінде ардақтауды пайғамбарлық сүннет (жүйе, заң, [[қағида]]) ретінде танытады. Өйткені Қожа Ахмет Ясауи  ілімі – дін, мәзһаб аясына сыймайтын шексіз ашқ (махаббат) жолы. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымында “дертті адам”, “топырақ адам”, “[[кемел адам]]”, сондай-ақ, “ғарип адам” тұлғалары да дәріптеледі.

Ғарип адамды кемелдік мәртебесіне жеткізіп, пайғамбардың қоғамдағы өкілі, ізбасары ретінде бағалайды (қ. [[Сопылық]]). Қожа Ахмет Ясауи  өзін де ғарип ретінде көрсетеді: “Ғариппін ешкімім жоқ, бейшарамын hәм пақыр, Сенен басқа кімім бар, рақым ет Сен (Алла) таң сәріде” – деп рақымды тек Алладан ғана күтеді. Өйткені оны Алладан басқа шын ұғатын, қолдайтын ешкім жоқ. Оны ғарип қылып, жалғыздыққа итермелейтін күш оның дүниеге деген көзқарасы, илаhи ашқ – Хақ жолына деген ұмтылысы мен махаббаты. Ғариптік – адамның өз-өзімен іштей күресіп, санасын сансыратқан мәселелердің шешімін табу жолында рухымен тілдесу, өз әлімен ғана ләззат алу сияқты көңіл-күйді білдіретін психологиялық хал. Сондықтан да Қожа Ахмет Ясауи  “Қай жерде ғарип көрсең һем дем болғыл” дейді. Яғни оларға дем бер, қолдау көрсет, қасынан табыл, құрметте дегені еді. Қожа Ахмет Ясауи  дүниетанымында өмір мен өлім мәселесінің мәні өзгеше. Ғазали “өлімнің ақиқатын түсіну үшін, өмірдің мәніне жету керек, ал рухты білмей тұрып, өмірді тани алмайсың” дейді. Оның ілімінде нәпсі – жамандықтың, рух – жақсылықтың қайнар көзі болып табылады. Жақсылық пен жамандық секілді нәпсі мен рухтың да қатар өмір сүруі мүмкін емес. Рухтың өмір сүруі үшін нәпсінің өлуі шарт. Өйткені өмірдің мәні рухтың тазалығында, яғни көңіл айнасының сафтығында жатыр. Рух тазалығын мақсат тұту “ашқ” мәртебесіне ұласып, Хақ дидарын көру болып табылады. “Муту қабла ан тамуту-топырақ болмақ; Ашқтар өлмес бұрын өледі екен...” “Құл Қожа Ахмет, нәпсіні тептім, нәпсіні тептім, Өлмес бұрын жан берудің дертін шектім, Дидар тілеп тәрк етсем масиуаны; Өлмес бұрын болмысыңды айла фәни...” Бұлар – “өлмес бұрын өлу” философиясына тән хикметтер. Қожа Ахмет Ясауи  мұнда масиуаны (Хақтан басқа барлық дүниені) тәрк ету арқылы шынайы өмір мәнін ұғынуға шақырады. Оның көзқарасы бойынша, “шынайы өмір” деп, рухтың нәпсіден арылып, илаhи нұрлармен шайылуын айтады. Бұл ілім негізінде адамдарды “өлілер” және “тірілер” деп қарауға болады. Бұл жердегі “өлі” және “тірі” ұғымы рухқа байланысты. “Өлілер” – дүниеде нәпсінің құлы болып өткендер, олар тірі болса да өлікпен тең. “Тірілер” – нәпсілерін жою арқылы рухтарына “өмір” сыйлағандар, олар өлсе де мәңгілік өмірмен қауышқандар, бақи мәртебесіне жеткендер. Қожа Ахмет Ясауи  дүниетанымында физикалық өлім жоқ. Ол жай ғана рухтың тәннен айырылып, басқа бір халге ауысуы. Аллаға құлшылықтың ең жоғарғы халі – еркіндік. Рухани өмір ішкі рухқа қатысты болғандықтан,Қожа Ахмет Ясауи  іліміндегі еркіндік мәселесі де адамның “ішкі еркіндігі” шеңберінде қарастырылады. Ішкі еркіндікті ислам ахлағында “моральдық еркіндік” дейді. Яғни, Хаққа толық құл болған адам ғана толық еркін, азат. Демек, Алладан басқа барлық нәрседен тазару шынайы еркіндікке ұласады. Сопы Хақ алдында құл, халық алдында азат, еркін. Рухани өлімнің нәтижесінде нәпсі үстемдік құрып, адамды өзіне құл етеді. Адам өзінің жаратылысын, табиғатын жатсына бастайды. Нәтижесінде рух еркіндіктен айырылады. Қожа Ахмет Ясауи  әдісі бойынша, рухты еркіндікке қауыштырудың жолы – зухд Қожа Ахмет Ясауи  ілімінде ішкі еркіндікке жетудің дәрежелері мен басқыштары айтылады. Бұлар сопылық дүниетанымдағы “халдер” мен “мақамат” категорияларының рет-ретімен жалғасуы арқылы жүзеге асады. Ішкі еркіндік жайындағы мәліметтің негізі – дін. Ал дін адамзатқа “ішкі құлдықтан” құтылу және “ішкі еркіндікке” жетудің жолын көрсететін Алла тарапынан берілген илаhи жолдағы Қожа Ахмет Ясауи  ілімі бойынша, “өлілер” мен “тірілер” ұғымына сәйкес, еркіндік мәселесінде де адамдарды екі топқа бөліп қарауға болады. Бірінші топ – “еркіндікті аңсаушылар”. Бұлар тек қана Хаққа табынып, құлшылық етеді. Екінші топ – “еркіндіктен қорқатындар”. Бұлар – [[нәпсі]], [[мансап]], [[байлық]], [[атақ]], [[дүние]], адамға, т.б. табынып, құлдық ұрады. Хикметтің басы – Алланы бар және бір деп білу.

Қожа Ахмет Ясауи  адам баласы осы шындықтан бейхабар қалғанда өзінің негізінен алыстай бастайтындығын айтады. Осы ақиқатты адам баласына ескертіп, тікелей еске салып отыратын таным көзі – [[Құран]] деп біледі. Сонымен қатар, Алланы танудың негізгі сыры адамның өзінде екендігін айтады. Адам – микрокосмос болса, рух, бүкіл әлем, болмыс – макрокосмос, Алланың аяттары, яғни белгілері. Адам – рух әлемінде Алламен болған сұхбат-антты бұзбай “Зікір” арқылы үнемі есте сақтаушы. Қожа Ахмет Ясауи  іліміндегі зікір, уажд ([[экстаз]]), сама сияқты әдістер Алламен болған сертті ұмытпау үшін қолданылған. Адамның арабша “инсан”, яғни “ұмытшақ” екендігін ескергенде, Құранның бір аты болып табылатын зікір (еске алу) адамдық болмысты толықтырып, кемелдендіріп отыратын әдіс екендігі белгілі. Осы тұста “қалу бәла” серті (“...мен сендердің Жаратушың емес пе едім” деген Тәңірінің сұрағына рухтардың “Иә, әлбетте” деген жауап-серті) мен рух әлеміндегі онтол. және туыстық бірліктің адамзат арасында осы кезге жалғасып, сақталуына деген ұмтылыстың, тілектің жатқандығын байқау қиын емес. Жалпы сопылық дүниетанымға тән бұл теориялы-тұжырымдамалық ұстанымды Қожа Ахмет Ясауи  түркілік дүниетаным негізінде жаңғыртты. Ислам тарихында дінді ұғынудың, қабылдаудың ерекше түрі ретінде пайда болған “сопылық ағым” ресми діндегі (қалам мен фикһ) қасаңдыққа қарсы бағыт ретінде бой көрсетті. Сол секілді Қожа Ахмет Ясауи  ілімі де түркілік дүниетанымның негізгі категориясы болып табылатын әмбебаптыққа сай дамыды. Тәңірді жазалаушы, қорқыныш иесі ретінде ғана емес, Тәңірді сүю және оның үкімдерін құрметтеу арқылы Аллаға махаббатпен қауышу-ұласу әдістерін қалыптастырды. Өйткені сопылық дүниетанымда Алла – ғашық (сүюші), мағшуқ (сүйілуші) әрі ғашықтықтың өзі болғандықтан да, ғашықтық болмыс жаратылысының ең негізгі мұраты. Бұл адам бойында [[махаббат]], жауапкершілік сезімді, [[иман]], т.б. асыл құндылықтарды қалыптастырады. Адам хикмет арқылы, оның нәтижелі жемістерінің негізінде ғана мәнді, мағыналы өмір, “адамша тіршілік ету өнерін” меңгере алады (қазіргі “[[Диуани хикмет]]”). Қожа Ахмет Ясауи  ілімінің танымдық тірегін құрайтын адамгершілік қағидалардың өзегі – ахлақ (мораль). Ахлақ – хикметтің нәтижесінде қалыптасқан рухани құндылықтар жиыны. Адам ахлақ арқылы адамдық болмысқа, мәнге ие болады. Яғни, адам ахлақтық-рухани құндылықтарды бойына сіңіргенде ғана “шындыққа”, “жан тыныштығына” қауышады. Қожа Ахмет Ясауи  ілімінде “жан тыныштығы”, “шындыққа жету” адамгершілік қасиет пен сипатқа ұласу арқылы тариқатта жүзеге асады. Аллаға қауышудың жолы қоғамға, адамға қызмет ету – тікелей ахлақтық кемелдену арқылы өтеді. Нәтижесінде рухани тазалыққа, өзін-өзі меңгеруге қолы жетіп, “Кемел адам” тұрпаты қалыптасады. Көшпелі түркі қауымын имандылыққа шақыру арқылы Қожа Ахмет Ясауи  ілімі барша түркі халықтары мәдениетіне үлкен өзгеріс енгізді. Дәстүрлі түркілік дүниетанымның негізі сыршылдық (мистика) дін екендігін ескерсек, сопылық танымның түркі мұсылмандығының ең маңызды ерекшелігін қалыптастырудағы себептерін ұғыну қиын емес. Бұл құбылыстың табиғилығын дін феноменол-сы тұрғысынан қарасақ, діндердің таралуындағы ескі ұстанымдардың толығымен жойылмайтынын, жаңалары сол құндылықтар, түсінік, ұғымдар негізінде өз орнын табатынын көруге болады. Көбінесе діндерде ескі ұстанымдар мистикалық институттармен тұтасып, “халық діндарлығы” түрінде тіршілігін жалғастырады. Бұл құбылыстың көрінісін Қожа Ахмет Ясауидың сопылық-моральдық ілімінен көруге болады. Оның “құрма” символизмі арқылы [[Мұхаммед]] (с.ғ.с.) пайғамбарға байлануы, осы құбылысқа Арыстан бабтың “себеп” болуы, өмірін пайғамбар өміріне ұқсатуға тырысуы, пайғамбарға ұқсаудың ишараты ретінде ұлының атын Ибраһим қоюы, пайғамбар жасына келгенде тірідей “жерасты мешітіне”, яғни қылуетке түсуі, осының бәрі оның іліміндегі көшпелі түркілерге исламды таратудағы маңызды әдістемелік, құбылыстық ерекшелік әрі жаңалық болып табылады.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.  «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

Жергілікті халықтың салт-санасы мен сенім-нанымына, әдет-ғұрпына қайшы келмейтін діни-мистикалық мектептің негізін қалаған Қожа Ахмет Ясауи  шығармашылығы сопылық ағымның түркілік дәстүріне даңғыл жол салды. “Ислам дінін тек араб тілі арқылы ғана тануға болады” деген түсінікті теріске шығарып, сопылық әдебиет ұстанымдарын көне түркі әдеби тіл – шағатай тілінде сөйлетті. Қасиетті кітаптың арабша мағынасын толықтай түсіндіру, шариғаттың қыр-сырын, дін қағидаларын қалың қауымға өз тілдерінде тереңнен таныту мақсатында хикметтерін жергілікті халыққа жақын айшықты поэзия тілімен жазды. Қожа Ахмет Ясауи түркі тілінде жатық әрі бейнелі жыр жазудың үлгісін жасап, түркі тілдерінің көркем шығармалар тудыру мүмкіндігінің мол екендігін дәлелдеді. Оның жазба әдебиет үлгісіндегі шығармалары түркі топырағында ертеден қалыптасқан суырыпсалмалық дәстүрдегі әдебиетке жаңа серпін, тың мазмұн алып келумен қатар, оны түр жағынан көркейтіп, кемелдендіре түсті. Сөйтіп, бұрыннан дидактикалық сипаты басым түркі әдебиеті насихаттық ой тұжырымдармен толыға түсті. Ол [[фольклор]] мен жазба әдебиеттің өзара жақындасуының, толысып, көркеюінің дәнекері бола отырып, шығармашылық әдебиетінде ертеден қалыптасқан, [[Құран Кәрім]]де баяндалатын тарихи аңыздар мен пайғамбарлар, әулие-әнбиелер жөніндегі әпсаналарды хикметтерінде ұтымды пайдаланды. Қожа Ахмет Ясауи шығармашылығы түркі-мұсылман әлеміне кеңінен танылып, Ясауише [[хикмет]] жазу дәстүрге айналды. Кіші Азияда [[Хаджи Бекташ Уали]], [[Жүніс Әміре]], [[Сүлеймен Бақырғани]] хикметтерінен Қожа Ахмет Ясауи сарыны байқалды. XII ғасырдан бері түркі халқының дүниетанымына елеулі ықпал еткен Қожа Ахмет Ясауи сарыны [[Асан Қайғы]]дан Абайға, сондай-ақ, күні бүгінге дейінгі қазақ ақындары шығармаларында көрініс тапқан.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;

== Қожа Ахмет Ясауи есімімен аталған білім беру мекемелері, көшелер және мәдени нысандар ==
[[Қазақстан|Қазақстанда]] Қожа Ахмет Ясауи есімі көптеген білім беру мекемелеріне, көше атауларына және мәдени нысандарға берілген. Бұл — түркі дүниесінің көрнекті рухани ұстазы, сопылық ілімнің негізін қалаушылардың бірі болған Қожа Ахмет Ясауидің тарихи-рухани мұрасына деген құрметтің белгісі.

=== Білім беру мекемелері ===
* Пәкістан Ислам Республикасы, Исламабад қаласында Қожа Ахмет Ясауи атындағы мәдени-білім беру орталығы.
* «Қожа Ахмет Ясауи» атындағы республикалық имамдардың білімін жетілдіру ислам институты.
* [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]] — Түркістан қаласында орналасқан жоғары оқу орны.
* «Түркістан Ахмет Ясауи» кәсіби колледжі — Түркістан қаласында орналасқан техникалық және кәсіптік білім беру мекемесі.
* Қ.А. Ясауи атындағы №123 мектеп-гимназиясы — [[Алматы|Алматы қаласының]] Ақсай ауданында орналасқан оқу орны.

=== Көшелер ===
* Ясауи көшесі — [[Алматы|Алматы қаласында]] орналасқан.
* Қожа Ахмет Ясауи көшесі — [[Қызылорда облысы]], [[Қызылорда|Қызылорда қаласындағы]] көше. Қаланың бірқатар әлеуметтік және тұрғын аймақтарын байланыстырады.
* Қожа Ахмет Яссауи көшесі - Шымкент қаласы, ​Самал-3 мөлтек ауданы

=== Мәдени және тарихи нысандар ===
* Қожа Ахмет Ясауи кесенесі — [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында орналасқан ортағасырлық сәулет өнерінің көрнекті ескерткіші. XIV ғасырдың соңында Әмір Темірдің бұйрығымен тұрғызылған бұл кесене мәдениеттің аса маңызды нышандарының бірі болып саналады. Кесене 2003 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілген.
* Ясауи музейі — Түркістан қаласында орналасқан тарихи-мәдени мекеме. Музейде Қожа Ахмет Ясауидің өмірі мен шығармашылығына, сондай-ақ Түркістан өңірінің тарихына қатысты құнды жәдігерлер мен материалдар сақталған. Музей ғылыми-зерттеу, экспозициялық және ағартушылық қызмет атқарады.

=== Ясауитану ғылыми орталығы ===
Ясауитану ғылыми орталығы – Қожа Ахмет Ясауи ілімін зерттеу, танымал ету және түркі-ислам өркениетіндегі орнын айқындау мақсатында Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасына сәйкес 2023 жылы құрылған ғылыми орталық. 

Мемлекет басшысы 2023 жылғы 17 маусымда Түркістан қаласында өткен «Әділетті Қазақстан – Адал азамат» атты Ұлттық құрылтайдың екінші отырысында Қожа Ахмет Ясауи мұрасын жан-жақты зерттеу қажеттілігін атап өтті. Сол жиында Президент:

«Түркістанды Ясауисіз елестету мүмкін емес. Әйгілі ғұлама тұтас түркі дүниесінде ислам дінінің орнығуына зор үлес қосты. Биыл Қожа Ахмет Ясауидің туғанына 930 жыл толып отыр. Осы орайда, ғұламаның еңбектерін жан-жақты зерттеп, дәріптеу маңызды. «Ясауитану» ғылыми орталығын немесе институтын құру мәселесін ойластыруға болады», — деді.

Осы тапсырма негізінде 2025 жылы «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы жанынан арнайы ғылыми орталық ашылды. 

Орталық Ясауи шығармашылығы, сопылық дәстүр, түркі руханияты, діни-мәдени мұралар бағытында іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізуді көздейді.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Ахмет Ясуаи кесенесі0.jpg|''Ахмет Ясауи кесенесі'' 
Сурет:Ахмет Ясуаи кесенесі1.jpg|''Есімхан кесенесі'' 
Сурет:Ахмет Яссуаи кесенесі3.jpg| ''Мешіт''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Islam-stub}}
{{Bio-stub}}

[[Санат:Сайрам ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан сопылары]]
[[Санат:Шағатай ақындары]]
[[Санат:Түркістанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:XII ғасыр сопылары]]</text>
      <sha1>0jqi4ah6xnep7u5jx5tdfr0dmc0qco6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исландия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3998</id>
    <revision>
      <id>3660042</id>
      <parentid>3652720</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vtgnoq7238rmqco</username>
        <id>82745</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3660042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23433" sha1="fyd73cxr4axjxch1oribv9vykufkdtn" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы        = Исландия 
 |Шынайы атауы   = {{lang-is|Ísland}}
 |Атау септігі       = Исландия
 |Елтаңба                    = Coat of arms of Iceland.svg
 |Байрақ                    = Flag of Iceland.svg{{!}}border
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты          = Lofsöngur
 |Аудио                   = Lofsöngur.ogg
 |Картада                = Island (orthographic projection).svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
|lat_dir = N|lat_deg = 64|lat_min = 49|lat_sec = 50
 |lon_dir = W|lon_deg = 17|lon_min = 59|lon_sec = 12
  |region                 = IS
  |CoordScale             =
 |Тілі             = [[Исланд тілі]]
 |Мемлекеттік діні = [[лютерандық]]
 |Үкімет түрі         = [[Парламенттік республика]]
 |Құрылды       = [[930 жыл]]
 |Тәуелсіздік күні      = [[1 желтоқсан]] [[1918 жыл]]([[Исландия Корольдігі|Данияның жеке униясы]])&lt;br&gt;[[17 маусым]] [[1944 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды        = [[Дания]]дан
 |Астанасы                 = [[Рейкьявик]]
 |Ірі қалалары       = Рейкьявик, [[Коупавогюр]], [[Хабнарфьордюр]], [[Акюрейри]]
 |Басшы қызметі = [[Исландия президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Исландия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]]
 |Басшылары            = [[Гвюдни Йоуханнессон]]&lt;br /&gt;[[Катрин Якобсдоуттир]]
 |Жер аумағы              = 102 775&lt;ref name=&quot;ruv20150226&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ruv.is/frett/island-er-minna-en-talid-var|title=Ísland er minna en talið var|publisher=RÚV|date=26 February 2015|accessdate=10 March 2015|language=is}}&lt;/ref&gt;
 |Жер аумағы бойынша орны     = 106
 |Судың үлесі            =  2,7
 |Этнохороним             = исландиялық, исландиялықтар
  |Жұрты              = 399,189&lt;ref&gt;https://www.skra.is/&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны     = 171
  |Сарап жылы             = 
  |Санақ бойынша халық саны  = 171
  |Санақ жылы           = 2024
  |Халық тығыздығы    = 3,87
  |Тығыздық бойынша орны     = 240
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 27,078 млрд.&lt;ref&gt;https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=176,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2023
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 152
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 69,833&lt;ref&gt;https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=176,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&lt;/ref&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 15
 |ЖІӨ (номинал)         = 30,570 млрд.&lt;ref&gt;https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=176,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2023
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 109
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 78,836&lt;ref&gt;https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=176,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&lt;/ref&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 8
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,959&lt;ref&gt;https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2023
 |АДИ бойынша орны           = 3-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;өте жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы            = 
 |Валютасы                  = [[Исланд кронасы]]
 |Интернет үйшігі            = [[.is]]
 |ISO                     = 
 |Телефон коды          = 354
 |Уақыт белдеуі            = +0
 |Түсініктемелер              = 
}}
'''Исландия''' ({{lang-is|Ísland}} {{IPA|[ˈislant]}}) — [[Солтүстік Еуропа]]да орналасқан арал ел. [[Гренландия]] аралының шығысында және [[Норвегия]] мен [[Норвег теңізі]]нің батысында жайғасқан. Елордасы [[Рейкьявик]] аралдың оңтүстік-батысында орналасады.

== Сөз төркіні ==
Аралдың атауының аудармасы&amp;nbsp;— ''мұзды жер''.

== Географиясы ==
[[Солтүстік Америка]] мен [[Еуропа]] арасындағы ұлы мұхитта орналасқан аралдық қос елдің бірі&amp;nbsp;— Исландия геологиялық тұрғыдан алғанда әлемдегі ең жас елдердің бірі. Ғалымдардың пікірінше, Исландия Жер тарихының төрттік дәуірінде су асты ([[Атлант мұхиты]]) [[жанартау]]ларының атқылауынан пайда болып, жаһандық мұз басу кезеңінде қатып, аралға айналған мемлекет.

&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;175&quot;&gt;
File:Iceland satellite.jpg|Исландияның ғарыштан көрінісі
File:Iceland2008-Sudureyri.JPG|Сюдюрейри
File:Norðfjörður .JPG|Нескёйпстадюр
File:Videy 085.jpg|Видэй аралы
File:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|Эйяфьядлайёкюдль жанартауының атқылауы (2010)
File:An iceberg in Jokulsarlon.jpg|Ёкюльсаурлоун
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

Исландияның жағалау шекарасы 5 мың км жуықтайды. Елдің солтүстік және солтүстік-батыс аудандары таулы болып келсе, оңтүстік бөлігін құмды алқаптар алып жатыр. Исландияның бүкіл жерін дерлік мұз жамылғысы басып жатыр. Ел бойынша жердің {{formatnum:11900}} км² аумағы мұз жамылғысымен жастанған. Мұндай мұзтаулар елдің солтүстік бөлігінде орасан көп. Оның ірілері&amp;nbsp;— Ватнайекүдл, Хофсиекүдл және Лаунгиекүдл. Ал елдің биік нүктесі&amp;nbsp;— Хваннадалсхнукүр (2119 m).

Елдің төрт шекарасын да мұхит қоршап тұрғанымен қоса, Исландияда өзендер мен көлдердің ірі жүйесі бар. Елдің ірі көлдері&amp;nbsp;— Тингвадлаватн мен Тоурисватн. Алайда теңіз деңгейімен салыстырғандағы әлем бойынша ең төмен орналасқан британдық көршісімен қатар қойғанда Исландия әлдеқайда биікке қоныс тепкен.

=== Ахуалы ===
Исландия өзінің аралдық көршісі&amp;nbsp;— [[Британ аралдары]] секілді жауын-шашынның көптігімен ерекшеленеді.

Дегенмен аралдың атауы мен [[мұздық]]тардың көптігін алға салып, Исландияны арктикалық ел екен деп ойласақ, үлкен қатеге ұрынамыз. Өйткені Солтүстік-Атлант ағысы ([[Голфстрим]]) әкелетін жылы желдер лебі Исландияның ауа райын бірқалыпты етіп отырады. Бұл аймақта [[қаңтар]]дың орташа температурасы бар болғаны −1&amp;nbsp;°C болса, [[шілде]]нің орташа температурасы +11&amp;nbsp;°C. Басқаша айтқанда, елдің жазы аптап емес те, қысы табан тоңдырмастай. Қоңыржай климаттың туристер үшін жайлылығы басым болғанымен, ауыл шаруашылығы үшін аяқтан шалатын жайт екені рас. Осыдан да бола, Исландия ауыл шаруашылығы дамуы жөнінен артта қалған елдер санатына жатқызылады.

=== Өсімдіктер дүниесі ===
Ел жерінің ¼ ғана өсімдік жамылғысы жауып жатыр. Оның өзінің үлкен бөлігін мүк пен аласа шөптер алады. Ал ағашты өсімдіктер мекеннің 1% ғана иеленеді. Рас, жауын-шашынның молдығы өсімдік өсуіне басқалай әсер етуі қажет. Яғни былайғы жұрт Исландияны жасыл алқапты, шыңғылды ел деп ойлауы мүмкін. Бірақ мұз жамылғылары мен асқан ылғалдылық, кей мекеннің батпақты не құнарсыз топырақты болып келуі&amp;nbsp;— Исландияның өсімдік жамылғысының тым жұқалығына септігін тиігізіп отыр.

=== Хайуанаттар дүниесі ===
Елдің фаунасы да бай емес. Мекеннің ең тұрғылықты жануары&amp;nbsp;— [[ақ түлкі]] (песец) саналады. Ал [[18 ғ.]] бері Исландияға жерсіндірілген тышқанның бірнеше түрі мен 80-ге жуықтайтын құстар түрі, солтүстік бұғы-маралдар аймақтың жаңа тұрғындары іспеттес. Бірақ бұлардың бәрі де елдермен салыстырғанда азшылықты құрайды. Тек қана Исландияның мұхит жағалауында балықтар түрлері ғана көп. Исландия теңіз жануарларына кенде емес. Тіпті жағалауда [[итбалық]]тың екі бірдей түрі мен [[кит]]тердің бірнеше түрі мекен етеді.

== Әкімшілік бөлінісуі ==

== Жұрты ==

== Тарихы ==

Исландияны халық 870 жыл шамасында қоныстана бастаған. Қоныстанушылар, негізінен, норвегтер, сондай-ақ, ирландиялықтар , шотландтар, тағы басқалары Скандинавия халықтары болды. Қоныстанушылар аралды &quot;Мұз елі&quot; деп атады. 980 ж. исландиялықтар [[Гренландия (арал)|Гренландия аралы]]&lt;nowiki/&gt;н ашып, 1000 жылда Америкаға жетті. 10-ғ. бастап аралда алғашқы мемлекеттер құрыла бастады., 1000ж. христиан діні қабылданды. 1262-64 ж. елді норвег ақсүйектері басып алды. 1380 ж. Исландия Даниямен уния (бірлестік) құрды.  Елді ауру жаулап, халық саны азайып кетті. 16-ғ.-да ел Дания мемлекетіне бағынды.  1830 жылдан бастап елде шағын өндірістік кәсіп орындар құрыла бастады.  1857 жылы Исландияда Ұлттық құрылтай жиналысы құрылып, автономия берілуін талап етті.  Дания бірқатар жеңілдік жасауға мүмкіндік берді. Сөйтіп  бір ғасыр өтіп Исландия мемлекеті толықтай құрылды.
Исландия геологиялық тұрғыдан алғанда өте жас елдердің бірі. Алайда өзге еуропалық мемлекеттер секілді тәуелсіздікке ерте қол жеткізген. Тарихтан Исландияның [[1387]]—[[1390]] жж. [[Дания]]ға бағынышты болғаны белгілі.

==Дереккөздер==
==Қазақстан энциклопедиясы==

== Саясат жайғасы ==
[[Сурет:Reykjavik althing.jpg|thumb|right|Рейкьявиктағы парламент ғимараты]]
Исландия&amp;nbsp;— республикалық мемлекет. Конституциясы [[1944]]&amp;nbsp;ж. қабылданған. Ел басшысы&amp;nbsp;— президент әр төрт жыл сайын бүкілхалықтық ашық және жабық сайлау нәтижесінде сайланып отырады. Дегенмен президенттің уысына атқарушы билік түгелдей беріле қоймаған. Заң бойынша атқарушы билік үкімет пен оның басшысы&amp;nbsp;— Премьер-министрдің қолында.

Парламент (жергілікті тілде ''алтинг'' аталады) депутаттары да (жалпы саны&amp;nbsp;— 63) бүкілхалықтық сайлау нәтижесінде 4 жылға сайланады.

Ал елдегі ең екпінді партия&amp;nbsp;— «Тәуелсіздік партиясы». [[2003]]&amp;nbsp;ж. соңғы алтинг депутаттары сайлауында аталмыш партия атынан «бәйгеге» түскен үміткерлер 22 орынды (33,7 %) жеңіп алған болатын. Исландиядағы өзге партиялар қатарында Прогрессивтік партия және социалистік-демократиялық альянс бар

== Экономикасы ==
Исландия экономикасы соңғы жылдары ауытқымалы күй кешті. Айталық [[1996]]—[[2001]] жылдар аралығында елдің жылдық экономикалық өсімі 3—5% құраса, [[2002]] ж. бұл сан күрт төмендеп, 0,2% әрең ілікті. Ал ІЖӨ 0,6% аспай қалды. Алайда араға жыл салып, яғни [[2003]]&amp;nbsp;ж. экономикалық өсім қайта көтеріліп, елдегі инфляция 5%-дан 2%-ға дейін қысқарды. Исландия озық елдер тізбегінде [[2005]]&amp;nbsp;ж. 16 орында тұрса, [[2006]]&amp;nbsp;ж. мәлімет бойынша оның тағы екі саты жоғарылағаны анықталды. Осы өрлеу нәтижесінде ғана Исландия алып алтылық қатарынан табылды.

=== Өнеркәсібі ===
Елде аздаған сұр тас көмір өндірісін есепке алмағанда, тау-кен өндірісі жоқтың қасы. Оның есесіне [[екінші дүниежүзілік соғыс]]тан соң өңдеуші өнеркәсіп саласы қолға алына бастады. 1960 жж. бастап, импортталған шикі алюминий өңделіп, құрылысқа қажетті дайын алюминий өнімі экспорттала бастады. Исландияда жеңіл өнеркәсіп саласы да соңғы жылдары алға қойылып келеді. Аяқ киім, металл өнімдері, құрылыс материалдары, электр құралдары және түрлі тұтыну тауарлары шығарыла бастады.

=== Энергетикасы ===
Исландия энергетика саласы жағынан озық. Республикаға энергияның су көзі тән. Мемлекеттің гидроэнергетикалық мүмкіндігі жылына 80 млрд kW-сағ. бағаланады. Қазіргі таңда республикада 6 энергия өндіретін су көзі бар.

=== Тасымалдау ===
[[Сурет:Icelandic-Road-Sign.JPG|thumb|Исландиядағы жол белгісі]]

Исландияда автокөлік жолы мен су жолы жақсы дамығанымен, темір жол мүлдем жоқ. Есесіне автожолдың ұзындығы {{formatnum:12955}} км құрайды. Өйткені республикада көлік саны тым жоғары. Ресми емес мәліметтер бойынша, Исландияда жан басына шаққанда, екі адамға 1 көліктен келеді екен. Ал елдің сауда кемелерінің жалпы тауар сыйымдылығы 192 мың тоннаны құрайды. Елде тасымалмен 3 компания айналысады.

=== Балық шаруашылығы ===
Исландия экономикасының негізгі тірегі — балық шаруашылығы болады. Бұл сала жалпы халықтың 12% жұмыспен қамтып отыр, сонымен қатар, елдің сыртқа шығаратын тауарларының 70% құрайды. Оның ішіндегі негізгі тұщы су балықтары — [[нәлім]] (треска) мен [[майшабақ]]. Алайда соңғы жылдардағы балық түсімінің азаюына байланысты Исландияда [[мойва]] және [[сайра]] деп аталатын балықтар да ауланып, сыртқа шығарыла бастаған.

Бұған қоса Исландия халқы кит аулаумен де айналысады. Рас, [[1989]]&amp;nbsp;ж. халықаралық жануарларды қорғау қауымдастықтарының араласуымен кит аулауға елде мораторий жарияланғанымен, 1990 жж. ортасына қарай ел басшылығы мораторийді қайта алып тастады.

=== Ауыл шаруашылығы ===
Ел халқының 5 пайызы ғана ауыл шаруашылық саласында қызмет етеді. Республикадағы жалпы ауыл шаруашылық фермаларының саны 6 мыңды құраса, оның 80 пайызы&amp;nbsp;— жеке қожалықтар. Исландияның мал шаруашылығындағы негізгі нысанасы&amp;nbsp;— қой шаруашылығы. Оның басты себебі: қой еті — Исландиядағы негізгі ет тағамына жатады.

=== Саудасы ===
Сондай-ақ, сыртқы саудада балық өнімінен кейінгі орынды жерасты пайдалы қазбалары алады. Оның ішінде Исландия сыртқа [[алюминий]], [[диатомит]], [[феррокремний]] шығарады.

Сыртқы саудада негізгі байланыс құратын елдері: [[Германия]]&amp;nbsp;— 18%, [[Құрама Патшалық]]&amp;nbsp;— 17,5%, [[Нидерланд]]&amp;nbsp;— 11%, [[АҚШ]]&amp;nbsp;— 11%, [[Испания]]&amp;nbsp;— 5%, [[Дания]]&amp;nbsp;— 5%, [[Португалия]]&amp;nbsp;— 4%, [[Норвегия]]&amp;nbsp;— 4%.

Ал импорт жөніне тоқталғанда, Исландия мұнай өнімдері мен азық-түлік, машиналар тасымалдайды. Импорт байланысын жүргізетін елдер мен оның пайыздары төмендегідей: [[АҚШ]]&amp;nbsp;— 11%, [[Германия]]&amp;nbsp;— 11%, [[Дания]]&amp;nbsp;— 8,5%, [[Норвегия]]&amp;nbsp;— 8,5%, [[Құрама Патшалық]]&amp;nbsp;— 7,5%, [[Нидерланд]]&amp;nbsp;— 6%, [[Ісүіш]]&amp;nbsp;— 6%.

==Жалпылама==

Исландия Республикасы - Солтүстік Еуропада [[Атлант мұхиты]]&lt;nowiki/&gt;нда Исландия аралында  орналасқан мемлекет. Жер көлемі - 103000км².  Халқы 272000 адам (1999 жылғы санақ бойынша). Тұрғындарының 99%-ы исландиялықтар. Ресми тілі - исланд тілі. Тұрғындарының көпшілігі христиан дінінің протестант-лютерандық тармағын ұстанады. Астанасы - Рейкьявик қаласы. Ел аумағында әкімшілік тұрғыдан 8 аймаққа  , 23 ауданға (сисла) бөлінеді. Исландия - парламенттік Республика. 1944 ж. қабылданған Конституция бойынша мемлекет басшысы президент 4 жылға ашық сайлау арқылы сайланады (1996 жылдан - О.Р. Гримссон). Заң шығару билігін президент пен бір палаталы парламент (Альтинг) жүзеге асырады. Ұлттық мерекесі 17 маусым- Тәуелсіздік күні (1944). Ұлттық ақша бірлігі.

== Мәдениет және қоғам ==

== Әлеуметтік саласы ==

== Қарулы күштері ==

== Түсініктемелер ==

==Дереккөздер==
==Қазақстан ұлттық энциклопедиясы==

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.dmk.kz/?act=readarticle&amp;id=3099 Мұз жамылған мығым ел немесе Исландия экономикасының құпиясы не?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927174639/http://www.dmk.kz/?act=readarticle&amp;id=3099 |date=2007-09-27 }}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Исландия
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Еуропа елдері
 |Солтүстік кеңес 
 |Еуропа кеңесі
 |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы
}}

[[Санат:Исландия|*]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]


{{stub}}</text>
      <sha1>fyd73cxr4axjxch1oribv9vykufkdtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Италия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4034</id>
    <revision>
      <id>3660033</id>
      <parentid>3645185</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>нақтылау</comment>
      <origin>3660033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73937" sha1="tagqsg6xqj55x9phmqyr0z44weh33bx" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы        = Италия Республикасы
 |Шынайы атауы   = {{lang-it|Repubblica Italiana}}
 |Атау септігі       = Италия
 |Елтаңба                    = Italy-Emblem.svg
 |Байрақ                    = Flag of Italy.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты          = Il Canto degli Italiani (Итальяндықтардың өлеңі)
 |Аудио                   = Inno di Mameli instrumental.ogg
 |Картада                = EU-Italy.svg
  |карта тақырыбы        = '''Италияның''' орналасуы (қою жасыл):&lt;br&gt;— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)&lt;br&gt;— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл)
 |Картада2               = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 30 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 12 |lon_min = 30 |lon_sec = 
  |region                 = IT
  |CoordScale             = 1000000
 |Тілі             = [[италиян тілі]]
 |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет
 |Үкімет түрі         = [[Парламенттік республика]]
 |Құрылды       = [[17 наурыз]] [[1861 жыл]]
 |Тәуелсіздік күні      = 
 |Тәуелсіздігін алды        = 
 |Астанасы                 = [[Рим]]
 |Ірі қалалары       = Рим, [[Милан]], [[Неаполь]], [[Турин]], [[Палермо]], [[Генуя]], [[Болонья]], [[Флоренция]], [[Бари]], [[Катания]]
 |Басшы қызметі = [[Италия президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Италия премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Италия сенаты|Сенат президенті]]&lt;br /&gt;[[Иалия депуттар палатасы|ДП президенті]]
 |Басшылары            = [[Жоржиа Мелони]]&lt;br /&gt;[[Джорджа Мелони]]&lt;br /&gt;[[Иньяцио Ла Русса]]&lt;br /&gt;[[Лоренцо Фонтана]]
 |Жер аумағы              = 301 340
 |Жер аумағы бойынша орны     = 71
 |Судың үлесі            = 2,4
 |Этнохороним             = италиялық, италиялықтар
  |Жұрты              = {{өсім}} 60 359 546&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demo.istat.it/bil2018/index.html|title=National demographic estimate, December 2018|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]|accessdate=17 September 2019|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190703155220/http://demo.istat.it/bil2018/index.html|archivedate=3 July 2019}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны     = 23
  |Сарап жылы             = 2018
  |Санақ бойынша халық саны  = {{өсім}} 59 433 744&lt;ref&gt;{{cite web |title=La popolazione legale del 15° Censimento della popolazione |url=https://www.istat.it/it/archivio/77877 |website=www.istat.it |accessdate=18 September 2019 |language=it |date=19 December 2012}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2011
  |Халық тығыздығы    = 201,3
  |Тығыздық бойынша орны     = 63
 |ЖІӨ (АҚТ)               = {{өсім}} 2,443 трлн.&lt;ref name=&quot;IMFWEOIT&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=56&amp;pr.y=11&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=136&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund|website=IMF.org |access-date=30 October 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы   = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны      = 12
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 40,470
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 33
 |ЖІӨ (номинал)             = {{құлдырау}} 1,989 трлн.
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны    = 8
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 32,947
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 25
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,880&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны           = 28
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;өте жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы            = 
 |Валютасы                  = [[еуро]] (EUR, коды 978)
 |Интернет үйшігі            = [[.it]] &lt;ref name=&quot;domen&quot;&gt;Сонымен қатар [[.eu]], [[Еуропалық одақ]]тың мүшесі ретінде.&lt;/ref&gt;
&lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt; 
 |ISO                     = 
 |Телефон коды          = 39
 |Уақыт белдеуі            = +1, жазда +2
 |Түсініктемелер              = 
}}
'''Италия ''' ({{lang-it|Italia}} {{IPA|[iˈtaːlja]}}, ресми атауы — '''Италия Республикасы''' ({{lang-it|Repubblica Italiana}})) — [[Еуропа]]ның Оңтүстік бөлігінде, [[Жерорта теңізі]] жағалауындағы [[Апеннин түбегі]]нде, [[Сицилия]], [[Сардиния]] және бірнеше ұсақ аралдарда орналасқан мемлекет. Жер көлемі – 301,3 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Халқы – 59 млн&lt;ref&gt;https://www.worldometers.info/world-population/italy-population/#google_vignette&lt;/ref&gt; адам. Халқының 94%-ы [[италиялықтар]]. Мемлекеттік тілі – италиян тілі. Халқы христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Астанасы – [[Рим]] (2,8 млн.). Бұған қоса [[Милан]] (1,6 млн.), [[Неаполь]] (1,2 млн.), [[Турин]] (1,1 млн.), т.б. ірі қалалар бар. Италия территориясында тәуелсіз 2 мемлекет ([[Ватикан]], [[Сан-Марино]]) орналасқан. Әкімшілік-территориялық жағынан 20 облыстан тұрады. Оның 5-еуінің (''[[Сицилия]], [[Сардиния]], Трентино-Альто-Адидже, Валле Д’Аоста, [[Фриули-Венеция-Джулия]]'') ерекше автономиялық мәртебесі бар. Облыстар 94 провинцияға бөлінеді. Италия – парламенттік республика. 1948 жылы қабылданған конституция бойынша елді Президент басқарады ([[2015 жыл|2015]] жылдан [[Серджио Маттарелла]]). Ол 7 жыл сайын қос палаталы  парламент депутаттары мен облыстардан келген өкілдердің бірлескен жиналысында қайта сайланып отырады. Заң шығарушы орган екі палатадан: Республика сенаты (372 сенатор) мен Депутаттар палатасынан (630 депутат) тұрады. Атқарушы билік Министрлер Кеңесінің қолында. Ұлттық ақша бірлігі – бұрын [[лира]] болды, қазіргі кезде - [[еуро]].Еуро банкноттары мен монеталары Италияда [[2002 жыл|2002]] жылдың [[1 қаңтар|1 қаңтарында]] енгізілді, бұл үш жылдық өтпелі кезеңнен кейін жүзеге асты. Ол кезде еуро ресми валюта болып табылғанымен, бірақ тек «кітап ақшасы» ретінде қолданылды. Қос валюта айналым кезеңі — мұнда Италия лирасы мен еуро заңды төлем құралы ретінде қатар қолданылуы — [[2002 жыл|2002]] жылдың [[28 ақпан|28 ақпанында]] аяқталды.&lt;ref&gt;[https://economy-finance.ec.europa.eu/euro/eu-countries-and-euro/italy-and-euro_en#:~:text=The%20euro%20banknotes%20and%20coins,ended%20on%2028%20February%202002. https://economy-finance.ec.europa.eu/euro/eu-countries-and-euro/italy-and-euro_en#:~:text=The%20euro%20banknotes%20and%20coins,ended%20on%2028%20February%202002.]&lt;/ref&gt;

Италия солтүстік батыста Франция (488 км), солтүстікте Швейцария  (740км) және Австрия (430 км), солтүстік шығыста  Словениямен (232 км) шектеседі. 

Ұлттық мерекесі маусымның алғашқы [[Жексенбі|жексенбісі]] – Республиканың құрылған күні  ([[2 маусым]], [[1946 жыл|1946]]).

== Италия атауы ==
Италия атауының қайдан шыққаны белгісіз және оның [[Этимология|этимологиясына]] қатысты бірнеше [[Гипотеза|гипотезалар]] бар&lt;ref&gt;Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico'', 2009, Napoli, L'Orientale, ISBN 978-8-8950-4462-0&lt;/ref&gt;. Бір [[теория]] бойынша, ол ежелгі грек тіліндегі ''Italói'' деген [[Термин|терминнен]] шыққан, бұл термин қазіргі Калабрия аймағында орналасқан ''Italói'' деген [[Тайпа|тайпасының]] жерін білдірген. Алғашында бұл тайпаның атауы ''Vituli'' деп ойланған, кейбір ғалымдар олардың тотемдік жануары [[өгіз]] (латынша: ''vitulus''; умбрия тілінде: ''vitlo''; оскан тілінде: ''Víteliú'') болуы мүмкін деп болжайды&lt;ref&gt;J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.&lt;/ref&gt;. Кейбір ежелгі авторлар бұл атауды жергілікті [[билеуші]] ''Italus'' есімімен байланыстырады&lt;ref&gt;Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', 1.35 Archived 15 December 2022 at the Wayback Machine, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', 7.1329b Archived 10 September 2015 at the Wayback Machine, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', 6.2.4 Archived 24 September 2015 at the Wayback Machine, on Perseus&lt;/ref&gt;.

«Италия» атауы алғаш рет [[Антиоха Сиракузалық|Антиоха Сиракузалықтың]] шығармаларында кездеседі ([[б.з.д. V ғасыр]]), оның еңбектерінің арасында «Италия тарихы» атты еңбегі де болған. Бірақ осы еңбегінде «Италия» топонимі тек елдің оңтүстік бөлігін, қазіргі Калабрияның бір бөлігін — Реджо-ди-Калабрия провинциясы және Катандзаро мен Вибо-Валентия провинцияларының бір бөлігін білдіреді.&lt;ref&gt;History of Calabria - Passion For Italy. Passionforitaly.info. Дата обращения: 25 августа 2015. Архивировано 4 марта 2016 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Origins of the Name 'Italy'. Arcaini.com. Дата обращения: 25 августа 2015. Архивировано из оригинала 23 сентября 2015 года.&lt;/ref&gt; Ежелгі авторлардың айтуынша, «Италия» және «Энотрия» атаулары [[Б.з.д. V ғасыр|б.з.д. V ғасырда]] [[Синоним|синонимдер]] болып қолданылған, бұл атау сондай-ақ Луканияның үлкен бөлігін де қамтыған. Б.з.д. I ғасырда «Italia» атауы бар [[монеталар]] көптеген италиялық халықтар (сабиндер, самниттер, умбриандар және т.б.) тарапынан соғылған.&lt;ref&gt;Guillotining, M., History of Earliest Italy, trans. Ryle, M &amp; Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p.50&lt;/ref&gt;

Италияға арналған ежелгі грек термині бастапқыда тек Бруттиум [[Түбек|түбегінің]] [[Оңтүстік|оңтүстігіне]] және Катанзаро мен Вибо Валентина бөліктеріне қатысты болған. Уақыт өте келе, Энотрия мен «Италия» деген үлкен ұғым синонимге айналды және бұл атау Луканияның көп бөлігін де қамтыды. Рим республикасының кеңеюіне дейін гректер бұл атауды Мессина бұғазы мен Салерно мен Таранто шығанақтарын қосатын сызық арасындағы жерді, қазіргі Калабрияны білдіру үшін қолданған. Кейін [[гректер]] «Италия» атауын кеңірек аймаққа да қолдана бастады.&lt;ref&gt;Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M &amp; Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50&lt;/ref&gt; Оңтүстіктегі «грек Италиясынан» басқа, тарихшылар «Этрусск Италиясы» деген аймақтың бар екенін де ұсынған, бұл аймақ Орталық Италияның бір бөліктерін қамтыған.&lt;ref&gt;Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94&lt;/ref&gt;

Рим Италиясының шекаралары жақсы анықталған. Катонның ''Origines'' еңбегінде Италия бүкіл Альпі тауынан оңтүстіктегі жарты арал ретінде сипатталған.&lt;ref&gt;Filippo Carlà-Uhink. The &quot;Birth&quot; of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd-1st Century BCE. ISBN 978-3-11-054287-5&lt;/ref&gt; Б.з.д. 264 жылы Рим Италиясы Арно және Рубикон өзендерінің орталық-солтүстік бөлігінен бастап, бүкіл оңтүстікті қамтыған. Солтүстік аймақ, Цизальпиндік Галлия, географиялық тұрғыдан Италияның бөлігі болып саналғанымен, Рим оны б.з.д. 220 жылдары басып алғанымен, саяси тұрғыдан бөлек болған&lt;ref&gt;Williams, J. H. C. (22 May 2020). ''Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books''&lt;/ref&gt;. Б.з.д 42 жылы ол заңды түрде Италияның әкімшілік бірлігіне қосылды. Сардиния, Корсика, Сицилия және Мальта 292 жылы Диоклетианның тұсында Италияға қосылды, бұл уақытта сол кездегі Италия қазіргі Италияның географиялық аумағына сәйкес келді.&lt;ref&gt;&quot;La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana&quot; (in Italian). Archived from the original on 19 November 2021. Retrieved 19 November 2021.&lt;/ref&gt;

Ұлы итальяндық ақын [[Данте Алигьери|Данте]] XIV ғасырда географиялық және тарихи тұрғыдан «Италия» деп аталатын аймақтың шекаралары солтүстікте [[Альпі|Альпімен]] анықталып (Монте-Карло маңындағы Варе өзенінен бастап, Истриядағы Арса өзеніне дейін), ал оңтүстікте — [[Сицилия]] мен оған жақын [[Арал|аралдармен]] шектеседі деп жазған.

Бірнеше ғасырлық бөлшектенуден кейін, [[Рисорджименто]] дәуірінде «Италия» деп аталатын [[Біртұтас Мемлекет|біртұтас]] мемлекеттің қалыптасуы аяқталды. [[1861 жыл|1861]] жылы Италия Корольдігі (итал. ''Regno d'Italia'') жарияланды, ол 1946 жылға дейін өмір сүрді. 1946 жылғы конституциялық [[Референдум|референдумда]] халықтың көпшілігі республикалық басқару түріне көшу үшін дауыс берді. Қазіргі ел атауы — Италия (итал. ''Italia''), немесе Итальян Республикасы (итал. ''Repubblica Italiana'') — [[1947 жыл|1947]] жылғы Конституцияда бекітілген.&lt;ref&gt;https://www.senato.it/documenti/repository/istituzione/costituzione_inglese.pdf&lt;/ref&gt;

==Табиғаты==
Италия қоңыржай белдеудің орманды аймағы (Солтүстік) мен субтропиктік белдеуде (Оңтүстік) орналасқан. Жерінің 4/5 бөлігі – тау мен қырат. Ең биік жері – Монблан шыңы (4807 м) Альпі тауында ондаған ірі мұздықтар бар. Альпінің оңтүстігіндегі Падан жазығы Апеннин тауына жалғасады. Оңтүстігінің қиыр шеті – Калабрия тауы. Аралдарының көбі таулы, жанартаулы келеді. Орта және Оңтүстік Италияда жер сілкінісі болып тұрады. Пайдалы қазбалары: тас көмір, [[лигнит]], мұнай, табиғи газ, қорғасын, темір кентасы, күкірт, т.б. Сынап кенінің табиғи қоры жағынан ел дүние жүзінде [[Испания]]дан кейін 2-орында. Климаты, негізінен, субтропиктік: жазы ыстық, қуаң, қысы жылы. Шілдедегі орташа температура 20 – 22°С-тан (солтүстікте) 28°С-қа дейін (оңтүстікте), қаңтарда 0°С-тан (солтүстікте) 12°С-қа (оңтүстікте) дейін. Альпінің жоғарғы жағында қыста –15 – 20°С аяз болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500 мм-ден ([[Сицилия]], [[Сардиния]]) 3000 мм-ге (Шығыс Альпі, Солтүстік Апеннин таулары) дейін. Елдің басты өзені – [[По]] (ұзындығы 652 км) ([[Рим]] қаласы осы өзеннің жағасында орналасқан), үлкен өзендер қатарына [[Адидже]], Брента, Рено, Арно, [[Тибр]], т.б. жатады. Ірі көлдерінің көпшілігі (Гарда, Комо, т.б.) Альпі тауында орналасқан. Жері құнарлы қоңыр топырақты және шалғынды. Альпінің 800 м-ге дейінгі биіктіктерінде жалпақ жапырақты ([[емен]], [[үйеңкі]]) ормандар, ал онан жоғары қарай [[шамшат]] және қылқан жапырақты ормандар, ал ең жоғарғы бөлігінде субальпілік шалғындар өседі. Падан (По) жазығында егіншілік жақсы дамыған. Апеннин тауы мен Сицилия, Сардиния аралдарында мәңгі жасыл шық тоғайлар, емен, шамшат ағаштары өседі. Альпі және Апеннин тауларында тау ешкі, жабайы мысық, сусар, күзен, абруц аюы кездеседі. Италияда 400-ге тарта құс мекендейді. Көрші теңіздері балыққа бай.

==Тарихы==
=== Ежелгі Рим ===
Ежелгі дәуірде Италия территориясында [[Рим империясы|Рим мемлекеті]] салтанат құрды. 4 – 5 ғасырларда Рим империясына көршілес герман, [[ғұн]], [[авар]] тайпалары күйрете соққы берді. 476 жылы Батыс Рим империясы құлап, орнына ''Одоакр корольдігі'' (476 – 493) құрылды.

=== Орта ғасырлар ===
[[File:Colosseum in Rome, Italy - April 2007.jpg|thumb|[[Колизей|Римдегі Колизей]]. Римдік архетектураның және техниканың ең ірі туындысы]]
* [[488]] жылы Солтүстік Италияға остготтар басып кіріп, өз корольдіктерін ([[493]] – [[544]]) құрды. 
* [[554]] жылы Италияның көпшілік бөлігін [[Византия]] империясы басып алды. 
* [[754]] – [[756]] жылы [[франктер]] Апеннин түбегіне жорық жасап, елдің орталық бөлігін бөліп алды және ол жерді [[Рим папасы]]на тарту етті. Бұл қасиетті Папа мемлекетінің (Папа облысы) құрылуының бастамасы болды. 
* [[774]] жылы елді толығымен [[Ұлы Карл]] жаулап алды. Франктер империясының ыдырау нәтижесінде [[781]] жылы Италия корольдігі құрылды. Герман королі Оттон Корольдігінің басқыншылық жорықтары ([[951]] және [[961]] – [[962]]) нәтижесінде корольдік [[962]] жылы Қасиетті Рим империясының құрамына қосылды. Ақсүйектер арасындағы өзара қырқысулар, [[арабтар]] мен [[Венгрия|венгрлердің]] шапқыншылықтары халықтың тұрмысын күрт нашарлатып жіберді. Италияның басқа Еуропа елдерінен басты ерекшелігі мұнда қалалар өте көп болды және қолөнер мен сауда-саттық үнемі қызу жүріп жатты. 
* 10 ғасырдан бастап қалалардың сеньорлармен (герцог, граф, епископ) күресі нәтижесінде коммуналар (өзін-өзі басқаратын қалалық қауымдар) құрыла бастады. Коммунадағы билік қала шонжарларының, бай көпестердің қолында болды. Бірте-бірте елдің аса ірі портты қалалары (Генуя, [[Венеция]], т.б.) Батыс пен Шығыс арасындағы басты сауда орталықтарына айналды. 
* [[1154]] – [[1176]] жылы герман императоры ''Фридрих Барбаросса'' Италия қалаларын бағындыру үшін елге 5 рет жорық жасады. Дегенмен Констанц бітімі ([[1183]]) бойынша, Италия қалалары өз тәуелсіздіктерін сақтап қалды. Германдарға қарсы күрес елде ұлттың сана-сезімінің оянуына ықпал етіп, бірте-бірте италия ұлты мен италия әдеби тілі қалыптаса бастады. 
* 11 ғасырда Оңтүстік Италиямен [[Сицилия]]ны нормандар басып алып, ]]Сицилия]] корольдігін құрды. [[1282]] жылы халық көтерілісі [[Сицилия]] корольдігінің құлауына алып келді. 
* 13 ғасырдың аяғы мен 14 ғасырдың басында [[Сицилия]]ны, 15 ғасырдың орта шенінде Оңтүстік ]]Италия]]ны басып алған Арагон корольдігі бірте-бірте бүкіл Оңтүстік Италияға испан үстемдігін орнатты. 
* 13 ғасырда Орталық және Солтүстік Италиядағы алдыңғы қатарлы қалалар мен мемлекеттерде нарықтық қатынастар тез дами бастады. Оларда банк ісі ([[Сиена]], [[Флоренция]]), шығыс елдерімен сауда (Генуя, Венеция), шұға тоқу ([[Болонья]], [[Сиена]], [[Флоренция]], [[Милан]]) кең өріс алды. Дүние жүзінде тұңғыш рет Италияда 14 ғасырда шұға шеберханалары негізінде [[мануфактура]]лар пайда болды. Осы кезде Италия мәдениетінің Қайта өрлеу дәуірі басталды (14 – 16 ғасырлар).

===Испандық өктемдiлiк және Франция ықпалының өсуі===
* Елдегі саяси бытыраңқылық, сауда жолдарының Жерорта теңізінен Атлант мұхитына ауысуы 16 ғасырда өнеркәсіп пен сауданың құлдырауына алып келді. Елдің бытыраңқылығын пайдаланған Франция мен Испания Италия жері үшін өзара соғыстар жүргізді (1494 – 1559). Нәтижесінде Сицилияны, Сардинияны, Милан герцогтығын, Оңтүстік Италиядағы мемлекеттерді (Венеция, Папа облысы, Совоя герцогтығынан басқаларын) [[Испания]] басып алды. 
* 16 – 17 ғасырларда Италия экономика жағынан құлдырап, өнеркәсіп орындары тек Солтүстік Италияда ғана қалды. Иезуиттер ордені құрылып (1534), инквизиция қалпына келтірілді (1542). Озық ойлы адамдар қуғынға ұшырады ([[Бруно Джордано Филиппо|Джордано Бруно]], Джордано Ванини отқа өртелді, П.Кампанелла, [[Галилей|Г.Галилей]], т.б. инквизиция сотымен сотталды). Испан тағының мұрагерлігі үшін  болған соғыстар (1701 – 14) Италия жерімен өтіп, халық мүлдем қайыршылыққа ұшырады. 
* 1714 жылы Италиядағы испан иелігі толығымен [[Австрия Республикасы|Австрияға]] өтіп, 
* 1734 жылы Австрия Сицилия мен Неаполитан корольдігін қайтадан испандарға берді. 
* 1720 жылы Савоя герцогтығы Австриядан Сардинияны алып, Сардиния корольдігі құрылды (1720 – 1861).

===Өркендеу дәуірі ===
[[File:With Victor Emmanuel.jpg|thumb|right|Джузеппе Гарибальди және Виктор Эммануэл II арасындағы аңызға айналған &quot;Теанодағы қол алысу&quot;: [[26 қазан]], [[1860 жыл]]]]
* 18 ғасырдың 2-жартысынан бастап елде қайтадан экономикалық өрлеу басталып, ғасыр аяғында Италияны бір орталыққа біріктіру жолында күрес басталды. Бұл қозғалыс 1848 – 49 жылғы революцияға алып келді. Бірігу жолындағы шешуші күрес 1859 – 60 жылы Австрия-Италия-Франция соғысында шешілді. 
* 1859 жылы Австриядан Ломбардия азат етіліп, Орталық Италия герцогтықтарындағы (Моден, Парм, Тоскан) және Романьедегі халық көтерілістері жеңіске жетті. Елді біріктіруде халық батыры [[Джузеппе Гарибальди]]дің Сицилия мен Неапольға жасалған жорықтары үлкен рөл атқарды. Италияны біріктіру 1870 жылы Рим облысының қосылып, ондағы папа билігінің жойылуымен аяқталды. Елдің бірігуінен кейін экономика жедел дами бастады.

=== Жаңа уақыт ===
* 19 ғасырдың аяғынан бастап Италия үкіметі отарлау саясатын жүргізе бастады. 
* 1889 жылы [[Сомали]] жаулап алынды, [[Эфиопия]]ға басып кіргенімен, 
* 1896 жылы күйрей жеңілуге мәжбүр болды.

=== XX ғасыр ===
[[File:Italian Arditi.jpg|thumb|right|[[1918 жыл]]дағы италиялық [[жаяу әскер]]лерi. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде 650.000-ға жуық италиян жауынгерлері қаза табылған]]
* 1911 – 12 жылы [[Түркия]]мен соғысып, одан [[Ливия]] мен Додеканес аралдарын тартып алды. 1882 жылы Үштік одаққа (Германия, Австрия-Венгрия, Италия) қосылғанымен, Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914 – 18) [[Антанта]] ([[Ұлыбритания]], [[Франция]], [[Ресей]], т.б.) жағына шығып кетті. Осы соғыста 700 мың адамы өліп, 1 млн-нан астамы мүгедек болды, бүкіл Солтүстік Италия қаңырап қалды. Дегенмен, соғыс нәтижесінде Трентиноны, Оңтүстік Тирольді, Истрияны, Адриатикадағы кейбір жерлерді өзіне қосып алды. 
* 1920 жылы тұрмыстың ауырлығынан елде жұмысшылардың кәсіпорындарды басып алу қозғалысы басталды. Барлық металл өңдеу, машина жасау зауыттары мен фабрикалар іс жүзінде елдегі 600 мың жұмысшының қолына өтті. Оған қарсылық ретінде ірі буржуазия 1919 жылы [[Бенито Муссолини|Б.Муссолини]] құрған [[Фашизм|фашистік]] партияға қаржылай көмекті күшейтті.
* Нәтижесінде 1922 жылы фашистер үкімет басына келді. Фашистерге қарсы партиялар (негізінен, социалистер мен коммунистер) ел парламентінен шығып кетіп, оппозициялық фракция комитетіне бірікті. Бірақ көп ұзамай фашистер шабуылға шығып, сөз бостандығына тыйым салды. 
* 1926 жылы фашистік партиядан басқа саяси ұйымдардың бәріне тыйым салынды. Антифашистерді жазалау үшін Ерекше трибунал құрылды.
* 1936 жылы майда Италия Эфиопияны басып алды, 
* 1936 – 39 жылы Испаниядағы фашистік төңкеріске белсене араласты, 
* 1937 жылы “Антикоминтерндік пактіге” қосылды, 
* 1939 жылы [[Албания]]ны басып алды. 
* 1940 жылы 10 маусымда Францияға шабуыл жасады, осы жылы 27 қыркүйекте [[Германия]]мен және [[Жапония]]мен қосылып, Үштік келісімшартқа отырды. 
* 1940 жылы қазанда [[Грекия]]ға, 
* 1941 жылы сәуірде [[Югославия]]ға шабуыл жасады. 
* 1941 жылы маусымда Германиямен бірігіп, КСРО-ға шабуыл жасады. Кеңес армиясы 1942 – 43 жылы қыста Орта Дон бойында Италия армиясын толық талқандады. 
* 1941 – 43 жылы Италия әскерлері Солтүстік [[Африка]]да да толығымен талқандалды. 
* 1943 жылы 25 шілдеде елде мемлекет төңкеріс болып, Муссолини корольдің бұйрығымен тұтқындалды. Бірақ 8 қыркүйекте Германия Италияға басып кіріп, Муссолиниді түрмеден босатты. 3 және 9 қыркүйекте ағылшын-американ әскерлері (Апеннин түбегіне) десант түсірді. Елде фашистерге қарсы Қарсыласу қозғалысы күшейді.
* 1945 жылы сәуірде жалпыхалықтық көтеріліс нәтижесінде ел толығымен азат етілді.
* 1946 жылы 2 маусымда елде референдум өтіп, Италия республика болып жарияланды. Соғыстан кейінгі бейбіт келісім бойынша ол отарларынан бас тартып, Албания мен Эфиопияның тәуелсіздігін мойындады.
* 1948 жылы [[Маршалл жоспары]]на сәйкес, [[АҚШ]]-тан көмек алды. 
* 1949 жылы НАТО-ға мүше болып кіріп, елде АҚШ әскери базалары орналастырылды. Соғыстан кейін өнеркәсіптің жаңа салалары (мұнай, газ, химия, машина жасау, т.б.) тез дамып, Италия индустриялы-аграрлы елге айналды. Ол көптеген халықаралық ұйымдарға: [[БҰҰ]]-ға (1955), Еуропа кеңесіне (1949), Еуропалық одаққа (1957), т.б. мүше.

== Мемлекеттік құрылым ==
=== Мемлекеттік жүйенің негіздері ===
Италия - [[Парламенттік республика|парламенттік типтегі]] [[унитарлы мемлекет]]. Мемлекеттің негізгі заңы - [[1947 жыл]]ы қабылданған [[конституция]].

''Мемлекет басшысы'' - [[Италия Президенті]].

Атқарушы билік пен [[Үкімет]]ті Италия Министрлер Кеңесінің Төрағасы басқарады. 2013 жылғы ақпандағы Үкімет құрылымына келесі министрліктер кірді:
* Сыртқы істер министрлігі
* Ішкі істер министрлігі
* Әділет министрлігі
* Қорғаныс министрлігі
* Экономика және қаржы министрлігі
* Экономикалық даму министрлігі
* Инфрақұрылым және көлік министрлігі
* Ауыл шаруашылығы, азық-түлік және орман саясаты министрлігі
* Білім министрлігі
* Еңбек және әлеуметтік саясат министрлігі
* Мәдени мұра және мәдени қызмет министрлігі
* Қоршаған орта және жер мен теңізді қорғау министрлігі
* Денсаулық сақтау министрлігі.

''Заң шығарушы билік'' — 5 жылға сайланған Италияның екі палаталы Парламенті.
* Италия депутаттар палатасы — 630 мүше.
* Италия Сенаты - 315 мүше.

''Жетекші саяси партиялар'' — Бес жұлдызды қозғалыс, Солшыл демократтар, Демократиялық одақ, Италия халық партиясы, Біріккен христиан демократтары, &quot;Бостандық халқы&quot;, Солтүстік Лигасы. Партиялар коалицияға біріктірілген — оңшылдар (Бостандық халқы, Христиан-демократиялық партиясы (ХДП), Солтүстік лигасы) және солшылдар (Солшылдардың демократиялық партиясы (СДП), Социалистік партия (СП), Халық партиясы, экологтар).

== Әкімшілік бөлінісі ==
{{Толық мақала|Италияның әкімшілік бөлінісі}}

Италия — орталықтандырылмаған унитарлы мемлекет. Мемлекеттің астанасы — [[Рим]]. Ел 20 аймаққа бөлінген — [[Валле-д’Аоста]], [[Ломбардия]], [[Трентино — Альто-Адидже]], [[Фриули-Венеция-Джулия]], [[Пьемонт]], [[Лигурия]], [[Венеция]], [[Тоскана]], [[Умбрия]], [[Эмилия-Романья]], [[Марке]], [[Абруццо]], [[Лацио]], [[Молизе]], [[Базиликата]], [[Кампания]], [[Калабрия]], [[Апулия]], [[Сардиния]] және [[Сицилия]] (олардың 5-і Сицилия, Сардиния, Трентино — Альто Адидже, Валле-д'Аоста және Фриули-Венеция-Джулия — ерекше мәртебеге ие), оған әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде 110 провинция кіреді. Провинциялар өз кезегінде коммуналарға бөлінеді, жалпы коммуналар ― 8101. Автономды облыстарда өздерінің өкілді органдары бар — облыстық кеңестер мен атқарушы органдар — джунттар, облыстар және автономиялық провинциялар Конституцияда жазылған мәселелер бойынша облыстық және провинциялық заңдар қабылдай алады.
[[Сурет:Italian provinces no regions.svg|нобай|Италияның әкімшілік аймақтары|alt=Италияның әкімшілік аймақтары]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!width=&quot;100px&quot;| Облысы
!width=&quot;60px&quot;| Астанасы
!width=&quot;60px&quot;| Ауданы (км²)
!width=&quot;60px&quot;| Халық
|-
| [[Абруццо]]
| [[Л’Акуила]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|10794}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1324000}}
|-
| [[Апулия]]
| [[Бари]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|19362}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4076000}}
|-
| [[Базиликата]]
| [[Потенца]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9992}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|591000}}
|-
| ''[[Валле-д’Аоста]]''
| [[Аоста]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|3263}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|126000}}
|-
| [[Венето|Венеция]]
| [[Венеция]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|18391}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4832000}}
|-
| [[Калабрия]]
| [[Катандзаро]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|15080}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|2007000}}
|-
| [[Кампания (Италия)|Кампания]]
| [[Неаполь]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|13595}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5811000}}
|-
| [[Лацио]]
| [[Рим]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|17207}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5561000}}
|-
| [[Лигурия]]
| [[Генуя]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5421}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1610000}}
|-
| [[Ломбардия]]
| [[Милан]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|23861}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9642000}}
|-
| [[Марке]]
| [[Анкона]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9694}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1553000}}
|-
| [[Молизе]]
| [[Кампобассо]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4438}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|320000}}
|-
| [[Пьемонт]]
| [[Турин]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|25399}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4401000}}
|-
| ''[[Сардиния]]''
| [[Кальяри]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|24090}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1666000}}
|-
| ''[[Сицилия]]''
| [[Палермо]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|25708}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5030000}}
|-
| [[Тоскана]]
| [[Флоренция]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|22997}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|3677000}}
|-
| ''[[Трентино — Альто-Адидже]]''
| [[Тренто]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|13607}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1007000}}
|-
| [[Умбрия]]
| [[Перуджа]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|8456}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|884000}}
|-
| ''[[Фриули-Венеция-Джулия]]''
| [[Триест]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|7855}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1222000}}
|-
| [[Эмилия-Романья]]
| [[Болонья]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|22124}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4276000}}
|}

==Экономикасы==
[[СуретFerrari 458 Spider.jpg|нобай|оңға|Жаңа [[Ferrari 458 Italia]]. Италия ең ірі экспорттаушы елдерінің арасында 7-ші орында]]
Италия – әлемдегі аса жоғары дамыған жетекші елдердің бірі. Ұлттық табыс көлемі (1146,2 млрд. АҚШ доллары, 1997) жағынан дүние жүзінде АҚШ, Қытай, Жапония, Германия, Франциядан кейін 6-орында, оны жан басына шаққанда 3-орында. Экономикадағы өнеркәсіп үлесі – 35,6%, ауыл шаруашылығы – 3,9%, қызмет көрсету – 60,5%. Халқының 70%-ы – қызмет көрсету, 22%-ы – өнеркәсіпте, 8%-ы – ауыл шаруашылығында жұмыс жасайды. Экономикасында шет ел капиталының үлесі үлкен. Экономикасындағы негізгі салалары: [[машина жасау]], автомобиль жасау, тамақ, химия, тігін, [[металлургия]], т.б. Соңғы жылдары роботтар мен электронды жабдықтар өндірісі тез дамып келеді. Ауыл шаруашылығы жоғары деңгейде. Астық өнімдерінен бидай, жүгері, күріш (Еуропада 1-орында), оған қоса жеміс-жидек, жаңғақ, жүзім (90%-ы – шарап жасауға жұмсалады), помидор өсіріледі. Еуропалық одақтың талабы бойынша [[мал шаруашылығы]] аса дамытылмай, көбінесе, сүтті және етті мүйізді ірі қара өсіріледі. Теңіз саудасы жақсы дамыған: экспорттың 60 – 65%-ы, импорттың 80 – 90%-ы сауда флотының үлесінде (жүк тасу мөлшері бойынша әлемде 10-орында). 
&lt;br /&gt;Италия – аса ірі туризм орталығы (жылына 50 млн-нан аса адам туристер келеді). Ел сыртқы сауда мөлшері бойынша дүние жүзінде 6-орында. Сыртқы саудадағы негізгі әріптестері Еуропалық одақ елдері (ең алдымен Германия, Франция, Ұлыбритания) – 40%-дан астам, АҚШ (7%), Жапония, Орталық және Шығыс Еуропа елдері, т.б. 

[[File:Eurozone.svg|thumb|upright|left|Италия валюталық одақтың, Еуро аймағына (қара көк), құрамына кіреді.]]

Қазақстанмен қарым-қатынас жақсы жолға қойылған. Еліміздің Президенті Н.Назарбаев 2 рет (1994; 1998) ресми сапармен Италияда болып қайтты. 1997 жылы Италия Президенті О.Л. Скальфаро Қазақстанда болды. Италия еліміз экономикасындағы шет ел инвесторлары арасында 7-орында. Республикада 12 италиялық фирма өкілдігі, 46 бірлескен компаниялар жұмыс жасайды. Оның ішінде аса ірілері ретінде ''“[[Аджип]]”'' ([[Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны|Қарашығанақта]]), ''“Сайпен”'', ''“Ди Анжели Индейстриз”'', т.б. айтуға болады. Екі ел арасында қаржы, мәдениет, оқу-ағарту, туризм салалары бойынша да көптеген келісімдер жасалған. 1999 жылы Рим, Легче, [[Неаполь]] қалаларында Қазақстаннан табылған ''“Алтын адам”'' экспонатының көрмесі болып өтті.

==Әдебиеті==
Италия әдебиетінің ежелгі [[фольклор]]ы сақталмаған. Орта ғасырлардағы Италия әдебиеті Рим империясы құлағаннан кейін 6 – 12 ғасырлар аралығында [[латын тілі]]нде пайда болды. Осы кезде Рим шіркеуінің өкілдері Дж. да Плано Карпинидің (1182 – 1252), [[Марко Поло]]ның (1254 – 1324) [[Орталық Азия]]ға жасаған саяхаттары туралы жол жазбалары дүниеге келген. Ұлттық диалектілерде жазылған әдеби ескерткіштер 12 ғасырдың аяғы мен 13 ғасырдың басында туды.

Италия әдебиетінің біртұтас әдеби тілін қалыптастырушы [[Данте Алигьери]] (1265 – 1321) болды. Оның негізгі шығармалары – ''“Жаңа өмір”'' (1292) повесі, ''“Құдіретті” комедиясы'' (1321), т.б. туындылары дүние жүзі әдебиетінің алтын қорына қосылды. [[Қайта өрлеу дәуірі]] кезіндегі Италия әдебиетінде ақын [[Петрарка|Ф.Петрарка]] (1304 – 1374), Дж. Боккаччо (1313 – 1375) шығармалары көрнекті орын алды. 15 ғасырда ежелгі дәуірді зерттеуші ғалым-жазушы Дж. Ф.П. Браччолини (1380 – 1459) мен Л. Валланың (1407 – 1457), т.б. латын тілінде жазылған шығармалары жазылды. 16 – 17 ғасырларда Ф.А. Ариостоның (1474 – 1533) ''“Қаhарлы Роланд” поэмасы'', Н.Макиавеллидің (1469 – 1527), П.Аретиноның (1492 – 1556), Дж. Бруноның (1548 – 1600) сатиралық комедиялары, Т.Тассоның (1544 – 1595) ''“Аминта”'', Б.Гваринидің (1538 – 1612) ''“Сенімді бақташы”'' атты драмалары жазылды. 17 ғасырда Италияның біршама бөлігін испан басқыншылары жаулап алуына байланысты әдебиетте біраз тоқырау пайда болды. 18 ғасырдың орта шенінен Италияның рухани өмірі қайта гүлденіп, ұлттық мәдениет өркендеу жолына түсті. 1848 – 49 жылғы революциядан кейін туған Р.Джованьолидің (1838 – 1915) ''“Спартак” романы'' мен Дж. Кардуччидің (1835 – 1907) саяси жырлары Италия әдебиетіндегі романтизмнен реализмге өту дәуірінің шындығын танытады. 19 ғасырдың аяғында Италия әдебиетінде жаңа романтикалық және символистік бағыт өріс алды. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында Италия әдебиеті дәстүрлі гуманистік бағытынан айныған жоқ. Фашистік билік үстемдік жүргізген жиырма жыл ішінде Италия әдебиетінің көптеген өкілдері әлеуметтік тақырыптар мен реалистік дәстүрден ажырап қалды. Дж. Джерманетто, Ч.Павезе, Э.Витторини, т.б. ақын-жазушылар өз шығармаларында фашистік кезеңнің ауыр зардабын суреттеп көрсетті.

20 ғасырдың 60-жылдарындағы Италия әдебиетінде жаңа ізденістерден туған күрделі шығармалар жарық көрді. Бұл ретте Моравияның әлеуметтік-психологиялық романдарын (''“Чочар”'', 1957; ''“Автомат”'', 1963, т.б.), Италия Кальвиноның (1923 жылы т.) повестерін, Г. Паризенің (1929) сатиралық романдарын (“Үй иесі”, 1965), т.б. жазушылардың шығармаларын атауға болады. Италия әдебиеті дүниежүзілік мәдениетте көрнекті орын алады. Италия әдебиетінен К.Гольдонидың “Екі қожаға бір қызметші” комедиясы (1948), Э.Амичистің “Апенниннен Анды тауларына” атты әңгімелер жинағы (1959), А.Дантенің “Құдіретті комедиясын” (“Тамұқ” атты бөлімі, 1971); Р.Джованьолидің “Спартагі” (1951, 1972); С. Марчтің ''“Күн сайын әр не жоғалмағы”'' (1971), т.б. қазақ тіліне аударылды.

==Өнері==
===Архитектура===
Ежелгі Рим империясының құлдырауынан кейін ортағасырлық Италия архитектурасы (Рим, Милан, т.б. жерлерде күмбезді шіркеулер салынды) қалыптаса бастады. Монументті шіркеу, тұрғын үй, мұнара, қақпа, қорған тұрғызу ісі дамыды. 13 – 14 ғасырларда [[готика]] дәстүрлі (Орвьето мен Миландағы, Флоренциядағы соборлар, Веккьо палаццосы, Венециядағы Дождар сарайы) өркендеді. Осы кезеңде ортағасырлық Италия қалаларының түр-сипаты қалыптасты. Қайта өркендеу дәуіріндегі (15 – 16 ғасырлар) Италияның архитектурасы жаңа бағытқа ауысып,  қала салу ісінің құралымдау және пропорциялау тәсілдері математикалық жолмен дамыды. Барокко (16 ғасырдың аяғы – 18 ғасыр) тұсындағы архитектура Италияның қалалары мен [[вилла]]ларында көлемді [[ансамбль]]дерімен, парктерімен, салтанатты басқыштарымен, бағаналарымен, хауыздарымен белгілі. 18 ғасырдың басында Италия архитектурасы дәстүрлі формада (Ф.Ювара, 1678 – 1736), 18 ғасырдың 2-жартысы мен 19 ғасырдың 1-жартысында [[классицизм]] бағытында болғандығы Миландағы архитектуралық ансамбль мен театр құрылысынан анық көрінеді. 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында қала орталықтарында [[эклектика]]лық құрылыстар көптеп салынды. Фашистік [[диктатура]] (1922 – 43) кезіндегі құрылыстарда монументтеу, әсіресе, жаңа классика басым болды. 20 ғасырдың 50 – 60-жылдары жаңа құрылыс материалдарын (темірлі-бетон, шынылы блок) пайдаланған Италия архитектурасы дамыды. Италия архитекторлары қазіргі заманғы архитектуралық форманы ұлттық дәстүрмен байланыстыруға ұмтылды.

===Кескіндеме өнері===
Италияның ортағасырлық кескіндеме өнері ежелгі дәуір өнері озық үлгілердің қарапайымдылық пен қарадүрсіндікке бағытталуы арқылы 8 – 11 ғасырларда ([[фреска]]лар, [[мозаика]]лар) қалыптасты. 12 ғасырдың аяғында діни тақырыптағы қондырғылы кескіндеме, құрылыстарды әсемдеу мақсатындағы мүсіндер, түрлі түсті инкрустация әдісі басым дамыды. 13 ғасырдың 2-жартысы мен 14 ғасырдың басында алдыңғы қатарлы қалалар Флоренция, [[Пиза]], Сиенада, негізінен, ежелгі дәуір өнері бағытын ұстанған ақсүйектер өнері (Проторенессанс) пайда болды. 15 ғасырда Қайта өркендеу дәуірінің өнері ортағасырлық шарттылықтан қол үзіп, адам мен табиғатты зерттеуге және де ежелгі дәуір өнері мұрасын толық меңгеруге батыл ден қойды. Мүсіншілер [[Донателло]] (1386 – 1466), Л.Гиберти (1381 – 1455), А.Вероккьо (1435 – 1488) күш пен қуатқа толы еркіндік көксеген жандардың бейнесін жасады. Суретші Мазаччо, С.Боттичелли, Дж. Беллини (1430 – 1516) еңбектерінде адам мен оны қоршаған болмыстың сұлулығы шебер бейнеленді. 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырда бүкіл Еуропаға қанат жайған Қайта өркендеу дәуірінің өнері, әсіресе, адамгершілікті паш еткен классикалық айқындығымен ерекшеленеді. Бұл дәуірдің әйгілі өкілдері: [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланджело Буонарроти|Микеланджело]], [[Рафаэль Санти|Рафаэль]], Джорджоне, Тициан, П.Веронезе (1528 – 1588), Я.Тинторетто. 15 – 16 ғасырларда бейнелеу өнері, [[гравюра]], сән және қолданбалы өнер (үй жабдықтары, майолика, шыны), медаль соғу, театр декорациясы көркемдіктің жоғары дәрежесіне көтерілді. 16 ғасырдың аяғы мен 18 ғасырда Италия өнерінде бояуы бай, сәндіктің жоғары дәрежесіне көтерілген [[барокко]] өнері [мүсінші Л.Бернини, суретші Пьетро да Кортона (1596 – 1669)] басым бағыт болды. 16 ғасырдың аяғында Болонья мектебінде (М.Караваджо; Г.Рени, 1575 – 1642) [[академизм]] ағымындағы кескіндеме қалыптасты. 18 ғасырда гравюра мен театр декорациясы өнерінде классицизм бой көрсетті. 19 ғасырда мүсінші А.Канованың (1757 – 1822) бастауымен негізгі бағытқа айналған классицизм азаматтық пафостан қол үзді. Арнайы академизмге қарсы күрес Италия романтизмін, кейінірек реалистік өнердің тұрмыстық жанры мен табиғат көріністері суреттерін өмірге әкелді. Ол 20 ғасырда [[футуризм]]ге, кейін жаңа классицизмге ұласты. Қазіргі Италия өнерінде формалистік ағымдардың сюрреализм, абстракты өнер секілді түрлері тараған. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа реализм ағымы пайда болды. Қазақ мемлекеттік көркемсурет музейінде Моретто да Брешианың (Алессандро Бонвинчино болуы мүмкін, 1498 – 1554 ж.) “Нәрестелі мадоннасы”, Лука Камбиазоның (1527 – 1585) “Алтын ғасыры”, Франческо Моланың (1612 – 66) “Аласталған Агариі”, Джачинтоның (Джигонте, 1809 – 1876) “Әулие Перінің Римдегі қамалы”, Антон Домениконың (Габбиани, т.-ө.жылы белгісіз) “Аполлон мен музалары”, Франческоның (Ботальоли, 1742 – 18 ғасырдың аяғы), “Архитектуралық пейзажы”, Франческоның (Паннини, 18 ғасырдың 2-жартысында өмір сүрген) “Римдегі Соглассия ғибадатханасының қираған орны”, Проспер Жорж Антуан Марильяның (1811 – 1847) “Ніл жағалауы”, т.б. суретшілердің әр кезде, әр түрлі әдіспен орындаған шығармалары сақтаулы. 

===Музыка өнері===
Италияның музыкалық фольклорының алғашқы ноталық үлгілері 13 – 14 ғасырда жазылған. Италия халық музыкасының ерекшелігі әуенінің саздылығы мен би ырғақтарының алуан түрлілігінде. Италия – [[опера]], [[оратория]], [[кантата]], дербес оркестрлік музыканың, орган үшін жазылған пьесалардың, [[увертюра]]лар мен [[симфония]]лардың, кончерто гроссо, соната, т.б. жанрлардың отаны. Алғашқы невмадан бастап, осы күнгі нота жазу үлгісі (Гвидо д’Ареццо, 992 – 1050) де Италияда пайда болды. О.Петруччи (1466 – 1539) нотаны алғаш басып шығарса, Б.Кристофори (1655 – 1731) фортепианоны ойлап тауып, Дж.Царлино (1517 – 1590) гармония ғылымының негізін қалыптастырды. 16 – 18 ғасырларда дүние жүзіндегі ең жақсы скрипкалар (Амати, Гварнери әулеттері, А.Страдивари) осы елде жасалды. Алғашқы консерваториялар мен музыкалық академиялар Италияда пайда болды. 7 ғасырда Римде шіркеу әуендері бір жүйеге салынып, Григориан хоралына заңдастырылды, кейін ол бүкіл Батыс Еуропа діни музыкасының негізіне айналды. Фольклор негізінде тұрмыс-салт әндері ([[баркарола]], гондольера, т.б.), Қайта өркендеу дәуірінде вокальдік ансамбльдер (вилланелла, фроттола), билер (гальярда, сицилиана) ерекше өріс алды. Қала мәдениетінің өсуіне байланысты 14 ғасырда Арс Нова (жаңа өнер) деген атпен прогресшіл музыкалық бағыт қалыптасты; [[мадригал]], [[баллада]], качча сияқты вокальдік жанрлар және аспаптық музыка дамыды. К.Монтеверди (1567 – 1643) – операның тұңғыш классигі, әрі 17 ғасырдағы Венеция опера мектебінің негізін салушы. 17 ғасырда италиялықтар орган музыкасын жаңа белеске көтерді, камералық музыка жанрын, скрипкалық музыка мен ансамбльдік оркестр музыкасын дамытты. 18 ғасырда Аполитан опера мектебінің негізі салынды, бельканто өнері гүлденді. 18 ғасырдағы Италия А.Вивальди, Д.Скарлатти (1685 – 1757), Л.Боккерини (1743 – 1805), Дж.Саммартини (1701 – 1775), т.б. композиторлардың, ұлы скрипкашы Н.Паганини және фортепьянолық сонаталар мен этюдтардың авторы М.Клементидің (1752 – 1832) шығармашылығы әлемге танылды. 
19 ғасырда Дж.Россини, В.Беллини (1801 – 1835), Г.Доницетти (1797 – 1848), [[Джузеппе Верди]] сынды композиторлар опералық шығарманың атақты шеберлері атанды. 19 ғасырдың аяғында Италия операсында веризм ағымы пайда болды. 
====Музыкалық орындаушылар====
Италия аса жоғары музыкалық орындаушылық өнерімен, опера әншілерінің шеберлігімен ертеден әлемге аян. Милан ([[Ла Скала]]), Рим, Неаполь, Болонья, т.б. қалаларда опера театры бар. 20 ғасырда дүниежүзілік музыка мәдениетінде пианист Ф.Бузони (1866 – 1924), дирижер А.Тосканини (1867 – 1957) ерекше рөл атқарды. 20 ғасырдағы Италияның атақты әншілері: Э.Карузо (1873 – 1921), Т.Скипа (1889 – 1965), Б.Джильи (1890 – 1957), Т.Гобби (1913 – 1984), М.Дель Монако (1915 – 1982), Р.Тебальди (1922 жылыт.), Р.Скотто (1934 жылыт.), т.б.; белгілі дирижерлері: Т.Серафин (1878 – 1968), К.Цекки (1903 – 84), т.б.

===Театр өнері===
Италия театр өнерінің алғашқы элементтері халықтың диқаншылық әдет-ғұрыптары мен ойын-сауықтарында кездеседі. Орта ғасырларда пайда болған литургиялық драма мен [[мистерия]]да комедия-сатиралық бағыт басым болды. Қайта өркендеу дәуірінде тың театрлық мәдениет дамыды, драма теориясы дами бастады. 16 ғасырдың ортасында суырып салма Дель арте комедиясы (маска комедиясы) пайда болды. 17 ғасырдың аяғында Италия театры өзінің ұлттық ерекшелігін жоғалтып, маска комедиясы ақсүйек қауымының көңіл көтеретін сауығына айналды. 18 ғасырда Венеция мен Рим театр мәдениетінің ірі орталығына айналды. Әдеби театрмен қатар қуыршақ театры, акробаттардың, дар ойыны бишілері мен жәрмеңке думаншыларының өнері өріс алды. 18 ғасырдың аяғындағы саяси қозғалыс драматург В.Альфьери (1749 – 1803), актерлер А.Доррокези, К.Маркионни, т.б. дамытқан қаhармандық трагедияны туғызды. Жаңа актерлік өнер мектебінің негізін 1830 – 40 жылы актер Г.Медена салды. Оның артистік және қоғамдық ой-арманын шәкірттері А.Ристори (1822 – 1906), Э.Росси (1827 – 96), Т.Сальвини (1820 – 1915) ілгері дамытты. 1870 жылдан кейін [[мелодрама]], тұрмыс-салт тақырыбындағы жеңіл комедиялар театр репертуарынан кең орын алды. Үздік сахна шебері Э.Дузе (1858 – 1924), Сальвинидің сахналық дәстүрін ілгері дамытты.
 
Фашистік диктатура кезінде (1922 – 43) Италия театры мен драматургиясы ауыр күйзеліске ұшырады. Репертуарға көңіл көтеруге арналған жеңіл пьесалар енді, [[Модернизм|модернистік]] ағымдар кең етек алды. Тек Римдегі Көркем театр (жетекшісі Л.Пиранделло, 1867 – 1936), Тәуелсіздер театры мен Дель арте (жетекшісі актер әрі драматург А.Дж. Брагальи) театрының өнері назар аударды. Режиссер әрі актер Э.Де Филиппо (1900 – 84) ұйымдастырған Неапольдің Диалектілі театры ерекше орынға ие болды. 1947 жылы Миланда Пикколо-театры М.Горькийдің “Шыңырау түбінде” пьесасымен шымылдық ашты. 20 ғасырдың 60-жылдарының орта шенінен тұрақты театрлар нығая бастады. 

===Кино өнері===
Италияда алғашқы фильм 1896 жылы түсірілді. 1905 – 06 жылы Туринде, Римде, Миланда көркем фильмдер шығаратын кішігірім кинофирмалар ұйымдастырылды. 1-дүниежүзілік соғыстың алдында Италия [[кинематография]]сы әлемде жетекші орын алды. 1913 жылы жасалған “Помпейдің ақырғы күні” (режиссер Л.Маджи) мен “Кабирия” (режиссер Дж.Пастроне) фильмі көрермендер арасында кеңінен мәлім болды. 20 ғасырдың 30-жылдары белгілі әншілердің қатысуымен музыкалық фильмдер қойылып, кино өнері біршама жандана түсті. 1937 жылы Римде киностудия кешені тұрғызылып, Экспериментті киноорталығы деген атпен киноинститут құрылды. Фашизмнен азат етілгеннен кейін Италия кино өнерінде прогресшіл бағыт айқын байқалды. Бұл бағыттың көрнекті өкілдері: режиссер |Р.Росселлини (1906 – 1977), Л.Висконти (1906 – 1976), В.Де Сика (1901 – 1974), Дж. Де Сантис (1917 жылыт.), П.Джерми (1914 – 1974). [[Фашизм]]ге қарсы күрестегі Италия халқының бірлігін бейнелеген Росселлинидің ''“Рим – ашық қала”'' (1945) фильмі жаңа реализмнің манифесіне айналды. Соғыстан кейін (1946 – 52) ''“Шуша”'', ''“Велосипед ұрлаушылар”'', ''“Умберто Д”'' (режиссер Де Сика), ''“Қайғылы аңшылық”'', ''“Ащы күріш”'', ''“Рим сағат 11-де”'' (режиссер Де Сантис), “Үміт жолы” (режиссер Джерми), “Неаполь – миллионерлер қаласы” (режиссер Де Филиппо) сияқты фильмдер экранға шықты. 20 ғасырдың 60-жылдары “Неапольдің төрт күні” (режиссер Н.Лоя), “Рокко және оның бауырлары” (режиссер Висконти), “Тәтті өмір”, “Сегіз жарым” (режиссер Ф.Феллини, 1920 – 1993), т.б. қойылды. Дүние жүзіне есімі мәлім режиссер Феллини мен М.Антонионидың (1912 жылы түсірілген) фильмдері қоғамның рухани қайыршылығын өткір сынға алды. 20 ғасырдың 70 – 80-жылдары “XX ғасыр” (режиссер Б.Бертолуччи, 1941 жылы түсірілген), “Әке – қожайын”, “Әулие Лоренцо түні” (режиссер ағайынды Тавини), “Құпиялар, құпиялар” (режиссер ДжылыБертоуччи), “Жүрекке соққы” (режиссер Дж.Амелио), “Эчче Бомбо”, “Тәтті түстер”, “Бьянка” (режиссер Н.Моретти), т.б. фильмдер түсірілді. Белгілі актерлері: А.Маньяни (1908 – 1973), Дж.Мазина (1921 – 1994), С.Лорен (1934 жылы түсірілген), Дж.Лоллобриджида (1927 жылы түсірілген), М.Мастроянни (1923 ж.), А.Сорди (1919 ж.), М.Плачидо (1947 ж.), т.б.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Италия
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Еуропа елдері
 |Жерорта теңізімен шектесетін елдер
 |Еуроодақ мүшелері
 |Еуропа кеңесі
 |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
 |G8
 |G20
}}

[[Санат:Италия|*]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>tagqsg6xqj55x9phmqyr0z44weh33bx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660034</id>
      <parentid>3660033</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73945" sha1="ruroqap2dfd5nltldym2fbf4pqy5iao" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы        = Италия Республикасы
 |Шынайы атауы   = {{lang-it|Repubblica Italiana}}
 |Атау септігі       = Италия
 |Елтаңба                    = Italy-Emblem.svg
 |Байрақ                    = Flag of Italy.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты          = Il Canto degli Italiani (Итальяндықтардың өлеңі)
 |Аудио                   = Inno di Mameli instrumental.ogg
 |Картада                = EU-Italy.svg
  |карта тақырыбы        = '''Италияның''' орналасуы (қою жасыл):&lt;br&gt;— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)&lt;br&gt;— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл)
 |Картада2               = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 30 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 12 |lon_min = 30 |lon_sec = 
  |region                 = IT
  |CoordScale             = 1000000
 |Тілі             = [[италиян тілі]]
 |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет
 |Үкімет түрі         = [[Парламенттік республика]]
 |Құрылды       = [[17 наурыз]] [[1861 жыл]]
 |Тәуелсіздік күні      = 
 |Тәуелсіздігін алды        = 
 |Астанасы                 = [[Рим]]
 |Ірі қалалары       = Рим, [[Милан]], [[Неаполь]], [[Турин]], [[Палермо]], [[Генуя]], [[Болонья]], [[Флоренция]], [[Бари]], [[Катания]]
 |Басшы қызметі = [[Италия президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Италия премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Италия сенаты|Сенат президенті]]&lt;br /&gt;[[Иалия депуттар палатасы|ДП президенті]]
 |Басшылары            = [[Серджио Маттарелла]]&lt;br /&gt;[[Жоржиа Мелони]]&lt;br /&gt;[[Иньяцио Ла Русса]]&lt;br /&gt;[[Лоренцо Фонтана]]
 |Жер аумағы              = 301 340
 |Жер аумағы бойынша орны     = 71
 |Судың үлесі            = 2,4
 |Этнохороним             = италиялық, италиялықтар
  |Жұрты              = {{өсім}} 60 359 546&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demo.istat.it/bil2018/index.html|title=National demographic estimate, December 2018|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]|accessdate=17 September 2019|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190703155220/http://demo.istat.it/bil2018/index.html|archivedate=3 July 2019}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны     = 23
  |Сарап жылы             = 2018
  |Санақ бойынша халық саны  = {{өсім}} 59 433 744&lt;ref&gt;{{cite web |title=La popolazione legale del 15° Censimento della popolazione |url=https://www.istat.it/it/archivio/77877 |website=www.istat.it |accessdate=18 September 2019 |language=it |date=19 December 2012}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2011
  |Халық тығыздығы    = 201,3
  |Тығыздық бойынша орны     = 63
 |ЖІӨ (АҚТ)               = {{өсім}} 2,443 трлн.&lt;ref name=&quot;IMFWEOIT&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=56&amp;pr.y=11&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=136&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund|website=IMF.org |access-date=30 October 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы   = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны      = 12
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 40,470
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 33
 |ЖІӨ (номинал)             = {{құлдырау}} 1,989 трлн.
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны    = 8
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 32,947
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 25
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,880&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны           = 28
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;өте жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы            = 
 |Валютасы                  = [[еуро]] (EUR, коды 978)
 |Интернет үйшігі            = [[.it]] &lt;ref name=&quot;domen&quot;&gt;Сонымен қатар [[.eu]], [[Еуропалық одақ]]тың мүшесі ретінде.&lt;/ref&gt;
&lt;!-- |Интернет үйшіктері = --&gt; 
 |ISO                     = 
 |Телефон коды          = 39
 |Уақыт белдеуі            = +1, жазда +2
 |Түсініктемелер              = 
}}
'''Италия ''' ({{lang-it|Italia}} {{IPA|[iˈtaːlja]}}, ресми атауы — '''Италия Республикасы''' ({{lang-it|Repubblica Italiana}})) — [[Еуропа]]ның Оңтүстік бөлігінде, [[Жерорта теңізі]] жағалауындағы [[Апеннин түбегі]]нде, [[Сицилия]], [[Сардиния]] және бірнеше ұсақ аралдарда орналасқан мемлекет. Жер көлемі – 301,3 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Халқы – 59 млн&lt;ref&gt;https://www.worldometers.info/world-population/italy-population/#google_vignette&lt;/ref&gt; адам. Халқының 94%-ы [[италиялықтар]]. Мемлекеттік тілі – италиян тілі. Халқы христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Астанасы – [[Рим]] (2,8 млн.). Бұған қоса [[Милан]] (1,6 млн.), [[Неаполь]] (1,2 млн.), [[Турин]] (1,1 млн.), т.б. ірі қалалар бар. Италия территориясында тәуелсіз 2 мемлекет ([[Ватикан]], [[Сан-Марино]]) орналасқан. Әкімшілік-территориялық жағынан 20 облыстан тұрады. Оның 5-еуінің (''[[Сицилия]], [[Сардиния]], Трентино-Альто-Адидже, Валле Д’Аоста, [[Фриули-Венеция-Джулия]]'') ерекше автономиялық мәртебесі бар. Облыстар 94 провинцияға бөлінеді. Италия – парламенттік республика. 1948 жылы қабылданған конституция бойынша елді Президент басқарады ([[2015 жыл|2015]] жылдан [[Серджио Маттарелла]]). Ол 7 жыл сайын қос палаталы  парламент депутаттары мен облыстардан келген өкілдердің бірлескен жиналысында қайта сайланып отырады. Заң шығарушы орган екі палатадан: Республика сенаты (372 сенатор) мен Депутаттар палатасынан (630 депутат) тұрады. Атқарушы билік Министрлер Кеңесінің қолында. Ұлттық ақша бірлігі – бұрын [[лира]] болды, қазіргі кезде - [[еуро]].Еуро банкноттары мен монеталары Италияда [[2002 жыл|2002]] жылдың [[1 қаңтар|1 қаңтарында]] енгізілді, бұл үш жылдық өтпелі кезеңнен кейін жүзеге асты. Ол кезде еуро ресми валюта болып табылғанымен, бірақ тек «кітап ақшасы» ретінде қолданылды. Қос валюта айналым кезеңі — мұнда Италия лирасы мен еуро заңды төлем құралы ретінде қатар қолданылуы — [[2002 жыл|2002]] жылдың [[28 ақпан|28 ақпанында]] аяқталды.&lt;ref&gt;[https://economy-finance.ec.europa.eu/euro/eu-countries-and-euro/italy-and-euro_en#:~:text=The%20euro%20banknotes%20and%20coins,ended%20on%2028%20February%202002. https://economy-finance.ec.europa.eu/euro/eu-countries-and-euro/italy-and-euro_en#:~:text=The%20euro%20banknotes%20and%20coins,ended%20on%2028%20February%202002.]&lt;/ref&gt;

Италия солтүстік батыста Франция (488 км), солтүстікте Швейцария  (740км) және Австрия (430 км), солтүстік шығыста  Словениямен (232 км) шектеседі. 

Ұлттық мерекесі маусымның алғашқы [[Жексенбі|жексенбісі]] – Республиканың құрылған күні  ([[2 маусым]], [[1946 жыл|1946]]).

== Италия атауы ==
Италия атауының қайдан шыққаны белгісіз және оның [[Этимология|этимологиясына]] қатысты бірнеше [[Гипотеза|гипотезалар]] бар&lt;ref&gt;Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico'', 2009, Napoli, L'Orientale, ISBN 978-8-8950-4462-0&lt;/ref&gt;. Бір [[теория]] бойынша, ол ежелгі грек тіліндегі ''Italói'' деген [[Термин|терминнен]] шыққан, бұл термин қазіргі Калабрия аймағында орналасқан ''Italói'' деген [[Тайпа|тайпасының]] жерін білдірген. Алғашында бұл тайпаның атауы ''Vituli'' деп ойланған, кейбір ғалымдар олардың тотемдік жануары [[өгіз]] (латынша: ''vitulus''; умбрия тілінде: ''vitlo''; оскан тілінде: ''Víteliú'') болуы мүмкін деп болжайды&lt;ref&gt;J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.&lt;/ref&gt;. Кейбір ежелгі авторлар бұл атауды жергілікті [[билеуші]] ''Italus'' есімімен байланыстырады&lt;ref&gt;Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', 1.35 Archived 15 December 2022 at the Wayback Machine, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', 7.1329b Archived 10 September 2015 at the Wayback Machine, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', 6.2.4 Archived 24 September 2015 at the Wayback Machine, on Perseus&lt;/ref&gt;.

«Италия» атауы алғаш рет [[Антиоха Сиракузалық|Антиоха Сиракузалықтың]] шығармаларында кездеседі ([[б.з.д. V ғасыр]]), оның еңбектерінің арасында «Италия тарихы» атты еңбегі де болған. Бірақ осы еңбегінде «Италия» топонимі тек елдің оңтүстік бөлігін, қазіргі Калабрияның бір бөлігін — Реджо-ди-Калабрия провинциясы және Катандзаро мен Вибо-Валентия провинцияларының бір бөлігін білдіреді.&lt;ref&gt;History of Calabria - Passion For Italy. Passionforitaly.info. Дата обращения: 25 августа 2015. Архивировано 4 марта 2016 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Origins of the Name 'Italy'. Arcaini.com. Дата обращения: 25 августа 2015. Архивировано из оригинала 23 сентября 2015 года.&lt;/ref&gt; Ежелгі авторлардың айтуынша, «Италия» және «Энотрия» атаулары [[Б.з.д. V ғасыр|б.з.д. V ғасырда]] [[Синоним|синонимдер]] болып қолданылған, бұл атау сондай-ақ Луканияның үлкен бөлігін де қамтыған. Б.з.д. I ғасырда «Italia» атауы бар [[монеталар]] көптеген италиялық халықтар (сабиндер, самниттер, умбриандар және т.б.) тарапынан соғылған.&lt;ref&gt;Guillotining, M., History of Earliest Italy, trans. Ryle, M &amp; Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p.50&lt;/ref&gt;

Италияға арналған ежелгі грек термині бастапқыда тек Бруттиум [[Түбек|түбегінің]] [[Оңтүстік|оңтүстігіне]] және Катанзаро мен Вибо Валентина бөліктеріне қатысты болған. Уақыт өте келе, Энотрия мен «Италия» деген үлкен ұғым синонимге айналды және бұл атау Луканияның көп бөлігін де қамтыды. Рим республикасының кеңеюіне дейін гректер бұл атауды Мессина бұғазы мен Салерно мен Таранто шығанақтарын қосатын сызық арасындағы жерді, қазіргі Калабрияны білдіру үшін қолданған. Кейін [[гректер]] «Италия» атауын кеңірек аймаққа да қолдана бастады.&lt;ref&gt;Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M &amp; Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50&lt;/ref&gt; Оңтүстіктегі «грек Италиясынан» басқа, тарихшылар «Этрусск Италиясы» деген аймақтың бар екенін де ұсынған, бұл аймақ Орталық Италияның бір бөліктерін қамтыған.&lt;ref&gt;Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94&lt;/ref&gt;

Рим Италиясының шекаралары жақсы анықталған. Катонның ''Origines'' еңбегінде Италия бүкіл Альпі тауынан оңтүстіктегі жарты арал ретінде сипатталған.&lt;ref&gt;Filippo Carlà-Uhink. The &quot;Birth&quot; of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd-1st Century BCE. ISBN 978-3-11-054287-5&lt;/ref&gt; Б.з.д. 264 жылы Рим Италиясы Арно және Рубикон өзендерінің орталық-солтүстік бөлігінен бастап, бүкіл оңтүстікті қамтыған. Солтүстік аймақ, Цизальпиндік Галлия, географиялық тұрғыдан Италияның бөлігі болып саналғанымен, Рим оны б.з.д. 220 жылдары басып алғанымен, саяси тұрғыдан бөлек болған&lt;ref&gt;Williams, J. H. C. (22 May 2020). ''Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books''&lt;/ref&gt;. Б.з.д 42 жылы ол заңды түрде Италияның әкімшілік бірлігіне қосылды. Сардиния, Корсика, Сицилия және Мальта 292 жылы Диоклетианның тұсында Италияға қосылды, бұл уақытта сол кездегі Италия қазіргі Италияның географиялық аумағына сәйкес келді.&lt;ref&gt;&quot;La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana&quot; (in Italian). Archived from the original on 19 November 2021. Retrieved 19 November 2021.&lt;/ref&gt;

Ұлы итальяндық ақын [[Данте Алигьери|Данте]] XIV ғасырда географиялық және тарихи тұрғыдан «Италия» деп аталатын аймақтың шекаралары солтүстікте [[Альпі|Альпімен]] анықталып (Монте-Карло маңындағы Варе өзенінен бастап, Истриядағы Арса өзеніне дейін), ал оңтүстікте — [[Сицилия]] мен оған жақын [[Арал|аралдармен]] шектеседі деп жазған.

Бірнеше ғасырлық бөлшектенуден кейін, [[Рисорджименто]] дәуірінде «Италия» деп аталатын [[Біртұтас Мемлекет|біртұтас]] мемлекеттің қалыптасуы аяқталды. [[1861 жыл|1861]] жылы Италия Корольдігі (итал. ''Regno d'Italia'') жарияланды, ол 1946 жылға дейін өмір сүрді. 1946 жылғы конституциялық [[Референдум|референдумда]] халықтың көпшілігі республикалық басқару түріне көшу үшін дауыс берді. Қазіргі ел атауы — Италия (итал. ''Italia''), немесе Итальян Республикасы (итал. ''Repubblica Italiana'') — [[1947 жыл|1947]] жылғы Конституцияда бекітілген.&lt;ref&gt;https://www.senato.it/documenti/repository/istituzione/costituzione_inglese.pdf&lt;/ref&gt;

==Табиғаты==
Италия қоңыржай белдеудің орманды аймағы (Солтүстік) мен субтропиктік белдеуде (Оңтүстік) орналасқан. Жерінің 4/5 бөлігі – тау мен қырат. Ең биік жері – Монблан шыңы (4807 м) Альпі тауында ондаған ірі мұздықтар бар. Альпінің оңтүстігіндегі Падан жазығы Апеннин тауына жалғасады. Оңтүстігінің қиыр шеті – Калабрия тауы. Аралдарының көбі таулы, жанартаулы келеді. Орта және Оңтүстік Италияда жер сілкінісі болып тұрады. Пайдалы қазбалары: тас көмір, [[лигнит]], мұнай, табиғи газ, қорғасын, темір кентасы, күкірт, т.б. Сынап кенінің табиғи қоры жағынан ел дүние жүзінде [[Испания]]дан кейін 2-орында. Климаты, негізінен, субтропиктік: жазы ыстық, қуаң, қысы жылы. Шілдедегі орташа температура 20 – 22°С-тан (солтүстікте) 28°С-қа дейін (оңтүстікте), қаңтарда 0°С-тан (солтүстікте) 12°С-қа (оңтүстікте) дейін. Альпінің жоғарғы жағында қыста –15 – 20°С аяз болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500 мм-ден ([[Сицилия]], [[Сардиния]]) 3000 мм-ге (Шығыс Альпі, Солтүстік Апеннин таулары) дейін. Елдің басты өзені – [[По]] (ұзындығы 652 км) ([[Рим]] қаласы осы өзеннің жағасында орналасқан), үлкен өзендер қатарына [[Адидже]], Брента, Рено, Арно, [[Тибр]], т.б. жатады. Ірі көлдерінің көпшілігі (Гарда, Комо, т.б.) Альпі тауында орналасқан. Жері құнарлы қоңыр топырақты және шалғынды. Альпінің 800 м-ге дейінгі биіктіктерінде жалпақ жапырақты ([[емен]], [[үйеңкі]]) ормандар, ал онан жоғары қарай [[шамшат]] және қылқан жапырақты ормандар, ал ең жоғарғы бөлігінде субальпілік шалғындар өседі. Падан (По) жазығында егіншілік жақсы дамыған. Апеннин тауы мен Сицилия, Сардиния аралдарында мәңгі жасыл шық тоғайлар, емен, шамшат ағаштары өседі. Альпі және Апеннин тауларында тау ешкі, жабайы мысық, сусар, күзен, абруц аюы кездеседі. Италияда 400-ге тарта құс мекендейді. Көрші теңіздері балыққа бай.

==Тарихы==
=== Ежелгі Рим ===
Ежелгі дәуірде Италия территориясында [[Рим империясы|Рим мемлекеті]] салтанат құрды. 4 – 5 ғасырларда Рим империясына көршілес герман, [[ғұн]], [[авар]] тайпалары күйрете соққы берді. 476 жылы Батыс Рим империясы құлап, орнына ''Одоакр корольдігі'' (476 – 493) құрылды.

=== Орта ғасырлар ===
[[File:Colosseum in Rome, Italy - April 2007.jpg|thumb|[[Колизей|Римдегі Колизей]]. Римдік архетектураның және техниканың ең ірі туындысы]]
* [[488]] жылы Солтүстік Италияға остготтар басып кіріп, өз корольдіктерін ([[493]] – [[544]]) құрды. 
* [[554]] жылы Италияның көпшілік бөлігін [[Византия]] империясы басып алды. 
* [[754]] – [[756]] жылы [[франктер]] Апеннин түбегіне жорық жасап, елдің орталық бөлігін бөліп алды және ол жерді [[Рим папасы]]на тарту етті. Бұл қасиетті Папа мемлекетінің (Папа облысы) құрылуының бастамасы болды. 
* [[774]] жылы елді толығымен [[Ұлы Карл]] жаулап алды. Франктер империясының ыдырау нәтижесінде [[781]] жылы Италия корольдігі құрылды. Герман королі Оттон Корольдігінің басқыншылық жорықтары ([[951]] және [[961]] – [[962]]) нәтижесінде корольдік [[962]] жылы Қасиетті Рим империясының құрамына қосылды. Ақсүйектер арасындағы өзара қырқысулар, [[арабтар]] мен [[Венгрия|венгрлердің]] шапқыншылықтары халықтың тұрмысын күрт нашарлатып жіберді. Италияның басқа Еуропа елдерінен басты ерекшелігі мұнда қалалар өте көп болды және қолөнер мен сауда-саттық үнемі қызу жүріп жатты. 
* 10 ғасырдан бастап қалалардың сеньорлармен (герцог, граф, епископ) күресі нәтижесінде коммуналар (өзін-өзі басқаратын қалалық қауымдар) құрыла бастады. Коммунадағы билік қала шонжарларының, бай көпестердің қолында болды. Бірте-бірте елдің аса ірі портты қалалары (Генуя, [[Венеция]], т.б.) Батыс пен Шығыс арасындағы басты сауда орталықтарына айналды. 
* [[1154]] – [[1176]] жылы герман императоры ''Фридрих Барбаросса'' Италия қалаларын бағындыру үшін елге 5 рет жорық жасады. Дегенмен Констанц бітімі ([[1183]]) бойынша, Италия қалалары өз тәуелсіздіктерін сақтап қалды. Германдарға қарсы күрес елде ұлттың сана-сезімінің оянуына ықпал етіп, бірте-бірте италия ұлты мен италия әдеби тілі қалыптаса бастады. 
* 11 ғасырда Оңтүстік Италиямен [[Сицилия]]ны нормандар басып алып, ]]Сицилия]] корольдігін құрды. [[1282]] жылы халық көтерілісі [[Сицилия]] корольдігінің құлауына алып келді. 
* 13 ғасырдың аяғы мен 14 ғасырдың басында [[Сицилия]]ны, 15 ғасырдың орта шенінде Оңтүстік ]]Италия]]ны басып алған Арагон корольдігі бірте-бірте бүкіл Оңтүстік Италияға испан үстемдігін орнатты. 
* 13 ғасырда Орталық және Солтүстік Италиядағы алдыңғы қатарлы қалалар мен мемлекеттерде нарықтық қатынастар тез дами бастады. Оларда банк ісі ([[Сиена]], [[Флоренция]]), шығыс елдерімен сауда (Генуя, Венеция), шұға тоқу ([[Болонья]], [[Сиена]], [[Флоренция]], [[Милан]]) кең өріс алды. Дүние жүзінде тұңғыш рет Италияда 14 ғасырда шұға шеберханалары негізінде [[мануфактура]]лар пайда болды. Осы кезде Италия мәдениетінің Қайта өрлеу дәуірі басталды (14 – 16 ғасырлар).

===Испандық өктемдiлiк және Франция ықпалының өсуі===
* Елдегі саяси бытыраңқылық, сауда жолдарының Жерорта теңізінен Атлант мұхитына ауысуы 16 ғасырда өнеркәсіп пен сауданың құлдырауына алып келді. Елдің бытыраңқылығын пайдаланған Франция мен Испания Италия жері үшін өзара соғыстар жүргізді (1494 – 1559). Нәтижесінде Сицилияны, Сардинияны, Милан герцогтығын, Оңтүстік Италиядағы мемлекеттерді (Венеция, Папа облысы, Совоя герцогтығынан басқаларын) [[Испания]] басып алды. 
* 16 – 17 ғасырларда Италия экономика жағынан құлдырап, өнеркәсіп орындары тек Солтүстік Италияда ғана қалды. Иезуиттер ордені құрылып (1534), инквизиция қалпына келтірілді (1542). Озық ойлы адамдар қуғынға ұшырады ([[Бруно Джордано Филиппо|Джордано Бруно]], Джордано Ванини отқа өртелді, П.Кампанелла, [[Галилей|Г.Галилей]], т.б. инквизиция сотымен сотталды). Испан тағының мұрагерлігі үшін  болған соғыстар (1701 – 14) Италия жерімен өтіп, халық мүлдем қайыршылыққа ұшырады. 
* 1714 жылы Италиядағы испан иелігі толығымен [[Австрия Республикасы|Австрияға]] өтіп, 
* 1734 жылы Австрия Сицилия мен Неаполитан корольдігін қайтадан испандарға берді. 
* 1720 жылы Савоя герцогтығы Австриядан Сардинияны алып, Сардиния корольдігі құрылды (1720 – 1861).

===Өркендеу дәуірі ===
[[File:With Victor Emmanuel.jpg|thumb|right|Джузеппе Гарибальди және Виктор Эммануэл II арасындағы аңызға айналған &quot;Теанодағы қол алысу&quot;: [[26 қазан]], [[1860 жыл]]]]
* 18 ғасырдың 2-жартысынан бастап елде қайтадан экономикалық өрлеу басталып, ғасыр аяғында Италияны бір орталыққа біріктіру жолында күрес басталды. Бұл қозғалыс 1848 – 49 жылғы революцияға алып келді. Бірігу жолындағы шешуші күрес 1859 – 60 жылы Австрия-Италия-Франция соғысында шешілді. 
* 1859 жылы Австриядан Ломбардия азат етіліп, Орталық Италия герцогтықтарындағы (Моден, Парм, Тоскан) және Романьедегі халық көтерілістері жеңіске жетті. Елді біріктіруде халық батыры [[Джузеппе Гарибальди]]дің Сицилия мен Неапольға жасалған жорықтары үлкен рөл атқарды. Италияны біріктіру 1870 жылы Рим облысының қосылып, ондағы папа билігінің жойылуымен аяқталды. Елдің бірігуінен кейін экономика жедел дами бастады.

=== Жаңа уақыт ===
* 19 ғасырдың аяғынан бастап Италия үкіметі отарлау саясатын жүргізе бастады. 
* 1889 жылы [[Сомали]] жаулап алынды, [[Эфиопия]]ға басып кіргенімен, 
* 1896 жылы күйрей жеңілуге мәжбүр болды.

=== XX ғасыр ===
[[File:Italian Arditi.jpg|thumb|right|[[1918 жыл]]дағы италиялық [[жаяу әскер]]лерi. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде 650.000-ға жуық италиян жауынгерлері қаза табылған]]
* 1911 – 12 жылы [[Түркия]]мен соғысып, одан [[Ливия]] мен Додеканес аралдарын тартып алды. 1882 жылы Үштік одаққа (Германия, Австрия-Венгрия, Италия) қосылғанымен, Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914 – 18) [[Антанта]] ([[Ұлыбритания]], [[Франция]], [[Ресей]], т.б.) жағына шығып кетті. Осы соғыста 700 мың адамы өліп, 1 млн-нан астамы мүгедек болды, бүкіл Солтүстік Италия қаңырап қалды. Дегенмен, соғыс нәтижесінде Трентиноны, Оңтүстік Тирольді, Истрияны, Адриатикадағы кейбір жерлерді өзіне қосып алды. 
* 1920 жылы тұрмыстың ауырлығынан елде жұмысшылардың кәсіпорындарды басып алу қозғалысы басталды. Барлық металл өңдеу, машина жасау зауыттары мен фабрикалар іс жүзінде елдегі 600 мың жұмысшының қолына өтті. Оған қарсылық ретінде ірі буржуазия 1919 жылы [[Бенито Муссолини|Б.Муссолини]] құрған [[Фашизм|фашистік]] партияға қаржылай көмекті күшейтті.
* Нәтижесінде 1922 жылы фашистер үкімет басына келді. Фашистерге қарсы партиялар (негізінен, социалистер мен коммунистер) ел парламентінен шығып кетіп, оппозициялық фракция комитетіне бірікті. Бірақ көп ұзамай фашистер шабуылға шығып, сөз бостандығына тыйым салды. 
* 1926 жылы фашистік партиядан басқа саяси ұйымдардың бәріне тыйым салынды. Антифашистерді жазалау үшін Ерекше трибунал құрылды.
* 1936 жылы майда Италия Эфиопияны басып алды, 
* 1936 – 39 жылы Испаниядағы фашистік төңкеріске белсене араласты, 
* 1937 жылы “Антикоминтерндік пактіге” қосылды, 
* 1939 жылы [[Албания]]ны басып алды. 
* 1940 жылы 10 маусымда Францияға шабуыл жасады, осы жылы 27 қыркүйекте [[Германия]]мен және [[Жапония]]мен қосылып, Үштік келісімшартқа отырды. 
* 1940 жылы қазанда [[Грекия]]ға, 
* 1941 жылы сәуірде [[Югославия]]ға шабуыл жасады. 
* 1941 жылы маусымда Германиямен бірігіп, КСРО-ға шабуыл жасады. Кеңес армиясы 1942 – 43 жылы қыста Орта Дон бойында Италия армиясын толық талқандады. 
* 1941 – 43 жылы Италия әскерлері Солтүстік [[Африка]]да да толығымен талқандалды. 
* 1943 жылы 25 шілдеде елде мемлекет төңкеріс болып, Муссолини корольдің бұйрығымен тұтқындалды. Бірақ 8 қыркүйекте Германия Италияға басып кіріп, Муссолиниді түрмеден босатты. 3 және 9 қыркүйекте ағылшын-американ әскерлері (Апеннин түбегіне) десант түсірді. Елде фашистерге қарсы Қарсыласу қозғалысы күшейді.
* 1945 жылы сәуірде жалпыхалықтық көтеріліс нәтижесінде ел толығымен азат етілді.
* 1946 жылы 2 маусымда елде референдум өтіп, Италия республика болып жарияланды. Соғыстан кейінгі бейбіт келісім бойынша ол отарларынан бас тартып, Албания мен Эфиопияның тәуелсіздігін мойындады.
* 1948 жылы [[Маршалл жоспары]]на сәйкес, [[АҚШ]]-тан көмек алды. 
* 1949 жылы НАТО-ға мүше болып кіріп, елде АҚШ әскери базалары орналастырылды. Соғыстан кейін өнеркәсіптің жаңа салалары (мұнай, газ, химия, машина жасау, т.б.) тез дамып, Италия индустриялы-аграрлы елге айналды. Ол көптеген халықаралық ұйымдарға: [[БҰҰ]]-ға (1955), Еуропа кеңесіне (1949), Еуропалық одаққа (1957), т.б. мүше.

== Мемлекеттік құрылым ==
=== Мемлекеттік жүйенің негіздері ===
Италия - [[Парламенттік республика|парламенттік типтегі]] [[унитарлы мемлекет]]. Мемлекеттің негізгі заңы - [[1947 жыл]]ы қабылданған [[конституция]].

''Мемлекет басшысы'' - [[Италия Президенті]].

Атқарушы билік пен [[Үкімет]]ті Италия Министрлер Кеңесінің Төрағасы басқарады. 2013 жылғы ақпандағы Үкімет құрылымына келесі министрліктер кірді:
* Сыртқы істер министрлігі
* Ішкі істер министрлігі
* Әділет министрлігі
* Қорғаныс министрлігі
* Экономика және қаржы министрлігі
* Экономикалық даму министрлігі
* Инфрақұрылым және көлік министрлігі
* Ауыл шаруашылығы, азық-түлік және орман саясаты министрлігі
* Білім министрлігі
* Еңбек және әлеуметтік саясат министрлігі
* Мәдени мұра және мәдени қызмет министрлігі
* Қоршаған орта және жер мен теңізді қорғау министрлігі
* Денсаулық сақтау министрлігі.

''Заң шығарушы билік'' — 5 жылға сайланған Италияның екі палаталы Парламенті.
* Италия депутаттар палатасы — 630 мүше.
* Италия Сенаты - 315 мүше.

''Жетекші саяси партиялар'' — Бес жұлдызды қозғалыс, Солшыл демократтар, Демократиялық одақ, Италия халық партиясы, Біріккен христиан демократтары, &quot;Бостандық халқы&quot;, Солтүстік Лигасы. Партиялар коалицияға біріктірілген — оңшылдар (Бостандық халқы, Христиан-демократиялық партиясы (ХДП), Солтүстік лигасы) және солшылдар (Солшылдардың демократиялық партиясы (СДП), Социалистік партия (СП), Халық партиясы, экологтар).

== Әкімшілік бөлінісі ==
{{Толық мақала|Италияның әкімшілік бөлінісі}}

Италия — орталықтандырылмаған унитарлы мемлекет. Мемлекеттің астанасы — [[Рим]]. Ел 20 аймаққа бөлінген — [[Валле-д’Аоста]], [[Ломбардия]], [[Трентино — Альто-Адидже]], [[Фриули-Венеция-Джулия]], [[Пьемонт]], [[Лигурия]], [[Венеция]], [[Тоскана]], [[Умбрия]], [[Эмилия-Романья]], [[Марке]], [[Абруццо]], [[Лацио]], [[Молизе]], [[Базиликата]], [[Кампания]], [[Калабрия]], [[Апулия]], [[Сардиния]] және [[Сицилия]] (олардың 5-і Сицилия, Сардиния, Трентино — Альто Адидже, Валле-д'Аоста және Фриули-Венеция-Джулия — ерекше мәртебеге ие), оған әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде 110 провинция кіреді. Провинциялар өз кезегінде коммуналарға бөлінеді, жалпы коммуналар ― 8101. Автономды облыстарда өздерінің өкілді органдары бар — облыстық кеңестер мен атқарушы органдар — джунттар, облыстар және автономиялық провинциялар Конституцияда жазылған мәселелер бойынша облыстық және провинциялық заңдар қабылдай алады.
[[Сурет:Italian provinces no regions.svg|нобай|Италияның әкімшілік аймақтары|alt=Италияның әкімшілік аймақтары]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!width=&quot;100px&quot;| Облысы
!width=&quot;60px&quot;| Астанасы
!width=&quot;60px&quot;| Ауданы (км²)
!width=&quot;60px&quot;| Халық
|-
| [[Абруццо]]
| [[Л’Акуила]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|10794}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1324000}}
|-
| [[Апулия]]
| [[Бари]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|19362}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4076000}}
|-
| [[Базиликата]]
| [[Потенца]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9992}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|591000}}
|-
| ''[[Валле-д’Аоста]]''
| [[Аоста]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|3263}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|126000}}
|-
| [[Венето|Венеция]]
| [[Венеция]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|18391}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4832000}}
|-
| [[Калабрия]]
| [[Катандзаро]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|15080}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|2007000}}
|-
| [[Кампания (Италия)|Кампания]]
| [[Неаполь]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|13595}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5811000}}
|-
| [[Лацио]]
| [[Рим]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|17207}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5561000}}
|-
| [[Лигурия]]
| [[Генуя]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5421}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1610000}}
|-
| [[Ломбардия]]
| [[Милан]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|23861}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9642000}}
|-
| [[Марке]]
| [[Анкона]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9694}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1553000}}
|-
| [[Молизе]]
| [[Кампобассо]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4438}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|320000}}
|-
| [[Пьемонт]]
| [[Турин]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|25399}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4401000}}
|-
| ''[[Сардиния]]''
| [[Кальяри]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|24090}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1666000}}
|-
| ''[[Сицилия]]''
| [[Палермо]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|25708}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5030000}}
|-
| [[Тоскана]]
| [[Флоренция]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|22997}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|3677000}}
|-
| ''[[Трентино — Альто-Адидже]]''
| [[Тренто]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|13607}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1007000}}
|-
| [[Умбрия]]
| [[Перуджа]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|8456}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|884000}}
|-
| ''[[Фриули-Венеция-Джулия]]''
| [[Триест]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|7855}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1222000}}
|-
| [[Эмилия-Романья]]
| [[Болонья]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|22124}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4276000}}
|}

==Экономикасы==
[[СуретFerrari 458 Spider.jpg|нобай|оңға|Жаңа [[Ferrari 458 Italia]]. Италия ең ірі экспорттаушы елдерінің арасында 7-ші орында]]
Италия – әлемдегі аса жоғары дамыған жетекші елдердің бірі. Ұлттық табыс көлемі (1146,2 млрд. АҚШ доллары, 1997) жағынан дүние жүзінде АҚШ, Қытай, Жапония, Германия, Франциядан кейін 6-орында, оны жан басына шаққанда 3-орында. Экономикадағы өнеркәсіп үлесі – 35,6%, ауыл шаруашылығы – 3,9%, қызмет көрсету – 60,5%. Халқының 70%-ы – қызмет көрсету, 22%-ы – өнеркәсіпте, 8%-ы – ауыл шаруашылығында жұмыс жасайды. Экономикасында шет ел капиталының үлесі үлкен. Экономикасындағы негізгі салалары: [[машина жасау]], автомобиль жасау, тамақ, химия, тігін, [[металлургия]], т.б. Соңғы жылдары роботтар мен электронды жабдықтар өндірісі тез дамып келеді. Ауыл шаруашылығы жоғары деңгейде. Астық өнімдерінен бидай, жүгері, күріш (Еуропада 1-орында), оған қоса жеміс-жидек, жаңғақ, жүзім (90%-ы – шарап жасауға жұмсалады), помидор өсіріледі. Еуропалық одақтың талабы бойынша [[мал шаруашылығы]] аса дамытылмай, көбінесе, сүтті және етті мүйізді ірі қара өсіріледі. Теңіз саудасы жақсы дамыған: экспорттың 60 – 65%-ы, импорттың 80 – 90%-ы сауда флотының үлесінде (жүк тасу мөлшері бойынша әлемде 10-орында). 
&lt;br /&gt;Италия – аса ірі туризм орталығы (жылына 50 млн-нан аса адам туристер келеді). Ел сыртқы сауда мөлшері бойынша дүние жүзінде 6-орында. Сыртқы саудадағы негізгі әріптестері Еуропалық одақ елдері (ең алдымен Германия, Франция, Ұлыбритания) – 40%-дан астам, АҚШ (7%), Жапония, Орталық және Шығыс Еуропа елдері, т.б. 

[[File:Eurozone.svg|thumb|upright|left|Италия валюталық одақтың, Еуро аймағына (қара көк), құрамына кіреді.]]

Қазақстанмен қарым-қатынас жақсы жолға қойылған. Еліміздің Президенті Н.Назарбаев 2 рет (1994; 1998) ресми сапармен Италияда болып қайтты. 1997 жылы Италия Президенті О.Л. Скальфаро Қазақстанда болды. Италия еліміз экономикасындағы шет ел инвесторлары арасында 7-орында. Республикада 12 италиялық фирма өкілдігі, 46 бірлескен компаниялар жұмыс жасайды. Оның ішінде аса ірілері ретінде ''“[[Аджип]]”'' ([[Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны|Қарашығанақта]]), ''“Сайпен”'', ''“Ди Анжели Индейстриз”'', т.б. айтуға болады. Екі ел арасында қаржы, мәдениет, оқу-ағарту, туризм салалары бойынша да көптеген келісімдер жасалған. 1999 жылы Рим, Легче, [[Неаполь]] қалаларында Қазақстаннан табылған ''“Алтын адам”'' экспонатының көрмесі болып өтті.

==Әдебиеті==
Италия әдебиетінің ежелгі [[фольклор]]ы сақталмаған. Орта ғасырлардағы Италия әдебиеті Рим империясы құлағаннан кейін 6 – 12 ғасырлар аралығында [[латын тілі]]нде пайда болды. Осы кезде Рим шіркеуінің өкілдері Дж. да Плано Карпинидің (1182 – 1252), [[Марко Поло]]ның (1254 – 1324) [[Орталық Азия]]ға жасаған саяхаттары туралы жол жазбалары дүниеге келген. Ұлттық диалектілерде жазылған әдеби ескерткіштер 12 ғасырдың аяғы мен 13 ғасырдың басында туды.

Италия әдебиетінің біртұтас әдеби тілін қалыптастырушы [[Данте Алигьери]] (1265 – 1321) болды. Оның негізгі шығармалары – ''“Жаңа өмір”'' (1292) повесі, ''“Құдіретті” комедиясы'' (1321), т.б. туындылары дүние жүзі әдебиетінің алтын қорына қосылды. [[Қайта өрлеу дәуірі]] кезіндегі Италия әдебиетінде ақын [[Петрарка|Ф.Петрарка]] (1304 – 1374), Дж. Боккаччо (1313 – 1375) шығармалары көрнекті орын алды. 15 ғасырда ежелгі дәуірді зерттеуші ғалым-жазушы Дж. Ф.П. Браччолини (1380 – 1459) мен Л. Валланың (1407 – 1457), т.б. латын тілінде жазылған шығармалары жазылды. 16 – 17 ғасырларда Ф.А. Ариостоның (1474 – 1533) ''“Қаhарлы Роланд” поэмасы'', Н.Макиавеллидің (1469 – 1527), П.Аретиноның (1492 – 1556), Дж. Бруноның (1548 – 1600) сатиралық комедиялары, Т.Тассоның (1544 – 1595) ''“Аминта”'', Б.Гваринидің (1538 – 1612) ''“Сенімді бақташы”'' атты драмалары жазылды. 17 ғасырда Италияның біршама бөлігін испан басқыншылары жаулап алуына байланысты әдебиетте біраз тоқырау пайда болды. 18 ғасырдың орта шенінен Италияның рухани өмірі қайта гүлденіп, ұлттық мәдениет өркендеу жолына түсті. 1848 – 49 жылғы революциядан кейін туған Р.Джованьолидің (1838 – 1915) ''“Спартак” романы'' мен Дж. Кардуччидің (1835 – 1907) саяси жырлары Италия әдебиетіндегі романтизмнен реализмге өту дәуірінің шындығын танытады. 19 ғасырдың аяғында Италия әдебиетінде жаңа романтикалық және символистік бағыт өріс алды. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында Италия әдебиеті дәстүрлі гуманистік бағытынан айныған жоқ. Фашистік билік үстемдік жүргізген жиырма жыл ішінде Италия әдебиетінің көптеген өкілдері әлеуметтік тақырыптар мен реалистік дәстүрден ажырап қалды. Дж. Джерманетто, Ч.Павезе, Э.Витторини, т.б. ақын-жазушылар өз шығармаларында фашистік кезеңнің ауыр зардабын суреттеп көрсетті.

20 ғасырдың 60-жылдарындағы Италия әдебиетінде жаңа ізденістерден туған күрделі шығармалар жарық көрді. Бұл ретте Моравияның әлеуметтік-психологиялық романдарын (''“Чочар”'', 1957; ''“Автомат”'', 1963, т.б.), Италия Кальвиноның (1923 жылы т.) повестерін, Г. Паризенің (1929) сатиралық романдарын (“Үй иесі”, 1965), т.б. жазушылардың шығармаларын атауға болады. Италия әдебиеті дүниежүзілік мәдениетте көрнекті орын алады. Италия әдебиетінен К.Гольдонидың “Екі қожаға бір қызметші” комедиясы (1948), Э.Амичистің “Апенниннен Анды тауларына” атты әңгімелер жинағы (1959), А.Дантенің “Құдіретті комедиясын” (“Тамұқ” атты бөлімі, 1971); Р.Джованьолидің “Спартагі” (1951, 1972); С. Марчтің ''“Күн сайын әр не жоғалмағы”'' (1971), т.б. қазақ тіліне аударылды.

==Өнері==
===Архитектура===
Ежелгі Рим империясының құлдырауынан кейін ортағасырлық Италия архитектурасы (Рим, Милан, т.б. жерлерде күмбезді шіркеулер салынды) қалыптаса бастады. Монументті шіркеу, тұрғын үй, мұнара, қақпа, қорған тұрғызу ісі дамыды. 13 – 14 ғасырларда [[готика]] дәстүрлі (Орвьето мен Миландағы, Флоренциядағы соборлар, Веккьо палаццосы, Венециядағы Дождар сарайы) өркендеді. Осы кезеңде ортағасырлық Италия қалаларының түр-сипаты қалыптасты. Қайта өркендеу дәуіріндегі (15 – 16 ғасырлар) Италияның архитектурасы жаңа бағытқа ауысып,  қала салу ісінің құралымдау және пропорциялау тәсілдері математикалық жолмен дамыды. Барокко (16 ғасырдың аяғы – 18 ғасыр) тұсындағы архитектура Италияның қалалары мен [[вилла]]ларында көлемді [[ансамбль]]дерімен, парктерімен, салтанатты басқыштарымен, бағаналарымен, хауыздарымен белгілі. 18 ғасырдың басында Италия архитектурасы дәстүрлі формада (Ф.Ювара, 1678 – 1736), 18 ғасырдың 2-жартысы мен 19 ғасырдың 1-жартысында [[классицизм]] бағытында болғандығы Миландағы архитектуралық ансамбль мен театр құрылысынан анық көрінеді. 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында қала орталықтарында [[эклектика]]лық құрылыстар көптеп салынды. Фашистік [[диктатура]] (1922 – 43) кезіндегі құрылыстарда монументтеу, әсіресе, жаңа классика басым болды. 20 ғасырдың 50 – 60-жылдары жаңа құрылыс материалдарын (темірлі-бетон, шынылы блок) пайдаланған Италия архитектурасы дамыды. Италия архитекторлары қазіргі заманғы архитектуралық форманы ұлттық дәстүрмен байланыстыруға ұмтылды.

===Кескіндеме өнері===
Италияның ортағасырлық кескіндеме өнері ежелгі дәуір өнері озық үлгілердің қарапайымдылық пен қарадүрсіндікке бағытталуы арқылы 8 – 11 ғасырларда ([[фреска]]лар, [[мозаика]]лар) қалыптасты. 12 ғасырдың аяғында діни тақырыптағы қондырғылы кескіндеме, құрылыстарды әсемдеу мақсатындағы мүсіндер, түрлі түсті инкрустация әдісі басым дамыды. 13 ғасырдың 2-жартысы мен 14 ғасырдың басында алдыңғы қатарлы қалалар Флоренция, [[Пиза]], Сиенада, негізінен, ежелгі дәуір өнері бағытын ұстанған ақсүйектер өнері (Проторенессанс) пайда болды. 15 ғасырда Қайта өркендеу дәуірінің өнері ортағасырлық шарттылықтан қол үзіп, адам мен табиғатты зерттеуге және де ежелгі дәуір өнері мұрасын толық меңгеруге батыл ден қойды. Мүсіншілер [[Донателло]] (1386 – 1466), Л.Гиберти (1381 – 1455), А.Вероккьо (1435 – 1488) күш пен қуатқа толы еркіндік көксеген жандардың бейнесін жасады. Суретші Мазаччо, С.Боттичелли, Дж. Беллини (1430 – 1516) еңбектерінде адам мен оны қоршаған болмыстың сұлулығы шебер бейнеленді. 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырда бүкіл Еуропаға қанат жайған Қайта өркендеу дәуірінің өнері, әсіресе, адамгершілікті паш еткен классикалық айқындығымен ерекшеленеді. Бұл дәуірдің әйгілі өкілдері: [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланджело Буонарроти|Микеланджело]], [[Рафаэль Санти|Рафаэль]], Джорджоне, Тициан, П.Веронезе (1528 – 1588), Я.Тинторетто. 15 – 16 ғасырларда бейнелеу өнері, [[гравюра]], сән және қолданбалы өнер (үй жабдықтары, майолика, шыны), медаль соғу, театр декорациясы көркемдіктің жоғары дәрежесіне көтерілді. 16 ғасырдың аяғы мен 18 ғасырда Италия өнерінде бояуы бай, сәндіктің жоғары дәрежесіне көтерілген [[барокко]] өнері [мүсінші Л.Бернини, суретші Пьетро да Кортона (1596 – 1669)] басым бағыт болды. 16 ғасырдың аяғында Болонья мектебінде (М.Караваджо; Г.Рени, 1575 – 1642) [[академизм]] ағымындағы кескіндеме қалыптасты. 18 ғасырда гравюра мен театр декорациясы өнерінде классицизм бой көрсетті. 19 ғасырда мүсінші А.Канованың (1757 – 1822) бастауымен негізгі бағытқа айналған классицизм азаматтық пафостан қол үзді. Арнайы академизмге қарсы күрес Италия романтизмін, кейінірек реалистік өнердің тұрмыстық жанры мен табиғат көріністері суреттерін өмірге әкелді. Ол 20 ғасырда [[футуризм]]ге, кейін жаңа классицизмге ұласты. Қазіргі Италия өнерінде формалистік ағымдардың сюрреализм, абстракты өнер секілді түрлері тараған. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа реализм ағымы пайда болды. Қазақ мемлекеттік көркемсурет музейінде Моретто да Брешианың (Алессандро Бонвинчино болуы мүмкін, 1498 – 1554 ж.) “Нәрестелі мадоннасы”, Лука Камбиазоның (1527 – 1585) “Алтын ғасыры”, Франческо Моланың (1612 – 66) “Аласталған Агариі”, Джачинтоның (Джигонте, 1809 – 1876) “Әулие Перінің Римдегі қамалы”, Антон Домениконың (Габбиани, т.-ө.жылы белгісіз) “Аполлон мен музалары”, Франческоның (Ботальоли, 1742 – 18 ғасырдың аяғы), “Архитектуралық пейзажы”, Франческоның (Паннини, 18 ғасырдың 2-жартысында өмір сүрген) “Римдегі Соглассия ғибадатханасының қираған орны”, Проспер Жорж Антуан Марильяның (1811 – 1847) “Ніл жағалауы”, т.б. суретшілердің әр кезде, әр түрлі әдіспен орындаған шығармалары сақтаулы. 

===Музыка өнері===
Италияның музыкалық фольклорының алғашқы ноталық үлгілері 13 – 14 ғасырда жазылған. Италия халық музыкасының ерекшелігі әуенінің саздылығы мен би ырғақтарының алуан түрлілігінде. Италия – [[опера]], [[оратория]], [[кантата]], дербес оркестрлік музыканың, орган үшін жазылған пьесалардың, [[увертюра]]лар мен [[симфония]]лардың, кончерто гроссо, соната, т.б. жанрлардың отаны. Алғашқы невмадан бастап, осы күнгі нота жазу үлгісі (Гвидо д’Ареццо, 992 – 1050) де Италияда пайда болды. О.Петруччи (1466 – 1539) нотаны алғаш басып шығарса, Б.Кристофори (1655 – 1731) фортепианоны ойлап тауып, Дж.Царлино (1517 – 1590) гармония ғылымының негізін қалыптастырды. 16 – 18 ғасырларда дүние жүзіндегі ең жақсы скрипкалар (Амати, Гварнери әулеттері, А.Страдивари) осы елде жасалды. Алғашқы консерваториялар мен музыкалық академиялар Италияда пайда болды. 7 ғасырда Римде шіркеу әуендері бір жүйеге салынып, Григориан хоралына заңдастырылды, кейін ол бүкіл Батыс Еуропа діни музыкасының негізіне айналды. Фольклор негізінде тұрмыс-салт әндері ([[баркарола]], гондольера, т.б.), Қайта өркендеу дәуірінде вокальдік ансамбльдер (вилланелла, фроттола), билер (гальярда, сицилиана) ерекше өріс алды. Қала мәдениетінің өсуіне байланысты 14 ғасырда Арс Нова (жаңа өнер) деген атпен прогресшіл музыкалық бағыт қалыптасты; [[мадригал]], [[баллада]], качча сияқты вокальдік жанрлар және аспаптық музыка дамыды. К.Монтеверди (1567 – 1643) – операның тұңғыш классигі, әрі 17 ғасырдағы Венеция опера мектебінің негізін салушы. 17 ғасырда италиялықтар орган музыкасын жаңа белеске көтерді, камералық музыка жанрын, скрипкалық музыка мен ансамбльдік оркестр музыкасын дамытты. 18 ғасырда Аполитан опера мектебінің негізі салынды, бельканто өнері гүлденді. 18 ғасырдағы Италия А.Вивальди, Д.Скарлатти (1685 – 1757), Л.Боккерини (1743 – 1805), Дж.Саммартини (1701 – 1775), т.б. композиторлардың, ұлы скрипкашы Н.Паганини және фортепьянолық сонаталар мен этюдтардың авторы М.Клементидің (1752 – 1832) шығармашылығы әлемге танылды. 
19 ғасырда Дж.Россини, В.Беллини (1801 – 1835), Г.Доницетти (1797 – 1848), [[Джузеппе Верди]] сынды композиторлар опералық шығарманың атақты шеберлері атанды. 19 ғасырдың аяғында Италия операсында веризм ағымы пайда болды. 
====Музыкалық орындаушылар====
Италия аса жоғары музыкалық орындаушылық өнерімен, опера әншілерінің шеберлігімен ертеден әлемге аян. Милан ([[Ла Скала]]), Рим, Неаполь, Болонья, т.б. қалаларда опера театры бар. 20 ғасырда дүниежүзілік музыка мәдениетінде пианист Ф.Бузони (1866 – 1924), дирижер А.Тосканини (1867 – 1957) ерекше рөл атқарды. 20 ғасырдағы Италияның атақты әншілері: Э.Карузо (1873 – 1921), Т.Скипа (1889 – 1965), Б.Джильи (1890 – 1957), Т.Гобби (1913 – 1984), М.Дель Монако (1915 – 1982), Р.Тебальди (1922 жылыт.), Р.Скотто (1934 жылыт.), т.б.; белгілі дирижерлері: Т.Серафин (1878 – 1968), К.Цекки (1903 – 84), т.б.

===Театр өнері===
Италия театр өнерінің алғашқы элементтері халықтың диқаншылық әдет-ғұрыптары мен ойын-сауықтарында кездеседі. Орта ғасырларда пайда болған литургиялық драма мен [[мистерия]]да комедия-сатиралық бағыт басым болды. Қайта өркендеу дәуірінде тың театрлық мәдениет дамыды, драма теориясы дами бастады. 16 ғасырдың ортасында суырып салма Дель арте комедиясы (маска комедиясы) пайда болды. 17 ғасырдың аяғында Италия театры өзінің ұлттық ерекшелігін жоғалтып, маска комедиясы ақсүйек қауымының көңіл көтеретін сауығына айналды. 18 ғасырда Венеция мен Рим театр мәдениетінің ірі орталығына айналды. Әдеби театрмен қатар қуыршақ театры, акробаттардың, дар ойыны бишілері мен жәрмеңке думаншыларының өнері өріс алды. 18 ғасырдың аяғындағы саяси қозғалыс драматург В.Альфьери (1749 – 1803), актерлер А.Доррокези, К.Маркионни, т.б. дамытқан қаhармандық трагедияны туғызды. Жаңа актерлік өнер мектебінің негізін 1830 – 40 жылы актер Г.Медена салды. Оның артистік және қоғамдық ой-арманын шәкірттері А.Ристори (1822 – 1906), Э.Росси (1827 – 96), Т.Сальвини (1820 – 1915) ілгері дамытты. 1870 жылдан кейін [[мелодрама]], тұрмыс-салт тақырыбындағы жеңіл комедиялар театр репертуарынан кең орын алды. Үздік сахна шебері Э.Дузе (1858 – 1924), Сальвинидің сахналық дәстүрін ілгері дамытты.
 
Фашистік диктатура кезінде (1922 – 43) Италия театры мен драматургиясы ауыр күйзеліске ұшырады. Репертуарға көңіл көтеруге арналған жеңіл пьесалар енді, [[Модернизм|модернистік]] ағымдар кең етек алды. Тек Римдегі Көркем театр (жетекшісі Л.Пиранделло, 1867 – 1936), Тәуелсіздер театры мен Дель арте (жетекшісі актер әрі драматург А.Дж. Брагальи) театрының өнері назар аударды. Режиссер әрі актер Э.Де Филиппо (1900 – 84) ұйымдастырған Неапольдің Диалектілі театры ерекше орынға ие болды. 1947 жылы Миланда Пикколо-театры М.Горькийдің “Шыңырау түбінде” пьесасымен шымылдық ашты. 20 ғасырдың 60-жылдарының орта шенінен тұрақты театрлар нығая бастады. 

===Кино өнері===
Италияда алғашқы фильм 1896 жылы түсірілді. 1905 – 06 жылы Туринде, Римде, Миланда көркем фильмдер шығаратын кішігірім кинофирмалар ұйымдастырылды. 1-дүниежүзілік соғыстың алдында Италия [[кинематография]]сы әлемде жетекші орын алды. 1913 жылы жасалған “Помпейдің ақырғы күні” (режиссер Л.Маджи) мен “Кабирия” (режиссер Дж.Пастроне) фильмі көрермендер арасында кеңінен мәлім болды. 20 ғасырдың 30-жылдары белгілі әншілердің қатысуымен музыкалық фильмдер қойылып, кино өнері біршама жандана түсті. 1937 жылы Римде киностудия кешені тұрғызылып, Экспериментті киноорталығы деген атпен киноинститут құрылды. Фашизмнен азат етілгеннен кейін Италия кино өнерінде прогресшіл бағыт айқын байқалды. Бұл бағыттың көрнекті өкілдері: режиссер |Р.Росселлини (1906 – 1977), Л.Висконти (1906 – 1976), В.Де Сика (1901 – 1974), Дж. Де Сантис (1917 жылыт.), П.Джерми (1914 – 1974). [[Фашизм]]ге қарсы күрестегі Италия халқының бірлігін бейнелеген Росселлинидің ''“Рим – ашық қала”'' (1945) фильмі жаңа реализмнің манифесіне айналды. Соғыстан кейін (1946 – 52) ''“Шуша”'', ''“Велосипед ұрлаушылар”'', ''“Умберто Д”'' (режиссер Де Сика), ''“Қайғылы аңшылық”'', ''“Ащы күріш”'', ''“Рим сағат 11-де”'' (режиссер Де Сантис), “Үміт жолы” (режиссер Джерми), “Неаполь – миллионерлер қаласы” (режиссер Де Филиппо) сияқты фильмдер экранға шықты. 20 ғасырдың 60-жылдары “Неапольдің төрт күні” (режиссер Н.Лоя), “Рокко және оның бауырлары” (режиссер Висконти), “Тәтті өмір”, “Сегіз жарым” (режиссер Ф.Феллини, 1920 – 1993), т.б. қойылды. Дүние жүзіне есімі мәлім режиссер Феллини мен М.Антонионидың (1912 жылы түсірілген) фильмдері қоғамның рухани қайыршылығын өткір сынға алды. 20 ғасырдың 70 – 80-жылдары “XX ғасыр” (режиссер Б.Бертолуччи, 1941 жылы түсірілген), “Әке – қожайын”, “Әулие Лоренцо түні” (режиссер ағайынды Тавини), “Құпиялар, құпиялар” (режиссер ДжылыБертоуччи), “Жүрекке соққы” (режиссер Дж.Амелио), “Эчче Бомбо”, “Тәтті түстер”, “Бьянка” (режиссер Н.Моретти), т.б. фильмдер түсірілді. Белгілі актерлері: А.Маньяни (1908 – 1973), Дж.Мазина (1921 – 1994), С.Лорен (1934 жылы түсірілген), Дж.Лоллобриджида (1927 жылы түсірілген), М.Мастроянни (1923 ж.), А.Сорди (1919 ж.), М.Плачидо (1947 ж.), т.б.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Италия
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Еуропа елдері
 |Жерорта теңізімен шектесетін елдер
 |Еуроодақ мүшелері
 |Еуропа кеңесі
 |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
 |G8
 |G20
}}

[[Санат:Италия|*]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>ruroqap2dfd5nltldym2fbf4pqy5iao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан халқы ассамблеясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5311</id>
    <revision>
      <id>3660038</id>
      <parentid>3651057</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51357-21</username>
        <id>186117</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ассамблея құрылымы */</comment>
      <origin>3660038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38352" sha1="hzvowdqjgutehmqb51fu97q6xiv68yi" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан халқы Ассамблеясы
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{KAZ}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = 
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[1 наурыз]] [[1995 жыл]]
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = [[1 шілде]] [[2026 жыл]] 
 |ізбасары          = [[Қазақстан халық кеңесі]] 
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = [[Астана]] қаласы
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы 
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = [https://assembly.kz/]
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}

'''Қазақстан халқы Ассамблеясы''' — 1995 жылғы 1 наурызда Қазақстанның Тұңғыш Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен құрылған Президент жанындағы консультативті-кеңесші орган.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

Ел президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]] Ассамблеяны құру идеясын алғаш рет [[1992 жыл]]ы Тәуелсіздіктің бірінші жылына арналған Қазақстан халқының бірінші форумында айтқан болатын. Бұл туралы Қуаныш Сұлтанов «Қазақстан халқы Ассамблеясын құру туралы идеяны Президент Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен ойластырды» деп, мұның тәуелсіздік алған кезден басталған идея екендігін айқындады.

1995 жылғы 16 ақпанда Н.Ә. Назарбаев елдегі ұлттық мәдени орталықтардың жетекшілерімен кездесіп, Қазақстанға ұлтаралық татулықты сақтау мақсатында жаңа қоғамдық институттың қажеттігі туралы сөз қозғады. Осыдан кейін әрбір облыста Кіші Ассамблеялар құрыла бастады. Сол жылдың 1 наурызында Президент жарлығымен жаңа құрылым — Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылды.&lt;ref&gt;[https://el.kz/zhambyl-zh-mabekov-o-amda-y-birlikti-alyptastyruda-etnom-deni-birlestikterdi-r-li-erekshe_31425/ Жамбыл Жұмабеков: Қоғамдағы бірлікті қалыптастыруда этномәдени бірлестіктердің рөлі ерекше]&lt;/ref&gt;

2026 жылы қабылданған жаңа конституцияда Қазақстан халқы ассамблеясы қарастырылмаған, оның атқарған қызметі жаңадан құрылған [[Қазақстан халық кеңесі]]не өтті.&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]&lt;/ref&gt;

==Қызметі==
Бұл бірегей институт еліміздегі барлық этнос өкілдерін ортақ мақсатқа ұйыстыра отырып, республикадағы тұрақтылықты сақтау мен ел дамуының мақсатына айтулы үлес қосып келеді.

Ассамблея қызметінің арқасында Қазақстанда этностық немесе діни ерекшелігіне қарамастан әрбір азаматтың Конституциямен кепілдік берілген азаматтық  құқықтары мен еркіндігі толығымен қолданылатын этносаралық және конфессияаралық келісімнің айрықша үлгісі қалыптасты. Қазақстанның көпэтностық бай кеңістігінде сенім, келісім мен өзара түсіністік үлгісі орнады.

Бүгінде республикада Қазақстан этностарының мәдениеттері, тілдері, дәстүрлерінің дамуына қажетті барлық жағдай жасалған. Этномәдени бірлестіктердің өзінің саны тұрақты өсуде, қазір олар 800-ден асады, оның ішінде 28-і республикалық.
15 тілде газет-журнал, 8 тілде радиобағдарламалар 7 тілде телебағдарламалар шығады. Білім беру толықтай өзбек, тәжік, ұйғыр және украин тілдерінде жүргізілетін 88 мектеп жұмыс істейді. 108 мектепте 22 этностың тілі жеке пән ретінде жүргізіледі. Осымен қатар, балалардан басқа үлкендер де 30 этнос тілдерін оқуға мүмкіндік алған 195 этно-білім беру кешендері, жексенбілік және лингвистикалық мектептер ашылды. Қазақ және орыс театрларын қоспағанда елімізде тағы төрт ұлттық – өзбек, ұйғыр, корей және неміс театрлары жұмыс істейді.
Әр жыл сайын Қазақстан этностарының тілдерінде бірнеше ондаған жаңа кітаптар жарық көреді. Жыл сайынға халықтық мерекелер Наурыз, 1 мамыр – Қазақстан халқының бірлігі мерекесі, масленица, сабантой дәстүрге айналды.
Егер мемлекеттің қалыптасу кезеңінде басты міндет этносаралық төзімділік пен қоғамдық келісім негізінде қоғамды ұйыстыру болса, ел дамуының жаңа кезеңінде, стратегиялық басымдық ретінде, қоғамның барлық азаматтары мойындаған ортақ құндылықтар мен қағидаттар жүйесіне негізделген Ұлт Бірлігіне жету болып табылады.
Сондықтан 2010 жылы сәуірде азаматтық қоғам мен мемлекеттік институттардың, азаматтардың сындарлы ұсыныстарын жинақтаған Қазақстанның Ел Бірлігі Доктринасы қабылданды.
Қазақстанның Ел Бірлігі Доктринасы – халықтың, уақыт талабына сәйкес, бірігу қажеттігін түсінуіне негіз. Бұл – бізді қандай күш біріктіреді және біртұтас етеді - соны түсінудің тәсілі. Бұл – болашаққа бірігіп ұмтылудың серпіні.

Ел Президенті еліміздегі тіл мәселесіне ерекше көңіл бөліп келеді. Этносаралық қатынастар жүйесінде мемлекеттік тіл ел бірлігін қалыптастырудың маңызды факторы болып танылған. Сондықтан да Ассамблея қызметінде мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту маңызды орынға ие.

Ассамблея қызметі этносаралық қатынастар мәселелерін тиімді шешіп келе жатқан ел ретінде Қазақстан Республикасының халықаралық беделінің өсуіне ықпал етуде.
Бүгінде Н.Назарбаевтың этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісім үлгісі әлем назарын аударып отыр.

Қазақстандық үлгі Біріккен ұлттар ұйымында, ЕҚЫҰ-ға қатысушы елдерде, Копенгагенде, Венада, Женевада, Нью-Йоркте өткен халықаралық форумдарда таныстырылып оң бағаға ие болды, ЕҚЫҰ-ға қатысушы 56 мемлекет тіліне аударылды.

БҰҰ-ның Бас хатшысы Пан Ги Мун елімізге сапары барысында Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметімен танысып Ассамблея принципі БҰҰ-ның жұмыс принципімен толық сәйкес келеді деп атап өтті.

Қазақстандық үлгі Қазақстан халқы Ассамблеясы мен ЕҚЫҰ-ның ұлттық азшылықтар ісі жөніндегі Жоғары комиссары арасындағы өзара іс қимылдың негізгі бағыттарының біріне айналды. Қазақстандағы қоғамдық келісім үлгісіне қызығушылық танытушы мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар саны күн санап артып келеді.

==Ассамблея туралы Заң==

2008 жылғы 20 қазанда Қазақстан Республикасының «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» Заңына қол қойылды. Осы заң этносаралық қатынастар саласындағы негізгі принциптерді айқындай отырып, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен оның құрылымдарының мәртебесін заң деңгейінде бекітті. Этносаралық қатынастар субъектілерінің жұмысының елімізде жүргізіліп келе жатқан саяси бағытпен үндес жаңа жүйесін қалыптастырды.

Заң Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік ұлттық саясатты іске асыруға, қоғамдық-саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуге, мемлекеттік және қоғамның азаматтық институттарының этносаралық қатынастар саласындағы өзара іс-қимылының тиімділігін арттыруға бағытталған Қазақстан халқы Ассамблеясының жұмысын ұйымдастыру тәртібін айқындайды.

Заңға сәйкес Қазақстан халқы Ассамблеясы ол – заңды тұлға құрылмай, Қазақстан Республикасының Президенті құратын, мемлекеттік ұлттық саясатты әзірлеуге және іске асыруға ықпал ететін мекеме.

Ассамблеяның мақсаты қазақ халқының топтастырушы рөлін арқау ете отырып, қазақстандық патриотизм, Қазақстан халқының азаматтық және рухани-мәдени ортақтығы негізінде қазақстандық азаматтық бірегейлікті және бәсекеге қабілетті ұлтты қалыптастыру процесінде Қазақстан Республикасында этносаралық келісімді қамтамасыз ету болып табылады.
===Ассамблеяның негізгі міндеттері===
# этносаралық қатынастар саласында мемлекеттік органдармен және азаматтық қоғам институттарымен тиімді өзара іс-қимылды қамтамасыз ету, қоғамда этносаралық келісімді және толеранттықты одан әрі нығайту үшін қолайлы жағдайлар жасау;
# халық бірлігін нығайту, қазақстандық қоғамның негіз қалаушы құндылықтары бойынша қоғамдық келісімді қолдау және дамыту;
# қоғамдағы экстремизмнің және радикализмнің көріністері мен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына қысым жасауға бағытталған әрекеттерге қарсы тұруда мемлекеттік органдарға жәрдемдесу;
# азаматтардың демократиялық нормаларға сүйенетін саяси-құқықтық мәдениетін қалыптастыру;
# Ассамблеяның мақсаты мен міндеттеріне қол жеткізу үшін этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктердің күш-жігерін біріктіруді қамтамасыз ету;
# Қазақстан халқының ұлттық мәдениетін, тілдері мен дәстүрлерін өркендету, сақтау және дамыту болып табылады.

==Ассамблея құрылымы==
Қазақстан Республикасының Президенті Ассамблеяны құрады және қайта ұйымдастырады, Ассамблея қызметінің бағыттарын айқындайды, Ассамблея басшылығының лауазымды адамдарын қызметке тағайындайды.

2008-2022 жылдары Ассамблея туралы заңға сәйкес Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентіне — Елбасына Қазақстан халқы Ассамблеясын өмір бойы басқару құқығы тиесілі болды. 2021 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы Қазақстан халқы Ассамблеясын басқаруды өз еркімен екінші Президентке тапсырды.

Ассамблеяның құрылымын Ассамблея Сессиясы, Ассамблея Кеңесі, Ассамблея Хатшылығы, облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеялары құрайды.

Ассамблея Сессиясы – Ассамблея мүшелерінің жиналысы. Ассамблеяның жоғары басқарушы органы. 
Сессияны Қазақстан Республикасының Президенті қажеттілігіне қарай, бірақ жылына кемінде бір рет шақырады. Кезекті Сессияны шақыру туралы өкім кезекті Сессияның еткізілетін күні, орны жене күн тәртібі көрсетіліп, ол басталғанға дейін отыз күннен кешіктірілмей қабылданады, бұл туралы ресми бұқаралық ақпарат құралдарында хабарланады. Кезектен тыс Сессия Ассамблея Төрағасының, Ассамблея Кеңесінің бастамасы бойынша немесе Ассамблея мүшелері жалпы санының кемінде үштен бірінің өтініші бойынша шақырылады жене оны өткізу туралы шешім қабылданған күннен бастап бір ай мерзімде өткізіледі.

Ассамблея тарихында 18 сессия өткізіліп, онда қоғам өмірінің маңызды мәселелері мен мемлекет дамуының негізгі бағыттар талқыланды.
Сессиялар аралығындағы кезеңде Ассамблеяны басқаруды Қазақстан Республикасы Президентінің шешімімен құрылатын Ассамблея Кеңесі  жүзеге асырады. Кеңестің құрамын Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді.
Қазақстан халқы Ассамблеясының жұмыс органы оның Хатшылығы дербес құрылымдық бөлім ретінде Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің құрамына кіреді.
Ассамблеяның және облыстар (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеяларының құрамы - этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестік өкілдерінің, мемлекеттік органдар өкілдерінің және олардың қоғамдағы беделі ескеріле отырып Қазақстан Республикасы азаматтарының қатарынан қалыптастырылады. Қазіргі уақытта Ассамблеясының құрамында 390 мүше бар.
Ассамблеяға мүшелікке кандидатуралар облыстардың этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктерінің ұсыныстары негізінде облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеялары сессияларының шешімі бойынша, сондай ақ республикалық, өңірлік этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктердің жоғары органдарының шешімі бойынша ұсынылады.
Ассамблея қызметін ғылыми сүйемелдеу үшін Ғылыми-сарапшылық кеңес құрылып, қызмет атқаруда.
Ғылыми-сарапшылық кеңестің құрамына Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттары, этномәдени бірлестіктердің, ғылыми және білім беру ұйымдарының өкілдері, сондай-ақ ғалымдар, тәуелсіз сарапшылар мен мамандар кіреді.
Этносаралық мәселені жариялаудың ерекшелігі ескеріле отырып Қазақстан халқы Ассамблеясы жанынан Журналистер мен сарапшылар клубы құрылған. 
Клуб жұмысының басты бағыты журналистер мен сарапшылар үшін этносаралық тақырыпты жариялаудың лайықты дәстүрін қалыптастыру, сондай-ақ Ассамблея мен БАҚ арасындағы байланысты тереңдету болып табылады. 
Барлық аймақтарда Достық үйлері өз жұмысын тиімді атқарып келеді, Мемлекет басшысының тапсырмасымен Астана қаласында – Бейбітшілік және келісім сарайы салынды. Мұнда жыл сайын Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиялары, әлемдік дәстүрлі діндер съездері, өзге де маңызды іс-шаралар өтеді.

Ассамблеяның жұмыс органы Ассамблея Хатшылығы Президент Әкiмшiлiгiнiң құрылымында дербес құрылымдық бөлiм болып табылады. Хатшылықты бiр мезгiлде Ассамблея Төрағасының орынбасары болып табылатын Хатшылық меңгерушiсi басқарады. Осы тетіктер Ассамблеяның мемлекеттік басқару мен қоғамдық қатынастардағы нақты әрекет етуі мен тиімділігінің негізі.

Ассамблеяның және облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың ассамблеяларының құрамы Қазақстан Республикасы азаматтарын - этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестік өкілдерін, мемлекеттік органдар өкілдерін және қоғамда өзіндік орны, абырой-беделі бар тұлғаларды қамтиды.

Қазіргі уақытта Ассамблея құрамында 394 мүше бар.

Ассамблеяның басты ерекшеліктерінің бірі оның еліміздің жоғары заң шығару органында - Парламентте этностық топтар мүдделерінің кепілді өкілдік етуін қамтамасыз етуі болып табылады.

Парламент Мәжілісіне Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланған 9 депутат еліміздің барлық этностары атынан өкілдік етеді. Бұдан басқа қазақстандық этностық қоғамдастық өкілдері Парламенттегі өкілдігі өкілді органдарға саяси партиялар арқылы сайлауға тікелей қатысу негізінде жүзеге асырылады.

Қазақстан халқы ассамблеясы өзінің құрылған кезінен бастап орасан біріктірушілік және зияткерлік әлеует жинақтап және халықтық дипломатия институты үлгісіне бейімделе отырып, ұзақ даму жолынан өтті. Еліміздегі 100-ден аса этностың басын біріктіретін бірегей құрылым тұрақтылықты сақтап, республиканың ілгерілей дамуы үшін маңызды роль атқарды. Қазақстан халқы Ассамблеясы бүкіл әлемге Қазақстанның этносаралық қатынастар саласында жүргізіп отырған саясатының табысты екенін паш етіп келеді.

Жалпы алғанда негізінен Ассамблея жұмысының арқасында біздің елімізде этносаралық және конфессияаралық келісімнің бірегей моделі, әрбір азамат этникалық және діни ерекшелігіне қарамастан Конституцияда кепілдік берілген азаматтық құқықтары мен бостандықтарын толық пайдалана алатындай ерекше сенім, ынтымақ, өзара түсініктік ахуалы қалыптасты.

Республикада Қазақстанның барлық этностарының мәдениетін, тілін, дәстүрін дамыту үшін қажетті жағдайдың бәрі жасалған. Ассамблея қызметі Қазақстанның этносаралық қатынастар мәселелерін тиімді шешетін ел ретіндегі халықаралық беделін арттыруға ықпал етеді.

==Ассамблеяның парламенттегі өкілдігі==
Ассамблеяның басты ерекшеліктерінің бірі этностық топ өкілдері мүдделерін жоғары заң шығару органында – ел Парламентінде білдіру болып табылады.

Конституцияға 2007 жылы енгізілген өзгерістерге сәйкес Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің 9 депутатын Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлады. Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлаған Парламент Мәжілісінің 9 депутаты, елдегі барлық этностардың мүддесін білдірді. Ассамблеядан сайланған депутаттар заң шығарушылық процесіне белсенді қатысып, заң шығарушылық бастамашылық құқығын жиі пайдаланды. Этносаралық қатынастарға қатысты қабылданатын барлық заң жобалары депутаттардың тиісті сараптауынан өтті.

2022 жылғы конституциялық реформадан кейін Мәжілістегі Ассамблеяның квотасы жойылды. Оның орнына Республика Президенті Ассамблея Кеңесінің ұсынысы бойынша Парламент Сенатының 5 депутатын тағайындады.

2026 жылы қабылданған жаңа конституцияға сәйкес бір палаталы Құрылтайда этнос өкілдерінің квотасы қарастырылмаған. Ассамблеяның орнына құрылған Қазақстан халық кеңесінің құрамына Республика Президенті этномәдени бірлестіктерден 42 адам тағайындайды.

== Ассамблея сессиялары тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Реті !! Өткен уақыты !! Күн тәртібі
|-
| I сессия || 24 наурыз 1995 || Біздің ортақ үйіміздегі бейбітшілік пен келісім үшін&lt;ref&gt;[https://assembly.kz/ank/sessii-assamblei-naroda-kazakhstana/ Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиялары]&lt;/ref&gt;
|-
| II сессия || маусым 1995 || Өткенді ұғыну және қоғамның демократиялық реформалануы
|-
| III сессия || сәуір 1996 || Қоғамдық келісім – Қазақстанның демократиялық дамуы
|-
| IV сессия || маусым 1997 || Тарихи зерде, ұлттық келісім және демократиялық реформалар – Қазақстан халқының азаматтық таңдауы
|-
| V сессия || қаңтар 1999 || Ұлттық келісім – Қазақстанның дамуы мен тұрақтылығының негізі
|-
| VI сессия || желтоқсан 1999 || Достық пен келісіммен XXI ғасырға
|-
| VII сессия || желтоқсан 2000 || Халықтың рухани мәдени дамуы – Қазақстанның тәуелсіздігін тұрақтандырудың негізі
|-
| VIII сессия || қазан 2001 || Тәуелсіздікке 10 жыл: бейбітшілік, прогресс және қоғамдық келісім
|-
| IX сессия || қараша 2002 || Қазақстан халқы Ассамблеясының стратегиясы: ұлттық келісім, қауіпсіздік, азаматтық әлем
|-
| X сессия || желтоқсан 2003 || Ұлтаралық келісімнің қазақстандық моделі: тәжірибе және болашақ
|-
| XI сессия || 22 қараша 2005 || Бейбітшілік, ұлтаралық келісім мен жасампаздықтың 10 жылы&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-200511230024&amp;ysclid=ml05h9f8wz203234727 В Астане прошла XI сессия Ассамблеи народов Казахстана]&lt;/ref&gt;
|-
| XII сессия || 24 қазан 2006 || Әр жүректе – бір ел&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-200610260107&amp;ysclid=ml05ffr0xs799571261 В каждом сердце - родная страна]&lt;/ref&gt;
|-
| XIII сессия || 20 тамыз 2007 || Бейбітшілік, тұрақтылық және келісім біздің ең басты ұлттық басымдықтардың айналасында қоғамды біріктіруіміз керек
|-
| XIV сессия || 23 қазан 2008 || Елдің қуаты – халықтың бірлігінде&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N080000250_ Қазақстан халқы Ассамблеясының он төртіншi сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XV сессия || 26 қазан 2009 || Ұлттық бірлік – біздің стратегиялық таңдауымыз&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-200910270140&amp;ysclid=ml05bt0ms4972373642 Состоялась XV сессия Ассамблеи народа Казахстана]&lt;/ref&gt;
|-
| XVI сессия || 20 қазан 2010 || Қазақстан халқы Ассамблеясы: Сенім. Дәстүр. Транспаренттік. Толеранттылық&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N100000439_ Қазақстан халқы Ассамблеясының он алтыншы сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XVII сессия || 18 сәуір 2011 || Тәуелсіз Қазақстан: бейбітшіліктің, келісімнің және жасампаздықтың 20 жылы
|-
| XVIII сессия || 16 қаңтар 2012 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауы
|-
| XIX сессия || 27 сәуір 2012 || Қазақстан жолы: тұрақтылық, бірлік, жаңғыру&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1200000099 Қазақстан халқы Ассамблеясының он тоғызыншы сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XX сессия || 24 сәуір 2013 || «Қазақстан-2050» стратегиясы: бір халық – бір ел – бір тағдыр&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1300000188 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырмасыншы сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XXI сессия || 18 сәуір 2014 || «Қазақстан-2050» стратегиясы: бейбітшілік, рухани және келісім мәдениеті
|-
| XXII сессия || 23 сәуір 2015 || Мәңгілік Ел: бір ел – бір тағдыр&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1500000352 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма екінші сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XXIII сессия || 21 наурыз 2016 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлау&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1600000058 Қазақстан халқы Ассамблеясының кезектен тыс жиырма үшінші сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XXIV сессия || 26 сәуір 2016 || Тәуелсіздік. Келісім. Болашағы біртұтас ұлт&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1600000068 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма төртінші сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XXV сессия || 26 сәуір 2017 || Жаңғырудың негізі – тұрақтылық, бірлік, келісім&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1700000154 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма бесінші сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XXVI сессия || 28 сәуір 2018 || Бес әлеуметтік бастама - қоғамның әлеуметтік бірлігінің тұғыры&lt;ref&gt;[https://prg.kz/document/?doc_id=39805844 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма алтыншы сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XXVII сессия || 29 сәуір 2019 || Татулық пен келісім формуласы: әлеуметтік бірлік және жаңғыру&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1900000293 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма жетінші сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XXVIII сессия || 11 қаңтар 2021 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлау&lt;ref&gt;[https://assembly.kz/news/r-parlamenti-m-zhilisine-saylau-boyynsha-kha-ny-khkhviii-sessiyasy-z-zh-mysyn-bastaydy/  11 қаңтарда Бейбітшілік және келісім сарайында ҚХА-ның ХХVІІІ сессиясы өтеді]&lt;/ref&gt;
|-
| XXIX сессия || 28 сәуір 2021 || Бірліктің, татулық пен келісімнің 30 жылы&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-muscat/press/news/details/196278 Қазақстан халқы Ассамблеясының ХХІХ сессиясы туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| ХХХ сессия || 28 сәуір 2022 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің шығып қалған депутатының орнына сайлау&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2200000292 Қазақстан халқы Ассамблеясының отызыншы сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| ХХХІ сессия || 29 сәуір 2022 || Ел бірлігі – жаңарған Қазақстанның тірегі&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2200000295 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз бірінші сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XXXII сессия || 26-27 сәуір 2023 || Әділетті Қазақстан: бірлік, тұрақтылық, даму&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2300000020 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз екінші сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| XXXIII сессия || 24-25 сәуір 2024 || Бірлік. Жасампаздық. Өрлеу&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2400000132 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз үшінші сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt;
|-
| ХХХІV сессия || 24 сәуір 2025 || Бірлік пен келісім жолындағы 30 жыл&lt;ref&gt;[https://nege.kz/news/kazakstan-halki-assambleyasinin-xxxiv-sessiyasi-bastaldi-4dd503 Қазақстан халқы Ассамблеясының XXXIV сессиясы басталды]&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]]</text>
      <sha1>hzvowdqjgutehmqb51fu97q6xiv68yi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3 мамыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8848</id>
    <revision>
      <id>3659752</id>
      <parentid>2513964</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51373-91</username>
        <id>186087</id>
      </contributor>
      <comment>Менің тұған күнім</comment>
      <origin>3659752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="656" sha1="gahe2c0kns72fhrtdki1b8l7w5irew2" xml:space="preserve">{| style=&quot;float:right;&quot;
|-
|{{Мамыр күнтізбесі}}
|}
'''Мамырдың 3''' — [[Григориан күнтізбесі]]нде жылдың 123-ші күні (кібісе жылдарда 124-ші). Жылдың аяғына 242 күн қалады.

== Мерекелер ==

Дүниежүзілік баспасөз бостандығы күні.

== Оқиғалар ==

== Туғандар ==
* [[1950]] — [[Ғани Қасымов]], саясатшы.
* 2006 - Хыстаубай Ахжол, Инженер 

== Қайтыс болғандар ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{months}}

[[Санат:3 мамыр]]</text>
      <sha1>gahe2c0kns72fhrtdki1b8l7w5irew2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659773</id>
      <parentid>3659752</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-51373-91|~2026-51373-91]] ([[User talk:~2026-51373-91|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2513964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="600" sha1="c3ls6id64dub3siruioveh34b8wbk2d" xml:space="preserve">{| style=&quot;float:right;&quot;
|-
|{{Мамыр күнтізбесі}}
|}
'''Мамырдың 3''' — [[Григориан күнтізбесі]]нде жылдың 123-ші күні (кібісе жылдарда 124-ші). Жылдың аяғына 242 күн қалады.

== Мерекелер ==

Дүниежүзілік баспасөз бостандығы күні.

== Оқиғалар ==

== Туғандар ==
* [[1950]] — [[Ғани Қасымов]], саясатшы.

== Қайтыс болғандар ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{months}}

[[Санат:3 мамыр]]</text>
      <sha1>c3ls6id64dub3siruioveh34b8wbk2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4 шілде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8937</id>
    <revision>
      <id>3659854</id>
      <parentid>3370803</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3659854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3016" sha1="0l79de267ud0fp3t3sswdgqw2btixm5" xml:space="preserve">{| style=&quot;float:right;&quot;
|-
|{{Шілде күнтізбесі}}
|}
'''Шілденің 4''' — [[Григориан күнтізбесі]]нде жылдың 185-ші күні (кібісе жылдарда 186-шы). Жылдың аяғына 180 күн қалады.

==== Мейрамдар ====
* {{Байрақ|АҚШ}} — [[АҚШ тәуелсіздік күні]]
* {{CYM}} — Конституция күні
* {{Байрақ|Лесото}} — Отбасы күні
* {{Байрақ|Маршалл аралдары}} — Балықшы күні
* {{Байрақ|Тонга}} — Патша күні
* {{Байрақ|Филиппиндер}} — Республика күні

====Оқиғалар====
* [[1776]] — [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]на қол қойылды
* [[1874]] — [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] бойында алғашқы көпірдің салынуы
* [[1876]] — [[Сан-Франциско]]да бiрiншi рет әлемде электро-техникалық тауарлардың көрмесі ашылды
* [[1946]]— Кенигсберг қаласының аты Калининградқа  өзгертілді
* [[1946]]— [[Филиппиндер|Филиппин]] тәуелсiздiгi мойындалды
* [[2004]] — [[Грекия]] [[футбол]]дан алғашқы рет [[Еуропа]] чемпионы болды

====Дүниеге келгендер====
* [[1790]] — [[Джордж Эверест]] (1866), ағылшын геодизсті
* [[1804]] — Натаниел Готорн (1864), америкалық жазушы
* [[1807]] — Джузеппе Гарибальди (1882), Италия халқынын қаһарманы, генерал
* [[1900]] — Робер Деснос (1945), француз ақыны
* [[1921]] — Жерар Дебрё (2004), француз текті америкалық экономист, 1983 жылдың [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты
* [[1937]] — [[Соня (Норвегия ханымы)|Соня Харальдсен]], Норвегия ханымы
* [[1952]] — Альваро Урибе, 2002 ж. бастап [[Колумбия]] президенті

====Қайтыс болғандар====
* [[1826]] — [[Томас Джефферсон]] (1743), [[АҚШ]]–тың 3-ші президенті.
* [[1826]] — [[Джон Адамс]], АҚШ–тың бірінші вице-президент және 2-ші президенті.
* [[1831]] — [[Джеймс Монро]] (1758), АҚШ–тың 5-ші президенті
* [[1934]] — [[Мария Кюри]], француз физигі және химигі, физикадан 1903 жылдың [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты және химиядан 1911 жылдың [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты

== Сыртқы сілтемелер ==
{{months}}

[[Санат:4 шілде]]</text>
      <sha1>0l79de267ud0fp3t3sswdgqw2btixm5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660047</id>
      <parentid>3659854</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3660047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3000" sha1="mxnsw4q2qkq5xnvrykpuh9rzntqzs22" xml:space="preserve">{| style=&quot;float:right;&quot;
|-
|{{Шілде күнтізбесі}}
|}
'''Шілденің 4''' — [[Григориан күнтізбесі]]нде жылдың 185-ші күні (кібісе жылдарда 186-шы). Жылдың аяғына 180 күн қалады.

== Мейрамдар ==
* {{Байрақ|АҚШ}} — [[АҚШ тәуелсіздік күні]]
* {{CYM}} — Конституция күні
* {{Байрақ|Лесото}} — Отбасы күні
* {{Байрақ|Маршалл аралдары}} — Балықшы күні
* {{Байрақ|Тонга}} — Патша күні
* {{Байрақ|Филиппиндер}} — Республика күні

==Оқиғалар==
* [[1776]] — [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]на қол қойылды
* [[1874]] — [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] бойында алғашқы көпірдің салынуы
* [[1876]] — [[Сан-Франциско]]да бiрiншi рет әлемде электро-техникалық тауарлардың көрмесі ашылды
* [[1946]]— Кенигсберг қаласының аты Калининградқа  өзгертілді
* [[1946]]— [[Филиппиндер|Филиппин]] тәуелсiздiгi мойындалды
* [[2004]] — [[Грекия]] [[футбол]]дан алғашқы рет [[Еуропа]] чемпионы болды

==Дүниеге келгендер==
* [[1790]] — [[Джордж Эверест]] (1866), ағылшын геодизсті
* [[1804]] — Натаниел Готорн (1864), америкалық жазушы
* [[1807]] — Джузеппе Гарибальди (1882), Италия халқынын қаһарманы, генерал
* [[1900]] — Робер Деснос (1945), француз ақыны
* [[1921]] — Жерар Дебрё (2004), француз текті америкалық экономист, 1983 жылдың [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты
* [[1937]] — [[Соня (Норвегия ханымы)|Соня Харальдсен]], Норвегия ханымы
* [[1952]] — Альваро Урибе, 2002 ж. бастап [[Колумбия]] президенті

==Қайтыс болғандар==
* [[1826]] — [[Томас Джефферсон]] (1743), [[АҚШ]]–тың 3-ші президенті.
* [[1826]] — [[Джон Адамс]], АҚШ–тың бірінші вице-президент және 2-ші президенті.
* [[1831]] — [[Джеймс Монро]] (1758), АҚШ–тың 5-ші президенті
* [[1934]] — [[Мария Кюри]], француз физигі және химигі, физикадан 1903 жылдың [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты және химиядан 1911 жылдың [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты

== Сыртқы сілтемелер ==
{{months}}

[[Санат:4 шілде]]</text>
      <sha1>mxnsw4q2qkq5xnvrykpuh9rzntqzs22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Химия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9748</id>
    <revision>
      <id>3659983</id>
      <parentid>3658532</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>грамматикалық қате</comment>
      <origin>3659983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56765" sha1="2pnx60if8vsm6t8b7haqlu2i5l3tfwv" xml:space="preserve">[[Сурет:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Химия – [[зат]]тарды және олардың [[химиялық реакция|бір-біріне айналып өзгеруін]] зерттейтін [[жаратылыстану]] [[ғылым]]дарының бірі.]]
[[Сурет:Biochemistry.gif|thumb|right|[[Несепнәр|Мочевинаның немесе карбамидтың]] (&lt;chem&gt;(NH2)2CO&lt;/chem&gt;) пайда болуы]]
[[Сурет:Дмитрий Иванович Менделеев 8.jpg|thumb|[[Дмитрий Иванович Менделеев|Д.И. Менделеев]]]]'''Химия''' – [[жаратылыстану]]дың маңызды және кең салаларының бірі. Ол заттарды және олардың құрамы мен құрылымының өзгеруіне әкелетін түрленуіне байланысты қасиеттері – [[химиялық реакциялар]], сондай-ақ, осы түрленулер бағынатын заңдар мен заңдылықтарды зерттейді. Барлық заттар химиялық байланыстар арқылы [[Молекула|молекулалар]] құра алатын атомдардан тұратындықтан, химия, ең алдымен, жоғарыда аталған мәселелерді атом-молекулалық деңгейде, яғни химиялық элементтер мен олардың қосылыстарының деңгейінде қарастырумен айналысады.

Бізді қоршаған денелердің барлығы '''''заттардан''''' тұрады. Массасы мен көлемі болатындардың бәрін '''''дене''''' деп атайды. Жаңбыр тамшысы, бұтақтағы қырау – денелер, олар бір заттан – судан тұрады. '''''Зат пен өріс''''' – материяның бар болу түрі, яғни бізді қоршаған әлемнің нақтылы болуы. 

'''Зат''' – ол массасы тыныштықта болатын, элементарлы бөлшектерден тұратын, материалдық түзілу. Әрбір заттың белгілі физикалық және химиялық қасиеті болады. Физикалық қасиетке заттың сыртқы көрінісі, оның балқу және қайнау температуралары, жылу мен электр тогын өткізу қабілеттілігі, агрегаттық (қатты, сұйық, газ) күйі жатады. Заттың химиялық қасиеті оның басқа затқа айналу (түрлену) қабілеттілігін сипаттайды. 

'''Өріс''' – ол энергиямен сипатталатын, материяның нақтылы бар болу түрі. Өрістің қатысуымен заттардың бөлшектерінің арасында өзара әрекеттесу жүреді. Материяның маңызды қасиеттерінің бірі – қозғалу. Оның көптеген түрі болады және ол жаратылыстану ғылымдарының әртүрлі салаларында зерттеледі. 

'''Химия''' бір заттың басқа затқа түрленуі ретіндегі материяның химиялық қозғалу түрін зерттеумен айналысады.  

== Жалпы мәліметтер ==
Химия элементтерді ([[атом]]дарды), жай (дара) және күрделі заттарды, олардың құрамын, құрылысын, қасиеттерін, химиялық өзгерістер мен оған әсер ететін жағдайлар мен өзгерістер кезінде байқалатын [[құбылыстар]]ды зерттейді. Химиялық жеке заттар бір-бірінен химиялық құрамы мен қасиеттері бойынша ажыратылады. Әр зат белгілі жағдайдағы физикалық қасиеттері (''[[түс]]і, [[Тығыздық|тығыздығы]], [[Балқу температурасы|балқу]], [[Қайнау температурасы|қайнау температуралары]], [[Жылу өткізгіштік|жылу]] мен [[Электр өткізгіштік|электр өткізгіштігі]] және тағы басқа'') және химиялық қасиеттері (''басқа заттармен әрекеттесу, белгілі бір өнімге айналу қабілеті'') жағынан ерекшеленеді.

Заттар құрамына қарай жай және күрделі болып бөлінеді. Олардың формуласын химиялық таңбалар көмегімен өрнектеп, [[химиялық қосылыстар]] деп атайды. Химиялық элементтер жерде шашыранды түрде таралған, әрбір химиялық элемент – атомдардың, ал химиялық қосылыс  – молекулалардың белгілі бір түрі. [[Материя]] қозғалысының химиялық өзгеру процесі [[химиялық реакциялар|химиялық реакция]] деп аталады. Химиялық реакцияға [[атомдар]], [[молекулалар]], [[Химиялық қосылыстар|қосылыстар]] қатысып, оның нәтижесінде жаңа заттар түзіледі. [[Реакция]]ға қатысқан [[атом]]дардың тек сыртқы қабаттарындағы [[электрон]]дардың тығыздығы өзгеріп, ішкі қабат пен [[ядро]] өзгеріссіз қалады.

Зерттелетін нысанына қарай химия негізгі екі топқа бөлінеді:
* [[органикалық химия]];
* [[Анорганикалық химия|бейорганикалық химия]].

[[Органикалық химия]] негізінен [[көміртек]] [[атом]]дарынан тұратын заттардың құрылысын, химиялық қасиеттерін, құрамын, қолданылуын, табиғатта таралуын, тағы басқаларды зерттейді.

[[Бейорганикалық химия]] немесе анорганикалық химия барлық қалған химиялық элементтер түзетін қосылыстардың құрылысы мен қасиеттерін және олардың бір-бірімен әрекеттесу заңдылықтарын зерттейді.

== Химия ғылымының негізгі даму кезеңдері ==
Химияның даму тарихының барлығы  оның негізгі алға қойған мәселелерін  шешу жолындағы әдіс-тәсілдердің ауысып отыруымен сипатталады. Химия ғылымының даму деңгейіне байланысты [[материя]] құрылымы, табиғаттағы заттардың құрамы, олардың бөлшектері  – молекулалардың құрылысы туралы ұғымдар да өзгеріп отырды. 

XVIII ғасырға дейінгі химияның даму кезеңінде қажетті қасиеттері бар заттарды алу мәселелері көп жағдайда оңды нәтиже бере қойған жоқ. Табиғаттағы денелердің қасиеттерінің пайда болуы туралы екіұдай пікір айтылған болатын. Антикалық уақыттың ұлы ғұламалары [[Демокрит]] (б.з.д. 470-380 жж.), [[Эпикур]] (б.з.д. 341-270 жж.) атомистік теорияны ұсынды. Олардың көзқарасы бойынша, барлық денелер [[көлем]]дері мен формалары әр түрлі атомдардан тұрады, ал бұл атомдар олардың сапалық өзгешеліктерін түсіндіреді деген данышпандық көзқарасты ұстанды.

Ал [[Аристотель]] (б.з.д. 384-322 жж.) мен Эмподокл (б.з.д. 490-430 жж.) табиғатта кездесетін денелердің әртүрлілігі олардың қасиеттерінің: [[жылу]] мен [[суық]]тың, құрғақтық пен ылғалдың, [[жарық]] пен [[қараңғы]]ның тағы басқа тіркесіп келуі арқылы түсіндіріледі деді. Кейінірек осы көзқарасты ортағасырлық алхимиктер де дамытты. Бұл кезеңде табиғат туралы білім жүйесін құраған — [[натурфилософия]] мен кәсіптік химия жеке-жеке дамыды.

Ал заттардың қасиеттерінің мәселесін шешу тәсілдері XVII ғасырдың екінші жартысында [[Роберт Бойль|Р. Бойлдің]] еңбектерінде көрініс тапты.

Оның зерттеулері денелердің қасиеттері абсолютті емес, олар оны құраушы материалдық элементтердің сипаттарына байланысты екендігін көрсетті. XVII ғасырдың ортасынан XIX ғасырдың басына дейін заттардың құрамы туралы ілім барлық сол кездегі химияны қамтыды. Ол қазір де химияның бір бөлігі ретінде қарастырылады.

Химия ғылымдары дамуының екінші кезеңі немесе құрылымдық химия [[XIX ғасыр|XIX ғасырды]] қамтиды. Химия дамуының бұл кезеңі өндірістің мануфактуралық сипатының техникаға, кеңейтілген материалдық-шикізаттық базаға негізделген фабрикалық сипатпен алмасуы арқылы сипатталады.

Сол кездегі химия өнеркәсібінде [[өсімдік]] пен жануарлардан алынатын заттарды өңдеу орын алып, олардың әрқайсысының ерекше сапалық ерекшеліктері болды, дегенмен, құрамы бірдей: яғни көбінесе [[сутегі]], [[оттегі]], [[көміртегі]], [[күкірт]], [[азот]], [[фосфор]]дан тұрды. Сонымен, заттардың жеке қасиеттері олардың химиялық құрамымен анықталмайтындығы белгілі болды.

Ал енді, осыдан кейін заттың құрылымы деген ұғым ғылымға енді. [[Химик]]тер заттардың қасиеттері мен сапалық жағынан әр түрлілігі олардың құрамымен емес, молекулаларының құрылымымен анықталатындығына көз жеткізді.

Ал, зат құрылымымен таныс болғаннан кейін оны құрайтын молекулалардың атомдары қайсысы химиялық байланысқа жақсы қатысады, қайсысының қабілеті төмен деген сұрақ туды. Себебі, зат құрамына кіретін барлық атомдар химиялық айналымға бірдей дәрежеде қатыспайды екен. Осыдан келіп, «реакцияға қабілеттілік» деген тағы бір ұғым химия ғылымына енді.

Өзінің екінші даму деңгейінде химия аналитикалық ғылымнан синтетикалық ғылымға айналды. Бұл кезең органикалық синтез химиясының дамуымен байланысты.

Осы кезде тоқыма өнеркәсібіне арналған бояулар шығару, [[дәрі-дәрмек]], жасанды жібек алу мүмкіндігі туды.

Бұл кезең — құрылымдық химия кезеңі деген шартты атауға ие болды, оның басты жетістігі — молекула құрылымы мен заттардың функционалдық белсенділігінің арасындағы байланысты анықтау болды.

Химия дамуының үшінші кезеңі — [[XX ғасыр|XX ғасырдың]] бірінші жартысын қамтиды.

[[XX ғасыр|XX ғасырдың]] алғашқы жартысындағы автомобиль өндірісінің, [[авиация]]ның, энергетикалық, құрал-жабдық шығарудың дамуы материалдар шығаруға жаңа талаптар қойды.

Жоғары октанды мотор отынын, арнаулы [[Каучук|синтетикалық каучук]] пен [[пластмасса]], беріктігі аса жоғары изоляторлар, органикалық және бейорганикалық [[полимер]]лер, жартылай өткізгіштер шығару қажеттілігі туды. Бұндай материалдарды алу үшін бұрынғы заттың құрамы мен құрылымы туралы химиялық білім жеткіліксіз болды. Құрылымдық химия зат қасиеттерінің температураның, қысымның, еріткіштердің тағы басқа факторлардың әсерінен өзгеретіндігін есепке алмаған болатын.

Осыған байланысты, осы кезеңде химия ғылымы процестер мен заттардың өзгеру механизмі туралы ғылымға айналды. Осының нәтижесінде құрылыс жұмыстарына қажетті ағаш пен металдың орнына синтетикалық материалдар, тамақ шикізаттарын, олиф, [[лак]], жуғыш заттар тағы басқаларды өндіруді қамтамасыз етті. Ал [[каучук]], [[этил спирті]], жасанды талшық өндіру [[мұнай]] шикізатына, азот тыңайтқыштарын алу — ауа азотына негізделді. Енді үздіксіз жүйемен жұмыс істейтін мұнай-химия өнеркәсібі дамыды.

1935 жылы тері, [[резина]], талшық, жуғыш заттар, [[Лак|лактар]], олиф, [[сірке қышқылы]], [[этил спирті]] толығымен тек жануарлар мен өсімдіктер шикізатынан алынатын.

XX ғасырдың 60-шы жылдарында бұл өнімдердің көп бөлігі газ және мұнай шикізаттарынан алына бастады:

* '''техникалық спирттің''' – 100%
* '''жуғыш заттардың''' – 80%
* '''олиф пен лактың''' – 90%
* '''талшықтың''' – 40%
* '''каучуктың''' – 70%
* '''тері материалдарының''' – 25%-ға жуығы

Сонымен бірге химия жылына мыңдаған тонна малға азық-түлік ретінде қолданылатын мочевина мен ақуыз және миллиондаған тонна тыңайтқыш берді.

Сонымен, химия өзінің дамуының үшінші кезеңінде заттар туралы ғылым емес, заттардың өзгеруі мен өзгеру механизмдері туралы ғылым болды.

Химия ғылымы дамуының төртінші кезеңі — XX ғасырдың екінші жартысы. Бұл кезеңді эволюциялық химия кезеңі деп атайды.

Эволюциялық химияның негізінде химиялық өнімдерді алу процестерінде химиялық реакциялардың катализаторларын өздігінен жетілуге жеткізетін, яғни, химиялық жүйелердің өздігінен құрылуына әкелетін шарттарды пайдалану принципі жатыр. Бұның өзін — химияны өзіндік бір биологизациялау тәсілі деп қарастыруға болады.

Ал бұл процесс белгілі бір уақыт бойында дамиды және сыртқы жағдайларға тәуелді емес. Уақыт бұл жерде маңызды фактор, өйткені химиялық жүйенің эволюциясы қарастырылып отыр.

Химиялық жүйенің негізінде әлемнің химиялық картинасы қалыптасады, яғни табиғатқа химиялық көзқараспен қарау. Оның негізгі мазмұны мынандай:
* тірі және өлі табиғатты химиялық мағынада қарастыра келгендегі сол дәуірдегі химиялық білімнің қорытындысы;
* табиғат объектілерінің барлық негізгі түрлерінің пайда болуы мен эволюциясы туралы түсінік;
* табиғат объектілерінің химиялық қасиеттерінің оның құрылымына байланыстылығы;
* табиғат процестерінің химиялық қозғалыс процесі ретіндегі жалпы заңдылықтары;
* тәжірибелік жағдайда синтезделетін ерекше объектілер туралы білім.

50-60 жылдарға дейін эволюциялық химия туралы ештеңе белгілі болған жоқ. Жануарлар мен өсімдіктердің шығу тегін [[Чарлз Дарвин]]нің эволюциялық теориясы арқылы түсіндіруге тырысқан биологтардан айырмашылығы, химиктерді заттардың шығу тегі туралы мәселе толғандырмады. Ал, XX ғасырдың екінші жартысынан бастап, химиктерге өз объектілеріне байланысты эволюциялық мәселелерді шешу мүмкіндігі туды. Эволюциялық химияны химиялық жүйелердің өздігінен ұйымдасуы мен өздігінен дамуы туралы ғылым деп те атайды. Бұл жерде химия биологиямен тығыз байланыс жасайды. Тірі организмдерде жүретін барлық процестерді химия тілімен, химиялық процестер арқылы беруге болады екен.

Расында, егер денедегі зат алмасу процесіне таза химиялық көзқараспен қарасақ (А. И. Опариннің тәжірибесін), біз уақыт тәртібін сақтайтын, өзара бір-бірімен байланысты бірнеше химиялық реакцияларды байқаймыз.

Тірі организмдердегі ерекше кейбір қасиеттер, мысалы көбею, қозғалғыштық, қозу, сыртқы ортаның әсеріне жауап беру — барлығы химиялық реакциялар арқылы түсіндіріледі.

Әрине, тіршіліктің барлық құбылыстарын химиялық жолмен түсіндіру қателік болар еді, бұл тіпті дөрекі механистикалық көзқарас ретінде қарастырылатын еді. Бұған химиялық процестердің тірі және өлі жүйелердегі жүруінің ерекшеліктері дәлел бола алады.

Қазіргі кезде химия үшін биологиялық принциптерді қолдану маңызды болып саналады. XX ғасырдың өзінде биологиялық процестер үшін биокатализдің үлкен әсері бар екендігін ғалымдар түсінген. Сондықтан химиктер тірі табиғатқа катализаторлар қолдану тәжірибесін жасайтын жаңа химияны шығаруды мақсат етіп қойды. Ұқсас молекулалар синтездеу принциптерін, әр түрлі қасиеттері бар, ферменттер принципімен жұмыс істейтін катализаторлар қолданылатын химиялық процестерді басқарудың жаңа түрі шықты.

== Негізгі түсініктер ==
=== Қарапайым бөлшектер ===
{{main|Қарапайым бөлшектер}}
''Қарапайым бөлшектер'' – өз құрылымы мен құрамы болмайтын бөлшекті элементар бөлшек дейміз. Олар – [[зат]]тың ең ұсақ және ішкі құрылымы ең қарапайым деп есептелетін бөлшектері.

'''Протон мен нейтрон''' элементар бөлшектер деп аталады, себебі оларды әрі қарай бөлшектеу қиын. Олар тұрақты атом ядроларында ғана бөлшектенбейді, ал бірақ бос күйлерінде нейтрон да, протон да басқа үш бөлшекке бөлінеді деп болжанған, оларды '''''кварк''''' деп атайды.  

=== Атом ===
{{main|Атом}}
''Атом'' -  [[химиялық элемент]]терді құрайтын, олардың өзіне тән ерекшеліктерін сақтайтын ең кішкентай бөлшек. Химиялық реакция кезінде атом бөлінбей, сақталады. Ол бір молекула құрамынан екіншісіне өте алады. Атомның бөлінбейтіндігі туралы түсінік ХІХ ғасырдың аяғына қарай эксперименталдық физика жетістіктерінің негізінде жоққа шығарылды. Атом – оң зарядты ядродан және теріс зарядты электроннан тұратын электробейтарап микрожүйе. Атомның ортасында оның көлемінің өте аз мөлшерін алатын оң зарядталған ядро орналасқан. [[Ядроның нуклондық моделі|Ядро радиусының шамасы]] 10 &lt;sup&gt;-13&lt;/sup&gt; – 10 &lt;sup&gt;-12&lt;/sup&gt; см болса, электрон бұлтының радиусы 10 &lt;sup&gt;-8&lt;/sup&gt; см. Атомның массасы ядрода жинақталған. Атом ядросы протондар мен нейтрондардан тұрады, олар ''[[нуклондар]]'' деп аталады. Ядроны тұйық орбитальдар бойымен электрондар айналып жүреді, электрондардың саны ядро зарядына тең болады. Атомның бір түрі екіншісінен ядро заряды, мөлшері мен массасы бойынша ажыратылады. Атомның массасын өлшеу мүмкін емес, сондықтан салыстырмалы бірлік қолданылады – атомдық масса бірлігі. 

'''Атом құрылысының сызбанұсқасы:'''   
* (&lt;sup&gt;Протон Нейтрон&lt;/sup&gt;) → Ядро → Атом ←Электрон

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Атомның бөлінетіндігіне алғышарт болған жетістіктер
!№
!Ғылыми жетістіктер
!Ашылу жылы
!Ашқан ғалым
|-
|1
|Рентген сәулесінің ашылуы
|1895
|В. Рентген
|-
|2
|Электронның ашылуы (катод сәулесі, фотоэффект, термоэмиссия)
|1897
|К. Гольштейн, Дж. Томсон
|-
|3
|Радиобелсенділіктің ашылуы
|1896 - 1898
|А. Беккерель, Пьер мен Мария Кюрилер
|-
|4
|Атомның планетарлық моделінің ұсынылуы
|1911
|Э. Резерфорд
|-
|5
|Электрон зарядының анықталуы
|1909 - 1914
|Р. Милликен
|-
|6
|Ядро зарядының анықталуы
|1913
|Г. Мозли
|-
|7
|Протонның ашылуы
|1920
|Э. Резерфорд
|-
|8
|Нейтронның ашылуы
|1932
|Дж. Чэдвик
|-
|9
|Атомның Н. Бор ұсынған моделі
|1913
|Н. Бор
|-
|10
|Бор моделінің жетілдірілген түрінің ұсынылуы (1900 ж. М. Планктың кванттық теориясының, 1905 ж. А. Эйнштейіннің салыстырмалық теорияларының негізінде)
|1916
|А. Зоммерфельд
|-
|11
|Электронның бөлшектік-толқындық теориясының ұсынылуы (А. Эйнштейн ұсынған жарықтың екіжақтылық қасиетін пайдаланып)
|1924
|Л-де Бройль
|-
|12
|Микробөлшектер қозғалысын сипаттайтын толқындық теорияның ұсынылуы
|1926
|Э. Шредингер
|-
|13
|Анықталмағыштық принципі (бөлшектің импульсі мен территориясы  бір мезетте дәл анықталмайды)
|1927
|В. Гейзенберг
|}
Ядро зарядтары бірдей атомдардың түрлері '''химиялық элемент''' деп аталады, элементтің (нуклидтердің) 100- ден астам түрлері бар. 

Атом ядросының массалық саны: '''А = N + Z,''' мұндағы N - нейтрон саны,  Z - протон саны (периодтық жүйедегі элементтің реттік нөмірі). Элементтің белгіленуі  '''&lt;sup&gt;А&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;Z&lt;/sub&gt;Э''', мысалы:  &lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;С. 

Протон сандары бірдей, нейтрон сандары әр түрлі атомдардың түрі '''[[изотоптар]]''' деп аталады. Сутектің үш изотопы бар:  

# &lt;math&gt;{}^{1}_{1}\mathrm{H}
&lt;/math&gt; – протий
# &lt;math&gt;{}^{2}_{1}\mathrm{H}\ (\mathrm{D})
&lt;/math&gt; – дейтерий
# &lt;math&gt;{}^{3}_{1}\mathrm{H}\ (\mathrm{T})
&lt;/math&gt; – тритий

Нейтрон сандары бірдей, протон сандары әр түрлі атомдардың түрі '''изотондар''' деп аталады. Мысалы: &lt;math&gt;{}^{3}_{1}\mathrm{H},\quad {}^{4}_{2}\mathrm{He}

&lt;/math&gt;. 

Массалық сандары бірдей, протондар саны әр түрлі атомдардың түрі '''изобарлар''' деп аталады. Мысалы: &lt;math&gt;{}^{40}_{18}\mathrm{Ar},\quad {}^{40}_{19}\mathrm{K},\quad {}^{40}_{20}\mathrm{Ca}

&lt;/math&gt;.&lt;ref&gt;''Химия Оспанова М.К. 7 класс. 40-47 бет''&lt;/ref&gt;

=== Молекула ===
{{main|Молекула}}
''Молекула'' — жай немесе күрделі [[зат]]тың негізгі химиялық қасиеттерін сақтайтын және өздігінен өмір сүретін, атомнан кейінгі ең кіші бөлшек. Химиялық реакция жүргенде, әрекеттесуші заттардың молекулалары оларды құрайтын атомдарға  ыдырайды да, атомдардың басқаша топтасуы арқылы  өнімдердің молекулаларын түзеді. Молекула атомдарға ыдырағанда, заттың қасиеттері де жойылады, атомдар байланысып молекула түзгенде, сол затқа тән қасиеттер пайда болады.       

'''&lt;big&gt;Химияның басқа ғылымдармен байланысы&lt;/big&gt;'''

Химия физика, техникалық ғылымдармен және басқа да жаратылыстану ғылымдарымен тығыз байланысты. Мысалы:

* Химия мен биология арасынан шыққан — '''[[биохимия]]'''.
* Химия мен физиканың тоғысуынан — [[Физикалық химия|'''физикалық химия (физхимия)'''.]]
* Химия мен геология арасынан — '''[[геохимия]]'''.
* Астрономия, астрофизика және химияның тоғысуынан — '''[[космохимия]]'''.
* Су ресурстарын химиялық зерттейтін сала — '''[[гидрохимия]]'''.
* Өнеркәсіп пен химияның барлық салаларында қолданылатын — '''[[аналитикалық химия]]''' (зат құрамын анықтауға арналған әдістер жүйесі).

Кейбір химиялық мәліметтер ерте заманнан белгілі болған.

'''&lt;big&gt;Химия ғылымы және оның маңызы&lt;/big&gt;'''

Химия материалдық дүние, оның барлық өзгерістерін жан-жақты және терең зерттейтін жаратылыстану ғылымдарының іргелі бір бөлімі. Химия ғылымы заманымыздың өзіндік өзекті мәселелерін шешуде маңызды орын алады.  

'''1. Жаңа энергия көздерін ашу''' мен оны қолдану әдістерін табуда;  

'''2. Медицинада''' маңызды биологиялық үрдістердің механизмдерін анықтауда (микробиология, гендік инженерия) және биотехнологияны дамытуда; жүрек-қантамыры және қатерлі ісік ауруларына қарсы дәрі-дәрмектер синтезінде;  

'''3. Экономиялық мәселелерді шешуде:'''  

* а) өсімдік шаруашылығында топырақтың құндылығы мен сапасын жақсартатын тыңайтқыштар өндіруде; ә) химиялық қорғаныс құралдары (пестицидтер, гербицидтер, инсектицидтер, фунгицидтер) өндіруде; 
* б) мал және құс шаруашылығының өнімділігі мен өнім сапасын арттыратын қосымша химиялық үстеме заттар алуда. 

'''4. Экологиялық түйткілдерді шешуде:''' ауаның, судың, топырақтың ластануы мен оларды тазарту жолдарының механизмдерін тауып, оларды қолдану әдістерін ұсынуда.  

'''5. Жоғары технологияларды қолдануда:'''  

* а) космосты игеру барысында; 
* ә) атом энергиясын пайдалануда;  
* б) инновациялық тәсілдерді өндіріске кіргізу және оны басқаруға мүмкіндік беретін жоғары сапалы байланыс орнатуда; 
* в) орта және жоғары оқу орындарында оқыту үрдісінің компьютерлік жүйесіне көшуде; 
* г) теледидарда ұлттық мәдение құндылықтарды қорғау және сақтау мәселелерін ұйымдастыруда; 
* ғ) елдің әскери қуатын арттыруда жаратылыстану ғылымдары өзара тығыз байланыста болады, олардың тоғысу нәтижесінде күрделі ғылым салалары пайда  болады.

== Салалары ==
* [[Агрохимия]]
* [[Аналитикалық химия]]
* [[Биоорганикалық химия]]
* [[Биохимия]]
* [[Геохимия]]
* [[Фотохимия]]
* [[Электрохимия]]
* [[Коллоидтық химия]]
* [[Радиохимия]]
* [[Жоғары молекулалы қосылыстар]] химиясы
* [[Кванттық химия]]
* [[Физикалық химия]]
* [[Астрохимия]]
* [[Кристаллохимия]]
* [[Органикалық химия]]
* [[Компьютерлік химия]]
* [[Анорганикалық химия|Бейорганикалық химия]]
* [[Математикалық химия]]
* [[Химиялық физика]]
* [[Қоршаған орта химиясы (Экологиялық химия)]]
* [[Қатты денелер химиясы]]
* [[Косметикалық химия]]
* [[Космохимия]]
* [[Материалтану]]
* [[Металлоорганикалық химия]]
* [[Нанохимия]]
* [[Нейрохимия]]
* [[Жалпы химия]]
* [[Мұнай химиясы]]
* [[Супрамолекулалық химия]]
* [[Фармацевтика]]
* [[Теоретикалық химия]]
* [[Токсикологиялық химия]]
* [[Термохимия]]
* [[Ядролық химия]]
* [[Хемоинформатика]]
* Зат құрылысы
* Сирек кездесетін элементтер химиясы

== Химияның тарихы ==
[[Сурет:Epicurus Louvre.jpg|right|thumb|Демокриттің атомистік философиясын кейінірек Эпикур (б.з.д. 341–270 жж.) қабылдады]]
[[Сурет:Дмитрий Иванович Менделеев 8.jpg|right|thumb|[[Дмитрий Иванович Менделеев]]]]
Химияның ғылымға айналуына алғаш қадам жасап, [[алхимия]] қағидаларына қарсы шыққан [[ағылшын]] ғалымы [[Роберт Бойль]] болды. Химияның нағыз ғылым ретінде дамуы [[19 ғасыр|XVIII ғасыр]]дан басталды. Негізін салушы ағылшын ғалымы [[Д.Дальтон]] болды. Осы кезеңдерде химияның іргетасы болып саналатын [[атом]]-[[молекула]]лық ілім ([[С.Канниццарро]], [[А.Авогадро]]) қалыптасып, атомдық салмақ ұғымының ([[Дальтон]]), құрам тұрақтылық, еселік қатынастар, көлемдік қатынастар, [[Авогадро тұрақтысы|Авогадро]], [[эквиваленттер]], [[электролиз]] ([[Майкл Фарадей]]), тағы басқа заңдар мен заңдылықтар ашылды. Орыс ғалымы [[Дмитрий Иванович Менделеев]] жасаған элементтердің периодтық жүйесі химия ғылымының жүйесін анықтап, ондағы салалардың өзара байланысын ашты. Осы кездегі химия ғылымы периодтық заң негізінде дамып келеді. XIX ғасырдың 70-жылдарынан басталған химияның даму кезеңі ''«[[органикалық химия]] дәуірі»'' деп аталады.

Химия да басқа ғылымдар тәрізді адамзат қоғамының материалдық мұқтажынан туған. [[18 ғ.|XVIII ғасырдың]] ортасына дейін химия ғылым деп есептелмеген, ол кәсіптік, шеберлік ретінде ғана танылған. Көп ғалымдар химия әдістерін [[металлургия]]да, [[шыны]], [[бояу]] өндіруде, [[дәрі]] жасауда қолданған. Орта ғасырлардағы химияның даму кезені [[алхимия]] дәуірі деп аталады. [[Алхимик]]тер жай металдың қасиетін өзгертіп, оны алтынға айналдыруға болады, ол үшін ''«философия тасын»'' табу керек, өйткені ол кез келген [[Металдар|металды]] [[алтын]]ға айналдырады деген. [[Алхимик]]тер еңбектері нәтижесінде көптеген маңызды заттар (''[[қышқылдар]], [[Тұздар (химия)|тұздар]], [[сілтілер]], элементтер т.б''.) алу әдістері табылды.

[[Ағылшын]] ғалымы [[Роберт Бойль]] ([[1661]] жылы) [[алхимия]] қағидаларына қарсы шығып, химияны ғылыми жолға қоюға тырысты, химиялық элементке алғаш дұрыс анықтама берді. Ол затты ұсақтап бөле берсе құраушы элементтерге жететінін айтты, [[эксперимент]] арқылы анализ бен синтездің мәнін дәл анықтады, бірақ сол кезде кең тараған [[флогистон]] теориясының ([[1700]] жылы) негізі қате болды. Бұл теория бойынша заттың жануы денеде алғаштан болатын жанғыш зат [[флогистон]]ға байланысты. [[1756]] жылы [[М.Б. Ломоносов]], кейін [[А. Лавуазье]] реакцияға қатысқан заттардың масса сақталу заңын ашып, химияны сапалық ғылымнан сандық (өлшемдік) ғылымға айналдырды. XIX ғасырда ғана атом-молекула ілімінің ([[С. Канниццарро]], [[Амедео Авогадро]]) негізі қаланды, атомдық салмақтың ([[Дж. Дальтон]]), құрам тұрақтылық заңы мен еселі қатынас заңы ашылуының үлкен маңызы болды. XIX ғасырдың бас кезінде электр тогы көмегімен күрделі заттарды ыдырату арқылы сілтілік және сілтілік-жер [[металдар]] алынды. Элементтер туралы ұғым, [[атом]]-[[молекула]] теорияның қалыптасуы өсімдік пен жануарларға тән заттарды зерттеуді қажет етті, сөйтіп органикалық химия қалыптаса бастады. Органикалық заттар жайлы мәліметтердің жиналуы олардың химия табиғатын тануға көмектесетін теориялардың (''унитарлы теория, типтер теориясы, радикалдар теориясы'') шығуына себеп (1857 жылы) болды. [[1857]] жылы [[Ф.А. Кекуле]]нің көміртек атомының 4 валентті екендігін табуы, соған байланысты көміртекті тізбектердің түзілу мүмкіндігінің анықталуы органикалық заттардың классификациясына жеткізді.

== Химияның маңызы ==
[[Сурет:VysokePece1.jpg|thumb|left|Осы кездегі химия алуан түрлі зерттеу әдістері, аса маңызды өндірістік, өнеркәсіптік мәні бар ғылымға айналды.]]

Химия ғылымының қоғамдағы практикалық мәселелерді, табиғат дамуы туралы материалдық көзқарастарды шешу мен жаңа заттар, [[дәрі-дәрмек]], [[энергия]] мен отынның жаңа көздерін табу, тағы басқа адамзат қажетіне керекті көптеген заттар алуда маңызы зор. [[Қазақстан]]да Химия ғылымы мен Химия өнеркәсібі [[1930]] – [[1990]] жылы қарқынды дамыды. 
Осы кездегі химия алуан түрлі зерттеу әдістері, аса маңызды өндірістік, өнер-кәсіптік мәні бар ғылымға айналды. [[Атом]]дар мен [[молекула]]лардағы электрондарды сипаттайтын [[кванттық механика]] заңдарының ашылуы химиялық әрекеттесудің табиғатын анықтады. Заттардың қасиеті және құрылымымен қатар олардың өзгерістері кинетикасының заңдылықтары ашылуда, әсіресе химиялық реакциялардағы аралық өнімдер көбірек зерттелуде. Заттар мен процестерді зерттеуге осы күнгі физикалық әдістер мен құралдар (''[[рентген]] структуралы анализ, [[спектроскопия]] т.б.'') қолданылуда.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;


== Химияның міндеті ==
Химия қазіргі жаратылыстанудың аса маңызды тарауы – ол заттар жайлы, олардың құрылысы, қасиеттері мен бір-біріне айналуы туралы ғылым. Химияның негізгі міндеттері:

# Берілген қасиеттерге ие болатын заттарды алу;
# Өнеркәсіптік үрдістерді қарқындату;
# Химиялық түрлерулердің энергиясын пайдалану;
# Қоршаған ортаны қорғау.

Химияның міндеттерін келесідей тұжырымдауға болады: &lt;blockquote&gt;Заттарды қолдану үшін қасиеттерін анықтау, адамдардың сұранысына қажет жаңа химиялық заттар алу, [[табиғи қорлар]]ды орынды пайдаланып, [[қоршаған орта]]ны қорғау.&lt;/blockquote&gt;

== Химияның негізгі заңдары ==
Химия ғылымында бірнеше сандық заңдар қолданылады. Олар: [[Массаның сақталу заңы|зат массасының сақталу заңы]], [[зат құрамының тұрақтылық заңы]], [[еселік қатынас заңы]], эквиваленттер заңы, [[Авогадро заңы]], [[Көлемдік қатынастар заңы|газдардың көлемдік қатынас заңы]] т.б. '''Осы заңдардың барлығы атом-молекулалық ілімге негізделеді.&lt;ref&gt;[Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. Химия. Анықтамалық құрал. — Алматы: Атамұра, 2008. — 392 бет.]&lt;/ref&gt;'''

=== Зат массасының сақталу заңы (Материяның сақталу заңының бір көрінісі) ===
{{Толық мақала|Массаның сақталу заңы}}


Зат массасының сақталу заңы келесідей тұжырымдалады:  &lt;blockquote&gt;Реакцияға түскен және реакция нәтижесінде түзілген заттардың массалары өзара тең болады. &lt;/blockquote&gt;Оның себебі химиялық реакциялардың барысында әрекеттесуші заттардың молекулаларының айырылуы нәтижесінде түзілген атомдар (иондар) өзгеше топтасып, жаңа заттардың молекулалары түзіледі. Реакция кезінде атомдар химиялық бөлінбейтін болғандықтан, олардың саны сақталады, сондықтан олардың массалары да сақталуға тиісті. 

''Мысалы:''                   &lt;chem&gt;2NaOH + H2SO4 = Na2SO4 + 2H2O&lt;/chem&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Зат
|&lt;math&gt;\nu&lt;/math&gt;, моль
|&lt;math&gt;M&lt;/math&gt;, г/моль
|&lt;math&gt;m&lt;/math&gt;, г
|-
|&lt;chem&gt;NaOH&lt;/chem&gt;
|2
|40
|80
|-
|&lt;chem&gt;H2SO4&lt;/chem&gt;
|1
|98
|98
|-
|&lt;chem&gt;Na2SO4&lt;/chem&gt;
|1
|142
|142
|-
|&lt;chem&gt;H2O&lt;/chem&gt;
|2
|18
|36
|}
&lt;math&gt;m(\mathrm{NaOH}) + m(\mathrm{H_2SO_4}) = m(\mathrm{Na_2SO_4}) + m(2\mathrm{H_2O})
&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;80 + 98 = 142 + 36
&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;178=178
&lt;/math&gt;

''&lt;u&gt;Заңның маңызы:&lt;/u&gt;''

# Зат массасының сақталу заңын пайдаланып, химиялық реакциялардың теңдеулері бойынша барлық сөзді есептерді шығаруға болады.
# Бұл заң материяның сақталатынының дәлелі, яғни жоқтан бар пайда болмайды, бар нәрсе із-түзсіз жоғалып кетпейді.       

=== Құрам тұрақтылық заңы ===
{{Толық мақала|Құрам тұрақтылық заңы}}
[[Жозеф Луи Пруст|(Ж. Пруст]], 1808 жыл)

Құрам тұрақтылық заңы келесідей тұжырымдалады: &lt;blockquote&gt;Таза заттың құрамы оның алыну әдістеріне байланыссыз, тұрақты болады.&lt;/blockquote&gt;Мысалы, суды әртүрлі тәсілмен алу реакция теңдеулерін келтірейік:

* &lt;chem&gt;2H2 +O2-&gt;2H2O&lt;/chem&gt;
* &lt;chem&gt;CH4 +2O2 -&gt; 2H2O +CO2&lt;/chem&gt;↑
* &lt;chem&gt;NaOH + HCI -&gt; H2O + NaCl&lt;/chem&gt;
* &lt;chem&gt;CH3COOH + HOC2H5 -&gt; H2O + CH3COOC2H5&lt;/chem&gt;
* &lt;chem&gt;Cu(OH)2 -&gt;[{t°}] H2O + CuO&lt;/chem&gt;

Заттың құрамын ондағы элементтердің массаларының қатынасымен немесе массалық үлестерінің қатынасымен белгілеуге болады. 

&lt;math&gt;m(H):m(O)=2:16=1:8&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\omega(H):\omega(O)= 11,11%:88,89%&lt;/math&gt;

Жоғарыда келтірілген тәсілдердің кез келгенімен алынған  су молекуласындағы осы қатынастар тұрақты күйде қалады.

''&lt;u&gt;'''Заңның маңызы:'''&lt;/u&gt;''

Бұл заң элемент, атом, молекула, таза зат, қоспа, химиялық қосылыс түсініктерінің ара жігін ашып, атом-молекуалық ілімнің қалыптасып, бекуіне себепкер болды.

'''*'''Химиялық қосылыстар молекулалық құрылысты заттар ''(дальтонидтер)'' және құрылысы молекулалық емес заттар ''(бертолидтер)'' деп бөлінеді.  Аталулары ағылшын химигі Джон Дальтонның мен француз химигі Клод Луи Бертолленің құрметіне қойылған. Құрам тұрақтылық заңы дальтонидтер үшін ғана орындалады. Ал бертолидтердің құрамы алыну әдісі мен алыну жағдайларына қарай аздап өзгеріп отырады.   

=== Эквиваленттер заңы ===
([[Иеремия Бентам|И. Рихтер]], 1792-94; Дж. Дальтон, 1808 жыл)


Эквиваленттер заңы келесідей тұжырымдалады:  &lt;blockquote&gt;Заттар бір-бірімен эквиваленттеріне пропорционалды масса мөлшерінде әрекеттеседі. &lt;/blockquote&gt;&lt;math&gt;m_1 : m_2 = m_{\text{экв}(1)} : m_{\text{экв}(2)}

&lt;/math&gt; 

Эквивалент дегеніміз – химиялық реакцияларда 1 моль-атом сутекке, ал тотығу-тотықсыздану реакцияларында 1 электронға сәйкес келетін нақты не шартты бөлшек. Эквиваленттің зат мөлшерін эквиваленттік фактор '''(f&lt;sub&gt;экв.&lt;/sub&gt;)''' дейді. Эквиваленттің массасын эквиваленттік масса ('''m&lt;sub&gt;экв.&lt;/sub&gt;)''' дейді.         

=== Авогадро заңы ===
{{Толық мақала|Авогадро заңы}}
(А. Авогадро, 1811 жыл)   

Авогадро заңы келесідей тұжырымдалады:     &lt;blockquote&gt;Бірдей жағдайда (температура, қысым), бірдей көлемде алынған газдардың молекулалар саны бірдей болады.    &lt;/blockquote&gt;''Авогадро санына'' тең құрылымдық бірлігі (молекула, атом, ион, электрон, протон т.б.) бар зат мөлшері ('''ν''') '''моль''' деп аталады.     

Авогадро саны (Авогадро тұрақтысы): &lt;math&gt;N_{\text{A}} = 6.022 \times 10^{23} \ \text{моль}^{-1}&lt;/math&gt;

'''''Авогадро заңынан маңызды екі салдар туындайды:'''''

# Бірдей жағдайдағы әртүрлі газдардың бірдей молекула саны бірдей көлемде болады, яғни кез келген газдың 1 молі бірдей жағдайда бірдей көлем алады;
# Кез келген газдың 1 молі  қ.  22,4 л көлемде болады. Бұл көлемді '''''молярлық көлем''''' '''''V&lt;sub&gt;М&lt;/sub&gt;''''' деп атайды. '''''V&lt;sub&gt;М&lt;/sub&gt; = 22,4 л/моль.'''''

&lt;math&gt;V = V_{\text{M}} \cdot \nu
&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;V = V_{\text{M}} \cdot \frac{m}{M}
&lt;/math&gt; 

&lt;math&gt;V_{\text{M}} = \frac{V}{\nu}
&lt;/math&gt;

Газ күйіндегі зат бөлшектерінің арақашықтығы берілген газ молекулаларының өлшемінен едәуір үлкен. Сондықтан, газдың көлемі оның молекуласының өлшемімен емес, керісінше олардың арақашықтығымен анықталады. Сыртқы жағдайы (температура, қысым) бірдей болған кезде әртүрлі газдар молекулаларының арақашықтығы бірдей.

* Кез келген заттың тығыздығы '''''ρ''''' –  ол осы заттың массасының '''''m'''''  оның көлеміне '''''V''''' қатынасы: &lt;math&gt;\rho = \frac{m}{V}

&lt;/math&gt;
* Кез келген газдың ''1 молін'' алсақ, оның массасы ''молярлық массаға М'', ал көлемі ''молярлық көлемге'' тең болады: &lt;math&gt;\rho_{\text{газ}} = \frac{M_{\text{газ}}}{V_{\text{M}}}

&lt;/math&gt;
* Әртүрлі газдардың бірдей көлемдегі массаларының қатынасы олардың молярлық массаларының қатынасына тең:  &lt;math&gt;\frac{m_1}{m_2} = \frac{M_1}{M_2} = D

&lt;/math&gt;
* '''''D'' –''' ''бір газдың екінші газ бойынша салыстырмалы тығыздығы'' деп аталады.
* &lt;math&gt;\frac{M_1}{M_2} = D \Rightarrow M_1 = D \cdot M_2

&lt;/math&gt;

=== Газдардың көлемдік қатынас заңы ===
{{Толық мақала|Көлемдік қатынастар заңы}}
(Гей-Люссак, 1808 жыл) 

Газдардың көлемдік қатынас заңы келесідей тұжырымдалады:  &lt;blockquote&gt;Әрекеттесуші және реакциядан шығатын газдардың  көлемдерінің қатынасы бірдей жағдайда кішкентай бүтін сандардың қатынасындай болады. &lt;/blockquote&gt;''Мысалы:''                    &lt;chem&gt;2 CO + O2 -&gt; 2 CO2&lt;/chem&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Зат
!ν, моль
!V, л
|-
|&lt;chem&gt;CO&lt;/chem&gt;
|2
|44,8
|-
|&lt;chem&gt;O2&lt;/chem&gt;
|1
|22,4
|-
|&lt;chem&gt;CO2&lt;/chem&gt;
|2
|44,8
|}
&lt;math&gt;V(\mathrm{CO}) : V(\mathrm{O_2}) : V(\mathrm{CO_2}) = 44{,}8 : 22{,}4 : 44{,}8 = 2 : 1 : 2

&lt;/math&gt; 

Газдардың көлемдерінің қатынасы реакция теңдеуіндегі коэффициенттердің қатынасына сәйкес келеді.&lt;ref&gt;''Химия Усманова М. 8 класс. 24,26,44,48 бет''&lt;/ref&gt;

== Химия ғылымының дамуына үлес қосқан қазақстандық ғалымдар ==
* [[Михаил Ильич Усанович]]
* [[Дмитрий Владимирович Сокольский]]
* [[Әбікен Бектұрұлы Бектұров]]
* [[Батырбек Ахметұлы Бірімжанов]]
* [[Козловский, Михаил Иванович]]
* [[Сонина Ольга Альфредовна|Сонгина Ольга Альфредовна]]
* [[Михаил Тихонович Козловский]]
* [[Гаухар Дәуленқызы Закүнбаева]]
* [[Ольга Альфредовна Сонгина]]
* [[Ерден Нығметұлы Әзірбаев]]
* [[Сағид Рауфұлы Рафиков]]
* [[Жұбанов Болат Ахметұлы]]
* [[Ахметжан Шәріпқанұлы Шәріпқанов]]
* [[Тайыр Көшекұлы Шомбалов]]
* [[Нәдір Кәрімұлы Нәдіров]]
* [[Ерғожин Еділ Ерғожаұлы (1941 - 2020). Химия ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі, ҚазССР ғылымына еңбек сіңірген қайраткер.|Ерғожин Еділ Ерғожаевич]]
* Тоқмурзин Қыдырма Хамитович

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Химия]]</text>
      <sha1>2pnx60if8vsm6t8b7haqlu2i5l3tfwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вильнюс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15885</id>
    <revision>
      <id>3660070</id>
      <parentid>3659492</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3660070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35628" sha1="nsvkkagfr9gd2f2oin5k84vxbl2mkij" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Вильнюс
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Vilnius}}
 |сурет                  = Vilnus Montage (2016).png
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grand Coat of arms of Vilnius.png 
 |ту                      = Flag of Vilnius.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 41|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 17|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(541000)_region:LT
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 250
 |аймақ түрі              = Литва аймақтары{{!}}Уезд
 |аймағы                   = Вильнюс аймағы
 |кестедегі аймақ         = Вильнюс аймағы{{!}}Вильнюс
 |аудан түрі              = Литва муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті
 |ауданы                  = Вильнюс қалалық муниципалитеті
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = Ремигиюс Шимашюс
 |құрылған уақыты         = XIII ғасыр
 |алғашқы дерек           = 1323 жыл
 |бұрынғы атаулары        = Вильна, Вильно
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 401&lt;ref&gt;[http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html Lietuvos regionų portretas. Vilniaus miesto savivaldybė.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109194724/http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html |date=2018-01-09 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 112
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 580 020&lt;ref&gt;[http://www.registrucentras.lt/p/853 1 қаңтар 2020 ж. халық саны]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +370 5
 |пошта индексі           = 01001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LT
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Vilnius
 |сайты                   = http://www.vilnius.lt/
 |сайт тілі               = lt
}}
'''Вильнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}} {{Audio|Lt-Vilnius.oga|[ˈvʲɪlʲnʲʊs]}}) — [[Литва]]ның ең ірі қаласы, елдің астанасы. 2026 жылы Вильнюс халқының саны 539 939 адамды құрады. Вильнюс — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде бірінші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-vilnius-11110.html|title=Население Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы==
Вильнюс қаласы Литваның оңтүстік-шығысында, [[Беларусь]]пен шекараға жақын жерде, Вильня мен Нерис өзендерінің қосылған тұсында орналасқан. Қаланың жер бедері қыратты жазықтардан тұрады, ал оның айналасы ормандар мен көлдерге бай.

Вильнюс қаласында Балтық теңізінің айтарлықтай әсері байқалатын қоңыржай континенттік климат қалыптасқан. Оған жаздың салқындығы, сондай-ақ қыстың салыстырмалы түрде жұмсақ, бірақ айтарлықтай қарлы болуы тән. Жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм-ден асады, ал жыл бойы бұлтты ауа райы басым болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/vilnus|title=География и климат Вильнюса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Вильнюс қаласының атауы «еркін» деген мағынаны білдіретін көне орыс тіліндегі «вильный» немесе «вильна» сөзінен шыққан. Сондықтан «Вильнюс» атауы «еркіндік қаласы» дегенді білдіреді.

Вильнюс тарихы XII ғасырда, князь Миндовг Нерис өзеніне қараған биік төбеде бекініс салған кезден бастау алады. Бұл орын маңызды сауда жолдарын бақылауға және жаулардан қорғануға мүмкіндік беретіндіктен таңдалған болатын. Әртүрлі князьдіктер мен мемлекеттердің, соның ішінде Польша мен Литваның билігі тұсында Вильнюс әр кезеңде астана да, провинция орталығы да болды.&lt;br /&gt;
XIV ғасырда Литваның Ұлы кінәзі Гедиминас қаланы астанаға айналдырды. Шығыс пен Батыс арасындағы маңызды сауда жолдарының қиылысында орналасқан географиялық жағдайының арқасында Вильнюс мәдени орталыққа айналып, қарқынды дамыды. XV ғасырға қарай Вильнюс ірі мәдени орталыққа айналып, мұнда кітап басу ісі қолға алынып, оқу орындары мен академиялар құрылды.

XVII ғасырда қалада соғыстар мен протестанттық қозғалысқа байланысты күрделі саяси және діни оқиғалар болды, нәтижесінде қаланың ықпалы төмендеді. XVIII ғасырдың аяғында, Польша бөлінгеннен кейін, Вильнюс Ресей империясының құрамына кірді.&lt;br /&gt;
1918 жылы Литва тәуелсіздікке қол жеткізіп, Вильнюс оның астанасы болды. Алайда 1940 жылы кеңес әскерлері Литваны басып алып, қала [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вильнюсті нацистік Германия басып алды, ал кейіннен қала қайтадан кеңес оккупациясының астында қалды.

1991 жылы Литва тәуелсіз мемлекетке айналды, ал Вильнюс қайтадан оның астанасы болды. Бүгінде Вильнюс — Литваның саяси, экономикалық және мәдени орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/lithuania/vilnius/history_vno.php?ysclid=mu9cyl73xr687657346|title=История и происхождение названия города Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Экономикасы ==
Вильнюс — Литваның көлік, қаржы, сауда және экономикалық орталығы, қалада бөлшек сауда мен қызмет көрсету саласы жақсы дамыған. Қалада көптеген ірі литвалық компаниялар мен банктер орналасқан. Ол ең жоғары өсу қарқынымен және жан басына шаққандағы ең жоғары ЖІӨ көрсеткішімен ерекшеленеді. Бұл оның астана мәртебесіне, мемлекеттік мекемелердің орналасуына және шетелдік инвестицияларға байланысты.

Қаланың ең дамыған өнеркәсіп салаларына (2008 жылғы деректер бойынша) электротехника (электр қозғалтқыштары мен электр жабдықтары), жеңіл өнеркәсіп (тоқыма, былғары, киім-кешек, аяқ киім), тамақ өнеркәсібі, химия және фармацевтика, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі, құрылыс материалдарын шығару және машина жасау жатады.
Ірі кәсіпорындар қатарына «Вильняус пяргале» (кондитерлік өнімдер), «Вильняус вингис» (электротехника), «Дварчёню керамика» (керамика), «Лелия» (дайын киім), «Аудеяс» (тоқыма), «Вильняус балдай» (жиһаз), «Григишкес» (қағаз), «Siccor Biotech» (фармацевтика) кіреді.

== Транспорты ==
Литва арқылы өтетін еуропалық автомагистральдар, соның ішінде E28 (Берлин – Гданьск – Калининград – Кибартай – Мариямполе – Вильнюс – Минск), E85 (Клайпеда – Каунас – Вильнюс – Лида – Черновцы – Бухарест – Александруполис) және E272 (Клайпеда – Паланга – Шяуляй – Паневежис – Укмерге – Вильнюс) бағыттары Вильнюс арқылы өтеді. Вильнюстен халықаралық «Via Baltica» тасжолына қосылатын ірі автомагистральдар, Вильнюс – Каунас – Клайпеда және Вильнюс – Паневежис (Ригаға дейін жалғасатын) бағыттары бастау алады.&lt;br /&gt;
'''Вильнюс халықаралық әуежайы''' Еуропаның ірі қалаларына бағытталған халықаралық рейстерді қабылдайды.&lt;br /&gt; 
'''Вильнюс теміржол вокзалы''' бірнеше теміржол бағыттарының торабы қызметін атқарады.&lt;br /&gt;
'''Вильнюс орталық автовокзалы''' теміржол вокзалының жанында орналасқан, ішкі және халықаралық бағыттарға қызмет көрсетеді.  

Вильнюс қала ішінде және оның маңында қоғамдық көліктің бірнеше түрін ұсынады:
*'''Автобустар:''' Бүкіл қаланы 70-тен астам бағыт қамтиды. 
*'''Троллейбустар:''' Қала орталығы мен маңайдағы аудандарды қамтитын 20-дан астам бағыт. 
*'''Трамвайлар:''' Қала орталығын шеткі аудандармен байланыстыратын бірнеше бағыт бар. 
*'''Такси:''' Мобильді қосымшалар немесе телефон арқылы тапсырыс беруге немесе көшенің өзінен тоқтатуға болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travelimperia.com/strany-i-kurorts/viljnus-litva?ysclid=mu9c5eeptj942135071|title=Информация о столице Литвы - Вильнюсе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
'''Литва ұлттық опера және балет театры''' — театр 1920 жылы Литва өнер қоғамының қатысуымен құрылды. Оның алғашқы қойылымы — 1920 жылдың 31 желтоқсанында сахналанған Джузеппе Вердидің «Травиата» операсы болды. Репертуары негізінен итальяндық композиторлардың операларынан тұратын театр өз солистерінің айрықша таланты мен вокалдық шеберлігінің арқасында тез танымал болды. Литва ұлттық театрының гастрольдік сапарлары үнемі табысты өтті; әртістер Париж, Рим, Милан, Прага және Еуропаның басқа да астаналарда өнер көрсетті. Балет труппасы «Жизель», «Аққу көлі» және «Коппелия» сияқты қойылымдарымен кеңінен танымал болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/729/?ysclid=mu9lj34qro856436504|title=Литовский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Литва ұлттық драма театры''' — театр ғимараты асимметриялық пішінге ие. Көрермендер залы екі бөлікке бөлінген, оның жоғарғы деңгейі «амфитеатр» деп аталады. Фойе интерьері заманауи мүсіндермен және инсталляциялармен безендірілген. 
[[Сурет:Lithuanian National Drama Theatre in Vilnius, Lithuania in 2023.jpg|нобай|оңға|200px|Литва ұлттық драма театры]]    [[Сурет:Oginsky Palace in Vilnius.JPG|нобай|оңға|200px|Литва мемлекеттік жастар театры]]   
Литва ұлттық драма театрының репертуары Шекспир, Софокл, Достоевский, Беккет, Чехов, Булгаков және Бергман сияқты классиктердің шығармаларына, сондай-ақ заманауи авторлардың пьесаларына негізделген 30-дан астам қойылымды қамтиды. Литва драма театры әлем бойынша сәтті гастрольдік сапарларға шығып, халықаралық байқаулар мен фестивальдерге қатысады. Рождество мерекелері қарсаңында театр труппасы балаларға арналған қойылымдарды ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/lithuania/city/vilnius/theatres/35588?ysclid=mubd1ighgn264330951|title=Литовский драматический театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; [[Сурет:Rusdramis by Augustas Didzgalvis.jpg|нобай|оңға|200px|Вильнюс ескі театры]]      

'''Литва мемлекеттік жастар театры''' — Вильнюс қаласының орталығында, Литва Ұлы кінәздігінің маршалы Игнас Огинскиске тиесілі болған XVIII ғасырдағы ғимаратта орналасқан. 
Литва мемлекеттік балалар театры 1965 жылы құрылды. Оның сахнасындағы алғашқы қойылым Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» туындысы болды. Театр бастапқыда тек балаларға арналған пьесаларды қоюды көздегенімен, кейін ол «Жастар театры» деп қайта аталды.&lt;br /&gt;
Жастар театры қойылымдарының қатарында «Ваня ағай», «Мұрын», «Алаң», «Ғасырдан да ұзақ күн» және «Пиросмани, Пиросмани» бар. Жастар театры Ресей, Бельгия, Италия, Польша, Финляндия, Норвегия, АҚШ және басқа да елдерде өнер көрсетті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.jartour.ru/info/vilnus_theater.html?ysclid=mub2mxp96a921202597|title=Молодежный Театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

'''Вильнюс ескі театры''' — Вильнюста 1946 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан кәсіби мемлекеттік драма театры. 2022 жылға дейін театр Литваның орыс драма театры деген атаумен жұмыс істеді. Вильнюстегі алғашқы тұрақты орыс театр труппасын 1864 жылдың желтоқсанында Санкт-Петербургтегі Императорлық Александринский театрының көрнекті актері Павел Васильев құрды.&lt;br /&gt;
Алғашқы маусым 1864 жылдың 6 желтоқсанында Н. Полевойдың «Күрделі іс» және «Орыс флотының атасы» атты шығармалары негізіндегі қойылымдармен ашылды. Сол маусымда сондай-ақ И. Тургеневтің «Нахлебник», А. Пушкиннің «Стационды қараушы» және А.Сухово-Кобылиннің «Кречинскийдің үйленуі» пьесалары сахналанды. Театр репертуары орыс және шетелдік авторлардың шығармаларына негізделген әртүрлі жанрдағы қойылымдардан, соның ішінде Уильям Шекспирдің «Босқа кеткен көп әурешілік», «Гамлет» және «Отелло», Фридрих Шиллердің «Мария Стюарт» пен «Қарақшылар», сондай-ақ Карл Гуцковтың «Уриэль Акоста» туындыларынан құралды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/191/?ysclid=mubcgqpkn9336462654|title= Вильнюсский старый театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Вильнюс кіші театры''' — көп жылдар бойы труппа Ұлттық театр ғимаратында орналасып, қойылымдарын оның шағын камералық залында көрсетіп келді. Литваның бас театрының актерлері труппаға «менсінбей» қарап, оны «кіші театр» деп атаған, бұл атау кейін жаңа ғимаратқа көшкеннен кейін де сақталып қалды. Кіші театрдағы (Малый театр) алғашқы қойылым Чеховтың «Шие бағы» пьесасы негізінде сахналанды. Кіші театр қойылымдары, әсіресе шетелде, жоғары бағаға ие болды. Ұлыбритания, АҚШ, Швеция, Италия және Оңтүстік Корея сыншылары Туминастың қойылымдары туралы жоғары пікір білдірді.&lt;br /&gt;
Туминас театр репертуарынан орыс классиктері Чеховтың «Үш апалы-сіңлілі», Эрдманның «Өзін-өзі өлтіруші» және Горькийдің «Васса Железнова» сияқты туындыларын кездестіруге болады. Сондай-ақ «Годоны күту», «Бізге күлімсіре, Уа, Жаратқан», «Минетти» және «Менің әкем Агамемнон» қойылымдары да сахналанады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://provilnus.ru/theatres/96-vilnyusskiy-malyy-teatr.html|title=Вильнюсский Малый театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Вильнюс «Леле» балалар театры''' — Вильнюста кәсіби қуыршақ театры 1958 жылы ашылды. Оның алғашқы актерлері жергілікті мәдениет колледжінің студенттері болса, 1979 жылдан бастап труппа құрамы Литва консерваториясының түлектерімен толықтырылды.
Театр жұмысының алғашқы онжылдықтарында оның репертуары тек халық ертегілері мен әдеби ертегілер желісі бойынша қойылған спектакльдерден тұрды. Қойылымдарда таяқшалы қуыршақтар қолданылды, ал сахналық безендіру стилі иллюстрациялық сипатта болды. 1970 жылдардың басында Виталиус Мазурас бас режиссер қызметіне келген кезде, театр жаңа формалар, тәсілдер мен бейнелеу құралдарын қолдану арқылы тәжірибе жасау кезеңіне қадам басты.
Бүгінде театр репертуарында алуан түрлі тақырыпты қамтитын 30-ға жуық қойылым бар. 220 және 50 орынға арналған екі зал театрға бір мезгілде екі қойылымды сахналауға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://provilnus.ru/dlya-detei/95-kukolnyy-teatr-lele-vilnyus.html|title=Кукольный театр «Леле» в Вильнюсе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Мұражайлары ===
*'''Литва өнер мұражайы''' — оның Вильнюс сурет галереясы, Шетел өнері галереясы, Қолданбалы өнер мұражайы, Ұлттық өнер галереясы және бірқатар филиалдар кіреді.
*'''Литва ұлттық мұражайы''' — филиалдары: Жаңа арсенал, Ескі арсенал, Гедиминас қамалының мұнарасы, Казис Варнелис үй-мұражайы.
*'''Вильна Гаон атындағы мемлекеттік еврей мұражай'''ы — төрт түрлі ғимаратта орналасқан көрмелері бар мұражай.
*'''Театр, музыка және кино мұражайы''' — Литвалық театр, музыка және кино қайраткерлерінің шығармашылығын жинақтайтын, сақтайтын, зерттейтін, қалпына келтіретін және насихаттайтын литвалық мәдени-ағарту мекемесі. 
*'''Вильнюс университетінің мұражайлары''' — Вильнюс университетінің ғылым мұражайы, Адам Мицкевич мұражайы және басқалары.
*'''Маркучяй усадьба-мұражайы''' — Александр Сергеевич Пушкиннің ұлы Григорийдің бұрынғы кешенінде орналасқан.
*'''Венцловтар отбасының үй-мұражайы''' — литвалық жазушы Антанас Венцлов пен ақын, әдебиеттанушы әрі қоғам қайраткері Томас Венцловқа арналған мемориалдық мұражай.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Lietuvos nacionalinis dailės muziejus.jpg|Литва ұлттық өнер мұражайы
LNM by Augustas Didzgalvis.jpg|Литва ұлттық мұражайы
OskierkiPalac2.jpg|Литва театр, музыка және кино мұражайы
Museum of Venclova Family01.JPG|Венцловтар отбасының үй-мұражайы
&lt;/gallery&gt;

== Архитектурасы ==
Вильнюстің сәулеттік келбеті — қаланың бай әрі сан қырлы тарихын көрсететін стильдердің бірегей үйлесімі. Әр дәуір таста өз ізін қалдырып, бүгінде ЮНЕСКО-ның қорғауындағы сәулеттік ансамбльді қалыптастырған. Мұнда готикалық стильдегі биік мұнаралар барокко стиліндегі қасбеттермен алмастырылған, ал классицизмнің үлгілері заманауи сәулет үлгілерімен қатар бой көтерген.
[[Сурет:Vilnius Old Town, Lithuania, 14 Sept. 2008.jpg|нобай|оңға|200px|Стиклю көшесі]]   [[Сурет:Dominikonų Street in Vilnius.jpg|нобай|оңға|200px|Доминикону көшесі]]         [[Сурет:Skapo.jpg|нобай|оңға|200px|Скапо көшесі]]      
=== Готика (XIV–XVI ғасырлар) ===
Ескі Вильнюс готикалық сәулет өнерінің, әсіресе оның кірпіштен жасалған нұсқасының әсерінен қалыптасты. Батыс Еуропада пайда болған бұл стиль мұнда биік құрылымдармен, үшкір аркалармен және жұлдызды өрнекті күмбездермен ерекшеленетін ерекше жергілікті сипаттамаларға ие болды. Кейінірек готиканың танымал туындысы — Әулие Анна шіркеуі, Бернардин шіркеуі мен монастырынан тұратын кешені тұрғызыды.

=== Ренессанс (XVI ғ.) ===
Вильнюста Ренессанс стилі басқа стильдермен салыстырғанда онша кең таралмаған болса да, оның ықпалы жекелеген ғимараттар мен сәулеттік бөлшектерден айқын байқалады. Ірі өрттерден кейін көптеген готикалық құрылыстар Ренессанс элементтерін қолдану арқылы қайта салынды. Үйлесімді пропорциялар мен аркалы галереялар сияқты осы стильге тән ерекшеліктерді Вильнюс университетінің аулаларынан және қайта қалпына келтірілген Литва Ұлы кінәздары сарайының сәулетінен көруге болады.

=== Барокко (XVII–XVIII ғасырлар) ===
Бұл стиль қаланың мәдени гүлдену дәуірінде үстемдік етіп, «Вильнюс бароккосы» деп аталатын өзіндік ерекше мектептің қалыптасуына негіз болды. Оның негізін қалаушы — сәулетші Иоганн Кристоф Глаубиц. Бұл стильге жеңілдік пен нәзіктік, талғампаз қос мұнаралар, толқын тәрізді қасбеттер және бай интерьер безендірілуі тән. Оның жарқын мысалдарына Ескі қаланың келбетін айқындайтын Әулие Казимир шіркеуі, Әулие Иоанн шіркеуі (университет жанындағы) және Әулие Екатерина шіркеуі жатады.

=== Классицизм (XVIII ғасырдың аяғы – XIX ғасыр) ===
Бұл стиль көрнекті литвалық сәулетші Лауринас Гуцявичюстің шығармашылығымен тығыз байланысты. Оның сәулет өнеріндегі ең маңызды туындылары — қатаң пішінді портигі мен жеке тұрған қоңырау мұнарасы бар Әулие Станислав кафедралды соборы және Вильнюс қалалық әкімшілігінің ғимараты қаладағы Ағарту дәуірінің символына айналды. Бжостовскийлер сарайы да ерте классицизм стилінде салынған.

=== Модернистік және заманауи сәулет өнері (XX–XXI ғасырлар) ===
ХХ ғасыр қалаға модернистік сәулет өнерін әкелді, бұл стиль әсіресе екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы құрылыс жобаларында айқын көрініс тапты. Соғыстан кейінгі қаланың кеңеюі кеңестік модернизм қағидаттарына негізделді. Дегенмен, ең елеулі өзгерістер тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін орын алды. Нерис өзенінің оң жағалауында «Еуропа» мұнарасы мен «K29» бизнес-орталығы сияқты шыныдан жасалған зәулім ғимараттардан тұратын заманауи Шнипишкес іскерлік ауданы бой көтерді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/litva/vilnius/istoriia|title=История города Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;  

== Көрікті орындары ==
Вильнюс қаласы мұражайларға, өнер галереялары мен тарихи ескерткіштерге бай, олардың арасында Вильнюс кафедралды соборы, Гедиминас мұнарасы және Президент сарайы ерекше көзге түседі. 
[[Сурет:Vilnius old town by Augustas Didzgalvis.jpg|нобай|оңға|300px|Ескі қала]]      
*'''Ескі қала''' — ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген тарихи орталық. Мұнда көрікті ғимараттар, тар көшелер және жайлы дәмханалар орналасқан.
*'''Гедиминас қамалы''' — қаланың панорамалық көрінісі ашылатын төбеде орналасқан. XIV ғасырда салынған қамал мұражайында Литва тарихымен танысуға болады.
*'''Кафедралды собор алаңы''' — Вильнюстің басты алаңы, мұнда XIV ғасырда салынған кафедралды собор орналасқан. 
*'''Әулие Анна шіркеуі''' — Ескі қалада орналасқан, қызыл кірпіштен салынған готикалық ғимарат.
*'''Ужупис''' — бұрын өнеркәсіптік аймақ болған, кейіннен өнер орталығына айналған шығармашылық аудан. Мұнда галереялар, дәмханалар мен түрлі-түсті қабырға суреттерін кездестіруге болады.
*'''Тракай қамалы''' — Вильнюс маңындағы, көл ортасындағы аралда салынған қамал.
*'''Вильнюс телемұнарасы''' — Литвадағы ең биік құрылыс, ең жоғарғы бөлігінде айналмалы мейрамхана орналасқан.
*'''Вильнюс университеті''' — Шығыс Еуропадағы ең көне университеттердің бірі, ол Ескі қаладағы барокко стиліндегі ғимаратта орналасқан.
*'''Бернардин саябағы''' — Вильнюс орталығындағы демалыс орыны, мұнда тоған, жаяу жүргіншілер жолдары мен орындықтар бар.

== Бауырлас қалалар ==
Вильнюс 14 қаламен [[Бауырлас қалалар|бауырлас]], одан бөлек тағы 16 қаламен әріптестік келісімшарт жасалған.
{|
|
* {{TUR}} [[Akhisar]]
* {{DNK}} [[Аалборг]]
* {{KAZ}} [[Алматы]]
* {{KAZ}} [[Астана]]
* {{BEL}} [[Брюссель]]
* {{HUN}} [[Будапешт]]
* {{USA}} [[Чикаго]], [[Иллинойс]]
* {{UKR}} [[Днепропетровск]]
* {{UKR}} [[Донецк]]
||
* {{DEU}} [[Duisburg]], [[Германия]] &lt;small&gt;(since 1985)&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;Duisburg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.duisburg.de/micro/english/introducing/102010100000187829.php|title=Cities Twinned with Duisburg|publisher=www.duisburg.de|language=English|accessdate=2009-05-07}}&lt;/ref&gt;
* {{GBR}} [[Единбург]]
* {{DEU}} [[Erfurt]], [[Германия]]
* {{POL}} [[Гданьск]]
* {{CHN}} [[Guangzhou]]
* {{FIN}} [[Joensuu]]
* {{UKR}} [[Киев]]
* {{MDA}} [[Кишинев]]
* {{POL}} [[Краков]]
||
* {{POL}} [[Лодзь]]
* {{RUS}} [[Мәскеу]]
* {{USA}} [[Madison, Wisconsin|Madison]],[[Wisconsin]]
* {{BLR}} [[Минск]]
* {{NOR}} [[Осло]]
* {{ITA}} [[Pavia]]
* {{GRC}} [[Piraeus]]
* {{ISL}} [[Рейкьявик]]
* {{LVA}} [[Рига]]
||
* {{RUS}} [[Санкт-Петербург]]
* {{SWE}} [[Стокгольм]]
* {{FRA}} [[Strasbourg]]
* {{TWN}} [[Taipei]]
* {{EST}} [[Таллин]]
* {{POL}} [[Варшава]]
* {{AUT}} [[Salzburg]]
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

{{Еуропа елордалары}}

[[Санат:Вильнюс]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Литва қалалары]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>nsvkkagfr9gd2f2oin5k84vxbl2mkij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстанның сыртқы саясаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18986</id>
    <revision>
      <id>3659935</id>
      <parentid>3611577</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Underdwarf58</username>
        <id>164710</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дипломатиялық қатынастар */ +Орталық Африка Республикасы</comment>
      <origin>3659935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149610" sha1="mqy9us2i4ie1mz17rcxkfn5x6g5wxmk" xml:space="preserve">{{Қазақстан саясаты}}
'''Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты''' белсенділігімен, тепе-теңдік сақтауға ұмтылысымен, прагматизмдігімен, сындарлы сұхбат жүргізуге талпынысымен және көпжақты ынтымақтастыққа бағытталғандығымен ерекшеленеді. Қазақстан [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның, [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]ның, [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымының]] (ол 2010 жылы басқарған), [[Солтүстік Атлантикалық ынтымақтастық кеңесі]]нің, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]ның, [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]ның және [[Бейбітшілік үшін әріптестік бағдарламасы|НАТО-ның &quot;Бейбітшілік жолындағы серіктестік&quot;]] бағдарламасының мүшесі болып табылады. Қазақстан Ресеймен және Беларусьпен [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Кеден одағын]] құрды, ол Еуразиялық экономикалық қоғамдастыққа, содан кейін 2015 жылы [[Еуразиялық экономикалық одақ]]қа айналды.

Қазіргі уақытта Қазақстан халықаралық саясаттағы ірі ойыншыға айналды, бұл оның әлемнің екі бөлігінің, Еуропа мен Азияның шекарасында, халықаралық қатынастардың негізгі қатысушылары, Ресей Федерациясы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы стратегиялық тиімді географиялық жағдайына байланысты. Кең аумақтардың (әлемдегі тоғызыншы орын), Пайдалы қазбалардың және басқа да табиғи ресурстардың болуы елге өзінің халықаралық саяси рейтингі мен мәртебесін көтеруге мүмкіндік береді.

Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына 186 мемлекетпен ([[Ватикан]] мен [[Палестина]]ны қоса алғанда) және халықаралық ұйымдармен дипломатиялық қатынастар орнатты.

Дипломатиялық қатынастары жоқ елдер: [[Орталық Африка Республикасы]], [[Конго Демократиялық Республикасы|Конго ДР]], [[Оңтүстік Судан]], [[Сомали]], [[Малави]], [[Ботсвана]], [[Шығыс Тимор]], [[Науру]], [[Кук аралдары]], [[Ниуэ]], [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|мойындалуы шектеулі елдер]].

== 2014-2020 жылдарға арналған сыртқы саясат ==
Қазақстанның негізгі сыртқы саяси күш-жігері мынадай мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған:&lt;ref name=&quot;FPC&quot;&gt;{{cite web|title=Foreign Policy Concept|url=http://www.kazakhembus.com/page/foreign-policy-concept|publisher=Embassy of Kazakhstan in United States}}&lt;/ref&gt;

* Елдің ұлттық қауіпсіздігін, қорғаныс қабілетін, егемендігін және аумақтық бірлігін қамтамасыз ететін шаралар;
* Аймақтық және жаһандық қауіпсіздік арқылы бейбітшілікті нығайту;
* Қазақстанның тұрақты халықаралық жағдайы және оң жаһандық имиджі;
* Біріккен Ұлттар ұйымының (БҰҰ)басқарушысы және үйлестірушісі ретінде әділ және демократиялық әлемдік тәртіпті орнату;
* Өңірлік және халықаралық сауда-экономикалық қатынастар жүйесіне одан әрі интеграциялау;
* 2050 Стратегиясын табысты іске асыру үшін қолайлы сыртқы жағдайлар жасау; халықтың жоғары өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету; көпұлтты қоғамның бірлігін нығайту; заң үстемдігі мен демократиялық институттарды нығайту; адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау;
* Ұлттық экономиканы әртараптандыру, өнеркәсіптік-технологиялық дамыту және бәсекеге қабілеттілігін арттыру;
* Елді &quot;Жасыл&quot; даму жолына бағдарлау және оны әлемнің ең дамыған 30 елінің тізіміне енгізу;
* Ұлттық-мәдени бірегейлікті сақтай отырып және мемлекеттің өзіндік даму жолын ұстана отырып;
* Қазақстан Республикасы азаматтары мен заңды тұлғаларының құқықтарын, жеке, отбасылық және іскерлік мүдделерін қорғау;
* Ұлттық деңгейде қазақ диаспорасы мен қазақ тілін қолдау

== Дипломатиялық қатынастар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | [[Сурет:Diplomatic relations of Kazakhstan.svg|frameless|425x425px]]
|-
!#
!Ел
!Дата&lt;ref&gt;{{Cite web|author=[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]|date=10 желтоқсан 2013|title=Страны, установившие дипломатические отношения с Республикой Казахстан |url=http://mfa.kz/ru/content-view/spisok-stran-ustanovivshikh-diplomaticheskie-otnosheniya-s-rk|website=[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі]]|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220233503/http://mfa.kz/ru/content-view/spisok-stran-ustanovivshikh-diplomaticheskie-otnosheniya-s-rk |archive-date=20 ақпан 2020 |access-date=30 сәуір 2022 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;un2&quot;&gt;{{cite web |title=Diplomatic relations between Kazakhstan and ... |url=https://digitallibrary.un.org/search?ln=en&amp;as=1&amp;m1=p&amp;p1=Diplomatic+relations+between+Kazakhstan+and+...&amp;f1=series&amp;op1=a&amp;m2=a&amp;p2=&amp;f2=&amp;op2=a&amp;m3=a&amp;p3=&amp;f3=&amp;dt=&amp;d1d=&amp;d1m=&amp;d1y=&amp;d2d=&amp;d2m=&amp;d2y=&amp;rm=&amp;action_search=Search&amp;sf=year&amp;so=a&amp;rg=50&amp;c=United+Nations+Digital+Library+System&amp;of=hb&amp;fti=0&amp;fti=0 |access-date=26 наурыз 2022 |website=United Nations Digital Library |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|1
|{{байрақ|Нигерия}}
|16 желтоқсан 1991
|-
|2
|{{байрақ|АҚШ}}
|26 желтоқсан 1991
|-
|3
|{{байрақ|Қытай}}
|3 қаңтар 1992
|-
|4
|{{байрақ|Ұлыбритания}}
|19 қаңтар 1992
|-
|5
|{{байрақ|Моңғолия}}
|22 қаңтар 1992
|-
|6
|{{байрақ|Франция}}
|25 қаңтар 1992
|-
|7
|{{байрақ|Жапония}}
|26 қаңтар 1992
|-
|8
|{{байрақ|КХДР}}
|28 қаңтар 1992
|-
|9
|{{байрақ|Корея Республикасы}}
|28 қаңтар 1992
|-
|10
|{{байрақ|Иран}}
|29 қаңтар 1992
|-
|11
|{{байрақ|Германия}}
|11 ақпан 1992
|-
|12
|{{байрақ|Испания}}
|11 ақпан 1992
|-
|13
|{{байрақ|Ауғанстан}}
|12 ақпан 1992
|-
|14
|{{байрақ|Аустрия}}
|14 ақпан 1992
|-
|15
|{{байрақ|Үндістан}}
|22 ақпан 1992&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kazakhstan - India relations |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-delhi/activities/2126?lang=en |access-date=6 маусым 2025 |website=The Embassy of Kazakhstan in India |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|16
|{{байрақ|Пәкістан}}
|24 ақпан 1992
|-
|17
|{{байрақ|Бангладеш}}
|1 наурыз 1992
|-
|18
|{{байрақ|Түркия}}
|2 наурыз 1992
|-
|19
|{{байрақ|ОАР}}
|5 наурыз 1992
|-
|20
|{{байрақ|Мысыр}}
|6 наурыз 1992
|-
|21
|{{байрақ|Ливия}}
|13 наурыз 1992
|-
|22
|{{байрақ|Малайзия}}
|16 наурыз 1992
|-
|23
|{{байрақ|Куба}}
|24 наурыз 1992
|-
|24
|{{байрақ|Филиппин}}
|25 наурыз 1992
|-
|25
|{{байрақ|Сирия}}
|27 наурыз 1992
|-
|26
|{{байрақ|Кипр}}
|2 сәуір 1992
|-
|27
|{{байрақ|Мажарстан}}
|2 сәуір 1992&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kazahsztánról |url=https://kazahkonzul.eu/kazahsztanrol/ |access-date=6 маусым 2025 |website=tiszteletbeli Kazah Konzulátus Karcag |language=hu}}&lt;/ref&gt;
|-
|28
|{{байрақ|Канада}}
|6 сәуір 1992
|-
|—
|{{байрақ|Палестина}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|6 сәуір 1992
|-
|29
|{{байрақ|Польша}}
|6 сәуір 1992&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kazakhstan – Poland Bilateral relations |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-warsaw/activities/1882?lang=en |access-date=6 маусым 2025 |website=Embassy of the Republic of Kazakhstan in the Republic of Poland |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|30
|{{байрақ|Швеция}}
|7 сәуір 1992
|-
|31
|{{байрақ|Ирландия}}
|10 сәуір 1992
|-
|32
|{{байрақ|Израиль}}
|10 сәуір 1992
|-
|33
|{{байрақ|Мадагаскар}}
|10 сәуір 1992
|-
|34
|{{байрақ|Зимбабве}}
|10 сәуір 1992
|-
|35
|{{байрақ|Мексика}}
|13 сәуір 1992
|-
|36
|{{байрақ|Оман}}
|27 сәуір 1992
|-
|37
|{{байрақ|Дания}}
|7 мамыр 1992
|-
|38
|{{байрақ|Жаңа Зеландия}}
|12 мамыр 1992
|-
|39
|{{байрақ|Финляндия}}
|13 мамыр 1992
|-
|40
|{{байрақ|Марокко}}
|26 мамыр 1992
|-
|41
|{{байрақ|Эстония}}
|27 мамыр 1992
|-
|42
|{{байрақ|Бахрейн}}
|28 мамыр 1992&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 шілде 2021 |title=Ambassador of Kazakhstan Presented Credentials to King of Bahrain |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/press/news/details/227414?lang=en |access-date=6 маусым 2025 |website=Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|43
|{{байрақ|Швейцария}}
|1 маусым 1992
|-
|44
|{{байрақ|Болгария}}
|5 маусым 1992
|-
|45
|{{байрақ|Норвегия}}
|5 маусым 1992
|-
|46
|{{байрақ|Гвинея}}
|6 маусым 1992
|-
|47
|{{байрақ|Литва}}
|15 маусым 1992
|-
|48
|{{байрақ|Аустралия}}
|22 маусым 1992
|-
|49
|{{байрақ|Люксембург}}
|29 маусым 1992
|-
|50
|{{байрақ|Шри-Ланка}}
|29 маусым 1992&lt;ref&gt;{{Cite news |date=20 қараша 2012 |title=President begins State visit to Kazakhstan |url=https://www.ft.lk/news/president-begins-state-visit-to-kazakhstan/56-120642 |work=Daily FT |access-date=5 маусым 2025 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|51
|{{байрақ|Вьетнам}}
|29 маусым 1992
|-
|52
|{{байрақ|Тайланд}}
|6 шілде 1992
|-
|53
|{{байрақ|Румыния}}
|15 шілде 1992
|-
|54
|{{байрақ|Колумбия}}
|23 шілде 1992
|-
|55
|{{байрақ|Грузия}}
|23 шілде 1992
|-
|56
|{{байрақ|Украина}}
|23 шілде 1992&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Угода про встановлення дипломатичних відносин у повному обсязі між Україною і Республікою Казахстан (у формі обміну нотами) |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/398_036?lang=en#Text |access-date=6 маусым 2025 |website=zakon.rada.gov.ua |language=uk}}&lt;/ref&gt;
|-
|57
|{{байрақ|Кабо-Верде}}
|30 шілде 1992
|-
|58
|{{байрақ|Гана}}
|14 тамыз 1992
|-
|59
|{{байрақ|Бельгия}}
|25 тамыз 1992&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 қазан 2022 |title=Political consultations between Kazakhstan and Belgium confirm commitment to strengthening cooperation |url=https://el.kz/en/political_consultations_between_kazakhstan_and_belgium_confirm_commitment_to_strengthening_cooperati_53145/ |access-date=6 маусым 2025 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|60
|{{байрақ|Португалия}}
|19 тамыз 1992
|-
|61
|{{байрақ|Италия}}
|21 тамыз 1992
|-
|62
|{{байрақ|Армения}}
|27 тамыз 1992
|-
|63
|{{байрақ|Әзірбайжан}}
|27 тамыз 1992
|-
|64
|{{байрақ|БАӘ}}
|1 қыркүйек 1992
|-
|65
|{{байрақ|Нидерланд}}
|10 қыркүйек 1992
|-
|66
|{{байрақ|Беларусь}}
|16 қыркүйек 1992
|-
|67
|{{байрақ|Молдова}}
|16 қыркүйек 1992&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kazakhstan-Moldova relations |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-kishinev/activities/2197?lang=en |access-date=6 маусым 2025 |website=Embassy of the Republic of Kazakhstan to the Republic of Moldova |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|68
|{{байрақ|Грекия}}
|1 қазан 1992
|-
|69
|{{байрақ|Түрікменстан}}
|5 қазан 1992
|-
|70
|{{байрақ|Қырғызстан}}
|15 қазан 1992
|-
|—
|{{байрақ|Ватикан}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;БҰҰ бақылаушысы&lt;/ref&gt;
|17 қазан 1992
|-
|71
|{{байрақ|Хорватия}}
|20 қазан 1992&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kazakhstan - Croatia |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-zagreb/activities/4541?lang=en |access-date=6 маусым 2025 |website=Embassy of the Republic of Kazakhstan to the Republic of Croatia |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|72
|{{байрақ|Словения}}
|20 қазан 1992&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 қазан 2022 |title=30th Anniversary of Kazakh-Slovenian Relationship |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/press/news/details/444897?lang=en |access-date=6 маусым 2025 |website=Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|73
|{{байрақ|Ресей}}
|22 қазан 1992
|-
|74
|{{байрақ|Тунис}}
|23 қараша 1992
|-
|75
|{{байрақ|Өзбекстан}}
|23 қараша 1992
|-
|76
|{{байрақ|Мали}}
|26 қараша 1992
|-
|77
|{{байрақ|Латвия}}
|10 желтоқсан 1992
|-
|78
|{{байрақ|Чехия}}
|1 қаңтар 1993
|-
|79
|{{байрақ|Словакия}}
|1 қаңтар 1993
|-
|80
|{{байрақ|Тәжікстан}}
|7 қаңтар 1993
|-
|81
|{{байрақ|Кувейт}}
|11 қаңтар 1993
|-
|82
|{{байрақ|Мальта}}
|4 ақпан 1993
|-
|83
|{{байрақ|Иордания}}
|9 ақпан 1993
|-
|84
|{{байрақ|Сингапур}}
|30 наурыз 1993
|-
|85
|{{байрақ|Ливан}}
|20 сәуір 1993&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 ақпан 2015 |title=Lebanon, Kazakhstan Enjoy Strong Mutual Bonds, Ambassador Says |url=https://astanatimes.com/2015/02/lebanon-kazakhstan-enjoy-strong-mutual-bonds-ambassador-says/ |access-date=6 маусым 2025 |website=The Astana Times}}&lt;/ref&gt;
|-
|86
|{{байрақ|Мавритания}}
|28 сәуір 1993
|-
|87
|{{байрақ|Индонезия}}
|2 маусым 1993
|-
|88
|{{байрақ|Аргентина}}
|25 маусым 1993
|-
|89
|{{байрақ|Катар}}
|1 шілде 1993
|-
|90
|{{байрақ|Уругвай}}
|30 шілде 1993
|-
|91
|{{байрақ|Чили}}
|19 тамыз 1993
|-
|92
|{{байрақ|Албания}}
|21 қыркүйек 1993
|-
|93
|{{байрақ|Бразилия}}
|22 қыркүйек 1993
|-
|94
|{{байрақ|Кения}}
|15 қараша 1993
|-
|95
|{{байрақ|Камбоджа}}
|25 ақпан 1994
|-
|96
|{{байрақ|Сауд Арабиясы}}
|30 ақпан 1994
|-
|97
|{{байрақ|Никарагуа}}
|5 шілде 1994
|-
|98
|{{байрақ|Ангола}}
|3 қазан 1994
|-
|99
|{{байрақ|Македония}}
|1 маусым 1995
|-
|100
|{{байрақ|Ямайка}}
|27 шілде 1995
|-
|101
|{{байрақ|Панама}}
|28 шілде 1995
|-
|102
|{{байрақ|Ирак}}
|14 қыркүйек 1995
|-
|103
|{{байрақ|Гондурас}}
|28 қараша 1995
|-
|104
|{{байрақ|Алжир}}
|15 наурыз 1996
|-
|105
|{{байрақ|Замбия}}
|25 наурыз 1996
|-
|106
|{{байрақ|Венесуэла}}
|8 мамыр 1996
|-
|107
|{{байрақ|Коста-Рика}}
|1 қазан 1996
|-
|108
|{{байрақ|Сербия}}
|10 желтоқсан 1996
|-
|109
|{{байрақ|Босния және Герцеговина}}
|20 желтоқсан 1996
|-
|110
|{{байрақ|Перу}}
|6 ақпан 1997
|-
|111
|{{байрақ|Лаос}}
|19 қыркүйек 1997
|-
|112
|{{байрақ|Йемен}}
|9 желтоқсан 1997
|-
|113
|{{байрақ|Чад}}
|21 шілде 1999
|-
|114
|{{байрақ|Конго Республикасы}}
|21 қыркүйек 1999
|-
|115
|{{байрақ|Мьянма}}
|23 қыркүйек 1999
|-
|116
|{{байрақ|Мальдив Республикасы}}
|15 наурыз 2000
|-
|117
|{{байрақ|Бруней}}
|14 маусым 2000
|-
|—
|[[Мальтаның Егеменді Әскери ордені]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|26 сәуір 2001&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Relations with Kazakhstan |url=https://kazakhstanembassy.orderofmalta.int/en/relations-with-kazakhstan |website=Sovereign Order of Malta |access-date=22 қараша 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2003 |title=Activity Report - 2003 |url=https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2022/02/ODM-2003-eng.pdf |access-date=22 қараша 2025 |page=74}}&lt;/ref&gt;
|-
|118
|{{байрақ|Исландия}}
|14 мамыр 2004
|-
|119
|{{байрақ|Парагвай}}
|20 қыркүйек 2004
|-
|120
|{{байрақ|Сан-Марино}}
|20 қыркүйек 2004
|-
|121
|{{байрақ|Черногория}}
|14 шілде 2006
|-
|122
|{{байрақ|Лихтенштейн}}
|31 қаңтар 2007
|-
|123
|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
|16 қараша 2007
|-
|124
|{{байрақ|Андорра}}
|30 қаңтар 2008
|-
|125
|{{байрақ|Сенегал}}
|13 наурыз 2008
|-
|126
|{{байрақ|Мозамбик}}
|18 маусым 2008
|-
|127
|{{байрақ|Судан}}
|19 маусым 2008
|-
|128
|{{байрақ|Уганда}}
|20 маусым 2008
|-
|129
|{{байрақ|Монако}}
|15 қаңтар 2009&lt;ref&gt;{{cite news |date=9 қазан 2013 |title=Kazakhstan and Monaco Strengthen Cooperation |url=https://astanatimes.com/2013/10/kazakhstan-and-monaco-strengthen-cooperation/ |work=The Astana Times |url-status=live |access-date=3 қараша 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219010634/https://astanatimes.com/2013/10/kazakhstan-and-monaco-strengthen-cooperation/ |archive-date=19 желтоқсан 2021 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|130
|{{байрақ|Камерун}}
|14 мамыр 2009
|-
|131
|{{байрақ|Габон}}
|23 мамыр 2009
|-
|132
|{{байрақ|Кот-д’Ивуар}}
|23 мамыр 2009
|-
|133
|{{байрақ|Джибути}}
|5 мамыр 2010
|-
|134
|{{байрақ|Буркина-Фасо}}
|10 ақпан 2011
|-
|135
|{{байрақ|Гамбия}}
|26 сәуір 2011
|-
|136
|{{байрақ|Доминикан Республикасы}}
|7 маусым 2011
|-
|137
|{{байрақ|Гватемала}}
|2 қыркүйек 2011
|-
|138
|{{байрақ|Эфиопия}}
|5 қыркүйек 2011
|-
|139
|{{байрақ|Бенин}}
|13 қыркүйек 2011
|-
|140
|{{байрақ|Эквадор}}
|23 қаңтар 2012
|-
|141
|{{байрақ|Коморлар}}
|29 наурыз 2012
|-
|142
|{{байрақ|Руанда}}
|10 мамыр 2012
|-
|143
|{{байрақ|Фиджи}}
|6 маусым 2012
|-
|144
|{{байрақ|Тувалу}}
|27 шілде 2012
|-
|145
|{{байрақ|Соломон аралдары}}
|17 тамыз 2012
|-
|146
|{{байрақ|Гренада}}
|15 қараша 2012
|-
|147
|{{байрақ|Палау Республикасы}}
|19 қараша 2012
|-
|148
|{{байрақ|Бутан}}
|20 қараша 2012
|-
|149
|{{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
|21 қараша 2012
|-
|150
|{{байрақ|Сент-Люсия}}
|5 желтоқсан 2012
|-
|151
|{{байрақ|Гайана}}
|11 қаңтар 2013
|-
|152
|{{байрақ|Самоа}}
|7 ақпан 2013
|-
|153
|{{байрақ|Суринам}}
|11 сәуір 2013
|-
|154
|{{байрақ|Гвинея-Бисау}}
|19 сәуір 2013
|-
|155
|{{байрақ|Доминика}}
|30 сәуір 2013
|-
|156
|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}}
|8 мамыр 2013
|-
|157
|{{байрақ|Боливия}}
|17 мамыр 2013
|-
|158
|{{байрақ|Гаити}}
|20 қыркүйек 2013
|-
|159
|{{байрақ|Белиз}}
|7 қараша 2013
|-
|160
|{{байрақ|Тринидад және Тобаго}}
|16 қаңтар 2014
|-
|161
|{{байрақ|Сальвадор}}
|30 қаңтар 2014
|-
|162
|{{байрақ|Кирибати}}
|18 ақпан 2014
|-
|163
|{{байрақ|Вануату}}
|19 ақпан 2014
|-
|164
|{{байрақ|Сейшель аралдары}}
|11 наурыз 2014
|-
|165
|{{байрақ|Намибия}}
|7 қазан 2014
|-
|166
|{{байрақ|Того}}
|9 қазан 2014
|-
|167
|{{байрақ|Маврикий}}
|15 қазан 2014
|-
|168
|{{байрақ|Сьерра-Леоне}}
|20 қараша 2014
|-
|169
|{{байрақ|Сан-Томе мен Принсипи}}
|20 қараша 2014
|-
|170
|{{байрақ|Бурунди}}
|4 желтоқсан 2014
|-
|171
|{{байрақ|Багам аралдары}}
|8 желтоқсан 2014
|-
|172
|{{байрақ|Тонга}}
|17 наурыз 2015
|-
|173
|{{байрақ|Лесото}}
|2 сәуір 2015
|-
|174
|{{байрақ|Непал}}
|30 маусым 2015
|-
|175
|{{байрақ|Микронезия}}
|27 қазан 2015
|-
|176
|{{байрақ|Либерия}}
|27 сәуір 2016
|-
|177
|{{байрақ|Эсватини}}
|16 мамыр 2016
|-
|178
|{{байрақ|Эритрея}}
|7 желтоқсан 2016
|-
|179
|{{байрақ|Экваторлық Гвинея}}
|24 мамыр 2017
|-
|180
|{{байрақ|Нигер}}
|21 қыркүйек 2017
|-
|181
|{{байрақ|Барбадос}}
|27 наурыз 2018
|-
|182
|{{байрақ|Маршалл аралдары}}
|12 ақпан 2019
|-
|183
|{{байрақ|Танзания}}
|13 ақпан 2019
|-
|184
|{{байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
|2022&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 қыркүйек 2025 |title=Democratic Republic of Congo is Kazakhstan’s important partner in Africa, President |url=https://qazinform.com/news/democratic-republic-of-congo-is-kazakhstans-important-partner-in-africa-president-17ee75 |work=Qazinform |access-date=10 қыркүйек 2025 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|185
|{{байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
|24 наурыз 2023
|-
|186
|{{байрақ|Сомали}}
|27 тамыз 2025&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 тамыз 2025 |title=Қазақстан мен Сомали дипломатиялық қатынастар орнатты |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-kazakhstanun/press/news/details/1058078?lang=kk |website=GOV.KZ |access-date=29 қазан 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|187
|{{байрақ|Ботсвана}}
|30 қазан 2025
|-
|188
|{{байрақ|Оңтүстік Судан}}
|12 желтоқсан 2025&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 желтоқсан 2025 |title=Қазақстан мен Оңтүстік Судан дипломатиялық қатынастар орнатты |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-kazakhstanun/press/news/details/1125152?lang=kk |website=GOV.KZ |access-date=13 желтоқсан 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|189
|{{байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
|22 қыркүйек 2026&lt;ref&gt;{{Cite news |date=23 қыркүйек 2026 |title=Казахстан установил дипломатические отношения с Центральноафриканской Республикой |url=https://ulysmedia.kz/news/81410-kazakhstan-ustanovil-diplomaticheskie-otnosheniia-s-tsentralnoafrikanskoi-respublikoi/ |access-date=23 қыркүйек 2026 |work=Ulys |language=ru}}&lt;/ref&gt;
|}

== Екіжақты арақатынастары ==

=== Көпжақты ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;width:100%; margin:auto;&quot;
! width=&quot;15%&quot; |Ұйым
! width=&quot;12%&quot; |Ресми қарым-қатынас орнады
!Ескертпелер
|- valign=&quot;top&quot;
|{{Байрақ|Еуропа одағы}}
|[[1992 жыл]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан-Еуропа Одағы қатынастары}}
|- valign=&quot;top&quot;
|[[Сурет:Flag_of_NATO.svg|20x20 нүкте]] [[НАТО]]
|[[1992 жыл]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан мен НАТО қатынастары}}
|}

=== Африка ===
Қазақстан Африка елдерімен байланыс орнату бойынша белсенді жұмыс жүргізуде. Сыртқы істер министрінің орынбасары Асқар Мусинов 12-15 маусымда [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африканың]] [[Йоханнесбург]] қаласында өткен [[Африка одағы]]ның Мемлекет және үкімет басшыларының 25-ші Ассамблеясына қатысты.&lt;ref name=&quot;AUties&quot;&gt;{{cite news|title=Kazakhstan Seeks Stronger African Ties during 25th Assembly of AU Leaders|url=http://www.astanatimes.com/2015/06/kazakhstan-seeks-stronger-african-ties-during-25th-assembly-of-au-leaders/|publisher=The Astana Times}}&lt;/ref&gt;

Батыс Африкадағы [[Эбола ауруы|Эбола]] ауруын жеңілдетуге көмектесу туралы халықаралық Үндеуге жауап бере отырып, Қазақстан 2014 жылдың соңында БҰҰ-ның Эболаға қарсы сенім қорына 50 000 доллар аударды. Осыдан кейін Астана Африка одағының Эболамен күрес жөніндегі арнайы жобасына 300 000 доллар бөлуге ниет білдірді.&lt;ref name=&quot;WestAfrica&quot;&gt;{{cite web|title=Kazakhstan Increases Allocation to Fight Ebola in West Africa|url=http://laht.com/article.asp?ArticleId=2367035&amp;CategoryId=13936|website=laht.com/}}&lt;/ref&gt;

2015 жылғы 21 мамырда өткен VIII Астана экономикалық форумының 1–ші күні Африкаға арналып, &quot;Африка - әлемдік экономиканың келесі драйвері&quot;деп аталды. Қазақстанның Сыртқы істер министрі Ерлан Ыдырысов: &quot;Біз Африканың зор әлеуеті бар континент екенін мойындаймыз. Оның орасан зор адами капиталы және көптеген жас халқы бар&quot;. Сессияға Африкадан Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) жанындағы 20-дан астам тұрақты өкіл қатысты.&lt;ref name=&quot;africa11&quot;&gt;{{cite web|title=Kazakhstan Eyes New Opportunities in Africa|url=http://www.astanatimes.com/2015/05/kazakhstan-eyes-new-opportunities-in-africa/|website=astanatimes.com/|date=26 May 2015}}&lt;/ref&gt;

2015 жылғы 28 қыркүйекте Қазақстан мен БҰҰДБ Африканың 45 еліне [[БҰҰ]] - ның Тұрақты даму мақсаттарын іске асыруға көмектесуге арналған жаңа бағдарламаны іске асыратын 2 миллион долларлық шығыстарды бірлесіп өтеу туралы келісімге қол қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kazakhstan, UNDP to Assist African Countries with Sustainable Development Goals|date=6 October 2015|url=http://astanatimes.com/2015/10/kazakhstan-undp-to-assist-african-countries-with-sustainable-development-goals/|access-date=2015-10-06}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;width:100%; margin:auto;&quot;
! width=&quot;15%&quot; |Ел
! width=&quot;12%&quot; |Ресми қарым-қатынас орнады
!Ескертпелер
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Мысыр}}
|[[6 наурыз]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Мысыр қатынастары}}Мысырдың Астанада елшілігі бар

Қазақстанның Каирде елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|ОАР}}
|5 наурыз 1992
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Оңтүстік Африка қатынастары}}Қазақстанның Преторияда елшілігі бар.

Оңтүстік Африканың Астанада елшілігі бар.
|}

=== Америка ===
Қазақстан Сыртқы істер министрінің орынбасары Ержан Ашықбаев Қазақстан &quot;жаңа перспективалар&quot; іздеп, бірқатар дипломатиялық сапарлар арқылы [[Латын Америкасы]] елдерімен қарым-қатынастарын нығайтып жатқанын айтты.&lt;ref name=&quot;KZLatAm&quot;&gt;{{cite news|title=Kazakhstan seeking &quot;new perspectives&quot; for cooperation with LatAm|url=http://latino.foxnews.com/latino/politics/2014/06/03/kazakhstan-seeking-new-perspectives-for-cooperation-with-latam/|work=Fox News Latino|access-date=2014-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714183212/http://latino.foxnews.com/latino/politics/2014/06/03/kazakhstan-seeking-new-perspectives-for-cooperation-with-latam/|archive-date=2014-07-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ашықбаев 4 маусымда Парагвай, Асунсьон қаласында өткен Америка мемлекеттері Ұйымының 44-ші Бас Ассамблеясына қатысты. Қазақстан конференцияны бақылаушы 39 елдің ішіндегі ең көп делегация болды.&lt;ref name=&quot;KZLatAm&quot; /&gt;

[[Америка мемлекеттері ұйымы|Америка мемлекеттері Ұйымының]] бас хатшысы Хосе Мигель Инсулза 3 маусымда Парагвайдың Асунсьон қаласында Сыртқы істер министрінің орынбасары Ержан Ашықбаевпен ОАА-ның 44-ші Бас Ассамблеясында кездесті, онда Ашықбаев АМҰ-ның маңызды бағдарламаларын қаржыландыруға көмектесуге үлес қосты.&lt;ref name=&quot;kzoas&quot;&gt;{{cite web|title=OAS Secretary General and Deputy Foreign Minister of Kazakhstan Met in the Context of the General Assembly|date=August 2009|url=https://www.oas.org/en/media_center/photonews.asp?sCodigo=FNE-14809|publisher=Organization of American States}}&lt;/ref&gt;

Сыртқы істер министрі Эрлан Ыдырысов 2014 жылдың 17-20 қыркүйегінде Мексикаға төрт күндік сапармен барды. Сапар барысында Ыдырысов Мексиканың экономика министрі Ильдефонсо Гуахардомен, Сыртқы істер министрі Хосе Антонио Мидпен, бұрынғы президент Винсенте Фокспен, басқа да жоғары лауазымды шенеуніктермен және бизнес көшбасшыларымен кездесті. Министр мен оның делегациясы Қазақстанның Мехикодағы елшілігінің болашақ ғимаратымен танысады. Ыдырысов оның сапарының басты мақсаты Латын Америкасы мен Еуразия арасында көпір салу екенін айтты. Сыртқы істер министрі Қазақстанмен экономикалық және сауда ынтымақтастығы инвесторларға Ресей мен Қытай сияқты көрші нарықтарға шығуға мүмкіндік беретінін атап өтті. Ыдырысов сондай-ақ Қазақстан Латын Америкасында өзінің қатысуын кеңейтуге ұмтылатынын және Мексиканы осы қатынастарды құруда стратегиялық одақтас ретінде қарастыратынын, ал Қазақстан Еуразия өңірінде Мексикаға осындай қолдауды ұсына алатынын айтты.&lt;ref name=&quot;fox1&quot;&gt;{{cite news|title=Mexico, Kazakhstan seek to link Eurasia with Latin America|url=http://latino.foxnews.com/latino/politics/2014/09/19/mexico-kazakhstan-seek-to-link-eurasia-with-latin-america/|work=Fox News Latino|access-date=2014-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922060446/http://latino.foxnews.com/latino/politics/2014/09/19/mexico-kazakhstan-seek-to-link-eurasia-with-latin-america/|archive-date=2014-09-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fox2&quot;&gt;{{cite news|title=Kazakh foreign minister makes historic visit to Mexico|url=http://latino.foxnews.com/latino/politics/2014/09/17/kazakh-foreign-minister-makes-historic-visit-to-mexico/|work=Fox News Latino|access-date=2014-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922150947/http://latino.foxnews.com/latino/politics/2014/09/17/kazakh-foreign-minister-makes-historic-visit-to-mexico/|archive-date=2014-09-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;width:100%; margin:auto;&quot;
! width=&quot;15%&quot; |Ел
! width=&quot;12%&quot; |Ресми қарым-қатынас орнады
!Ескертпелер
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Аргентина}}
|[[25 маусым]] [[1993 жыл|1993]]
|{{Негізгі мақала|Аргентина — Қазақстан қатынастары}}Аргентина Қазақстанда Ресейдің Мәскеудегі елшілігінде аккредиттелген.

Қазақстан Аргентинада Бразилиядағы Елшілігінде аккредиттелген.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Бразилия}}
|[[22 қыркүйек]], [[1993 жыл|1993]]
|{{Негізгі мақала|Бразилия — Қазақстан қатынастары}}
Бразилияның Астанада елшілігі бар.

Қазақстанның Бразилияда елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Канада}}
|[[6 сәуір]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Канада — Қазақстан қатынастары}}Елдер 1992 жылы бір-бірімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Канадада Астанада елшілік бар. Қазақстанның Оттавада елшілігі және Торонтода консулдығы бар. Екі ел де Еуропадағы қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымының толық мүшелері болып табылады. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2003 жылдың мамыр айында Канадаға ресми сапармен барды.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Чили}}
|[[19 тамыз]] [[1993 жыл|1993]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан-Чили қатынастары}} Қазақстан мен Чили пайдалы қазбаларды өндіру және энергетика туралы келісімге қол қойды, сондай-ақ азаматтар елге визасыз бара алады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.santiagotimes.cl/world/chile-abroad/26786-chile-and-kazakhstan-sign-milestone-cooperation-agreements|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005004442/http://www.santiagotimes.cl/world/chile-abroad/26786-chile-and-kazakhstan-sign-milestone-cooperation-agreements|archive-date=2013-10-05|title=Chile and Kazakhstan sign 'milestone' cooperation agreements}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.trend.az/regions/casia/kazakhstan/2196364.html|title=Kazakhstan, Chile plan to abolish visa system|date=October 1, 2013|work=Trend|access-date=February 20, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219034403/http://en.trend.az/regions/casia/kazakhstan/2196364.html|archive-date=December 19, 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Чили Қазақстанда Ресейдің Мәскеудегі елшілігінде аккредиттелген.

Қазақстан Чилиде Бразилиядағы Елшілігінде аккредиттелген.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Куба}}
|[[24 наурыз]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Куба — Қазақстан қатынастары}}Кубаның Астанада елшілігі бар.

Қазақстанның Гаванада консулдығы бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Мексика}}
|14 қаңтар, 1992
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Мексика қатынастары}}Қазақстанның Мехикода елшілігі бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mfa.gov.kz/es/mexico|title=Embassy of Kazakhstan in Mexico City (in Kazakh and Spanish)}}&lt;/ref&gt;

Мексика Қазақстанда Анкарадағы (Түркия) елшілігінде аккредиттелген және Алматыда Құрметті консулдығы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://embamex.sre.gob.mx/turquia/|title=Embassy of Mexico in Turkey (in Spanish and Turkish)}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|АҚШ}}
|16 қыркүйек, 1991
|{{Негізгі мақала|АҚШ-Қазақстан қатынастары}}Бұрынғы вице-президент Дик Чейни 2006 жылы 5 мамырда Қазақстанға барды. Ядролық қаруды таратпау және қауіпсіздік мәселелері американдық–қазақстандық ынтымақтастықтың негізі болып табылады.&lt;ref name=&quot;factsheet2016&quot;&gt;{{cite web|title=U.S. Relations With Kazakhstan|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5487.htm|publisher=U.S. State Department}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VISIT&quot;&gt;[https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40B15FA345B0C758CDDAC0894DE404482&amp;n=Top%2fNews%2fWorld%2fCountries%20and%20Territories%2fKazakhstan Cheney, Visiting Kazakhstan, Wades Into Energy Battle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315222220/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40B15FA345B0C758CDDAC0894DE404482&amp;n=Top%2fNews%2fWorld%2fCountries%20and%20Territories%2fKazakhstan|date=2012-03-15}} New York Times&lt;/ref&gt;

Америка Құрама Штаттары мен Қазақстанның АҚШ пен Қазақстан арасындағы стратегиялық әріптестік туралы Диалог деп аталатын екіжақты қарым-қатынас платформасы бар.&lt;ref name=&quot;spdkzusa&quot;&gt;{{cite web|title=Joint Statement of the Fourth U.S.-Kazakhstan Strategic Partnership Dialogue|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2015/11/249067.htm|publisher=US State Department|access-date=2017-06-24}}&lt;/ref&gt;

Қазақстанның Вашингтонда, Колумбия округінде елшілігі және Нью-Йорктегі Бас консулдығы бар..&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kazconsulny.org|title=Consulate general of Kazakhstan in New York City}}&lt;/ref&gt;

Америка Құрама Штаттарының Астанада елшілігі және Алматыда Бас консулдығы бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kazakhstan.usembassy.gov/|title=Embassy of the United States in Astana|access-date=2015-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20151022041116/http://kazakhstan.usembassy.gov/|archive-date=2015-10-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Азия ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;width:100%; margin:auto;&quot;
! width=&quot;15%&quot; |Ел
! width=&quot;12%&quot; |Ресми қарым-қатынас орнады
!Ескертпелер
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Ауғанстан}}
|ақпан, 1992
|{{Негізгі мақала|Ауғанстан — Қазақстан қатынастары}}Ауғанстанның Астанада елшілігі бар.

Қазақстанның Кабулда елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Армения}}
|[[27 тамыз]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Армения-Қазақстан қатынастары}}1992 жылдан бастап Арменияның Астанада елшілігі бар.

Қазақстанның Ереванда елшілігі бар.

Екі ел де Ұжымдық Қауіпсіздік Шарты Ұйымының, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының толыққанды мүшелері болып табылады.

Қазақстанда армян тектес 25 000 адам тұрады.

1999 жылғы 1-2 қыркүйек аралығында Армения президенті Роберт Кочарян Қазақстанға ресми сапармен барды.

2001 жылдың мамыр айында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Арменияға ресми сапармен барды.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Әзірбайжан}}
|27 тамыз 1992
|{{Негізгі мақала|Әзірбайжан-Қазақстан қатынастары}}Әзірбайжанның Астанада елшілігі бар.

Қазақстанның Бакуде елшілігі болды.

Екі ел де Түркі Кеңесінің, Халықаралық Түркі мәдениеті ұйымының және Еуропадағы қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымының толыққанды мүшелері болып табылады.

Қазақстанда 85 000-нан астам Әзірбайжан тектес адамдар тұрады. Қазақстандағы әзірбайжандарға қараңыз.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Бахрейн}}
|[[28 мамыр]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Бахрейн — Қазақстан қатынастары}}Президент Нұрсұлтан Назарбаев Бахрейн Корольдігінің Королі шейх Хамад бен Ису Әл-халифаны өзінің алғашқы сапары мен араб көшбасшысының республикаға алғашқы сапары барысында қарсы алды. Баспасөз мәслихатында ол Бахрейннің араб әлеміндегі негізгі серіктес екенін атап өтті және бұл сапар екі ел арасындағы қарым-қатынаста жаңа бет ашты деп сендірді. Қазақстан Үкіметі Инвестицияларды көтермелеу және қорғау, салық салудан бас тарту және салық төлеуден жалтару туралы келісімге қол қою жөніндегі жоспарларды жария ете отырып, Бахрейн-қазақстан іскерлік кеңесін құрды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tradearabia.com/news/LAW_256132.html|title=Bahrain plans major Kazakhstan investment|access-date=February 20, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=374924|title=Gulf Daily News &quot; Local News &quot; THE WAY FORWARD|access-date=February 20, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=374937|title=Gulf Daily News &quot; Local News &quot; Bahrain 'key partner in Arab world'|access-date=February 20, 2015}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Бангладеш}}
|[[1 наурыз]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Бангладеш — Қазақстан қатынастары}}Бангладеш те, Қазақстан да екіжақты сауданы кеңейтуге мүдделі және осыған байланысты түрлі шаралар қабылдауда. Бангладеш өнімдері, соның ішінде джут, джут өнімдері, шай, дәрі-дәрмектер және киім-кешек қазақстандық нарықта әлеуеті жоғары өнім ретінде анықталды. 2008 жылы екі ел екі ел арасындағы экономикалық қызметті кеңейту үшін бірлескен экономикалық комиссия құрды. 2012 жылы Бангладешке қазақстандық нарыққа бажсыз қолжетімділік берілді. 2013 жылы Бангладештен бұрынғы сауда министрі Махбуб Ахмед бастаған жоғары деңгейдегі іскер делегация Қазақстанға екіжақты сауданы ұлғайту жолдарын зерттеу үшін сапармен келді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dhakatribune.com/business/2013/sep/27/team-visit-russia-explore-trade-opportunities|title=Team to visit Russia to explore trade opportunities|publisher=Dhaka Tribune|access-date=2014-01-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bangladesh2day.com/newsfinance/2009/October/30/Kazakhstan-to-open-consulate-in-Dhaka.php|title=Kazakhstan to open consulate in Dhaka 30 October, 2009|publisher=Bangladesh Today|date=2009-10-30|access-date=2014-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201170058/http://bangladesh2day.com/newsfinance/2009/October/30/Kazakhstan-to-open-consulate-in-Dhaka.php|archive-date=2014-02-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=32650|title=Form joint economic body to strengthen ties|publisher=The Daily Star|date=2008-04-18|access-date=2014-01-23}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Камбоджа}}
|25 ақпан 1994
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Камбоджа қатынастары}}Камбоджа Қазақстанда Түркияның Анкара қаласындағы Елшілігі арқылы аккредиттелген.

Қазақстан Камбоджада Вьетнамның Ханой қаласындағы Елшілігі арқылы аккредиттелген.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Қытай}}
|1 наурыз 1992
|{{Негізгі мақала|Қазақстан-Қытай қатынастары}}Екі ел 1994 жылы сәуірде алғашқы шекара келісіміне және 1998 жылы шілдеде екінші қосымша шекара келісіміне қол қойды, олардың жалпы шекарасы 1700 км.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Грузия}}
|24 шілде 1992&lt;ref&gt;{{cite web|title=Relations between Georgia and the Republic of Kazakhstan|url=http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=375&amp;lang_id=ENG|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=12 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904152454/http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=375&amp;lang_id=ENG|archive-date=4 September 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|{{Негізгі мақала|Грузия — Қазақстан қатынастары}}Грузияның Астанада елшілігі және Алматыда Құрметті консулдығы бар.

Қазақстанның Тбилисиде елшілігі бар.

Екі ел де Еуропадағы қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымының толық мүшелері болып табылады.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Үндістан}}
|[[23 ақпан]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Үндістан қатынастары}}Дипломатиялық қатынастар 21 ғасырда 1990 жылдары пассивті болғаннан кейін одан да маңызды болды. Екі ел де Орталық Азия өңірінде ауқымды коммерциялық және стратегиялық әріптестікті дамытуға ұмтылуда.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Индонезия}}
|2 маусым 1993
|{{Негізгі мақала|Индонезия — Қазақстан қатынастары}}Индонезияның Астанада елшілігі бар.

Қазақстанның Джакартада елшілігі бар.

Екі ел де Ислам ынтымақтастығы ұйымының мүшелері.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Израиль}}
|[[10 сәуір]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Израиль — Қазақстан қатынастары}}Ислам Ынтымақтастығы Ұйымына мүше болғанына қарамастан, Қазақстан Израильмен жақсы қарым-қатынаста. Дипломатиялық қатынастар 1992 жылы құрылды, ал Президент Назарбаев 1995 және 2000 жылдары Израильге ресми сапарлар жасады. 2006 жылы Қазақстан премьер-Министрінің орынбасары Кәрім Мәсімовтің мемлекеттік сапары кезінде Израиль премьер-министрі Эхуд Ольмерт: &quot;Қазақстан исламның әдемі келбетін көрсете алады... Қазіргі заманғы, үнемі дамып келе жатқан Қазақстан экономикалық дамудың да, этносаралық келісімнің де тамаша үлгісі болып табылады, оны мұсылман мемлекеттері көбірек ұстануға тиіс&quot;. Екі ел арасындағы екіжақты тауар айналымы 2005 жылы 724 миллион долларды құрады. 2008 жылы Қазақстан мен Израиль өздігінен жүретін зеңбіректер мен волейболдың реактивті жүйелерін қамтитын бірлескен әскери әзірлемелерге кірісті.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Жапония}}
|1992
|{{Негізгі мақала|Жапония — Қазақстан қатынастары}}Қазақстан &quot;Орталық Азия Плюс Жапония&quot; диалогының бір бөлігі болып табылады. Қазақстан мен Жапония жаһандық күн тәртібіндегі өзекті мәселелер бойынша ұқсас ұстанымдарды ұстанады. Жапония 29 тамызды Халықаралық ядролық сынақтарға қарсы іс-қимыл күні деп жариялаған БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарын бірлесіп жазған жалғыз дамыған ел болды.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Қырғызстан}}
|[[15 қазан]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан-Қырғызстан қатынастары}}Елдер арасындағы екіжақты қатынастар өте берік, ал қырғыз және қазақ тілдері тіл, мәдениет және дін тұрғысынан өте жақын. Қырғыз-қазақстан қатынастары әрқашан өте жоғары деңгейде болды және екі елдің экономикалық және басқа да ресми бірлестігін екі ұлт үлкен ризашылықпен қарсы алды, өйткені олардың ортақ тұстары көп. 2007 жылғы 26 сәуірде Қазақстан мен Қырғызстан Президенттері екі мемлекет арасында &quot;Халықаралық Жоғары кеңес&quot; құру туралы келісімге қол қойды. Бұл тарихи оқиға Қазақстан Президентінің Қырғызстан астанасы Бішкекке ресми сапары кезінде болған.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Малайзия}}
|16 наурыз, 1992
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Малайзия қатынастары}}Қазақстанның Куала-Лумпурда елшілігі бар, ал Малайзияның Алматыда елшілігі бар. Екеуі де Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының (ИЫҰ) мүшелері.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Пәкістан}}
|[[24 ақпан]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Пәкістан қатынастары}}Екі ел арасындағы қарым-қатынас Пәкістан 1991 жылы 20 желтоқсанда Қазақстанды мойындаған кезде басталды. 1992 жылғы 24 ақпанда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Пәкістанға ресми сапары кезінде дипломатиялық және консулдық қатынастар орнатылды. Қазақстан Пәкістан тауарлары үшін дамушы нарық болып табылады.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Филиппин}}
|19 наурыз 1992
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Филиппин қатынастары}}Қазақстан мен Филиппин арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылы 19 наурызда ресми түрде орнатылды. Филиппиндер Ресейдегі Мәскеудегі елшілігі арқылы Қазақстанмен қарым-қатынасты сақтайды. Қазақстанның Манилада Құрметті консулдығы бар. Қазақстан мен Филиппин арасындағы тауар айналымы 2010 жылғы қаңтар-қарашада 7,3 миллион долларды құрады. 2009 жылы Филиппинге 1500-ге жуық қазақстандық турист келді. 2009 жылғы жағдай бойынша Батыс Қазақстанда негізінен мұнай-газ секторында 7000-ға жуық шетелдік Филиппиндік жұмысшы жұмыс істейді. Қазақстан Филиппиндік компанияларды елге инвестиция салуға тартады. 2011 жылы Қазақстан Филиппинде не Бонифасио Глобал Ситиде, не Макатиде қазақстандық өнімді көрсету және өзінің туристік бағыттарын ілгерілету үшін қазақстандық үй ашуды жоспарлап отыр. Сондай-ақ, Қазақстанда Филиппин үйін сол мақсатта ашу жоспарлануда, сондай-ақ Қазақстанда Филиппин көркемөнер көрмелерін орналастыру жоспарлануда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев және оның 27 делегаты Филиппинге үш күндік мемлекеттік сапармен 2003 жылғы 10 Қарашада Пасайдағы Уильямор авиабазасына келді. Қазақстандық шенеуніктер Филиппиндік әріптестерімен кездесіп, кеңестер өткізді. Филиппиннің бұрынғы президенті Глория Макапагал Арройо Филиппиннің Қазақстаннан мұнай мен көмір импорттау ниетін түпкілікті келісу үшін Назарбаевпен кездесіп, Орталық Азия еліндегі ықтимал инфрақұрылымдық жобаларды талқылады. Филиппин сонымен қатар Қазақстанның АСЕАН қауіпсіздік жөніндегі өңірлік форумына кіруге өтінімін қолдады.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Катар}}
|1 шілде, 1993
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Қатар қатынастары}}
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Корея Республикасы}}
|28 қаңтар, 1992&lt;ref name=&quot;mofa.go.kr&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mofa.go.kr/ENG/countries/europe/countries/20070803/1_24646.jsp?menu=m_30_40|title=Ministry of Foreign Affairs, Republic of Korea|website=www.mofa.go.kr|access-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224082349/http://www.mofa.go.kr/ENG/countries/europe/countries/20070803/1_24646.jsp?menu=m_30_40|archive-date=24 December 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Оңтүстік Корея қатынастары}}

* Оңтүстік Корея мен Қазақстан арасында дипломатиялық қатынастар орнату 1992 жылы 28 қаңтарда басталды.
* Оңтүстік Кореяның Астанада елшілігі бар.
* Қазақстан Республикасының Сеулде елшілігі бар.
* 2013 жылғы жағдай бойынша Қазақстанда тұратын оңтүстік кореялықтардың саны 2500-ге жуық адамды құрайды.
* 2013 жылы екіжақты тауар айналымы шамамен 1 323 миллион АҚШ долларын құрады
* Экспорт 1,074 миллион АҚШ долларын құрады
* Импорт 249 миллион АҚШ долларын құрады
* Корея республикасының Қазақстанға салған инвестициялары 2013 жылы шамамен 3 246 миллион АҚШ долларын құрады (Азиядағы ең ірі инвестициялар).
* Содан бері екіжақты қатынастар тұрақты дамыды. Екі ел арасындағы ынтымақтастық саяси, экономикалық және білім беру салаларында кеңейді. Қазақстанда тұратын 100 000 этникалық корейлердің болуы (Коре-сарам деп аталады) екі ел арасында қосымша байланыс орнатады.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Сирия}}
|[[26 наурыз]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Сирия қатынастары}}Сирия ең үлкен гуманитарлық дағдарысқа тап болды, өйткені азаматтық соғыс елде 2011 жылдан бері өршіп келеді. Қазақстан елден кетіп бара жатқан сириялық босқындарға көмекке қаражат бөлді. 2012 жылы ел Ислам ынтымақтастығы ұйымы арқылы Иордания мен Ливан үкіметтеріне босқындар лагерінде тұратын сириялықтарға көмек көрсету үшін шамамен 400 000 доллар бөлді. Сондай-ақ, 2015 жылы Қазақстан сириялық босқындарға дәрі-дәрмек, азық-түлік және құрылыс материалдарын жеткізуге 300 000 еуро бөлді.

Қазақстан өзінің кезекті гуманитарлық көмегін 2017 жылдың қаңтарында Сирияға жіберді. Сирияның Жерорта теңізі жағалауындағы Тартус портына 500 тонна азық-түлік пен дәрі-дәрмек жеткізілді.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Тәжікстан}}
|[[7 қаңтар]] [[1993 жыл|1993]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Тәжікстан қатынастары}}Қазақстанның Душанбеде елшілігі бар.

Тәжікстанның Астанада елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Түркия}}
|2 наурыз, 1992&lt;ref name=&quot;auto38&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-and-kazakhstan.en.mfa|title=Relations between Turkey and Kazakhstan|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=6 October 2020}}&lt;/ref&gt;
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Түркия қатынастары}}Қазақстанның Анкарада елшілігі және Ыстамбұлда бас консулдығы бар.

Түркияның Астанада елшілігі және Алматыда Бас консулдығы бар.

Екі ел де Азиядағы ынтымақтастық жөніндегі диалогтың, Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымының, Халықаралық Түркі мәдениеті ұйымының, ИЫҰ, ТАКМ, Түркі кеңесінің, ТүркПА, ЕҚЫҰ және ДСҰ-ның мүшелері болып табылады.

Екі ел арасындағы тауар айналымының көлемі 2019 жылы 3,9 миллиард АҚШ долларын құрады (қазақстандық экспорт/импорт: 3/0,9 миллиард АҚШ доллары).

Түркия Қазақстан Республикасын мойындаған алғашқы мемлекет болды.

Юнус Эмре институтының Астанада жергілікті штаб-пәтері бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Түрікменстан}}
|[[5 қазан]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан-Түрікменстан қатынастары}}Қазақстанның Ашхабадта елшілігі бар.

Түркіменстанның Астанада елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Өзбекстан}}
|[[23 қараша]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан-Өзбекстан қатынастары}}Қазақстан-Өзбекстан қатынастары әрқашан шынайы және берік болды. Қазақстанның қарқынды дамуынан бастап Өзбекстан президенті Каримов мырза Қазақстанға бірнеше рет барды.
|}

=== Еуропа ===
{{Ұйым|атауы=Еуропалық еркін сауда қауымдастығы|мүшелік={{Байрақ|Исландия}}&lt;br&gt;
{{Байрақ|Лихтенштейн}}&lt;br&gt;
{{Байрақ|Норвегия}}&lt;br&gt;
{{Байрақ|Швейцария}} &lt;br&gt;|тілдер=[[Француз тілі|француз]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Исланд тілі|исланд]], [[Италиян тілі|итальян]], [[Романш тілі|романш]], [[Норвег тілі|норвег]]}}

==== Еуропалық еркін сауда қауымдастығы ====
{{Негізгі мақала|Еуропалық еркін сауда қауымдастығы}}
ЕЕСҚ, [[Исландия]], Лихтенштейн, Норвегия және Швейцарияға мүше мемлекеттердің делегациялары 2011 жылғы 11-13 қаңтарда Женевада кең ауқымды еркін сауда келісімі бойынша келіссөздердің бірінші раундын өткізу үшін Ресеймен, Беларусьпен және Қазақстанмен кездесті.

ЕЕСҚ пен Ресей/Беларусь/Қазақстан арасындағы еркін сауда туралы келіссөздердің басталғаны туралы 2010 жылғы қарашада бірлескен техникалық-экономикалық негіздемені қамтитын дайындық процесінен кейін қатысушы жеті мемлекеттің министрлері жариялады.

Еркін сауда туралы келіссөздердің 11-ші раунды 2014 жылғы 27-30 қаңтар аралығында Астанада, Қазақстанда өтті. 2014 жылдың сәуіріне жоспарланған келіссөздердің 12-ші кезеңі кейінге қалдырылды.

==== Еуропа одағы ====
{{Негізгі мақала|Қазақстан-Еуропа Одағы қатынастары}}
Қазақстанмен әріптестік және ынтымақтастық туралы келісім (ҚПҚ) Еуропалық Одақ пен Қазақстан арасындағы 1999 жылы күшіне енген сәттен бастап екіжақты қатынастардың құқықтық негізі болып табылады. 2006 жылғы қарашада ЕО мен Қазақстан арасындағы энергетика саласындағы ынтымақтастық жөніндегі өзара түсіністік туралы Меморандумға қол қойылып, ынтымақтастықты кеңейту үшін негіз қаланды.

Еуропалық комиссияның Болашақ көмегі мынадай басым бағыттарға бағытталатын болады: саяси, экономикалық, сот және әлеуметтік деңгейлердегі реформалардың ағымдағы процесіне жәрдемдесу, инфрақұрылым салу және энергетика секторындағы ынтымақтастық.

ЕО ынтымақтастығының жалпы мақсаттарын, саясаттың жауап шараларын және Орталық Азия үшін басым бағыттарды ЕО-ның Орталық Азия үшін 2007-2013 жылдарға арналған өңірлік стратегиясы туралы құжаттан табуға болады. Даму мақсатында ынтымақтастық құралы (DCI) шеңберіндегі көмекке қосымша Қазақстан бірнеше ағымдағы өңірлік бағдарламаларға қатысады.

2015 жылғы 20 қаңтарда Қазақстан мен ЕО арасындағы Кеңейтілген әріптестік пен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. Бұл келісім Қазақстан мен ЕО арасындағы саяси және экономикалық қатынастарды нығайтуға айтарлықтай ықпал ететін болады. Бұл тараптар арасындағы сауда, қызметтер мен инвестициялар ағынын ұлғайтады және Қазақстанның саяси және әлеуметтік дамуына ықпал ететін болады.&lt;ref name=&quot;EPCA&quot;&gt;{{cite web|title=Press release: EU and Kazakhstan initial Enhanced Partnership and Cooperation Agreement|url=http://eeas.europa.eu/statements-eeas/2015/150120_01_en.htm|website=eeas.europa.eu/}}&lt;/ref&gt;

Екіжақты қатынастар [[COVID-19 пандемиясы|пандемиядан]] кейін Қазақстан Президентінің 2021 жылғы қарашада ЕО-ға сапарына байланысты қайта бағдарланды. Бұл сапар Тоқаевтың 2019 жылы президент болғаннан бері Еуропаға алғашқы сапары болды.&lt;ref name=&quot;eu-1st-visit&quot;&gt;{{cite web|title=EU-Kazakhstan cooperation in the spotlight as President Tokayev visits Brussels|url=https://www.european-views.com/2021/11/eu-kazakhstan-cooperation-in-the-spotlight-as-president-tokayev-visits-brussels/}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;width:100%; margin:auto;&quot;
! width=&quot;15%&quot; |Ел
! width=&quot;12%&quot; |Ресми қарым-қатынас орнады
!Ескертпелер
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Албания}}
|[[21 қыркүйек]] [[1993 жыл|1993]]
|{{Негізгі мақала|Албания — Қазақстан қатынастары}}Албания Қазақстанда Мәскеудегі (Ресей) елшілігі арқылы ұсынылған.

Қазақстан Албанияда Анкарадағы (Түркия) елшілігі арқылы ұсынылған.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Аустрия}}
|[[19 ақпан]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Аустрия — Қазақстан қатынастары}}Аустрияның Астанада елшілігі бар.

Қазақстанның Венада елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Болгария}}
|[[5 шілде]] [[1992]]
|{{Негізгі мақала|Болгария — Қазақстан қатынастары}}1994 жылдан бастап Болгарияның Астанада елшілігі бар.

2004 жылдың қараша айынан бастап Қазақстанның Софиядағы Елшілігі мен құрметті консулдығы бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Хорватия}}
|[[16 қазан]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Хорватия қатынастары}}Екі ел арасындағы қарым-қатынас өте тығыз. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2001,2006 жылдары Хорватияға мемлекеттік сапармен барды және 2015 жылдың жазында Хорватияға барады деп күтілуде. Хорватия Президенті Степан Месич Қазақстанға бірнеше рет барды. Хорватияның Сыртқы істер министрі Весна Пусич Қазақстанға 2014 жылы барды, ал Премьер-Министр Зоран Миланович бұл елге 2015 жылғы 27 Мамырда барды.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Дания}}
|[[6 мамыр]] [[1992]]
|{{Негізгі мақала|Дания — Қазақстан қатынастары}}
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Финляндия}}
|[[13 мамыр]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Финляндия қатынастары}}Финляндияның Астанада елшілігі бар.

Қазақстанның Хельсинкиде елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Франция}}
|[[25 қаңтар]] [[1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Франция қатынастары}}

* Қазақстан мен Франция 1993 жылы Президент Миттеран тұсында екіжақты қарым-қатынас орнатты.
* Президент Назарбаев тәуелсіздік алғаннан бері елге он рет барды.
* Президент Николя Саркози 2009 жылы Қазақстанға барды.
* 2017 жылы Қазақстанда Дүниежүзілік ЭКСПО көрмесі өткізілгеннен кейін Франко-қазақстандық қатынастар нығайды.
* Қазақстан мен Франция аэроғарыш саласына бағытталған 11 технологиялық жобаны іске асырды.
* Президент Франсуа Олланд Қазақстанға 2014 жылдың желтоқсанында келді.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Германия}}
|[[11 ақпан]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Германия — Қазақстан қатынастары}}Германияның Астанада елшілігі бар.

Қазақстанның Берлинде елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Грекия}}
|[[1 қазан]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Грекия — Қазақстан қатынастары}}Грекияның Астанада елшілігі бар.

Қазақстанның Афиныда елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Мажарстан}}
|[[23 наурыз]] [[1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Мажарстан қатынастары}}Мажарстан 1992 жылы наурызда Астанада елшілік ашты.

Қазақстан 1993 жылы қыркүйекте Будапештте елшілік ашты.

Сыртқы істер министрі Эрлан Ыдырысов 2013 жылдың 20 қарашасында Мажарстанға алғашқы мемлекеттік сапарын жасады

Мажарстанның Сыртқы істер министрі Виктор Орбан аак &quot;бауырлас халықтың ілгерілеуі&quot; арқылы екіжақты қатынастарды жандандырды.

|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Латвия}}
|[[30 желтоқсан]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Латвия қатынастары}}Қазақстан 1991 жылы 23 желтоқсанда Латвияның тәуелсіздігін мойындады.

Латвия 1992 жылы 8 қаңтарда Қазақстанның тәуелсіздігін мойындады.

Қазақстан Латвияда Вильнюстегі (Литва) елшілігі арқылы және Ригадағы құрметті консулдық арқылы өкілдік етеді.

Латвияның Астанада елшілігі және Алматыда Құрметті консулдығы бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Литва}}
|[[15 маусым]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Литва қатынастары}}Қазақстанның Вильнюсте елшілігі бар.

Литваның Астанада елшілігі және Алматыда Құрметті консулдығы бар.

Литва сыртқы істер министрлігі: 2011 жылғы 30 қыркүйекте мұрағатталған Қазақстанмен екіжақты қатынастардың тізімі (тек литва тілінде).

Сыртқы істер министрі Ыдырысов пен Сыртқы істер министрі Линас Линкевичиус 2014-2015 жылдарға арналған іс-қимыл жоспарына қол қойды.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Монако}}
|
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Монако қатынастары}}Қазақстан мен Монако туризм саласындағы ынтымақтастық туралы келісімге 2013 жылғы 27 қыркүйекте қол қойды

2013 жылы Қазақстан мен Монако 73 миллиард долларлық сауда және инвестициялық келісімге қол қойды
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Нидерланд}}
|[[10 қыркүйек]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Нидерланд қатынастары}}Қазақстанның Гаагада елшілігі бар.

Нидерландының Астанада елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Норвегия}}
|[[5 маусым]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Норвегия қатынастары}}Қазақстанның Ослода елшілігі бар.

Президент Назарбаев Ослоға алғаш рет 2001 жылдың сәуір айында келді.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Польша}}
|[[6 сәуір]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Польша қатынастары}}Қазақстанның Варшавада елшілігі бар.

Польшаның Астанада елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Румыния}}
|[[11 шілде|15 шілде]] [[1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Румыния қатынастары}}Қазақстанның Бухарестте елшілігі және Клуж-Напокта Құрметті консулдығы бар.

Румынияның Астанада елшілігі бар.

Қазақстанда шамамен 20 000 румын тұрады.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Ресей}}
|[[21 қазан]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан-Ресей қатынастары}}Қазақстанда Қазақстанның Мәскеудегі елшілігі, Санкт-Петербург, Астрахань және Омбыдағы бас консулдықтары бар. Ресейдің Астанадағы елшілігі және Алматы мен Оралдағы консулдықтары бар.

Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Ресей мен Қазақстан арасындағы дипломатиялық қатынастар өзгеріп отырды, бірақ екі ел де аймақтық істерде ерекше күшті серіктес және Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымының, Шанхай ынтымақтастық ұйымының және Еуразиялық экономикалық одақтың негізгі жақтаушылары болып қала береді. Қазақстан-Ресей қатынастары кейде астананың Америка Құрама Штаттарымен әскери және экономикалық ынтымақтастығына, сондай-ақ Ресейдің Байқоңыр ғарыш айлағын пайдалануды жалғастыру туралы келіссөздерге байланысты шиеленісті болды, алайда екі ел бұрынғы кеңестік республикалар арасында Ресей мен Беларусь арасындағы ынтымақтастықтан кейінгі екінші орында тұрған әскери және экономикалық ынтымақтастықтың жоғары деңгейін сақтап қалды. Қазақстан Ресейдің мұнай мен газын айтарлықтай төмендетілген мөлшерлемелер бойынша сатады, ал ресейлік кәсіпорындар Қазақстан экономикасына қомақты қаражат салады.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Испания}}
|[[11 ақпан]] [[1992]]
|{{Негізгі мақала|Испания — Қазақстан қатынастары}}Қазақстанның Мадридте елшілігі бар.

Испанияның Астанада елшілігі бар.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Швейцария}}
|[[1 маусым]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Швейцария қатынастары}}Қазақстан Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары Рахат Әлиев 2006 жылғы 13-14 қарашада Швейцарияның Берн қаласында Швейцарияның Сыртқы істер министрінің орынбасары Антон Тельманмен кездесті. Талманн Швейцарияның федералды кеңесі Қазақстанда елшілік ашуды қарастырып жатқанын мәлімдеді: &quot;Швейцария өзінің қарқынды дамуы мен аймақтағы рөлінің артуына байланысты Сіздің еліңізбен қарым-қатынасты жан-жақты дамытуға мүдделі. Осыған байланысты Берн болашақта осы елде өзінің дипломатиялық қатысуының артуын қарастыруда Швейцария елшілігінің ашылуы&quot;. Ол оның Үкіметінің 2009 жылы Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының төрағасы лауазымына Қазақстанның кандидатурасын қолдайтынын растады. Екі министр де сауда, көші-қон және қоршаған орта мәселелерін талқылады.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Украина}}
|[[23 қараша]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Украина қатынастары}}Қазақстанның Киевтегі елшілігі және Одессадағы Құрметті консулдығы бар.

Украинаның Астанада елшілігі және Алматыда Бас консулдығы бар.

2014 жылы Украинаның оңтүстік-шығысында әскери қақтығыс басталғаннан кейін Қазақстан Украинаға гуманитарлық көмек көрсетті. 2014 жылдың қазан айында Қазақстан Украинадағы халықаралық Қызыл Крест комитетінің гуманитарлық қызметіне 30 000 доллар аударды. 2015 жылдың қаңтарында Қазақстан гуманитарлық дағдарысты жеңілдетуге көмектесу үшін Украинаның оңтүстік-шығыс аймақтарына 400 000 доллар көлемінде көмек жіберді.
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Ұлыбритания}}
|[[19 ақпан]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Қазақстан — Ұлыбритания қатынастары}}Ұлыбритания 1992 жылдың қазан айында Астанада елшілік ашты.

Қазақстан Лондонда 1996 жылы ақпанда елшілік ашты.

Дэвид Кэмерон Қазақстанға келген премьер-Министрдің бірінші міндетін атқарушы болды.
|}

=== Океания ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;width:100%; margin:auto;&quot;
! width=&quot;15%&quot; |Ел
! width=&quot;12%&quot; |Ресми қарым-қатынас орнады
!Ескертпелер
|- valign=&quot;top&quot;
|{{байрақ|Аустралия}}
|[[22 маусым]] [[1992 жыл|1992]]
|{{Негізгі мақала|Аустралия — Қазақстан қатынастары}}

* Аустралия Қазақстанда Ресейдің Мәскеудегі елшілігінде аккредиттелген.
* Қазақстан Аустралияда Сингапурдағы елшілікте аккредиттелген және Сиднейде Бас консулдығы бар.
|}

== Шекара мәселелері ==
{{Негізгі мақала|Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы}}[[Сурет:Kazakhstan political map 2000.jpg|нобай|250x250 нүкте|Қазақстанмен шектесетін мемлекеттер]]
Тек 2005 жылы Қазақстан, Ресей, Түркіменстан және Өзбекстан өздерінің ортақ шекараларын белгілеуді бастауға келісті. Каспий теңізіндегі Түрікменстанмен теңіз түбі бойынша шекара келісілмеген және Каспий теңізінің суын пайдалану халықаралық Келісіммен реттелмеген мәселе болып табылады.

Премьер-Министрдің бірінші орынбасары Бақытжан Сағынтаевтың айтуынша, 2015 жылы Қазақстан мен Қытай 24 трансшекаралық өзенді су тарату туралы үкіметаралық келісімге қол қояды.&lt;ref name=&quot;Kazakhstan and China develop economic and politic al cooperation&quot;&gt;{{cite web|title=Kazakhstan and China develop economic and politic al cooperation|date=14 May 2014|url=http://www.inform.kz/rus/article/2658155|publisher=www.inform.kz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA1&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan/ Kazakhstan – Transnational Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109132304/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan |date=2021-01-09 }} CIA World Factbook&lt;/ref&gt;

== Ядролық қаруды таратпау ==
{{Негізгі мақала|Ядролық қаруды таратпау туралы шарт}}
[[Сурет:Wfm sts overview.png|нобай|250x250 нүкте|Семей сынақ полигонының шолу картасы]]
Кеңес одағы 1991 жылы желтоқсанда ыдыраған кезде Қазақстан 1410 ядролық оқтұмсық пен [[Семей полигоны|Семей ядролық қаруды сынау полигонын]] мұра етті. 1995 жылдың сәуіріне қарай Қазақстан Ресейдің оқтұмсықтарын қайтарып алды, ал 2000 жылдың шілдесіне қарай Семей қаласындағы ядролық сынақтар инфрақұрылымын жойды.

2009 жылғы 2 желтоқсанда БҰҰ Бас хатшысы [[Пан Ги Мун]] мен Қазақстан Республикасы 29 тамызды Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні, 1991 жылы Қазақстанның Семей сынақ полигонын жабуының мерейтойы деп жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/events/againstnucleartestsday/|title=International Day against Nuclear Tests (29 August)|publisher=United Nations|access-date=September 9, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en-maktoob.news.yahoo.com/un-calls-global-efforts-ban-n-tests-023921015.html|title=UN calls for global efforts to ban n-tests|work=Yahoo! News Maktoob|date=August 30, 2013|access-date=September 9, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NTI1&quot;&gt;{{cite web|title=NTI Kazakhstan Profile|url=http://www.nti.org/country-profiles/kazakhstan/|publisher=Nuclear Threat Initiative|access-date=2016-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160224065903/http://www.nti.org/country-profiles/kazakhstan/|archive-date=2016-02-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Қазақстан Президенті Назарбаевтың ядролық қаруды таратпау ісіне қосқан үлесін [[Жапония]] жоғары бағалады. 2016 жылдың қараша айында Жапонияға сапары кезінде Нұрсұлтан Назарбаев таратпау жөніндегі күш жігері үшін Хиросиманың арнайы Құрметті азаматы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nazarbayev's Visit to Hiroshima Highlights Joint Striving for Nuclear Disarmament|url=http://astanatimes.com/2016/11/nazarbayevs-visit-to-hiroshima-highlights-joint-striving-for-nuclear-disarmament/|website=astanatimes.com|date=10 November 2016}}&lt;/ref&gt;

== Заңсыз есірткі ==
Қазақстанда каннабисті және аз дәрежеде апиынды заңсыз өндіру халықаралық проблема болып табылады, өйткені егіннің көп бөлігі басқа елдерде, әсіресе Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына (ТМД) мүше басқа мемлекеттерде сатылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасының бағалауы бойынша 1998 жылы Қазақстанда &quot;кем дегенде 1517 тонна каннабис&quot; жиналды.

Кеңес Одағының ыдырауымен Қазақстан Оңтүстік-Батыс Азияда, негізінен Ауғанстаннан өндірілетін есірткі транзитінің ірі еліне айналды. 2001 жылы Қазақстан билігі есірткінің заңсыз айналымының 1320 жағдайы туралы хабарлады және 18 метрикалық тонна есірткіні тәркіледі. Алайда, бұл заңсыз айналымның нақты жалпы көлемінің үлесі ретінде қарастырылады, ал кең таралған сыбайлас жемқорлық Үкіметтің есірткіге қарсы әрекеттеріне кедергі келтіруді жалғастыруда; Transparency International Қазақстанға 0-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша 2,2 балл берді, мұнда 0 &quot;қатты жемқор&quot; мемлекетті көрсетеді. Ресей және Еуропаның басқа бөліктері осы препараттардың негізгі нарықтары болып табылады, дегенмен есірткіні тұтыну Қазақстанда да өсуде.&lt;ref name=&quot;CIA1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;narco&quot;&gt;[http://www.silkroadstudies.org/new/inside/research/narcotics_crime/FactSheet/2004/Kazakhstan.pdf Kazakhstan Narcotics Factsheet 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061007164407/http://www.silkroadstudies.org/new/inside/research/narcotics_crime/FactSheet/2004/Kazakhstan.pdf|date=2006-10-07}} The Central Asia-Caucasus Institute &amp; Silk Road Studies Program&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.transparency.org/content/download/2274/14262/file/TI%20Annual%20Report%202004.pdf 2004 Annual Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902224502/http://www.transparency.org/content/download/2274/14262/file/TI%20Annual%20Report%202004.pdf|date=2010-09-02}} Transparency International&lt;/ref&gt;

== НАТО ==
{{Негізгі мақала|Бейбітшілік үшін әріптестік бағдарламасы}}
[[Сурет:Partnership for Peace members.svg|нобай|250x250 нүкте|Қызыл-сары: Бейбітшілік үшін серіктестік мүшелері]]
Қазақстан 1994 жылғы 27 мамырдан бастап НАТО-ның &quot;Бейбітшілік жолындағы серіктестік&quot; бағдарламасының мүшесі болып табылады. 2014 жылдың қазан айында Қазақстан мен НАТО бейбітшілік жолындағы серіктестік аясындағы ынтымақтастықтың 20 жылдығын атап өтті. Осы мақсатта 2014 жылғы 6-10 қазан аралығында НАТО делегациясы қоғамдық дипломатия жөніндегі іс-шаралар сериясына қатысу үшін Қазақстанға барды. Қазақстанның ресми тұлғаларымен кездесулер арасында делегаттар Назарбаев пен Астанадағы Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеттеріне барып, НАТО-ның Орталық Азия аймағындағы серіктестермен өзара іс-қимылын түсіндіретін дәрістер оқыды және НАТО-ның Уэльстегі жуырдағы саммитінің негізгі қорытындылары туралы аудиторияны хабардар етті, НАТО мен Ауғанстан арасындағы әріптестік саясатына ерекше назар аударды.&lt;ref name=&quot;nato2&quot;&gt;{{cite web|title=NATO and Kazakhstan mark 20 years of cooperation|url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_113927.htm?selectedLocale=en|website=North Atlantic Treaty Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nato1&quot;&gt;{{cite web|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_82584.htm|website=North Atlantic Treaty Organization}}&lt;/ref&gt;

НАТО делегациясы 2015 жылдың бірінші жартыжылдығында Астанаға барып, 2015 жылдың екінші жартысында қазақстандық тараппен бірлескен іс-шара өткізуді жоспарлап отыр. НАТО - Қазақстанның болашақ бірлескен іс-шаралары бітімгершілік күштерді дамытуға және тәжірибе алмасуға бағытталған &quot;бейбітшілік жолындағы әріптестік&quot; бағдарламасы шеңберінде өткізілетін болады.&lt;ref name=&quot;nato1b&quot;&gt;{{cite web|title=NATO Representatives to Visit Kazakhstan This Year|url=http://www.astanatimes.com/2015/02/nato-representatives-visit-kazakhstan-year/|website=astanatimes.com/}}&lt;/ref&gt;

== Визалық режим ==
{{Негізгі мақала|Қазақстанның визалық саясаты|Қазақстан азаматтарына қойылатын визалық талаптар}}
[[Сурет:Visa policy of Kazakhstan.svg|нобай|250x250 нүкте|Қазақстанның визалық саясаты]]
Шетелдік инвесторлар кеңесінің 27-ші отырысында Президент Назарбаев Америка Құрама Штаттары, Нидерланды, Ұлыбритания, Франция, Германия, Италия, Малайзия, БАӘ, Оңтүстік Корея және Жапония азаматтары үшін визасыз кіру туралы жариялады. Қазіргі уақытта Қазақстан мен Америка Құрама Штаттары бір-бірінің азаматтарына 5 жылдық виза береді.

Бұл экономиканы әртараптандыру мақсатына қол жеткізуге мүмкіндік береді, сондай-ақ әлемге Қазақстанның мәдени мұрасымен жақсы танысуға көмектеседі. 2001 жылдан 2012 жылға дейін Қазақстан туризмнен түскен табысын екі есеге арттырды. Сарапшылар Қазақстан жеңілдетілген визалық режимнің арқасында туризмнен пайда табуды жалғастырады деп күтеді.

2014 жылғы 15 шілдеде Қазақстан 10 ел: Ұлыбритания, АҚШ, Германия, Франция, Италия, Біріккен Араб Әмірліктері (БАӘ), Малайзия, Нидерланды, Оңтүстік Корея және Жапония үшін визасыз режимнің пилоттық жобасын іске қосты. Бұл елдердің азаматтары бір мезгілде 15 күнтізбелік күнге дейінгі мерзімге визасыз Қазақстан арқылы кіре, Кете және транзитпен жүре алады.&lt;ref name=&quot;visar1&quot;&gt;{{cite web|title=Visa-Free Travel as Way to Stimulate Investment, Tourism|url=http://www.astanatimes.com/2014/07/visa-free-travel-way-stimulate-investment-tourism/|website=astanatimes.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visafree&quot;&gt;{{cite news|title=Kazakhstan announces visa-free entry for investors from 10 nations|url=http://en.tengrinews.kz/politics_sub/Kazakhstan-announces-visa-free-entry-for-investors-from-10-nations-254140/|publisher=TengriNews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;silkroadreporters1&quot;&gt;{{cite web|title=The New Kazakhstan Visa Regime and Investment|url=http://www.silkroadreporters.com/2014/08/21/new-kazakhstan-visa-regime-investment/|website=Silk Road Reporters|access-date=2014-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903054104/http://www.silkroadreporters.com/2014/08/21/new-kazakhstan-visa-regime-investment/|archive-date=2014-09-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2015 жылғы 26 маусымда Қазақстан визасыз сынақ режиміне енгізілген елдердің санын кеңейтетін қаулы шығарды және бұл режимді 2017 жылғы 31 желтоқсанға дейін ұзартты. Қазір тізімге Австралия, Бельгия, Финляндия, Франция, Германия, Мажарстан, Италия, Жапония, Малайзия, Монако, Нидерланды, Норвегия, Сингапур, Испания, Швеция, Швейцария, БАӘ, Ұлыбритания және АҚШ сияқты 19 ел кіреді.

2017 жылдың 1 қаңтарынан бастап Қазақстан 20 дамыған ел үшін визасыз режим енгізді. Бұл елдерге ЭЫДҰ, Малайзия, Монако, БАӘ және Сингапур мүшелері кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kazakhstan abolished visa regime for 20 developed countries|url=http://www.eturbonews.com/72170/kazakhstan-abolished-visa-regime-20-developed-countries|website=eturbonews.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visar2&quot;&gt;{{cite web|title=Kazakhstan Expands Visa-Free Regime up to 19 Countries, Extends It to End of 2017|url=http://www.astanatimes.com/2015/07/kazakhstan-expands-visa-free-regime-up-to-19-countries-extends-it-to-end-of-2017/|website=astanatimes.com}}&lt;/ref&gt;

== Біріккен Ұлттар ұйымы ==
{{Негізгі мақала|Қазақстан және БҰҰ}}
[[Сурет:Kazpost mark. 30 Years of Kazakhstan UN Membership.jpg|нобай|282x282 нүкте|Қазақстан Республикасының Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелігінің 30 жылдығы, Қазпошта маркасы]]Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін үш ай өткен соң, 1992 жылы 2 наурызда Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі болды.

Бас Ассамблея барысында 2012 жылғы 12 қарашада Қазақстан алғаш рет Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің мүшесі болып сайланды. Олардың Азиялық Топтағы орны және олардың мерзімі 2015 жылы аяқталады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thehill.com/blogs/congress-blog/foreign-policy/271693-kazakhstans-appointment-to-unhcr|title=Kazakhstan's appointment to UNHCR|author=Erlan Idrissov, minister of foreign affairs, Kazakhstan|work=The Hill|access-date=February 20, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gast2012&quot;&gt;{{cite web|last=Gast|first=Alice P.|title=From Cold War to Warm Relations|url=http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2012/from-cold-war-to-warm-relations|work=Science &amp; Diplomacy|access-date=July 29, 2013|date=March 9, 2012}}&lt;/ref&gt;

2013 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы күні Сыртқы істер министрі Эрлан Ыдырысов БҰҰ Бас Ассамблеясының алдында сөз сөйлеп, БҰҰ Алматыда өңірлік орталық құруы тиіс деп мәлімдеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Вена мен Бангкок арасында аймақтық тараулары болмағандықтан, Алматыда халықаралық ұйымның 18 аймақтық тарауы орналасқан және Орталық Азия мен оның көршілерінің дамуы үшін өте маңызды болады.

Біріккен Ұлттар Ұйымының 68-ші Ассамблеясында Сыртқы істер министрі Ыдырысов Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде 2017-2018 жылдарға тұрақты емес орын алуға өтінімі туралы жариялады. Осы кезде олар және Тайланд өздерінің өтініштерін жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.usnews.com/opinion/articles/2013/10/21/kazakhstan-is-a-serious-candidate-for-the-un-security-council?page=2|title=Put Kazakhstan on the U.N. Security Council|author=Kairat Umarov|work=U.S. News &amp; World Report|access-date=February 20, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.trend.az/regions/casia/kazakhstan/2194408.html|title=Kazakh Foreign Minister arrives in New York for 68th session of UN General Assembly|date=September 26, 2013|work=Trend|access-date=February 20, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029203939/http://en.trend.az/regions/casia/kazakhstan/2194408.html|archive-date=October 29, 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmultimedia.com/politics/Thailand-lobbies-for-position-on-UN-Security-Counc-30215627.html|title=Thailand lobbies for position on UN Security Council|date=September 25, 2013|work=The Nation|access-date=February 20, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://issuu.com/kazakhstan_mfa/docs/astana_calling_no_327|title=ISSUU – Astana calling no 327 by Ministry of Foreign Affairs, Kazakhstan|author=Ministry of Foreign Affairs, Kazakhstan|work=Issuu|access-date=February 20, 2015}}&lt;/ref&gt;

2015 жылдың ақпан айында Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемесі Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Қазақстанда Қазақ ұлттық медицина университетінде алғашқы медициналық-санитарлық көмектің жаңа географиялық бөлінген кеңсесін (GDO) ашты. С. Асфендияров Алматыда. Қазақ медициналық университеті басшысының айтуынша, Алматыдағы ДДҰ Еуропалық бюросының GDO-сы БҰҰ-мен қаржыландырылады.

2015 жылғы шілдеде Қазақстан Дүниежүзілік ЮНЕСКО Клубтары Федерациясының (WCF) Атқарушы кеңесіне WCF тоғызыншы дүниежүзілік конгресінде, ЮНЕСКО орталықтары мен қауымдастығында қабылдандыs.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kazakhstan accepted into UNESCO WCF Executive Council|url=http://astanatimes.com/2015/08/kazakhstan-accepted-into-unesco-wcf-executive-council/|access-date=2015-09-29}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы 6 мамырда Қазақстанның Сыртқы істер министрі Еран Ыдырысов Нью-Йорктегі БҰҰ штаб-пәтерінде жоғары деңгейдегі екі кездесуде сөз сөйледі. Сыртқы істер министрі Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымының 100 жылдығына орай 2045 жылға қарай ядролық қарусыз бейбітшілікке шақырады деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kazakhstan calls for nuclear free world by 2045|url=http://bigstory.ap.org/article/9168a36dafe64b2e84bd15e38adc358a/kazakhstan-calls-nuclear-free-world-2045|website=bigstory.ap.org}}&lt;/ref&gt;

Қазақстан 2 тамызда Нью-Йорктегі БҰҰ штаб-пәтерінде Климаттың өзгеруі туралы Париж келісіміне қол қойды. Қазақстан Сенаты 2016 жылғы 27 қазанда Париж келісімін ратификациялады. Париж келісіміне сәйкес Қазақстан парниктік газдар шығарындыларын 2030 жылға қарай 1990 жылы байқалған деңгейге дейін 15-20% - ға қысқартуға міндеттенді.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kazakh Senate ratifies Paris Agreement|url=http://www.inform.kz/en/kazakh-senate-ratifies-paris-agreement_a2963203|website=inform.kz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|title=Ban congratulates Kazakhstan on its signing of the Paris Agreement on climate change|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=54619#.V-QnmT4rLs1|website=un.org}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы наурызда Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелігінің 25 жылдығын атап өтті. Осы мерейтойды атап өту үшін Қазақстан Тұңғыш Президенті кітапханасының мұражайында &quot;Қазақстан және Біріккен Ұлттар Ұйымы: бейбітшілік үшін өзара іс-қимыл&quot; көрмесін ашты. Ынтымақтастықтың 25 жылында БҰҰ Қазақстанда Біріккен Ұлттар Ұйымының даму бағдарламасын (БҰҰДБ), Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық балалар төтенше қорын (ЮНИСЕФ), Біріккен Ұлттар Ұйымының халық саласындағы қорын (ЮНФПА) және Біріккен Ұлттар Ұйымының білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымын (ЮНЕСКО) қоса алғанда, 15 өкілдікті ашты.

Астана 2017 жылдың маусым айында тұрақты даму мүддесі үшін энергетика жөніндегі сегізінші халықаралық форумның ұйымдастырушы қаласы болып табылады. Форумды Қазақстан БҰҰ Өңірлік комиссияларымен, сондай-ақ БҰҰДБ, ХЭА, МАГАТЭ, IRENA, Дүниежүзілік банк, ЮНИД, Копенгаген энергия тиімділігі орталығы және 21 ғасырдағы жаңартылатын энергия көздері саясаты жөніндегі желімен бірлесіп ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indepthnews.net/index.php/global-governance/un-insider/1063-kazakhstan-focuses-on-energy-for-sustainable-development|title=Kazakhstan Focuses on Energy for Sustainable Development - IDN-InDepthNews {{!}} Analysis That Matters|last=Kamarajan|first=Devendra|website=indepthnews.net|language=en-gb|access-date=2017-04-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Exhibition opens marking 25th anniversary of Kazakhstan's accession to UN|url=http://astanatimes.com/2017/03/exhibition-opens-marking-25th-anniversary-of-kazakhstans-accession-to-un/|website=astanatimes.com}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Kazakhstan in UN-9th March 2018.jpg|нобай|333x333 нүкте|2017-2018 жылдардағы Қазақсатнның БҰҰ Қауіпсіздік кеңесіндегі орны]]

=== Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі ===
{{Негізгі мақала|Қазақстанның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі мүшелігі}}
Қазақстан Швециямен, Боливиямен және Эфиопиямен бірге Қауіпсіздік Кеңесіне 2017 жылдың 1 қаңтарынан бастап екі жылдық мерзімге сайланды. Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшесі болып сайланған Орталық Азияның бірінші елі болды. Қазақстан 2018 жылғы 1 қаңтарда БҰҰ ҚК төрағасы қызметіне кірісті. Қазақстанның Сыртқы істер министрі Қайрат Әбдірахмановтың айтуынша, осы кезеңде Қазақстан халықаралық қоғамдастықтың назарын Орталық Азия мен Ауғанстан проблемаларына аударуға бағытталады.

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде болған кезінде басымдықтарды белгіледі. Оларға Ядролық қарусыздану мен таратпау, терроризм мен экстремизмге қарсы күрес, бейбітшілік пен бейбітшілікті орнатуға жәрдемдесу, сондай-ақ Орталық Азия өңіріндегі қауіпсіздік пен даму мәселелері кірді.&lt;ref name=&quot;un.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=FM Idrissov Visits Kabul, Dushanbe, Gathers Concerns to Present on UNSC|url=http://astanatimes.com/2016/11/fm-idrissov-visits-kabul-dushanbe-gathers-concerns-to-present-on-unsc/|website=astanatimes.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kazakhstan to preside in UNSC in Jan 2018|url=http://www.inform.kz/en/kazakhstan-to-preside-in-unsc-in-jan-2018_a3007345|website=inform.kz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unscchair&quot;&gt;{{cite news|title=Kazakhstan set to assume UNSC presidency Jan. 1|url=https://astanatimes.com/2017/12/kazakhstan-set-to-assume-unsc-presidency-jan-1/|agency=The Astana Times}}&lt;/ref&gt;

Президент Назарбаевтың БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне Жолдауын Қазақстанның Сыртқы істер министрі 2017 жылғы 10 қаңтарда өткен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің министрлер деңгейіндегі ашық пікірталастарында ұсынды. Жолдау Қазақстан Президентінің &quot; Әлем. 21 ғасыр&quot;. Онда Қазақстанның ядролық қарудан азат әлем құруға және адамзатты соғыстар мен қақтығыстардан арылтуға бейілділігі жарияланады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=President Nazarbayev's Political Address to UN Security Council Presented|url=http://astanatimes.com/2017/01/president-nazarbayevs-political-address-to-un-security-council-presented/|website=astanatimes.com}}&lt;/ref&gt;

Президент Назарбаев 18 қаңтарда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Жаппай қырып-жою қаруын таратпауға және Орталық Азиядағы қауіпсіздікті қамтамасыз етуді жақсарту жөніндегі осыған байланысты шараларға арналған брифингіне төрағалық етті. Бұл Орталық Азия елінің президенті БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің брифингіне бірінші рет төрағалық етті.

== Бейбітшілікті сақтау ==
{{Негізгі мақала|Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік күштері}}
Қазақстан өзінің бітімгершілік күштерін жіберген алғашқы ел Тәжікстан болды. 1992 жылғы 11 қарашада қиын жағдайға байланысты Тәжікстанның Жоғарғы Кеңесі ТМД елдеріне республикаға бітімгершілік күштерін енгізу туралы өтініш жасады. 1993 жылы 22 қаңтарда Минскіде өткен ТМД саммитінде мемлекет басшылары бұл үндеуді қарап, қолдады. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Ауғанстанмен шекараның бір бөлігін күзету үшін шекара, ішкі және Құрлық әскерлерінің роталарынан құрылған 700 адамнан тұратын жеке жиынтық батальонды Тәжікстанға жіберуді бұйырды. Жүктелген міндеттерді орындау барысында қазақстандық жауынгерлер Тәжікстан аумағына кіруге тырысқан қарулы құралымдардың шабуылдарын бірнеше рет тойтарып, қару мен есірткі контрабандасы жолына сенімді тосқауыл қойды. Қазақстан батальоны тәжік-ауған шекарасын 2001 жылға дейін жағдай тұрақтанғанға дейін күзеткен.&lt;ref name=omirim&gt;{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 428-467 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}&lt;/ref&gt;

Қазақстандықтар [[Ирак]]тағы операцияларға қатысып, 4 миллионға жуық жарылғыш құрылғыны залалсыздандырды. Сондай-ақ, бітімгерлер [[Батыс Сахара]]ға, [[Кот-д'Ивуар]]ға, [[Ливан]]ға бет алды. 2018 жылғы 31 қазанда Қазақстан БҰҰ-ның Оңтүстік Ливандағы бейбітшілікке жәрдемдесу жөніндегі миссиясына қатысу үшін 120 қазақстандық бітімгершілікті жіберді. Бұл қазақстандық әскери қызметшілердің миссияның 40 жылдық тарихында БҰҰДБ құрамында қызмет атқарған бірінші рет болды. 2020 жылғы 20 тамызда Қазақстан БҰҰДБ құрамына 60 бітімгерден тұратын екінші топты жіберді.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kazakhstan Deploys Second Group of Peacekeepers to UN Mission in Lebanon|url=https://astanatimes.com/2020/08/kazakhstan-deploys-second-group-of-peacekeepers-to-un-mission-in-lebanon/|website=The Astana Times}}&lt;/ref&gt;

1987 жылы Қарабах қақтығысы кезінде Назарбаев бейбіт делдал ретінде әрекет етті. 1992 жылы 27 тамызда Назарбаевтың бастамасымен Алматыда [[Әзірбайжан]], [[Армения]] және Қазақстан Сыртқы істер министрлерінің қатысуымен үшжақты келіссөздер басталды. 1992 жылы 1 қыркүйекте Әзірбайжан мен Армения арасындағы қантөгісті тоқтатуға қол жеткізілді.&lt;ref name=omirim/&gt;

2010 жылы Нұрсұлтан Назарбаев [[Қырғызстан]]дағы дағдарысты реттеуде шешуші рөл атқарды. Ол экс-президент Құрманбек Бакиевпен келіссөздер жүргізіп, оны Қазақстанға эвакуациялауды ұйымдастырды, бұл азаматтық соғыстың алдын алуға көмектесті.&lt;ref name=omirim/&gt;

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2014 жылдан бері [[Украина]] дағдарысын реттеу бойынша күш-жігерді қолдады. Қазақстан 2015 жылғы 11-12 ақпанда [[Минск]]іде Ресей, Украина, [[Франция]] және [[Германия]] басшыларының қатысуымен «Норман форматында» келіссөздер ұйымдастырып, бейбітшілік орнатуға жол ашуға шақырды.&lt;ref name=omirim/&gt;

Қазақстан [[Сирия]]дағы қақтығысты реттеуге қатысты. Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен 2015 жылы Астанада Сирияның оппозициялық топтарының кездесулері ұйымдастырылды, бұл «Астана бастамасының» қабылдануына әкелді. Назарбаев сонымен бірге Сириядағы жағдайды реттеу мақсатында Иордания Королі, Катар Әмірі, Иран президенті және басқаларын қоса алғанда, мұсылман әлемінің басшыларымен келіссөздер жүргізді.&lt;ref name=omirim/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://thediplomat.com/2015/05/kazakhstan-to-host-syria-talks/ | title = Kazakhstan to Host Syria Talks | publisher = The Diplomat | accessdate = 2021-06-25 | date = 2015-05-08 | archive-date = 2015-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150508151357/https://thediplomat.com/2015/05/kazakhstan-to-host-syria-talks/ | deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

Қазақстан халықаралық ұйымдардың қызметіне белсенді қатысты. 2010 жылы Қазақстан [[ЕҚЫҰ]]-ға, 2011 жылы [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]] төрағалық етті. Алғашқы күндерінен бастап [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]ның жұмысына белсенді қатысты, 2010-2011 жылдары оның төрағасы болды. 2016 жылы ел 2017-2018 жылдарға [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі]]нің тұрақты емес мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/казахстан-впервые-стал-председателем-совбеза-оон/a-41988111|title=Казахстан впервые стал председателем Совбеза ООН|date=2019-07-25|publisher=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210622230850/https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%B2%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B0-%D0%BE%D0%BE%D0%BD/a-41988111|archive-date=2021-06-22|access-date=2021-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2011 жылы Назарбаев G-Global жаңа коммуникациялық алаңын құруды ұсынды, өйткені оның пікірінше, G20 және G8 форматтары әлемдік дағдарысқа қарсы жоспар мәселесін шешпеді. G-Global идеясы-тағдырлы әлемдік шешімдер планетаның ең көп елдері мен азаматтарының қатысуымен демократиялық принциптер негізінде қабылдануы керек. Осы мақсатта проблемаларды, соның ішінде ел басшыларына немесе сарапшыларға қойылатын сұрақтарды және олардың жауаптарын талқылау үшін интернеттегі халықаралық ақпараттық-коммуникациялық платформа құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kazpravda.kz/articles/view/proekt-g-global-mir-innovatsii-i-vozmozhnostei|title=Проект G-Global: мир инноваций и возможностей|date=2020-07-06|publisher=Казахстанская правда|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720175610/https://www.kazpravda.kz/articles/view/proekt-g-global-mir-innovatsii-i-vozmozhnostei|archive-date=2021-07-20|access-date=2021-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2015 жылы Нұрсұлтан Назарбаев Қоры Astana Club халықаралық пікірталас алаңын ұйымдастырды, онда жыл сайын АҚШ, Ресей, Қытай, Еуропа, Таяу Шығыс және Азия елдерінің саяси қайраткерлері, дипломаттары мен сарапшылары жаһандық үрдістерді талқылау және бүкіл әлемге және Еуразиялық аймаққа әсер ететін проблемалардың шешімдерін іздеу мақсатында жиналады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://forbes.kz/finances/integration/nazarbaev_mir_nahoditsya_v_sostoyanii_tretey_mirovoy_voynyi/|title=Назарбаев: Мир находится в состоянии третьей мировой войны|date=2017-11-13|publisher=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20171121061254/https://forbes.kz/finances/integration/nazarbaev_mir_nahoditsya_v_sostoyanii_tretey_mirovoy_voynyi/|archive-date=2017-11-21|access-date=2021-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vlast.kz/novosti/30451-nazarbaev-obsudil-s-karzaem-problemu-konfliktuusih-storon-v-afganistane.html|title=Назарбаев обсудил с Карзаем проблему конфликтующих сторон в Афганистане|date=2018-11-13|publisher=Vlast.kz|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815190333/https://vlast.kz/novosti/30451-nazarbaev-obsudil-s-karzaem-problemu-konfliktuusih-storon-v-afganistane.html|archive-date=2020-08-15|access-date=2021-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://24.kz/ru/news/top-news/item/354083-zasedanie-astana-club-s-uchastiem-elbasy-nachalos-v-stolitse|title=Заседание Astana Club с участием Елбасы прошло в столице|date=2019-11-12|publisher=24.kz|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720175610/https://24.kz/ru/news/top-news/item/354083-zasedanie-astana-club-s-uchastiem-elbasy-nachalos-v-stolitse|archive-date=2021-07-20|access-date=2021-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шанхай ынтымақтастық ұйымы ==
[[Сурет:SCO Summit Ekaterinburg 2009.jpg|нобай|250x250 нүкте|Шанхай ынтымақтастық ұйымының саммиті, Екатеринбург, Ресей, 2009 жыл.]]
Қазақстан &quot;Шанхай бестігі&quot;деп аталатын [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]ның алғашқы құрылтайшыларының бірі болып табылады. Олар ұйымды 1996 жылы 26 сәуірде ресми түрде құрды, Шанхайда шекаралас аймақтарда әскери сенімділікті тереңдету туралы келісімге қол қойды. Содан бері Қазақстан ұйым аясындағы жаһандық саясаттың өте белсенді қатысушысы болды.

2013 жылғы 20 қыркүйекте Қырғызстанның Бішкек қаласында өткен ШЫҰ саммитінде Қазақстан көптеген мәселелерді талқылау үшін көшбасшылармен кездесті. Талқыланған негізгі мәселелердің бірі Америка Құрама Штаттары өз әскерлерін шығарғаннан кейін Ауғанстандағы аймақтық тұрақтылыққа назар аудару болды. Сондай-ақ, Қазақстан Иран мен Сирия үшін дипломатиялық шешімдер табу үшін мүшелерімен және бақылаушыларымен бірге Бішкек декларациясына қол қойды. Сирияға келетін болсақ, Қазақстан БҰҰ-ның рұқсатын алу қажеттілігіне байланысты тікелей араласуды көздемейтін дипломатиялық шешім табуға көмектескісі келді. Иранға келетін болсақ, Қазақстан Иран мен &quot;5+1&quot; тобы арасындағы Иранға уранды энергия тұтынуға қажетті деңгейде байытуға мүмкіндік беретін дипломатиялық шешімді көргісі келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mfa.gov.kz/en/#!/blog-of-the-minister/|title=The Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan &amp;#124; Main page|access-date=2013-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228143721/http://www.mfa.gov.kz/en#!/blog-of-the-minister/|archive-date=2017-12-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы қарашада Қазақстан адам құқықтары жөніндегі тарихтағы алғашқы осындай консультацияларға төрағалық етті. Кездесулер Бейжіңде өтті және ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің Адам құқықтары саласындағы ынтымақтастығын одан әрі нығайтуға бағытталған.

2017 жылғы 8-9 маусымда Астанада Шанхай ынтымақтастық ұйымының (ШЫҰ) 17-ші саммиті өтті. Саммит аясында Үндістан мен Пәкістанның ұйымға кіру рәсімі өтті. Осылайша, мүше мемлекеттердің жалпы саны сегізге дейін өсті: Қытай, Қазақстан, Қырғыз Республикасы, Ресей, Тәжікстан, Өзбекстан, Үндістан және Пәкістан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=India, Pakistan expand SCO's borders, anti-extremism convention tops agenda at Astana SCO summit|url=http://astanatimes.com/2017/06/india-pakistan-expand-scos-borders-anti-extremism-convention-tops-agenda-at-astana-sco-summit/|website=astanatimes.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=First human rights consultations in SCO history|url=http://www.inform.kz/en/first-human-rights-consultations-in-sco-history_a2972798|website=inform.kz}}&lt;/ref&gt;

== Басқа халықаралық ұйымдар ==
[[Сурет:Antarctic Treaty parties.svg|нобай|250x250 нүкте|Қазақстан консультативтік мәртебесі жоқ елдер қатарына кіреді]]

=== Антарктика туралы келісім ===
{{Негізгі мақала|Антарктика туралы келісім}}
Қазақстан Антарктика туралы шартқа 2014 жылдың қарашасында қосылып, оны ратификациялаған 51-ші ел болды.

Қазақстан бұған дейін [[Антарктика]]ға қызығушылық танытқан, ал шенеуніктер оны құрғақ дала елі үшін ауыз судың әлеуетті көзі ретінде анықтаған. Ел 2011 жылы Оңтүстік полюске алғашқы экспедициясын ұйымдастырды.&lt;ref name=&quot;MT&quot;&gt;{{cite web|title=Kazakhstan Joins Antarctic Treaty|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/kazakhstan-joins-antarctic-treaty/511630.html|website=themoscowtimes.com/}}&lt;/ref&gt;

=== Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) ===
[[Сурет:OECD member states map.svg|нобай|250x250 нүкте|ЭЫДҰ-ға мүше мемлекеттердің картасы]]
23 қаңтарда Давоста Дүниежүзілік экономикалық форумда Қазақстан Премьер-Министрі [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] пен [[экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы|'''экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының''']] (ЭЫДҰ) Бас хатшысы Анхель Гурриа Қазақстан мен ЭЫДҰ арасындағы ынтымақтастықтың 2015-2016 жылдарға арналған Елдік бағдарламасын іске асыру жөніндегі өзара түсіністік туралы Меморандумға қол қойды.

2016 жылдың шілдесінде Қазақстан ЭЫДҰ бәсекелестік комитетіне қабылданды, оның мақсаты монополияға қарсы реформаларды ілгерілету болып табылады. Қазақстан Комитетке қосылған Орталық Азияның бірінші елі болып табылады.

Қазақстан ЭЫДҰ халықаралық инвестициялар және көпұлтты кәсіпорындар туралы Декларацияға қосылып, 2017 жылғы маусымда ЭЫДҰ Инвестициялық комитетінің қауымдастырылған қатысушысы болды. ЭЫДҰ Инвестициялық комитеті Халықаралық инвестициялар мәселелері бойынша ынтымақтастық үшін жетекші үкіметтік форум болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kazakhstan joins OECD Declaration on International Investment|url=http://lenta.inform.kz/en/kazakhstan-joins-oecd-declaration-on-international-investment_a3038346|website=lenta.inform.kz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite web|title=Kazakhstan and OECD Sign Cooperation Agreement for 2015–2016|url=http://kznewsline.com/kazakhstan-and-oecd-sign-cooperation-agreement-for-2015-2016/|website=KzNewsline|access-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205195657/http://kznewsline.com/kazakhstan-and-oecd-sign-cooperation-agreement-for-2015-2016/|archive-date=2015-02-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Дүниежүзілік сауда ұйымы ===
[[Сурет:Fourth Global Review of Aid for Trade 1691 (9237986689).jpg|нобай|250x250 нүкте|Дүниежүзілік сауда ұйымының жиналысы]]
Қазақстан 1996 жылғы 29 қаңтарда [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|ДСҰ]]-ға кіруге өтінім берді. Қазақстан мен ДСҰ арасындағы қосылу туралы келіссөздер 20 жылға созылды және ұйым 2015 жылдың 30 қарашасында Қазақстанды өзінің 162-ші мүшесі ретінде қарсы алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kazakhstan|url=https://www.wto.org/english/thewto_e/acc_e/a1_kazakhstan_e.htm|website=wto.org|access-date=February 23, 2016}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы сәуірде ДСҰ Бас кеңесі Қазақстанның Швейцариядағы Елшісі және БҰҰ құрылымдары жанындағы Қазақстан Республикасының Тұрақты өкілі Жанар Айтжанова 2017 жылы ДСҰ сауда және қоршаған орта жөніндегі комитетінің төрағасы болатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.inform.kz/en/kazakhstan-chairs-wto-committee-for-trade-and-environment_a3016752|title=Kazakhstan chairs WTO Committee for Trade and Environment|website=inform.kz|language=ru|access-date=2017-05-03}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстан және ИЫҰ ===
[[Сурет:OIC Summit (1).jpg|нобай|250x250 нүкте|Бірінші Ислам Ынтымақтастық ұйымының саммиті]]
1995 жылы Қазақстан [[Ислам ынтымақтастық ұйымы|Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының]] мүшесі болды. Ұйым негізінен араб елдерінен тұрады, олармен қарым-қатынас стратегиялық деп аталады.

Бұл ұйымның ерекше жетістігі-2011 жылдың шілдесінен бастап төраға болып сайлау.

=== Қазақстан және ҰҚШҰ ===
[[Сурет:2023_Moscow_Victory_Day_Parade_15_(CSTO_leaders_highlighted).png|оңға|нобай|ҰҚШҰ мемлекеттерінің басшылары, сол жақтан оңға: [[Армения премьер-министрі]] [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]], [[Беларусь президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]], [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]], [[Қырғызстан президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]], [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] және [[Тәжікстан президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]]]
Қазақстан [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа]] қол қойған алғашқы 6 елдің қатарында болды. 2002 жылы Мәскеуде Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт сессиясынан кейін қатысушы елдер шарт негізінде ұйым құруға шешім қабылдады. 2009 жылдың ақпан айында Қазақстанда Матыбұлақ әскери полигонында алғашқы бірлескен оқу-жаттығулары өткен жедел әрекет етудің ұжымдық күштері ұйымдастырылды.

=== Қазақстан және ТМД ===
[[Сурет:RIAN_archive_848095_Signing_the_Agreement_to_eliminate_the_USSR_and_establish_the_Commonwealth_of_Independent_States.jpg|нобай|250x250 нүкте|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын (ТМД) құру туралы келісімге қол қою, 1991 жылғы 8 желтоқсан]]
Қазақстан бастапқыда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ның жұмысына және негізін қалауға белсенді қатысты. Қазақ тарапының бастамасымен 1991 жылы 21 желтоқсанда Алматыда ат үстінде кездесу ұйымдастырылып, Алматы декларациясына қол қойылды. Бүгінгі таңда Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы Халықаралық қатынастардың барлық салаларында қатысушы елдердің терең өзара интеграциялануына байланысты Қазақстанның сыртқы саясатында үлкен рөл атқарады.

== Дүниежүзілік дағдарысқа қарсы конференция ==
[[Сурет:Astana Economic Forum 4..jpg|нобай|250x250 нүкте|Астана экономикалық форумы]]
21-ші Дүниежүзілік дағдарысқа қарсы конференция БҰҰ Бас Ассамблеясының A/RES/67/19 &quot;халықаралық қаржы жүйесі және даму&quot; 2012 жылғы 21 қаңтардан 2013 жылғы 23 мамырға дейінгі VI Астана экономикалық форумы шеңберінде қарарының қолдауымен өткізілді. I-нің басты нәтижесі халықаралық сараптамалық қоғамдастықтың, БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің және БҰҰ Хатшылығының үлесін пайдалана отырып әзірленген Астана декларациясы мен Дүниежүзілік дағдарысқа қарсы жоспардың басшылық қағидаттары болды.&lt;ref name=&quot;WAC1&quot;&gt;{{cite journal|title=Concept of the World Anti-Crisis Plan|journal=WAC: World Anti-Crisis Conference|pages=1}}&lt;/ref&gt;

21-ші Дүниежүзілік дағдарысқа қарсы конференция БҰҰ Бас Ассамблеясының A/RES/67/19 &quot;халықаралық қаржы жүйесі және даму&quot; қарарының қолдауымен 2012 жылғы 21 желтоқсаннан 2013 жылғы 23 мамырға дейін VI Астана экономикалық форумы шеңберінде өткізілді. I-нің басты нәтижесі халықаралық сараптамалық қоғамдастықтың, БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің және БҰҰ Хатшылығының үлесін пайдалана отырып әзірленген Астана декларациясы мен Дүниежүзілік дағдарысқа қарсы жоспардың басшылық қағидаттары болдыБҰҰ - ға мүше барлық мемлекеттердің демократиялық принциптері мен мүдделеріне негізделген WAC жоспарының тұжырымдамасы экономикалық және қаржылық дағдарысты еңсеру, болашақ рецессиялардың алдын алу және әлемдік экономиканың ұзақ мерзімді теңгерімді өсуін қамтамасыз ету бойынша тиімді шараларды әзірлеуге бағытталған&lt;ref name=&quot;WAC1&quot; /&gt;

== Стратегиялық серіктестер ==
Қазақстанның сыртқы саясаты, ең алдымен, Ресейге, Қытайға, АҚШ-қа, ЕО-ға және араб елдеріне бағытталған. Бұл Қазақстанның ресми билігі қарым-қатынастарын стратегиялық деп анықтаған елдер.
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 375.jpg|нобай|250x250 нүкте|Қазақстан, Ресей, АҚШ бейнеленген пошта маркасы, 2002 жыл]]
[[Сурет:Владимир Путин и Касым-Жомарт Токаев 03 (19-08-2022).jpg|нобай|250x250 нүкте|Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев және Ресей президенті Владимир Путин, 2022 жылғы 19 тамыз]]

=== Қазақстан және Ресей ===
{{Негізгі мақала|Қазақстан-Ресей қатынастары}}
Қазақстан Республикасының солтүстік көршісімен дипломатиялық қатынастары 1992 жылғы 22 қазанда орнатылды. Екі мемлекет посткеңестік елдердің де, жақын және алыс шет елдердің де аумағын қамтитын көптеген халықаралық ұйымдар мен шарттар шеңберінде өзара қарым-қатынастарды дамытады. Олардың негізгілері БҰҰ, ШЫҰ, ҰҚШҰ, ЕҚЫҰ, ТМД, сондай-ақ Беларусь, Қазақстан және Ресей Кеден одағы.

Екі елдің аумағында әртүрлі деңгейдегі дипломатиялық өкілдіктер бар:

Қазақстан Республикасында Ресей Федерациясының өкілдігі бар:
* Астана (Ресей Федерациясының Елшілігі)
* Алматы (Бас консулдық)
* Орал (Бас консулдық)
* Өскемен (Бас консулдық)

Ресей Федерациясында Қазақстан Республикасының өкілдігі бар:
* Мәскеу (Қазақстан Республикасының Елшілігі)
* Санкт-Петербург (Бас консулдық)
* Омбы (Консулдық)
* Астрахань (Консулдық)

=== Қазақстан және Қытай ===
{{Негізгі мақала|Қазақстан-Қытай қатынастары}}
Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылғы 3 қаңтарда белгіленді. Мұнайгаз саласына ірі инвестициялар, Қытай компанияларының Қазақстан экономикасының басқа салаларына тұрақты қатысуы бұған мысал бола алады. Екі елдің аумағында әртүрлі деңгейдегі дипломатиялық өкілдіктер бар:

Қазақстан Республикасында Қытай Халық Республикасының өкілдігі бар:
* Астана (Қытай Халық Республикасының Елшілігі)
* Алматы (Бас консулдық)

Қытай Халық Республикасында Қазақстан Республикасының өкілдігі бар:
* Пекин (Қазақстан Республикасының Елшілігі)
* Гонконг (Бас консулдық)
* Шанхай (Бас консулдық)
* Үрімші (төлқұжат-виза қызметі)

=== Қазақстан және АҚШ ===
{{Негізгі мақала|АҚШ-Қазақстан қатынастары|С5+1}}
[[Сурет:Secretary Pompeo Meets With Kazakhstan Foreign Minister Tileuberdi (49476362606).jpg|нобай|250x250 нүкте|Мемлекеттік хатшы Помпео Қазақстанның Сыртқы істер министрі Тілеубердімен кездесті]]
Қазақстан Республикасының Америка Құрама Штаттарымен дипломатиялық қарым-қатынасы Америка тарапы Қазақстанның егемендігін мойындағаннан кейінгі күні белгіленді.

Екі елдің негізгі байланыстары қорғаныс және қауіпсіздік саласында өтеді. Қазақстандық әскери қызметшілер АҚШ-та тағылымдамадан өтеді, ҚР Қарулы Күштері ішінара американдық жабдықтармен жарақтандырылады. Сондай-ақ, Қазақстан НАТО бастамасымен &quot;бейбітшілік жолындағы серіктестік&quot; бағдарламасына қатысады.

Екі елдің аумағында әртүрлі деңгейдегі дипломатиялық өкілдіктер бар:

Қазақстан Республикасында Америка Құрама Штаттарының өкілдігі бар:
* Астана (АҚШ Елшілігі)
* Алматы (АҚШ Бас консулдығы)

Америка Құрама Штаттарында Қазақстан Республикасының өкілдігі бар:
* Вашингтон (Қазақстан Республикасының Елшілігі)
* Нью-Йорк (Бас консулдық)

=== Қазақстан мен Жапония ===
{{Негізгі мақала|Жапония — Қазақстан қатынастары|Орталық Азия мен Жапония}}
[[Сурет:Shinzo Abe and Nursultan Nazarbayev at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|нобай|250x250 нүкте|Премьер-министр Абэ Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев. 2019 жылғы 23 қазан]]
Қазақстан мен Жапония арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылғы 26 қаңтарда орнатылды.

2008 жылы Жапония императорының аудиториясы барысында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев екі халық арасындағы достық пен өзара түсіністікті нығайтуға қосқан жеке үлесі үшін Жапонияның ең жоғары мемлекеттік наградасы — &quot;үлкен лентадағы Хризантема орденімен&quot; марапатталды. Император Акихито Қазақстанның ең жоғары мемлекеттік наградасы — &quot;Алтын Қыран&quot;орденімен марапатталды.

2006 және 2017 жылдары Қазақстанға ресми сапарлармен сәйкесінше Жапония Премьер-Министрлері Джуничиро Коидзуми мен Синдзо Абэ келді.

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2016 жылғы қарашадағы Жапонияға ресми сапары аясында өткен кездесудің басты нәтижесі екіжақты ынтымақтастықты кеңейтілген стратегиялық әріптестіктің жаңа сапалы деңгейіне шығару болды.

Қазақстан мен Жапония жаһандық күн тәртібіндегі өзекті мәселелер бойынша ұқсас ұстанымдарға ие. Жапония Қазақстанның ядролық қарусыздану мен таратпау пайдасына таңдауына үлкен одобыласпен қарады, сондай-ақ өңірлік және халықаралық ұйымдар мен форумдар шеңберіндегі Қазақстанның бастамаларын тұрақты негізде қолдайды.

Жапония 29 тамызды &quot;Халықаралық ядролық сынақтарға қарсы іс-қимыл күні&quot;деп жариялаған БҰҰ АА қарарының бірлескен авторы болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}
{{Қазақстан тақырыптарда}}
{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]]</text>
      <sha1>mqy9us2i4ie1mz17rcxkfn5x6g5wxmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илхам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19574</id>
    <revision>
      <id>3660071</id>
      <parentid>682762</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3660071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="939" sha1="etvif07iiddb2d3fhsgmxk7g36l9de4" xml:space="preserve">'''Ильхам''' ({{lang|ar|إلهام}}) – Араб тіліндегі [[wikt:إلهام|إلهام]] ({{аударма|шабыт}}) сөзінен шыққан унисекс есім. Көбінесе есім ретінде қолданылады. Тек ретінде сирек. Айтылуы: {{IPA|ar|ʔɪlˈhæːm, ʔelˈhæːm, ʔɪlˈhɑːm|lang}}, {{IPA|fa|elˈhɒːm|lang}}. Ильхам есімді танымал тұлғалар:

== Есім ретінде ==
* [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев]] (1961) – 2003 жылдан бергі Әзірбайжан президенті
* [[Илһам хан (қазан ханы)|Илһам хан]] ({{шамамен|1449}} – {{шамамен|1490}}) – Қазан хандығының ханы

== Тек ретінде ==

[[Санат:Есімдер]]
[[Санат:Тектер]]
[[Санат:Араб тіліндегі унисекс есімдер]]</text>
      <sha1>etvif07iiddb2d3fhsgmxk7g36l9de4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19721</id>
    <revision>
      <id>3659951</id>
      <parentid>3649898</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3659951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23547" sha1="orez432iu3zbhwuo7jtv5gfch1z7ms2" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі
 |қысқартылған атауы    =ҚР ҚМ 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = {{KAZ}} 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет 
 |эмблема                = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|right|180px
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     =[[7 мамыр]] [[1992 жыл|1992]] 
 |ізашары1          = ҚР Мемлекеттік қорғаныс комитеті
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = 010000, Астана, Достық көшесі, 14 үй
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = генерал-лейтенант [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] 
 |басшылықтың лауазымы1 = Министрі
 |басшылықтың есімі2    = генерал-лейтенант [[Қаныш Асанханұлы Әбубәкіров|Қаныш Әбубәкіров]]
 |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министр — [[Қазақстан Қарулы Күштерінің Бас штабы|Қарулы Күштер Бас штабының]] бастығы
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 =[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.gov.kz/memleket/entities/mod?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mod
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі''' — қорғаныс саласында басшылықты, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерін әскери-саяси және әскери-экономикалық басқаруды жүзеге асыратын орталық атқарушы орган, сондай-ақ мемлекеттік авиация және аумақтық қорғаныс салаларындағы уәкілетті орган.

== Тарихы ==
1991 жылы 25 қазанда Президент Жарлығымен Қазақ КСР Мемлекеттік қорғаныс комитеті құрылды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U910000474_ Об обpазовании Госудаpственного комитета обоpоны Казахской ССР]&lt;/ref&gt; 1992 жылы 7 мамырда [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президентінің]] Жарлығымен ҚР Мемлекеттік қорғаныс комитеті Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі болып қайта құрылды.&lt;ref&gt;&quot;Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қорғаныс комитетін Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі етіп қайта құру туралы&quot; ҚР Президентінің 1992 ж. 7 мамырдағы № 738 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 1992, № 18, 279-бап).&lt;/ref&gt;

== Міндеттері ==
1) қорғаныс саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыру, сондай-ақ мемлекетте бірыңғай әскери-техникалық саясатты жүргізу;

2) Қарулы Күштерді әскери-саяси және әскери-экономикалық басқаруды жүзеге асыру;

3) агрессияға тойтарыс беру, Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығы мен егемендігін қарулы қорғау, мемлекеттік және әскери объектілерді күзету және қорғау, әуе кеңістігін қорғау, сондай-ақ Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарға сәйкес міндеттерді орындау үшін Қарулы Күштердің жауынгерлік әзірлігін және жауынгерлік қабілеттілігін қамтамасыз ету.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000357 Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі туралы ережені бекіту және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы]&lt;/ref&gt;

== Қазіргі басшылығы ==
[[Сурет:Kazakh Defense Minister ensign at the Kazakhstan Military History Museum (cropped).jpg|нобай|оңға|Қорғаныс министрінің байрағы]]

* [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] — әуе генерал-лейтенанты, Қорғаныс министрі (2025 жылдан бастап)
* [[Қаныш Асанханұлы Әбубәкіров|Қаныш Әбубәкіров]] — генерал-лейтенант, Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары — [[Қазақстан Қарулы Күштерінің Бас штабы|Қарулы Күштер Бас штабының]] бастығы (2026 жылдан бастап)
* [[Шайх-Хасан Сатарқұлұлы Жазықбаев|Шайх-Хасан Жазықбаев]] — генерал-майор, Қорғаныс министрінің тәрбие және идеологиялық жұмыстар жөніндегі орынбасары (2024 жылдан бастап)
* Дәулет Бекманов — Қорғаныс министрінің орынбасары 
* Әскер Бейсенов — полковник, Қорғаныс министрінің орынбасары (2023 жылдан бастап)
* Қайрат Садықов — генерал-майор, Қорғаныс министрінің орынбасары — Қарулы Күштердің Әуе қорғанысы күштерінің бас қолбасшысы (2025 жылдан бастап)
* Асқар Мұстабеков — генерал-майор,  Қорғаныс министрінің орынбасары (2026 жылдан бастап)
* [[Алмаз Жеңісұлы Жұмакеев|Алмаз Жұмакеев]] — генерал-майор, Қорғаныс министрінің тыл және әскери инфрақұрылым жөніндегі орынбасары (2026 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/about/structure?lang=kk Құрылым]&lt;/ref&gt;

== Министрлік ведомстволары ==
Министрліктің бейбіт уақыттағы ведомствосы – [[Қазақстан Қарулы Күштерінің Бас штабы|Қарулы Күштердің Бас штабы]].

=== Министрліктің аумақтық бөлімшелері ===
* Астана, Алматы, Шымкент қалалық және облыстық қорғаныс істері жөніндегі департаменттер
* Қалалық қорғаныс істері жөніндегі басқармалар
* Аудандық қорғаныс істері жөніндегі бөлімдер

=== Қарулы күштер ===
* Қазақстан Республикасы Қарулы күштері Әуе қорғанысы күштері бас қолбасшысының басқармасы
* Қазақстан Республикасы Қарулы күштері Құрлық әскерлері бас қолбасшысының басқармасы
* Қазақстан Республикасы Қарулы күштері Десанттық-шабуылдау әскерлері қолбасшысының басқармасы
* Қазақстан Республикасы Қарулы күштері Әскери-теңіз күштері Бас қолбасшысының басқармасы
* Қазақстан Республикасы Қарулы күштері тылы бастығының басқармасы
* Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Әскери полициясы бас басқармасы
* Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Әскери инфрақұрылым бас басқармасы 

=== Өңірлік қолбасшылық ===
* &quot;Астана&quot; өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының басқармасы
* &quot;Батыс&quot; өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының басқармасы
* &quot;Оңтүстік&quot; өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының басқармасы
* &quot;Шығыс&quot; өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының басқармасы

== Қарамағындағы ұйымдар және мемлекеттік мекемелер ==
* &quot;Әскери-стратегиялық зерттеулер орталығы&quot; АҚ
* &quot;Қазақстан ГАЖ орталығы&quot; АҚ
* &quot;Әскери құрылыс&quot; АҚ
* Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Спорт комитеті ‒ Орталық спорт клубы
* Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Орталық мұрағаты 
* Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Мемлекеттік әскери-тарихи музейі 
* Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Ұлттық әскери-патриоттық орталығы 
* Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Санитариялық-эпидемиологиялық орталығы
* Талдау және болжау орталығы
* Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери медицина орталығы 
* Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғарыштық бағдарламалар орталығы 
* Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери өкілдіктер орталығы 
* Метрологиялық қамтамасыз ету және стандарттау орталығы 
* Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Парашюттік даярлық орталығы
* Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Зейнетақымен қамсыздандыру орталығы
* Орталық әскери-дәрігерлік комиссия

=== Әскери оқу орындары ===
* [[Ұлттық қорғаныс университеті|Қазақстан Республикасының Ұлттық қорғаныс университеті]]
* [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Сағадат Нұрмағамбетов атындағы Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
* Радиоэлектроника және байланыс әскери-инженерлік институты
* [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты|Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Ж.Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштері әскери институты]]
* Шоқан Уәлиханов атындағы Әскери колледж
* Кеңес Одағының Батыры, Халық Қаһарманы, армия генералы Сағадат Нұрмағамбетов атындағы әскери колледж
* Сабыр Рахымов атындағы әскери колледж
* Әскери-техникалық мектеп
* Бауыржан Момышұлы атындағы Алматы республикалық &quot;Жас ұлан&quot; мектебі
* Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Ж. Бигелдинов атындағы Қарағанды республикалық &quot;Жас ұлан&quot; мектебі&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/article/details/593?lang=kk Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің әскери оқу орындары]&lt;/ref&gt;

=== Әскери медициналық мекемелер ===
* Бас әскери емхана 
* Орталық әскери емхана 
* Әскери клиникалық госпиталь
* Әскери-теңіз госпиталі, Ақтау қаласы
* Әскери госпиталь, Ақтөбе қаласы
* Әскери госпиталь, Аягөз қаласы
* Әскери госпиталь, Семей қаласы
* Әскери госпиталь, Талдықорған қаласы
* Әскери госпиталь, Тараз қаласы
* Әскери лазарет, Қарағанды қаласы
* Әскери лазарет, Өскемен қаласы
* Әскери лазарет, Сарыөзек кенті 
* Әскери лазарет, Үшарал қаласы

== Министрлер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! Әскер түрі
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мемлекеттік қорғаныс комитеті (1991–1992)'''
|-
|1
|[[Сурет:Sagadat Nurmagambetov (infobox crop).jpg|99px]]
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов|Сағадат Нұрмағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1924–2013)}}
|қазан&lt;br&gt;1991
|мамыр&lt;br&gt;1992
|[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]]
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Қорғаныс министрлігі (1992–)'''
|-
|1
|[[Сурет:Sagadat Nurmagambetov (infobox crop).jpg|99px]]
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов|Сағадат Нұрмағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1924–2013)}}
|мамыр&lt;br&gt;1992
|қараша&lt;br&gt;1995
|[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]]
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]&lt;br&gt;[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Әлібек Хамитұлы Қасымов|Әлібек Қасымов]]&lt;br&gt;{{small|(1954 туған)}}
|16 қазан&lt;br&gt;1995
|30 қазан&lt;br&gt;1996
|[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]]
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
|3
|[[Сурет:Muhtar Altynbaev (1998; cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Қапашұлы Алтынбаев|Мұхтар Алтынбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1945 туған)}}
|30 қазан&lt;br&gt;1996
|9 тамыз&lt;br&gt;1999
|[[Сурет:Coa vvsrk.svg|20px]] [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әуе қорғаныс күштері]]
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]&lt;br&gt;[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
|4
|[[Сурет:Sat Tokpakbayev.jpg|99px]]
|[[Сәт Бесімбайұлы Тоқпақбаев|Сәт Тоқпақбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1939 туған)}}
|13 тамыз&lt;br&gt;1999
|8 желтоқсан&lt;br&gt;2001
|{{flagicon image|Символика КНБ Эмблема Флаг Шеврон Трафарет 021012.jpg|border}} [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
|5
|[[Сурет:Mukhtar Altynbayev detail, 040225-F-6655M-376 (infobox crop).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Қапашұлы Алтынбаев|Мұхтар Алтынбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1945 туған)}}
|8 желтоқсан&lt;br&gt;2001
|8 қаңтар&lt;br&gt;2007
|[[Сурет:Coa vvsrk.svg|20px]] [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әуе қорғаныс күштері]]
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|6
|[[Сурет:Daniyal Akhmetov (cropped).jpg|99px]]
|[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;{{small|(1954 туған)}}
|10 қаңтар&lt;br&gt;2007
|17 маусым&lt;br&gt;2009
|Әскерде қызмет етпеген
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|7
|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|99px]]
|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]&lt;br&gt;{{small|(1954 туған)}}
|24 маусым&lt;br&gt;2009
|2 сәуір&lt;br&gt;2014
|[[Сурет:Communist star with golden border and red rims.svg|20px]] [[Кеңестік армия]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|8
|[[Сурет:Serik Ahmetov.jpg|99px]]
|[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;{{small|(1958 туған)}}
|3 сәуір&lt;br&gt;2014
|22 қазан&lt;br&gt;2014
|[[Сурет:Communist star with golden border and red rims.svg|20px]] [[Кеңестік армия]]
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]
|-
|9
|[[Сурет:Imangali Tasmagambetov 2015 (cropped).jpg|99px]]
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|22 қазан&lt;br&gt;2014
|13 қыркүйек&lt;br&gt;2016
|[[Сурет:Communist star with golden border and red rims.svg|20px]] [[Кеңестік армия]]
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]
|-
|10
|[[Сурет:Visit of the Minister of Defense of the Russian Federation to the Republic of Kazakhstan 06 (cropped).jpg|99px]]
|[[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Сәкен Жасұзақов]]&lt;br&gt;{{small|(1957 туған)}}
|13 қыркүйек&lt;br&gt;2016
|7 тамыз&lt;br&gt;2018
|[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]]
|[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]
|-
|11
|[[Сурет:Nurlan Ermekbaev in 2019.jpg|99px]]
|[[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}}
|7 тамыз&lt;br&gt;2018
|31 тамыз&lt;br&gt;2021
|[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]]
|[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|12
|[[Сурет:BAL 0695-1200 (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]&lt;br&gt;{{small|(1965 туған)}}
|31 тамыз&lt;br&gt;2021
|19 қаңтар&lt;br&gt;2022
|[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]]
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]
|-
|13
|[[Сурет:Ruslan Jaqsılıqov.jpg|99px]]
|[[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]]&lt;br&gt;{{small|(1966 туған)}}
|19 қаңтар&lt;br&gt;2022
|8 маусым&lt;br&gt;2025
|{{flagicon image|Kazakhstan Armed Forces Flag.svg|border}} [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
|14
|[[Сурет:Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Дәурен Жұматайұлы Қосанов.jpg|99px]]
|[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]]&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}}
|8 маусым&lt;br&gt;2025
|—
|{{flagicon image|Ensign of Kazakhstan Air Force.svg|border}} [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әуе қорғаныс күштері]]
|[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
|}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері]]</text>
      <sha1>orez432iu3zbhwuo7jtv5gfch1z7ms2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ірімшік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21463</id>
    <revision>
      <id>3660043</id>
      <parentid>3543971</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51387-84</username>
        <id>186119</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3660043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32904" sha1="mkhpwoxh3x6gjo1hgb5jatu3ndh6tnj" xml:space="preserve">[[Сурет:VerpProdukte.jpg|thumb|right|400px|Ірімшіктер]]
'''Ірімшік''' — сүтті арнайы өңдеуден өткізу арқылы алынатын жоғары [[калория]]лы неғұрлым сіңімді тағамдық  өнімдерінің бірі . Әзірлеу және пісіру кезінде ол [[микробиология]]лық, ферментативтік тағы басқа процестерден өтеді, соның нәтижесінде, дайын өнім [[сүт]]пен салыстырғанда дәмі және нәрлілігі жағынан едәуір
құнды қасиеттерге ие болады.  Ірімшік сиырдың, қойдың және ешкінің сүтінен жасалады.

== Нәрлілік құндылығы ==
Ірімшіктің нәрлілік құндылығы құрамындағы [[ақуыз]] (25%-ке дейін) пен [[май]]ы (30%-ке дейін) молдығымен, сондай-ақ аса бағалы амин қышқылының, В, РР тобындағы А витаминдерінің, пантотен қышқылдарының, [[кальций]] және [[фосфор]] тұздарының көптігімен ерекшеленеді. Ірімшік барлық жастағы [[адам]]дар үшін пайдалы. Оның құрамындағы нәрлі [[зат]]тарды организм түгелге жуық (98—99%) сіңіреді. Құрамында май мен ақуыздардың болуына байланысты ірімшік калориялылығы 2500—4500 ккал аралығында. Олар толығымен (96%) адам [[организм]]іне сіңеді.

Ірімшік сапасы әртүрлі факторларға тәуелді, ең алдымен, ол қолданылатын шикізат — сүтке байланысты. Ірімшік өндіру үшін қолданылатын сүт тығыздығы 1,027 г/см3 дейін, қышқылдылығы — 16—18Т, май мен ақуыз қатынасы — 1,24-тен 1,08-ге дейін, кальций мөлшері — 125 мг% болу керек. Сүтті қалыптандырып, 71—72°С температурада пастерлейді. Содан кейін сүтке кальций хлориді ерітіндісін қосады, ол сүттің мәйекті ферментпен ұйытылуын жақсартады. Ірімшік қамырына қыста сары түс беру үшін сүтке суда еритін аннато бояуын қосады. Дайындалған сүтті 33°С температураға дейін қыздырады да, ашытқы қосады, ал кішкенеден кейін мәйекті [[Ферменттер|фермент]] қосады. Оның әсерінен сүтте үю процесі жүреді, оның ұзақтығы шикізат түріне байланысты 25—90 мин-қа созылады. Ұйытындыдан сарысудың артық мөлшерін алып тастайды, белгілі бір типті және сапалы ірімшік алу және ары қарай өтетін биохимиялық процестер жүру үшін қажет сарысу мөлшерін қалдырады. Сарысу сонымен бірге сүт қанты көбірек жойылса, ірімшіктің пісіп-жетілуінің микробиологиялық процестері баяу жүреді жөне керісінше. Ұйытындыны сарысудан арылту үшін ірімшік дәндерін кесу және араластыру, ірімшік массасының температурасын өзгерту және сарысу қышқылдылығын өзгерту арқылы жүргізіледі. Ұйытындыны механикалық пышақтармен кеседі, нәтижесіңде ірімшік  дәндері — жұмсақ ақуыз түйірлері түзіледі.

== Ірімшіктер технологиясы == 
Ірімшіктер өндірісінің жалпы технологиялық схемасы келесі операциялардан тұрады: 
# Тапсырушыдан сүтті қабылдау
# Сүттің ірімшікке жарамдылығын анықтау
# Ақуыз бен май бойынша нормалау
# Пастерлеу
# Ұйыту температурасына дейін суыту
# Бактериалды ашытқыны енгізу
# Кальций тұздарын енгізу
# Мәйекті немесе басқа ферменттермен ұйыту
# Ұйытқыны алу және өңдеу
# Дәннің қойылуы (постановка)
# Сарысу бөлігін алу
# Екінші рет қыздыру
# Араластыру
# Ірімшік массасының дайындығын анықтау
# Формалау, өздігінен престеу немесе ықтиярсыз престеу
# Таңбалау
# Тұздау
# Тиісті камераларда жетілдіру
# Қаптау және шығару&lt;ref name=&quot;edu.semgu.kz&quot;&gt;«Стандарттау, сертификаттау және метрология (салалар бойынша)»  мамандығының студенттеріне арналған «ТАҒАМ ӨНІМДЕРІН ӨНДІРУ  ТЕХНОЛОГИЯСЫ 1» пәнінен ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК МАТЕРИАЛДАР, Семей, 2013 [http://edu.semgu.kz/ebook/umkd/19bcc68d-87df-11e3-bf6e-f6d299da70ee%D0%A3%D0%9C%D0%9C%20%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%20%D0%9F%D0%9F%D0%9F%20-%201.doc.]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Түрлері ==
Ірімшіклар ассортименті алуан түрлі. Халықаралық стандартта келесі классификация қабылданған: әр ірімшік үш көрсеткішке ие болуы керек.  
* Бірінші – майсыздандырылған ірімшіктегі ылғалдың массалық үлесі. Бұл көрсеткіш бойынша ірімшіктер өте қатты (51%-дан аз), қатты (49-56), жартылай қатты (54-63), жартылай жұмсақ (61-69), жұмсақ (67%-дан аса) болып жіктеледі. 
* Екінші көрсеткіш бойынша – құрғақ заттағы майдың массалық үлесі келесідей –жоғары майлылықты (60%-дан жоғары), толық майлы (45-60), жартылай майлы (25-45), майлылығы төмен (10-25) және майсыздандырылған (10%-дан кем). 
* Үшінші көрсеткіш жетілу сипаты болып табылады, ол бойынша: зеңмен жетілу – бетінде және ішінен; зеңмен жетілу – бетінде және ішінде; жетілусіз немесе жетілмейтін.

З. Х. Диланянның классификациясында масса, ылғал және тұзбен қатар, ірімшіктердің кез келген түрін қалыптастыратын микрофлораның сапалы құрамын да қарастыру ұсынылған. Бұл классификация бойынша ірімшіктер үш класқа бөлінеді:
* I класс – мәйекті ірімшіктер,
* II – сүтқышқылды ірімшіктер,
* III – өңделген ірімшіктер&lt;ref name=&quot;edu.semgu.kz&quot;/&gt;.

 
Ірімшік түрлері шикізат бойынша, өндіру ерекшелігі бойынша, қасиеттері бойынша ажыратылады. Сүттің ұю әдісі бойынша  ірімшіктер мәйекті, сүт қышқылды жөне өнделген болып бөлінеді. Өндіру ерекшелігі мен органолептикалық қасиетіне байланысты мәйекті сырлар қатты, жұмсақ және тұздық болады, олар өз алдына типтер мен топтарға бөлінеді. Осындай белгілеріне қарап ірімшікті мәйекті және балқытылған деп бөледі.

=== Мәйекті ірімшіктер ===
Мәйекті ірімшіктердің өзі 
* қатты;
* қаттылау;
* жұмсақ;
* тұзды;
* қышқыл болып келеді.

Ірімшіктің майлылығы құрғақ затпен салыстырғанда 20%-тен 60%-ке дейін болады (ірімшіктің майлылығы оның құрамындағы ылғалға байланысты өзгеріп отырады, сондықтан майлылықты құрғақ зат арқылы белгілеу келісілген). Қатты ірімшіктің майлылығын көрсету үшін оның сыртына майлылықты білдіретін цифрлары бар казеиннен жасалған ерекше пластинкалар жапсырылады, не ірімшіктің сыртына [[штамп]] ([[марка]]) басылады. Майлылығы 50%-тен кем емес ірімшіктерге басылатын штамптың формасы — төрт бұрышты, ал 45% тен кем түспейтіндерінікі — сегіз бұрышты. Штампта  майлылықтан басқа зауыттың нөмірі және сол зауыттың орналасқан жері көрсетіледі. Жұмсақ, қышқыл және балқытылған ірімшіктердің майлылығы туралы мәлімет олардың сыртқы қабына жазылады.

=== Қатты ірімшік ===
[[Сурет:Emmentaler.jpg|thumb|250px|Дәстүрлі швейцар ірімшігі]]
Қатты ірімшік жасау үшін сыр дәндерінің өлшемі 3—6 мм, жұмсақ сыр үшін 20— 30 мм болады. Ұнтақталған ұйытынды [[температура]]сын жоғарылату —  ірімшік дәндерінің кебуіне ықпал ететін маңызды фактор. Қатты сырларды екінші рет қыздыру үшін температураны 8—25°С-қа жоғарылатады. Жүмсақ сырларды  ірімшік дәндерін температуралық өңдемей алады. Одан кейін сырды пішіндейді. Ол үшін  ірімшік дәндерін [[ағаш]], [[металл]] немесе полимерлі қалыптарға салады. Пішінін бекіту үшін және сарысудың артық мөлшерін жою үшін оны пневматикалық немесе гидравликалық престе престейді.  Ірімшік сапасы оның тұздалуына да төуелді. [[Ас тұзы]] сырдың жетілуі кезінде микробиологиялық және биохимиялық процестерді реттейді, дәмін келтіреді, өнім қабығын түзеді,  ірімшік консистенциясына, формасына және шығымына әсер етеді. Тұздаудың бірнеше әдісін қолданады: ұнтақталған [[тұз]]бен, тұздықта тұздау және құрама әдіс. Соңғы технологиялық операция жетілу болып табылады. Жетілу кезінде жаңа дайындалған сырдың құрамы өзгереді, өзіндік дәмі, иісі, түсі және консистенциясы мен пішіні қалыптасады. Бұл кезде күрделі биохимиялық процестер жүреді де, ірімшік массасының құрамының өзгеруін тудырады. Барлық өзгерістер микроорганизмдер бөлетін ферменттер, сонымен қатар мәйекті фермент қатысында жүреді.

Қатты ірімшіктерге жоғары  ылғалдылық (44%) пен салыстырмалы қатты консистенция тән. Қатты ірімшіктерге швейцар, голланд, латыш, россия ірімшіктері жатады.

==== Швейцар ірімшігі ====
'''Швейцар ірімшігі тобына:''' швейцар, алтай, совет, карпат, кубань ірімшіктері кіреді. Швейцар және алтай ірімшігі тау шалғындарына жайылатын сиырлардың сүтінен жасалады. Бұл топтағы ірімшіктерге тән қасиеттер: дәмі тәтті, жаңғақ татиды, хош иісті, кескен кезде дөңгелек және сопақтау келген «көздері» байқалады.

==== Голланд ірімші ====
'''Голланд ірімшігі тобына:''' голландия (дөңгелек және қырлы), ярославль, кострома, станислав, углич қыр ірімшігі және т. б. жатады. Бұл топтағы ірімшіктер өздерінің болар-болмас қышқыл дәмі және болмашы хош исі арқылы ерекшеленеді, ал ескілерінің исі өткірлеу болады. Қыр ірімшігінің дәмі ащылау келеді, оңай бөлінеді, ал айда кострома ірімшігіне қарағанда қаттылау. Станислав және углич ірімшіктерінің дәмі әлдеқайда қышқыл және хош иісті болады.

==== Латыш ірімшігі ====
'''Латыш ірімшігі тобына''', латыш, волга, краснодар ірімшіктерін жатқызады. Бұл ірімшіктерді әзірлен пісіру кезінде оның сыртқы қыртысында шырыш қалыптасып, ол өнімге ерекше дәмділік және хош иіс беріп тұрады. Латыш тобына ірімшіктердің қышқыл дәмі, өткір исі осы шырыштың ерекшелігіне қарай анықталады.

==== Ресей ірімшігі ====
Ресей ірімшігі тобына: россия, чеддер, шығыс ірімшіктері кіреді. Бұлар басқа ірімшіктерден сүт қышқылы процесінің жоғары деңгейде болуымен ерекшеленеді. Исі өткір, дәмі қышқыл, жұмсақ, чеддер ірімшігі — оңай бөлінеді.

=== Жұмсақ ірімшіктер ===
Бұл ірімшікт өндірісінде  ірімшік массасында көп мөлшерде сарысуын сақтауға бағытталады (ірі  ірімшік дәндерін дайындау, екінші рет қыздырмау, өздігінен престелу).  Ірімшік құрамында ылғал жоғары (48—50%) болғандықтан олар тез жетіледі (20—45 күн).  Ірімшік жетілуінде сүт қышқылды [[стрептококтар]] мен таяқша фермегатерімен қатар сыр шырышының микрофлорасы мен зең ферменттері қатысады. Жұмсақ  ірімшіктер нәзік майлы консистенциямен, жұқа жұмсақ қабығымен, көзшелердің мүлде болмауымен ерекшеленеді. Жетілуге қатысатын микрофлораға толтырғыштар ([[какао]] ұнтағы, [[кофе]], [[жеміс-жидек]] шырындары, дәмдеуіштер, татымдықтар, ас тұзы) және бояғыштар қолданады. Шикізатты алдын ала ластанудан және жеуге жарамсыз бөліктерден тазарту үшін өндейді, ұнтақтайды және рецептураға сәйкес араластырады. Қоспаға балқытқыш тұздар — [[фосфор]] және лимон қышқылының [[натрий]] тұздарын қосады. Қыздыру кезінде балқытқыш тұздар сырдағы майдың қорытылуын және ақуыз коагуляциясын болдырмайды. Балқытқыш тұздар сыр массасына енуі үшін 1—2 сағ тұрады, содан кейін 75—90°С температурада балқытады, суытады және орайды.&lt;ref name=&quot;name&quot;/&gt;

Жұмсақ ірімшіктерге: дорогобуж, [[десерт]] ақ ірімшігі және рокфор тобындағы ірімшіктерді жатқызады.

==== Дорогобуж тобы ====
''Ірімшікгердің дорогобуж тобына'': дорогобуж, медынь, дорожный, калинин, смоленск ірімшіктері және т. б. енеді. Бұл ірімшіктердің бәрі де ащылау келеді, ал смоленск ірімшігінің дәмі аздап саңырауқұлақтың дәміне (шампиньон) ұқсайды, олардың акшылсары  шырышпен қанталған, жұқа қабығы болады. Ірімшіктер жұмсақ, майлы келеді.

==== Десерт ақ ірімшігі ====
[[Сурет:Djath i njomë.JPG|thumb|right|200px]]
''Десерт ақ ірімшіктің'' дәмі ащы, саңырауқұлақтың хош иіс білініп тұрады. Жұмсақ, қолға жұғатындай майлы, сыртқы қабаты ірімшік шырышымен қапталған. Десерт ірімшігін сақтау [[температура]] - 5°С аспайды.

==== Рокфор ====
Рокфор қой немесе сиыр сүтінен, сондай-ақ қой мен сиыр сүтінің қоспасынан жасалады. Ірімшіктің дәмі ашқылтым, бұрыш татиды, консистенциясы жұмсақ, майлы, сыртқы қабығының түрі көкшіл-сары болып келеді.

=== Тұздалған ірімшіктер ===
[[Сурет:Sulguni.jpg|thumb|right|200px|Сулугуни]]
Тұздалған ірімшіктер (пісіру және сақтау процесі кезінде оларды тұздыққа салады). Тұзды ірімшіктер қатарына: 
* чанах, 
* тушин, 
* кобий, 
* осетин, 
* брынза, 
* сулугуни т. б. ірімшік түрлері жатады.

Тұздалған ірімшіктер қой және сиыр сүтінен, сондай-ақ қой мен сиыр сүтінің қоспасынан жасалады. Ірімшіктің қышқыл дәмі, өзіне тән хош исі болады.

=== Ашығай сүттен жасалған ірімшіктер ===
[[Сурет:Derby-ost med salvie (5808831484).jpg|thumb|right|200px|Жасыл ірімшік]]
Бұл топқа: 
* жасыл, сондай-ақ 
* әуесқойлар ірімшігі жатады.

Жасыл ірімшіктің дәмі өте қышқыл, өзіндік исі болады.

== Балқытылған ірімшіктер ==
[[Сурет:Eru_goudkuipje_sambal.jpg|thumb|right|200px]]
'''Балқытылған ірімшіктер''' қатты және жұмсақ ірімшіктерден, сүзбеден, сиыр майынан т. б. [[сүт]] өнімдерінен өңделіп жасалады. Кейбір балқытылған ірімшіктерді дайындау кезінде, сондай-ақ әртүрлі қоспалар (томат, қақталған балық және т. б.) мен дәмдеуіштер (бұрыш, зире және т. б.) қолданылады. Басқа ірімшіктермен салыстырғанда, балқытылған ірімшік сіңімділеу келеді. Негізгі шикізат түрлеріне, олардың химиялық құрамы мен өндіру технологиясына байланысты балқытылған ірімшіктер төмендегідей топтарға бөлінеді: 
* қоспасыз және дәмдеу ішсіз ірімшіктер
** совет, 
** россия, 
** кострома, 
** латыш ірімшігі, 
** сүрленген шұжық түріндегі, 
*сары май қойылған балқытылған ірімшіктер:
** углич, 
** невал ірімшігі т. б.; 
* ішінде көсітасы және дәмдеуіші бар ірімшіктер
** острый, 
** москва ірімшігі, сондай-ақ 
** томат соусы, дәмдеуіштері бар ірімшіктер);
* паста тәрізді балқытылған ірімшіктер:
** Дружба, 
** Волна, 
** Лето, 
** Рокфор, 
** қышқыл сүттен жасалған ірімшіктер т. б.;
* балқытып консервіленген ірімшіктер (стерильденген, пастерленген), ауа кірмейтін қаңылтыр банкаларға салынған, балқытылған тәтті ірімшік:
** Шоколадты, 
** Кофелі, 
** Жемісті, 
** Омичка, 
* түстікке арналған балқытылған ірімшіктер:
** көкөніс тағамдарына арналған, 
** макароннан жасалған тағамдарға арналған ірімшік, 
** ақ саңырауқұлақ, 
** [[пияз]] қосылған ірімшік және т. б.
* сұйық және қою тағамға арналған тұздық.

== Ірімшік — қазақтың ұлттық сүт тағамы==
Ірімшік –  қазақтың ұлттық сүт тағамдарының ішіндегі ежелгі, ең көп тараған және адам ағзасы үшін аса маңызды тағам.

==== Дайындау технологиялары ====
Қазақтардың дастарқанында ірімшіктің екі түрлі болады:
* '''ақ ірімшік'''
* '''қызыл ірімшік'''

Жаңа сауылған жылы сүтті мәндірмен (кен жерде мәйек дейді) ұйытып, одан кейін суалғанша қайнатады. Қайнауы жеткен ірімшік қызыл сарытүске айналады. Содан кейін оны сүзіп алып, дорбаға салып, желге, күнге қойып кептіреді. Кепкен ірімшік бұзылмайды, көп сақталады. Қонақ дастарқанына қойылатын өте дәмді, сүйкімді де бағалы ас. Кепкен ірімшікті түйіп жент жасайды, тұш бауырсақтың үстіне себеді, майға қосып жейді. Қызыл ірімшіктің сарысуынан шайға тістейтін жақсы тамақ жасалған, ол тәтті болады.

Ақірімшік. Сүтке айран қосып ірітіп қайнату арқылы әзірлейді. Кейде ашып қалған, өздігінен ұйыған сүттің айранын сүзу арқылы да ақірімшік жасалады. Ақірімшікті қамырға орап, үстіне май салып, табаны қоламтаға койып пісіру әдісімен бүркеме нан делінетін сүйкімді ас әзірленеді.

== Әлемдегі өнім және тұтыну ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:30em;&quot;
! colspan=2|Ірі өндірушілер&lt;br /&gt;(мың тонна)&lt;ref&gt;[[United States Department of Agriculture]] for the US and non European countries in 2006 '' [https://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811125439/http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm |date=2007-08-11 }}''and [[Eurostat]] for European countries in 2008 '' [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1073,46870091&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL&amp;p_product_code=TAG00040]''&lt;/ref&gt;
|-
| {{USA}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 4,275 (2006)
|-
| {{GER}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,927 (2008)
|-
| {{FRA}} || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,884 (2008)
|-
| {{ITA}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,149 (2008)
|-
| {{NED}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 732 (2008)
|-
| {{POL}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 594 (2008)
|-
| {{BRA}}|| style=&quot;text-align:right;&quot;| 495 (2006)
|-
| {{EGY}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 462 (2006)
|-
| {{ARG}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 425 (2006)
|-
| {{AUS}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 395 (2006)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:30em;&quot;
! colspan=2|Ең ірі ірімшік экспортерлары  — 2004&lt;br /&gt;(мың доллар АҚШ)&lt;ref&gt;[[UN Food &amp; Agriculture Organisation]] (FAO)''[http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&amp;dir=exp&amp;resource=901&amp;ryear=2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023220409/http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&amp;dir=exp&amp;resource=901&amp;ryear=2004 |date=2012-10-23 }}''&lt;/ref&gt;
|-
| {{FRA}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,658,441
|-
| {{GER}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,416,973
|-
| {{NED}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,099,353
|-
| {{ITA}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,253,580
|-
| {{DNK}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,122,761
|-
| {{AUS}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 643,575
|-
| {{NZL}}|| style=&quot;text-align:right;&quot;| 631,963
|-
| {{BEL}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 567,590
|-
| {{IRL}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 445,240
|-
| {{UK}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 374,156
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ең ірі ірімшік тұтынушылар&lt;br /&gt; — 2009&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dairyinfo.gc.ca/index_e.php?s1=dff-fcil&amp;s2=cons&amp;s3=consglo&amp;page=tc-ft|title=Total and Retail Cheese Consumption – Kilograms per Capita|publisher=Canadian Dairy Information Centre|date=|accessdate=2010-08-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQvsjF2x|archivedate=2012-10-15}}&lt;/ref&gt;
! Жылына неше кг 
|-
| {{GRC}} || 31.1
|-
| {{FRA}} ||  26.1
|-
| {{ISL}} ||25.4
|-
| {{GER}} ||22.6
|-
| {{CHE}} || | 21.4&lt;ref&gt;Union suisse des paysans, [http://www.switzerland-cheese.ch/fr/mediasimages/communiques-de-presse/news-detail/news/pro-kopf-konsum-kaese-2009/154.html Consommation de fromage par habitant en 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111022659/http://www.switzerland-cheese.ch/fr/mediasimages/communiques-de-presse/news-detail/news/pro-kopf-konsum-kaese-2009/154.html |date=2012-11-11 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{NED}} ||  21.0
|-
| {{ITA}} ||  20.9
|-
| {{FIN}} ||  20.7
|-
| {{TUR}} ||  19.4
|-
| {{SWE}} || 18.9
|-
| {{AUT}} ||17.4
|-
| {{CZE}} ||  16.7
|-
| {{ISR}} ||  16.4
|-
| {{NOR}} ||15.3
|-
| {{USA}} ||  14.8
|-
| {{CAN}} ||  12.3
|-
| {{AUS}} ||  12.0
|-
| {{ARG}} || 11.3
|-
| {{HUN}} || 11.0
|-
| {{UK}} ||  10.9
|-
| {{POL}} ||  10.8
|}

== Ірімшіктерді дастарқанға кою ==
Ірімшіктің жоғары нәрілігі, сіңімділігі, жағымды дәмі мен хош исі, олардың тағамдық қасиетін арттыра түседі, сондай-ақ оны кейбір тағамдарға десерт және тұздық ретінде қолданады. Жұқалап тілінген швейцар ірімшіктері десерт ретінде, әсіресе шай, кофе не какаоға беріледі.

Дәмі қышқылдау — дорогобуж, медынь, смоленск жұмсақ ірімшіктерін таңертеңгі асқа, кофе, сондай-ақ сыра немесе жүзімнен жасалған сусын ішкенде қоюға болады. Рокфор адамның тәбетін ашады, сондықтан оны әдетте салқын басытқы ретінде түстік және кешкі тамақ алдында береді, сондай-ақ өзге де жұмсақ ірі мап ктер секілді сыра және жүзімнен жасалған сусын ішкенде
қояды.

Алдын-ала кесіліп қойылған ірімшік жел қағып, кеуіл қалады және өзіне тән дәмі мен исін жоғалтады, сол себепті ірімшікті дастарқанға қояр алдында ғана кеседі. Ірімшікті өткір пышақпен кескен жөн. Рокфор ірімшігін жұқалап кесуге келмейді, өйткені ол үгітіліп кетеді, оны кесер алдында пышақты ыстық суға салып жылытыл, алған жөн. Рокфор нанға оңай жағылады.
Ұнтақ күйінде жасалған көк ірімшікті немесе кез келген қатты ірімшікті піскен макаронға қосуға, май жаққан бутербродқа себуге болады.

Тұздалған ірімшіктер әсіресе [[Кавказ]]да көп тараған, оларды таңертеңгі немесе кешкі асқа қосып береді. Тұздалған ірімшіктердің ащы дәмін азайту және өте жұмсарту үшін, оларды  жеңішкелеп кесіп, қайнаған суға немесе ыстық сүтке салып алады.

== Сақтау ==
Ірімшік кеуіл кетпес үшін оны тұтас күйінде ақ түсті дымқыл (суға малынып, сығылған) [[мақта]]-матамен, содан кейін сыртынан қағазбен, полиэтилен пленкасымен немесе [[фольга]]мен орайды, мат айы тәулігіне 1—2 дүркін сумен мұқият шаю керек. Сондай-ақ ірімшік тұрған ыдысқа бір түйір қант салып, мықтап жауып тастауға да болады. Иісті тез сіңіретін өзге өнімдерден ірімшікті бөлек ұстаған жөн. Аз уақытқа сақтау үшін (5—-7 күн) арнайы жасалған ірімшік салғыштар өте қолайлы. Ірімшік сақтайтын температура 10—12&amp;nbsp;°C аспауы тиіс, ең дұрысы тоңазытқышта сақтаған жөн. Жұмсақ ірімшіктерді үй жағдайында 2 күннен артық сақтауға болмайды.&lt;ref name=&quot;name&quot;&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 9 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Сүт тағамдары]]
[[Санат:Қазақ асханасы]]
[[Санат:Ұлттық тағамдар]]</text>
      <sha1>mkhpwoxh3x6gjo1hgb5jatu3ndh6tnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22915</id>
    <revision>
      <id>3659839</id>
      <parentid>3654294</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>Мәтіндегі техникалық қате түзетілді</comment>
      <origin>3659839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12008" sha1="dvk73qvij4pk6d90yz68vf4bj7jygo4" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = Sarsen Amanzholov.jpeg
 |Сурет ені              = 250px
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 27.12.1903
 |Туған жері           = [[Егінсу (Абай облысы)|Егінсу ауылы]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] (қазіргі [[Абай облысы]]), [[Үржар ауданы]]
 |Қайтыс болған күні     = 28.01.1958
 |Қайтыс болған жері     = [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Азаматтығы             = [[Сурет:Flag of Russia.svg|24px]] [[Ресей империясы]] &lt;br /&gt; {{USSR}}
 |Ғылыми аясы            = [[Лингвистика]] 
 |Жұмыс орны             = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = [[Өзбекстан Ұлттық Университеті|Ортаазиялық мемлекеттік университет]] 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = [[түркітану]], қазақ лингвистикасының негізін қалаушы
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}
'''Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов''' ([[27 желтоқсан]] [[1903 жыл|1903]], [[Абай облысы]], [[Үржар ауданы]], [[Егінсу (Абай облысы)|Егінсу]] ауылы – [[28 қаңтар]] [[1958 жыл|1958]], [[Алматы]]) – Қазақ филологиясының көрнекті қайраткері, қазақ тіл білімінің негізін салушылардың бірі, белгілі түрколог, филология ғылымдарының докторы (1948), [[профессор]] (1948), Қазақ КСР [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ғылым академиясының]] корреспондент мүшесі (1954). 1937 жылдан КОКП мүшесі.

Найман тайпасы [[Терістаңбалы (ру)]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Х.М. Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}&lt;/ref&gt;

Орта Азия мемлекеттік унверситеті педагогика факультетінің қазақ тілі мен әдебиеті бөлімін бітірген (1930). Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1931 жылы ҚазПИ-де оқытушы, 20 жылдай қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі болды. 1934–36 ж. Қазақтың ұлт мәдениетін зерттеу институтының директоры, ғыл. хатшысы қызметтерін атқарды. 1937–42 ж. КСРО Ғылым Академиясы Қазақстан бөлімшесінің тіл және әдебиет секторын басқарды, 1946–58 ж. Қазақстан Ғылым Академиясы Тіл және әдебиет институтында бөлім меңгерушісі болды.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;

Аманжолов жалпы тіл білімі мен қазақ тіл білімінің теория негізін қалыптастыруда А. Байтұрсынов, [[Жұбанов|Қ. Жұбанов]] бастаған ғыл. жұмысты ілгері жалғастырды. Ол жазған қазақ тілі оқулықтары мен бағдарламалары ана тілін оқытуды ғыл. жолға қоюға елеулі ықпал етті. Аманжолов қазіргі қолданыстағы кириллицаға негізделген қазақ жазуын жасады. Сонымен қатар халық ауыз әдебиеті нұсқаларын жинап, әдеби тіл тарихын зерттеумен айналысты. «Қазақ диалектологиясының негізгі мәселелері» деген доктор диссертациясында қазақтың әдеби тілі мен қазақ тілінің диалектілік негізін, оның қалыптасу тарихын, дамуын жан-жақты зерттеді, диалектілердің түркі тілдермен жақындығын, ру-тайпа халық тілінің байланысын, даму жүйесін анықтады. Оның бұл еңбегі қазақ диалектологиясының тіл білімінің бір саласы болып қалыптасуына негіз болды.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

Аманжолов жалпы тіл біліміндегі синтаксис мәселелерін: сөйлемге берілген анықтамаларды, сөйлем мүшелерінің табиғатын, сөйлеудің синтаксистік құрылымын, сөйлеу мен ойлау арасындағы қарым-қатынасты зерттеді. Ол сөз таптарының сөйлем мүшесі болу шарттары, сөйлемнің элементтері мен дәнекерлері, интонация, оқшау сөздер, шақ пен жаққа қатысты [[синтаксис]]тік категориялар, құрмалас сөйлемнің пайда болу жолдары, [[Үйірлі Мүше|үйірлі мүше]] жайында тың қорытындылар жасады. Құрмалас сөйлемнің «аралас құрмалас» деген түрін енгізді. Аманжолов – қазақ тілі ғылымының теориясын қалыптастырған, оны практикамен байланыстырған алғашқы тілші ғалымдардың бірі. «Қазақстанның 15 жылдығы» құрмет белгісімен (1935), жауынгерлік медальдармен (1945) марапатталған.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;
 
Аманжолов қазақ диалектологиясының негізін салды. Тілдегі диалектілік ерекшеліктерді жинап-зерттеуді (1937-38) ұйымдастырып, диалектілердін даму сипаты, айырым белгілері, тайпалық тілдермен байланысы, үлттық өдеби тілдің диалектілік негізі сияқты аса күрделі мәселелерге тұжырым жасады. Диалектілерге халық, тіл тарихы түрғысынан қарап, олардың қоғамдық сипатын ашты. Қазақтың халық тілі мен әдеби тілінің өзекті мөселелерін зерттеп, соны пікірлер айтты. Ұлттық жазба әдеби тіл тарихын ХӀХ-ғасырдың 2-жартысынан бастап, Абайдың халық тілін пайдаланудағы шеберлігін, сөз қолданудағы жаңа үлгісін талдап көрсетті. &quot;Вопросы диалектологии и истории казахского языка&quot; (1959) атты монографиясы түркология саласындагы елеулі табыстардың бірі ретінде бағаланды.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;

== Шығармалары: ==
* ІV жылдық тіл кітабы, А, [[1932]]; 
* Қазақ Совет фольклоры, А., [[1935]];
* Қазақ тілінің грамматикасы, І б. (фонетика мен морфология), А., [[1938]], [[1939]], [[1940]];
* Қазақ тілінің грамматикасы, ІІ б. (синтаксис), А., [[1939]], [[1997]]; 
* Орыс алфавитіне негізделген қазақтың жаңа алфавиті мен орфографиясы, А., [[1940]]; 
* Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы, І б., А., 1950, 1994; Русско-казахский словарь в 2-х т., А., [[1946]]; 
* Вопросы диалектологии и истории казахского языка, А., [[1959]], 1997; Қазақ тілі теориясының негіздері, А., 2002; Тіл және жазу, Өскемен, 2005.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер==
*[http://orkeniet.vkgu.kz/rus/now002.shtm Өркениет - Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080901145012/http://orkeniet.vkgu.kz/rus/now002.shtm |date=2008-09-01 }}
*[http://www.inform.kz/kaz/article/1212857 Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305072330/http://www.inform.kz/kaz/article/1212857 |date=2016-03-05 }}
*[http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&amp;chapter=1001032800 Статья «Неутомимый исследователь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000621/http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&amp;chapter=1001032800 |date=2007-09-27 }}
*[http://turkology.tk/library/272‎ Аманжолов Сарсен Аманжолович на turkology.tk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161217132623/http://turkology.tk/library/272%E2%80%8E |date=2016-12-17 }}

{{wikify}}

[[Санат:Ұлан ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Түркітанушылар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары]]
[[Санат:КСРО тілтанушылары]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>dvk73qvij4pk6d90yz68vf4bj7jygo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төлеубай Ыдырысұлы Аманов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22929</id>
    <revision>
      <id>3659787</id>
      <parentid>3384141</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>Т. Амановтың ғылыми мұрасы туралы мәлімет қосылып, ресми дереккөзбен толықтырылды</comment>
      <origin>3659787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5146" sha1="q812ey4paqcddme50nhcvs8y6tuj7j2" xml:space="preserve">{{Infobox writer 
| name         = Төлеубай Ыдырысұлы Аманов
| image        =
| imagesize    = 
| caption      = 
| birthname    = 
| birthdate    = {{birth date |1923|8|25}}
| birthplace   = [[Семей]] қалалық әкімдігі, [[Шығыс Қазақстан облысы]] 
| deathdate    = {{birth date |1978|6|21}}
| deathplace   = [[Алматы]] қаласы
| occupation   = физика-математика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ғылым Академиясының корр. мүшесі
}}

'''Төлеубай Ыдырысұлы Аманов''' (25.8.1923, [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Семей]] қалалық әкімдігі, Құрманқожа ауылы – 21.6.1978, [[Алматы]] қаласы) – физика-математика ғылымдарың докторы (1967), профессор (1969), Қазақстан Ғылым Академиясының корр. мүшесі (1972). [[Уақ]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап
 |авторы         = Дәйкенов Темірболат
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Уақ шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет
 |басылым     = 2
 |орны        = Астана
 |баспасы     = Фолиант
 |жыл         = 2021
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 992
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-338-848-9
 |тиражы       = 1000
}}&lt;/ref&gt;

1940–42 ж. Семей пед. институтының студенті. 1943 ж. каңтарда соғысқа аттанып, 2-Украин майданында ауыр жарақат алған. 1944 ж. ақпанда [[Семей]]ге оралып, сол жылы педагогика институтты бітірген соң ұстаздық қызмет атқарды. 1950–1953 ж. [[Мәскеу]]де КСРО Ғылым Академиясының Математика институтында аспирант, 1953–63 ж. Семей педагогика институтының проректоры және жоғары математика кафедрасының меңгерушісі. 1969–1970 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институты директорының орынбасары, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-да кафедра меңгерушісі, 1970 жылдан Математика және механика институтының директоры болды.

Амановтың ғылыми-зерттеу еңбектерінде функционалдық кластарды іштестіру теориясы және оның қолданылатын мәселелері қарастырылған. Докторлық диссертвциясында функциялардың 5В класының тұйық теориясын құрып, кейін сол класқа байланысты мәселелер туралы монография жазды. 50-ден астам ғыл. еңбектің авторы. Семей қаласының орталық көшелерінің бірі және ондағы №16 мектеп, туған ауылындағы орта мектеп және бір көше Аманов атымен аталады.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;


Төлеубай Амановтың ғылыми мұрасын жалғастыру мақсатында Математика және математикалық модельдеу институтында оның есімі берілген функциялар теориясы және функционалдық анализ зертханасы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/sci/press/news/details/643317
|title=100-летие известного казахского математика отметили в университете Шакарима
|website=Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі
}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Сілтемелер==
*[http://sgpi.kz/page/MTkz Мақтанышымыз түлектеріміз - Семей Мемлекеттік Педагогикалық ...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427031507/http://sgpi.kz/page/MTkz |date=2012-04-27 }}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1923 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>q812ey4paqcddme50nhcvs8y6tuj7j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назарбай Қыдырұлы Білиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26625</id>
    <revision>
      <id>3659803</id>
      <parentid>3548108</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>Н. Білиевтің еңбегінің библиографиялық мәліметі нақтыланып, дереккөз қосылды</comment>
      <origin>3659803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3136" sha1="65ztigf6f0z1ebynt08qq4jog89wm2m" xml:space="preserve">'''Назарбай Қыдырұлы Білиев''' (15.9.1935 жылы туған, [[Ақтөбе облысы]] [[Байғанин ауданы]] [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жарқамыс]] ауылы) — ғалым, физик-математика ғылымдарының докторы (1980), профессор (1985), [[Қазақстан]] [[ҒА]]-ның коррпоратив мүшесі (1989). [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-ді (1957), [[КСРО]] ғылым академиясының Математика институтының аспирантурасын (1963) бітірген. 1957—60 ж. [[Гурьев]] (қазіргі [[Атырау]]) [[педагогика]] институтында оқытушы, аға оқытушы болды. 1963 — 65 ж. Қазақстан ғылым академиясының Математика және [[механика]] секторында жұмыс істеді. 1965 — 88 ж. Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. 1988 жылдан Теориялық және қолданбалы математика институтының директоры, сонымен қатар 1999 жылдан ҚР ғылым академиясының [[Физика]]-математика ғылымдары бөлімшесінің академик-хатшысы. Негізгі ғылыми еңбектері функция және функционалдық теория тәсілдерін дербес туындылы дифференциалдық теңдеулерге қолдану саласына, комплекс айнымалы функциялар теориясына арналған. Ол Никольский — Бесов кеңістігіндегі жалпыланған аналитикалық функциялар теориясын одан әрі дамытып, оның анализде, геометрияда және механикада қолдану аясын кеңейтті.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том&lt;/ref&gt;

==Шығармалары==

# ''Обобщенные аналитические функции в дробных пространствах''. — Алма-Ата: Наука, 1985.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://math.kz/media/journal/journal2017-06-0878017.pdf
|title=Назарбай Кадырович Блиев
|website=Математика және математикалық модельдеу институты
}}&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==

1. [http://www.maths.kz/?p=806#more-806 «функциялар теориясының білгірі»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174716/http://www.maths.kz/?p=806#more-806 |date=2016-03-05 }}

==Дереккөздер&lt;/span&gt;== 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>65ztigf6f0z1ebynt08qq4jog89wm2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жұлдыз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27918</id>
    <revision>
      <id>3660062</id>
      <parentid>3655373</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aktolkynsauyrbay</username>
        <id>185217</id>
      </contributor>
      <origin>3660062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158103" sha1="cb6enbpaxz7e483mgi9vh6edl31mslj" xml:space="preserve">{{мағына|Жұлдыз (айрық)}}
'''Жұлдыз''', кейде '''тұрақты жұлдыз''' ([[астрономия]]дағы белгісі: ✱), — массасы ерекше ауыр, өзегіндегі [[Термоядролық реакциялар|термоядролық реакция]] арқылы айналасына тұрақты [[жарық]] шығаратын,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1162211|title=Звезда|author=Засов А. В.|publisher=Астронет |accessdate=2013-04-04|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FehrzMWN|archivedate=2013-04-05}}&lt;/ref&gt; плазмалық [[газ]] және [[плазма]] күйдегі аспан денесі. Жұлдыздарды арнаулы түрде [[Жұлдыз астрономиясы]] ғылымы зерттейді.
[[Сурет:Starsinthesky.jpg|250px|thumb|[[Жетіқарақшы]] жұлдызы]][[Сурет:Artist's impression of supernova 1993J.jpg|thumb|right|250px|1993J [[ғаламатжұлдыз]]ы]]
Әдетте қазақ тілінде жұлдыз сөзі көптеген мағынада қолданылады: барлық аспан денелерін (Күн, Ай, [[Марс]], [[Шолпан (ғаламшар)|Шолпан]], [[Комета|құйрықты жұлдыз]]дар т.б.) жай тілмен жұлдыз деп бірдей атай береді. Дегенмен, ғылыми арнаулы мағынада жұлдыз тек [[Күн (жұлдыз)|Күн]] секілді, [[сүмбіле]], [[темірқазық]], [[жетіқарақшы]], [[үркер]] секілді, [[қос жұлдыз]],&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{кітап|авторы= Қадыкенов М.М. |тақырыбы= Қазақша-ағылшынша-орысша физика-техникалық сөздік |жыл= 2010 |баспасы= Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығының Ядролық физика институты |isbn=9965-675-57-0 }}&lt;/ref&gt; [[жұлдыздар шоғыры]],&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;  [[ғаламатжұлдыз]],&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; секілді өзінен жарық шығаратын алып аспан денелеріне қаратылады.

Астрономдар [[жұлдыздардың спектрлік жіктелуі|жұлдыздардың спектрін]], [[жұлдыздың жарқырауы|жарық шамасын]], кеңістіктегі қозғалысын өлшеу арқылы оның салмағын, жасын, құрамындағы металл мөлшерін және басқа да қасиеттерін таниды. Жұлдыздың жалпы сапасы оның өзгерісі мен кейінгі тағдырының маңызды көрсеткіші. Басқа қасиеттері, мысалы диаметрі, өз осьінде айналуы, қозғалысы мен температурасы қатарлылар оның тарихи өзгерісі барысында ұқсамайды. [[Жұлдыз]] температурасының жарық шамасына байланысты суреті әдетте [[Герцшпрунг — Рассел диаграммасы|&quot;HR диаграммасы&quot;]] деп аталады. Ол арқылы жұлдыздың жасы мен өзгеріс сатысы айқындалады.

Жұлдыз негізгі уақытын өзегіндегі термоядролық реакция арқылы айналасына жарық шашуымен өткізеді. Өзегіндегі термоядролық реакция өзектің шетіне дейін жоғары [[энергия]] бөліп шығарады, сосын оны сыртқы әлемге радиация болып шашырайды.

[[Сутегі]] мен [[гелий]]ден ауыр [[химиялық элементтер|элементтер]] термоядролық реакциядан пайда болады. Жұлдыздар негізінен сутегіні негіз еткен күйде пайда болады және гелий мен аз мөлшерде [[ауыр металдар|ауыр элементтер]]дің сығылуынан құралады. Өзегінде жеткілікті тығыздық болса, кейбір сутегі термоядролық реакция барысында тұрақты түрде гелийге айналады&lt;ref&gt;{{cite web
 | url= http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html
 | archiveurl= http://web.archive.org/web/20080210154901/http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html
 | archivedate= 2008-02-10
 | title= Stellar Evolution &amp; Death
 | publisher= NASA Observatorium
 | accessdate= 2006-06-08}}&lt;/ref&gt; (мысалы, Күнде 4 атом сутегі 1 атом гелийге айналудан біз тұтынатын жылу мен жарық қалыптасады). Жұлдыздың ішіндегі артық энергия радиацияланып сыртқа шығып кетеді. Жұлдыз ішкі [[гравитация]] әсерінде өз салмағының жеміріп жібермеуіне (өз өзегіне бірақ құйылып, шөгіп кетпеуге де, айналасына шашырап тозып кетпеуге де) қол жеткізеді.

Жұлдыздың өзегіндегі сутегі отыны таусылса салмағы күн салмағының 0,5 есесінен кем болмаса, онда ол өсіп [[Алып қызыл жұлдыз]]ға айналады.&lt;ref name=&quot;late stages&quot;&gt;{{cite web
 | last = Richmond | first = Michael
 | url = http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html
 | title = Late stages of evolution for low-mass stars
 | publisher = Rochester Institute of Technology
 | accessdate = 2006-08-04 }}&lt;/ref&gt; Кейбір жағдайда оның өзегінде тіпті де ауыр атомдар отынға айналып қайта жана бастауы мүмкін. Мұндай жұлдыздар ақыры ықшамдалып, ғарыштағы материялық денеге айналады, басқаларға қосылады, немесе жаңа элементтер пайда болу сатысына өтеді.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html
 | title = Stellar Evolution &amp; Death
 | publisher = NASA Observatorium
 | accessdate = 2006-06-08 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздар ғарышқа біркелкі шашылған емес. Олардың көбі тартылыс күш әсерінде ұйысып екіден көп [[қос жұлдыз]]дарға біріксе, тіпті неше миллиард жұлдыздар топтасып алып [[жұлдыздар шоғыры]]дарға айналады. Екі жұлдыздың орбитасы оларды жақындатқанда олардағы өзгеріс тездейді.&lt;ref name=&quot;iben&quot;&gt;{{cite journal
 | last= Iben | first= Icko, Jr.
 | title=Single and binary star evolution
 | journal=Astrophysical Journal Supplement Series
 | date=1991 | volume=76 | pages=55–114}}&lt;/ref&gt; Мысалы, [[Ақ ергежейлі]] жұлдыз өзінің серік жұлдызына жақындағанда оның газдарын өзіне сіміріп, [[Алып жұлдыз|жаңа жұлдыз]] болып жарқырайды.

Жұлдыздар әлемі өте әр алуан. Кейбір жұлдыздар Күннен мың есе үлкен (көлемі бойынша) әрі жарығырақ болып келсе (алып жұлдыздар), ал кейбіреуінің мөлшері мен шығаратын [[жарық|жарығының]] [[энергия]]сы Күннен әлдеқайда аз болып (ергежейлі жұлдыздар) келеді. Жұлдыздардың жарқырауы да түрліше болады. Алтын Балық шоқжұлдызының S жұлдызы Күннен 400 мың есе артық жарқырайды.

Күн өзінің барлық белгілері жағынан қатардағы жұлдыз болып саналады. Көптеген жұлдыздарды күн секілді ғаламшарлық жүйеден тұрады деп санауға толық негіз бар. Жұлдыздар өте алыс қашықтықта орналасқандықтан, олардың серіктері ең күшті телескоппен де көрінбейді. Оларды анықтау үшін зерттеудің нәзік әдістерің қолданып, бірнеше ондаған жылдар бойы ұқыпты бақылау мен күрделі есептеулер жүргізу қажет. Жұлдыз спектріне талдау жасау арқылы да жұлдыздың ғаламшар серігі бар-жоғы анықталады.

== Этимологиясы ==
Қазақ тіліндегі ''жұлдыз'' сөзі прото-түркі ''*yulduŕ'' сөзінен шыққан. [[Әзербайжан тілі|Әзірбайжан]]ша ''ulduz'', [[Шағатай тілі|шағатай]]ша {{Rtl-lang|ar|یولدوز}}, [[Долған тілі|долған]]ша ''һулус'', [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]]ша ''yıldız'', [[Қарашай-балқар тілі|қарашай-балқар]]ша ''жулдуз'', [[Башқұрт тілі|башқұрт]]ша ''йондоҙ'', [[Хакас тілі|хакас]]ша ''чылтыс'', [[Құмық тілі|құмық]]ша ''юлдуз'', [[Қырғыз тілі|қырғыз]]ша ''жылдыз'', [[Ноғай тілі|ноғай]]ша ''юлдыз'', [[Шор тілі|шор]]ша ''чылтыс'', [[Татар тілі|татар]]ша ''йолдыз'', [[Түрікмен тілі|түрікмен]]ше ''ýyldyz'', [[Тыва тілі|тыва]]ша ''сылдыс'', [[Ұйғыр тілі|ұйғыр]]ша {{Rtl-lang|ar|يۇلتۇز}}, [[Өзбек тілі|өзбек]]ше ''yulduz'', [[Саха тілі|саха]]ша ''сулус'' және басқа түркі жұлдыз атауларының когнаты болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&amp;basename=%2fdata%2falt%2fturcet&amp;text_number=++76&amp;root=config|title=Starling Etymologic Base|author=S. Starostin|lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Латын тілі]]ндегі ''stella'' сөзі прото-италикше ''*stērolā'' сөзінен шыққан, ал ''astrum'' [[ежелгі грек тілі]]ндегі {{Polytonic|ἄστρον}} сөзінен алынған. {{Polytonic|Ἄστρον}} мен ''stella'' бір прото-үнді-еуропа ''*h₂stḗr'' сөзінен шыққан, демек екеуі де туыс сөз.

== Күзету-өлшеу тарихы ==
[[Сурет:Nebra_Scheibe.jpg|thumb|right|200px|Аспан кестесі, б.з.д. XVII ғ.]]
Адамзаттың жұлдыздарды күзетіп тұрмысқа пайдалану, діни рәсімдерді орындау тарихы арыдан бастау алады. Ежелгі мысырлықтар осында 5-6 мың жыл бұрын [[Сүмбіле]] жұлдызының шығыс көкжиектен көтерілуін негіз етіп, [[Ніл]] өзенінің тасуын мөлшерлеген және бір жылдың 365,25 күн болатынын дәл анықтаған.

Қытайдың Шан патшалығы осыдан 4 мың жыл бұрын аспанды бақылайтын арнайы орда мансаптыларын тағайындап, егіс жұмыстарын уағында жүргізуге қол жеткізген.

[[Сурет:PSM_V78_D326_Ptolemy.png|thumb|left|120px|[[Клавдий Птолемей|Птолемей]]]]
Тұрақты жұлдыздар діни рәсімдер үшін де айырықша маңызға ие болды. Көптеген ежелгі ғалымдар ерте заманның өзінде-ақ адамдар жұлдызды аспанды [[шоқжұлдыз]]дарға бөлген.&lt;ref&gt;{{cite book
 | author=Forbes, George | title=History of Astronomy
 | publisher=Watts &amp; Co. | location=London | year=1909
 | format =Free e-book from Project Gutenberg
 | url=http://www.gutenberg.org/etext/8172 }}&lt;/ref&gt; Ежелгі заман астрономы [[Клавдий Птолемей|Птолемей]]дің тіркеуі бойынша бүкіл аспанда 48 шоқжұлдыз болса, қазіргі кезде 88 шоқжұлдыз бар делінеді. Бұл шоқжұлдыздар [[күнтізбе]] жасауға тікелей ықпал етті. Қазіргі жер шарында ең кең қолданылатын, дәлдігі жоғары [[григориан күнтізбесі]] жерге ең жақын тұрақты жұлдыз — күнді негіз етіп жасалған.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Tøndering | first = Claus
 | url = http://webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html
 | title = Other ancient calendars | publisher = WebExhibits
 | accessdate = 2006-12-10 }}&lt;/ref&gt;

Көп уақытқа дейін жұлдыздар орнынан қозғалмайды, еш өзгермейді, мәңгі солай бола береді, аспан шарына мәңгілік байланған деп есептеді. Сондықтан жұлдыздарды тұрақты жұлдыз деп атаған. Әсіресе [[Аристотель]]дің (б.з.б. IV ғасыр) идеясының ықпалында көптеген ғасырлар бойы жұлдызды аспан мәңгілік және өзгермейтін [[хрусталь]] [[сфера]] тәрізді, оның сыртында құдайлар өмір сүреді деп жорамалдауы негізгі ғарыш түсінігі болды.

[[Сурет:Biruni_Iranian.jpg|thumb|left|120px| [[Әбу Райхан әл-Бируни]]]]
Ең ежелгі дәлдігі жоғары, уақыты көрсетілген жұлдыз картасы б.з.д. 1534 ж. ежелгі [[Мысыр]]да жасалды.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=von Spaeth | first=Ove
 | title=Dating the Oldest Egyptian Star Map
 | journal=Centaurus International Magazine of the History of Mathematics, Science and Technology
 | year=2000 | volume=42 | issue=3 | pages=159–179
 | url=http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp
 | accessdate=2007-10-21 }}&lt;/ref&gt; [[Мұсылман]] астрономдары анықтаған көптеген жұлдыз атаулары бүгінге дейін қолданылуда. Олар және көптеген жұлдыз өлшеу аспаптарын жасады. ХІ ғасырда [[Әбу Райхан әл-Бируни]] [[құс жолы]]н көптеген жұлдыздар мен тұмандықтардан құралған деп есептеп, 1019 жылғы [[Тұтылу|айдың тұтылуы]] кезінде біраз жұлдыздың ендік бұрышын өлшеді.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last=Zahoor | first=A. | year=1997
 | url=http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html
 | title=Al-Biruni | publisher=Hasanuddin University
 | accessdate=2007-10-21 }}&lt;/ref&gt;

Осыдан 3 мың жыл бұрын Қытайдың Чжоугун деген қаласында бірінші астрономиялық обсерватория салынған. Ол өте қарапайым, онда телескоп болған жоқ. Жұлдыздарды қарапайым көзбен бақылаған. Қытайдың б.з.д. V ғасырдағы ғалымдары жұлдыздардың ауадан (газдан) құралатынын жазып қалдырған екен.&lt;ref name=&quot;clark&quot;&gt;Clark, D. H.; Stephenson, F. R., The Historical Supernovae, Supernovae: A survey of current research; Proceedings of the Advanced Study Institute, 355–370 бет, Dordrecht, D. Reidel Publishing Co, маусым 29, 1981, Cambridge, England, 
[http://adsabs.harvard.edu/abs/1982sscr.conf..355C] 2006-09-24&lt;/ref&gt;

[[Самарқан]] қаласындағы зерттеуші ғалымдар орта ғасырда мыңдаған жұлдыздың орнын дәл анықтаған. [[Ұлықбек]]тің кейін бір ғасырдан соң өмірге келген дат ғалымы [[Тихо Браге]] де обсерватория салып, жұлдыздар әлеміне бақылау жасаған.&lt;ref name=&quot;he history&quot;&gt;{{cite web
 | last = Drake | first = Stephen A.
 | date = 2006
 | url = http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html
 | title = A Brief History of High-Energy (X-ray &amp; Gamma-Ray) Astronomy
 | publisher = NASA HEASARC | accessdate = 2006-08-24
}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Giordano_Bruno.jpg|thumb|left|120px| [[Джордано Бруно]]]]
16-ғасырдың соңында [[Джордано Бруно]] «Жұлдыздар да Күн сияқты аспан денелері, олардың арасында ай секілді, жер секілділері де бар, және олар да бірін бірі айналып жүреді» деген пікір айтты. Жұлдыздарды алыстағы күн дейтін көзқарасты [[Ежелгі Грекия|ежелгі грек]] ойшылдарынан шексіздік туралы айтқан [[Анаксимандр]] мен [[атом]] теориясының негізін қалаушы [[Демокрит]], [[Рим]] философы [[Эпикур]] айтып өткен болатын.&lt;ref&gt;{{cite web
 | date = 2006 
 | url = http://www.eso.org/outreach/eduoff/edu-prog/catchastar/CAS2004/casreports-2004/rep-226/
 | title = Exoplanets | publisher = ESO
 | accessdate = 2006-10-11 }}&lt;/ref&gt;

Теолог Ричард Бентли «Егер олар күн секілді жұлдыз болса, неге күн жүйесіне гравитация (тартылыс күш) түсірмейді?» - деп сұрақ қойған екен, оған [[бүкіл әлемдік тартылыс заңы]]н ашқан [[Ньютон]] «Әрбір тараптағы жұлдыздар тудырған тартылыс күші бір-бірін жойып, жоққа шығарады» - деп жауап берген екен.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Hoskin | first = Michael | year=1998
 | url = http://www.stsci.edu/stsci/meetings/lisa3/hoskinm.html
 | title = The Value of Archives in Writing the History of Astronomy
 | publisher = Space Telescope Science Institute
 | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Tycho_Brahe.JPG|thumb|left|120px|[[Тихо Браге]]]]
[[1596 жыл]]ы алғаш рет айнымалы жұлдыз (неміс астрономы [[Йоханнес Фабрициус]]), ал [[1650 жыл]]ы алғаш рет қос айнымалы жұлдыз (италиялық ғалым [[Джованни Риччоли]]) анықталды.

Дания ғалымы [[Тихо Браге]] аспаннан бір жаңа (бұрын болмаған) тұрақты жұлдызды байқап, аспан ежелден осылай емес деген пікірге келген екен. Кейін ол жаңа жұлдыз [[ғаламатжұлдыз]] екені анықталды да, «Тихо ғаламатжұлдызы» деп аталады.

[[Италия]] ғалымы [[Джеминиано Монтанари]] [[1667 жыл]]ы [[Алголь]]дағы жарық өзгерісін тіркеген. [[Эдмонд Галлей]] ежелгі грек Птолемей заманынан сол кезге дейінгі жұлдыздар орнының өзгерісі туралы зерттеу жасап, жұлдыз тұрақты деген көзқарасты өзгертті.&lt;ref name=&quot;he history&quot; /&gt;

[[Фридрих Вильгельм Бессел]] [[1838 жыл]]ы көру бұрышының айырмасына сүйеніп [[Аққу шоқжұлдызы]]ндағы 61 жұлдыздың арақашықтығын 11.4 жарық жыл етіп өлшеп, ғарыштың кеңдігі мен ғарыш денелері арасындағы алыс кеңістікті танытты.

[[Сурет:William_Herschel01.jpg|thumb|left|120px|[[Уильям Гершель]] ]]
[[Уильям Гершель]] тұрақты жұлдыздардың аспандағы жайласу орнын анықтауға талпынған тұңғыш ғалым. [[1780 жыл]]дары ол [[метрология]] арқылы 600 жаққа бірдей өлшеу жасап, сол арқылы көзге көрінетін жұлдыздардың санын анықтауға кірісті. Бұл арқылы ол жұлдыздар саны аспанның бір шетіне қарай көбейе түсетінін, бұл [[Құс жолы]]ның орталық өңірі екенін айқындады. Оның баласы [[Джон Гершель]] [[Оңтүстік жарты шар]]да әкесінің ғылыми тәжірибесін қайталап, ұқсас қорытынды шығарды.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Proctor | first=Richard A.
 | title=Are any of the nebulæ star-systems? | journal=Табиғат
 | year=1870 | pages=331–333
 | url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=div&amp;did=HISTSCITECH.0012.0052.0005&amp;isize=M
 | doi=10.1038/001331a0
 | volume=1 }}&lt;/ref&gt; Осы өлшеу, күзету барысында Уильям Гершель кейбір жұлдыздардың ұқсас бағытта қозғалып қана қоймай, өзара физикалық байланысы бар [[қосаржұлдыз]] екенін айқындады.

[[1835 жыл|1835]] – [[1839 жыл|39]] жылдары орыс астрономы [[Василий Васильевич Струве|Василий Струве]], неміс астрономы [[Фридрих Вильгельм Бессел|Фридрих Бессель]] және ағылшын астрономы [[Томас Джеймс Хендерсон|Т.Хендерсон]] алғаш рет ең жақын үш жұлдызға дейінгі қашықтықты анықтады.

Джозеф Фраунгофера және Анджело Секки Сүмбіле мен күнді салыстырып, жұлдыздарды жарығына қарай түрге бөлудің ғылыми жүйесін жасады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = MacDonnell | first = Joseph
 | url = http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm
 | title = Angelo Secchi, S.J. (1818–1878) the Father of Astrophysics
 | publisher = Fairfield University | accessdate = 2006-10-02}}&lt;/ref&gt; Дегемен қазіргі заманғы жұлдыздар жүйесін бөлу амалын Энни Кэннон 1900 жылы тапқан.

[[Сурет:Friedrich_Wilhelm_Bessel.jpeg|thumb|left|120px|[[Фридрих Вильгельм Бессел]]]]
ХІХ ғасырда [[Қосаржұлдыз]]ды күзетудің маңызы да еселеп артты. [[1834 жыл]]ы Ф.В.Бессель Сүмбіленің өзіндегі өзгерісті өлшеп, оның жасырын серігі бар екенін ашты. Эдвард Пикеринг [[1899 жыл]]ы периоды 104 күндік спектрлі қосаржұлдызды байқады. Астроном Струве және [[Шербёрн Уэсли Бёрнхем]] қатарлылар қосаржұлдыздар туралы материалдарды топтап, олардың орбитасы арқылы сапасын өлшеуге мүмкіндік алды.

19-ғасырдың 60-шы жылдары жұлдыздарды зерттеу үшін [[спектроскоп]], ал [[1880 жыл]]дан бастап [[фотография]] пайдаланыла бастады.&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Robert G. | last=Aitken | title=The Binary Stars
 | publisher=Dover Publications Inc. | location=New York
 | year=1964 }}&lt;/ref&gt;

Тұрақты жұлдыз зерттеуі XX ғасырда тез дамыды. [[Карл Шварцшильд]] көзбен көрінетін жұлдыз бен оның аппаратқа тартылған фотосын салыстырып, жұлдыздың түсі мен температурасын білуге жол ашты. 1921 фотоэлектрлі фотометр жұлдыздарды өлшеуге қолданыла бастады. Алғаш рет Альберт Майкельсон Гук телескопы арқылы жұлдыз диаметрін өлшеді.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Michelson, A. A.; Pease, F. G.
 | title=Measurement of the diameter of Alpha Orionis with the interferometer
 | journal=Astrophysical Journal | year=1921 | volume=53
 | pages=249–259
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1921ApJ....53..249M  | doi = 10.1086/142603 
}}&lt;/ref&gt;

[[1913 жыл]]ы HR диаграммасы дамып, [[астрофизика]]ға жаңа мүмкіндік берді.

20-ғасырдың басында, әсіресе [[1920 жыл]]дан кейін, жұлдыз жөніндегі ғылыми көзқараста төңкеріс болды. Жұлдыз физикалық дене ретінде қарастырылып, оның құрылысы мен құрамындағы заттардың тепе-теңдік шарттары, энергия көздері зерттеле бастады. Ол арқылы ендігі жерде жұлдыздардың ішкі қасиеті мен құрылымы [[квант физикасы]] арқылы сәтті түсіндіріліп, жұлдыздар атомосферасының химиялық құрамы да айқындала бастады. Бұл төңкеріс, әрине [[атомдық физика]]ның жетістіктерімен тығыз байланысты еді. 20-ғасырдың орта шенінде [[ЭЕМ]]-ді қолдануға байланысты жұлдыздарды зерттеу мәселесі одан әрі тереңдей түсті.&lt;ref name=&quot;new cosmos&quot;&gt;{{cite book
 | author=Unsöld, Albrecht | title=The New Cosmos
 | publisher=Springer-Verlag | location=New York
 | year=1969 }}&lt;/ref&gt;

[[Ғаламатжұлдыз]]дарды айтпағанда, басқа жұлдыздарды Құс жолы галактикасы тәуелді жергілікті галактикалар жүйесінде күзетуге болады.&lt;ref&gt;e. g. {{cite journal
 | author=Battinelli, Paolo; Demers, Serge; Letarte, Bruno
 | title=Carbon Star Survey in the Local Group. V. The Outer Disk of M31
 | journal=The Astronomical Journal
 | year=2003 | volume=125 | issue=3 | pages=1298–1308
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003AJ....125.1298B
 | accessdate=2007-02-04  | doi = 10.1086/346274 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Millennium Star Atlas marks the completion of ESA's Hipparcos Mission
 | publisher=ESA | date=1997
 | url=http://www.rssd.esa.int/index.php?project=HIPPARCOS&amp;page=esa_msa
 | accessdate=2007-08-05 }}&lt;/ref&gt; Дегенмен, бұл күндері тіпті жерден 100 млн жарық жылы қашықтықтағы [[Бикеш (шоқжұлдыз)|Бикеш]] галактикалар жүйесіндегі [[M 100 галактикасы]]ндағы жұлдыздарды да өлшеп-тексеруден өткізуге мүмкіндік туып отыр.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author=Villard, Ray; Freedman, Wendy L.
 | date=1994
 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/1994/49/text/
 | title=Hubble Space Telescope Measures Precise Distance to the Most Remote Galaxy Yet
 | publisher=Hubble Site
 | accessdate = 2007-08-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Hubble Completes Eight-Year Effort to Measure Expanding Universe
 | publisher=Hubble Site | date=1999
 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1999/19/text/
 | accessdate=2007-08-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=UBC Prof., alumnus discover most distant star clusters: a billion light-years away.
 | publisher=UBC Public Affairs | date=2007
 | url=http://www.publicaffairs.ubc.ca/media/releases/2007/mr-07-001.html
 | accessdate=2007-08-02 }}&lt;/ref&gt;

== Жұлдыздардың аталуы ==
[[Сурет:Venice ast sm.jpg|thumb|right|200px|Астрология тақтайшасы]]
Шоқжұлдыз ұғымы ежелгі [[Вавилон]] мәдениетінде қалыптасқан. Ежелгі заманның жұлдыз бақылаушылары біршама әйгілі жұлдыздарды табиғат мифологиясындағы белгілі бір оқиғалармен байланыстырып, олардан түрлі пішіндер елестеткен. [[Эклиптика]]ның төңірегіндегі 12 жұлдыз [[Астрология]]ның негізі болды. Кейбір арнайы тұрған ерекше жұлдыздар да арнаулы атауға ие болды, әсіресе оларға латынша және арабша атаулар берілді.
[[Сурет:Planisphæri cœleste.jpg|thumb|left|300px|XVII ғ. жұлдыз картасы, Голландия]]
Кейбір жұлдыздар туралы арнайы аңыздар құрастырылды.&lt;ref name=&quot;mythology&quot;&gt;{{cite web
 | last = Coleman | first = Leslie S
 | url = http://www.frostydrew.org/observatory/courses/myths/booklet.htm
 | title = Myths, Legends and Lore
 | publisher = Frosty Drew Observatory
 | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt; Мысалы, [[Алголь]] жыланшаш пері [[Медуза]]ға арналған.

Ежелгі гректер ғаламшарларды айналушы жұлдыз (серуендеуші) деп танып, маңызды Құдайларының атын берді. Бұл планеталардың аты Меркурий, Венера, Марс, Юпитер және Сатурн.&lt;ref name=&quot;mythology&quot; /&gt; Уран мен Нептун да грек-рим Құдайларының атында аталғанымен, олардың жарқырау шамасы әлсіз, ежелгі адамдар оларды байқай алмаған. Олар тек кейін байқалған, сондықтан аттары да кеш қойылды.

Шамамен 1600 жылдарға дейін шоқжұлдыздардың аты, ауқымы, жұлдыздар аты әр өңірде өзгеше болып келді. 1603 жылы неміс астрономы Иоганн Байер грек әліппесі мен шоқжұлдыздар атын бірлестірген &quot;Байер белгілемесі&quot; Уранометрияны жасап, әр шоқжұлдыздағы әрбір жұлдызға ат берді. Кейін ағылшын астрономы Джон Флемстид сандық жүйе арқылы белгілеу амалын тауып, ол кейін &quot;Флемстид белгілемесі&quot; деп аталды. Бұдан басқа да жұлдыздарды белгілеу амалдары ойлап табылды.

Ғылым әлемінде жұлдыздар мен басқа да аспан денелеріне ат беретін бірден-бір орган [[Халықаралық астрономиялық одақ]] ({{lang-en|International Astronomical Union}}).&lt;ref name=&quot;naming&quot;&gt;{{cite web
 | url = http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.309
| title = The Naming of Stars
 | publisher = National Maritime Museum
 | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt;  Бірақ кейбір астрономиялық органдар алдамшылыққа барып, жұртқа жұлдыз атын сатумен айналысады. Дегенмен, олар (мысалы: “''International Star Registry''” қатарлылар) қандай амалмен жұлдыздар атын сатумен айналысса да, бұл атаулар ғылым жағынан мойындалмайды, оны ешкім де пайдаланбайды.&lt;ref name=&quot;naming&quot; /&gt; Оның бәрі адам алдап ақша табудың бір амалы ғана.
&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Adams | first = Cecil | date = 1998
 | url = http://www.straightdope.com/classics/a3_385.html
 | title = Can you pay $35 to get a star named after you?
 | publisher = The Straight Dope | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt;

== Жұлдыздар саны және жайыласуы==
[[Сурет:Ngc6397 hst blue straggler.jpg|thumb|right|250px|Жұлдыз меруерті]]
Астрономдар ғарыштағы жұлдыздар саны көп, мөлшері әрқилы деген. АҚШ астрономы [[Карл Саган]] өзінің «Триллионның триллионы» кітабында «Ғаламда триллион галактика бар. Әр галактикада триллион жұлдыз бар», — деген жорамал айтты.

АҚШ астрономы [[Чарли Конрой]] қатарлылар галактикалар спектріне талдау жасағаннан кейінгі жорамалы бойынша ғаламда шамамен 3•10&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt; жұлдыз бар деген болжам береді.&lt;ref&gt;{{cite journal | url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature09578.html | title=A substantial population of low-mass stars in luminous elliptical galaxies | author=Pieter G. van Dokkum &amp; Charlie Conroy | journal=NATURE | year=2010 | doi=10.1038/nature09578}}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздардың әлемге жайласуы біртегіс, біркелкі емес. Жұлдыздар ғарыштағы газдар мен тозаңдармен араласып, галактикаларда өмір сүреді. Құс жолы тәрізді өлшемді галактикада әдетте 100 млрд-таған тұрақты жұлдыз болады. Ғарыштағы күзетуге болатын жұлдыздардың саны да 100 млрд-тан асады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=What is a galaxy? How many stars in a galaxy / the Universe? | publisher=Royal Greenwich Observatory | url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/ConWebDoc.20495 | accessdate=2006-07-18 }}&lt;/ref&gt; Кезінде жұлдыздар тек Галактикаларда ғана болады деп түсіндірілді,&lt;ref&gt;{{cite news | title=Hubble Finds Intergalactic Stars | publisher=Hubble News Desk | date= 1997 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1997/02/text/ | accessdate=2006-11-06 }}&lt;/ref&gt; бірақ галактикалар арасында бос аймақта өз алдына жүрген жұлдыздар да жетерлік екен. Астрономдардың межелеуінше, ғарышта шамамен 700 Гай (7×10 &lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;) жұлдыз бар.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Astronomers count the stars | publisher=BBC News | date= 2003 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3085885.stm | accessdate=2006-07-18 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздар бірін-бірі толықтыратын екі бағытта зерттеледі. Жұлдыз астрономиясы жұлдыздардың қозғалысын, олардың галактика мен шоғырлардағы таралуын, әр түрлі статистикалық заңдылықтарын қарастырады. Ал [[астрофизика]]ның зерттейтіні – жұлдыздарда өтетін физикалық процестер, олардың сәулесі, құрылысы және [[эволюция]]сы.

Жеке жұлдыздардан басқа, Қосарлы жұлдыздар жүйесінде екі, немесе одан да көп жұлдыздар өзара бір-біріне [[гравитация]]лық тартылыс күш туғызып, өзара орағытып айналуы да жиі кездеседі және олар [[Қосаржұлдыз]] деп аталады. Қосаржұлдыздар массаларының ортақ центрі маңында айналып, қосақталып орналасады. Сондай-ақ жұлдыздардың үштік және еселік жүйелері де кездеседі. Қосаржұлдыздың массасы олардың орбиталарын зерттеу арқылы тікелей анықталады. Мұның нәтижесінде жұлдыздардың массасы мен жарқырауының арасында статистикалық тәуелділік тізбегі болатыны айқындалды.&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Victor G. | last=Szebehely
 | coauthors=Curran, Richard B. | year=1985
 | title=Stability of the Solar System and Its Minor Natural and Artificial Bodies
 | publisher=Springer
 | id=ISBN 90-277-2046-0 }}&lt;/ref&gt;

Дегенмен, олардың орбитасының тұрақты болса, қосаржұлдыздар ортақ жұлдыздық топ құраса, жұлдыздар саны өте көп болса, онда олар [[Үйіржұлдыз]] делінеді. Қосаржұлдыздар өзар байланысты бірнеше жұлдыздар болса, ал Үйіржұлдыздар бірнеше жүз жұлдыздан жүз мыңдаған жұлдыздардың шоғырлы одағы болуы да мүмкін.

Қосарлы жұлдыз шоғыры жүйесі ұзақ уақыт бойғы гравитация әсерінде өзара бір-бірін шектеу күйіндегі жұлдыз тобы болып, ондай үйіржұлдыздар көбінесе алып О және В жұлдыздарынан құралады. Олардың 80% жұлдызы [[қосаржұлдыз]] болып келеді.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |date=2006 | url=http://www.cfa.harvard.edu/press/pr0611.html |title=Most Milky Way Stars Are Single |accessdate=2006-07-16 }}&lt;/ref&gt; Құс жолы жүйесіндегі жұлдыздардың көбі жеке жұлдыз болып келеді. Ұсақ ғарыш денелерінің байқау техникасына ілесіп байқалған жеке жұлдыздар көбейе түсті. Әлемнің 85% жұлдызы [[Қызыл ергежейлі]] болса, олардың 25%-ында [[серік жұлдыз]] бар.
[[Сурет:NGC7293 (2004).jpg|thumb|right|250px|NGC 7293 (Бұранда тұмандығы), NASA ESA және C. R. O'Dell (Вандербильт университеті) суреті]]

Күннен басқа жерге ең жақын жұлдыз [[Кентавр шоқжұлдызы]]ндағы [[Проксима]] жұлдызы болып, оның жерден арақашықтығы 39.9 триллион км (10 &lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt; км), яғни 4.2 жарық жылы қашықтықта. Яғни, жарық Проксимадан шығып, 4.2 жылда әрең жер бетіне жете алады. Егер жер шарын айналып жүрген ғарыштық тасығыштың жылдамдығы 8 км/сек (сағатына 30,000 км) деп есептесек, ол 150,000 жылда әрең Проксимаға бара алады екен.&lt;ref&gt;3.99 × 10&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; km / (3 × 10&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; км/сағ × 24 × 365.25) = 1.5 × 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; years.&lt;/ref&gt; Қашықтықтың мұнша алыстығы әлемдегі жұлдыздар арасындағы үйреншікті жағдай деп есептеледі.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Holmberg, J.; Flynn, C. | title=The local density of matter mapped by Hipparcos | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=313 | issue=2 | year=2000 | pages=209–216 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000MNRAS.313..209H | accessdate=2006-07-18  | doi = 10.1046/j.1365-8711.2000.02905.x }}&lt;/ref&gt; [[Галактика]]лардың өзек өңірінде, немесе [[Шар тәрізді үйіржұлдыз]]дар ішінде жұлдыздардың арақашықтығы бұған қарағанда жақынырақ болуы мүмкін. Сол Шар тәрізді үйіржұлдыздарда және галактикалардың өзек өңірінде жұлдыздардың өзара соқтығысып қалуы жиі кездеседі.

Ал, галактикалардың сыртқы [[қоралану]] өңірінде жұлдыздар бір-біріне өте алыс жайласқан. Онда галактикалар өзегіне салыстырғанда жұлдыздар арақашықтығы біршама кең болып, жұлдыздар соқтығысы сирек кездеседі. Бірақ Шар пішінді жұлдыз шоғыры жүйесі мен галактика өзегінде жұлдыздар соқтығысуы жиі кездесетін құбылыс.&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot;&gt;{{cite news | title=Astronomers: Star collisions are rampant, catastrophic | publisher=CNN News | date=2000 жыл 2 шілде| url=http://archives.cnn.com/2000/TECH/space/06/02/stellar.collisions/ | accessdate=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt; Жұлдыздар қақтығысынан [[Көк жұлдыз]]дар пайда болып, олардың айналасындағы [[Негізгі тізбек жұлдызы]]на салыстырғанда беткі температурасы өте жоғары болады.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = J. C. | last= Lombardi, Jr. | coauthors= Warren, J. S.; Rasio, F. A.; Sills, A.; Warren, A. R. | title = Stellar Collisions and the Interior Structure of Blue Stragglers | journal=The Astrophysical Journal | year=2002 | volume=568 | pages=939–953 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ApJ...568..939L  | doi = 10.1086/339060 }}&lt;/ref&gt;

== Параметрі және өлшем бірлігі ==
Жұлдыздардың негізгі сипаттамалары – олардың [[масса]]сы, [[радиус]]ы және [[жарқырау]]ы. Бұл шамалар, көбінесе [[Күннің массасы]], [[Күннің радиусы|радиусы]] және [[Күннің жарқырауы|жарқырауының]] үлестерімен салыстыра өлшенеді. Жұлдыздар параметрі көбінесе [[Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі|СИ]] бірлігі арқылы өрнектеледі. Кейде [[CGS]] бірлігі де қолданылады. 
:{|
|Күн массасы：
|&lt;math&gt;\begin{smallmatrix}M_\odot = 1.9891 \times 10^{30}\end{smallmatrix}&lt;/math&gt;килограмм&lt;ref name=&quot;constants&quot;&gt;{{cite journal | author = Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I. | title=Our Sun. V. A Bright Young Sun Consistent with Helioseismology and Warm Temperatures on Ancient Earth and Mars | journal=The Astrophysical Journal | year=2003 | volume=583 | issue=2 | pages=1024–1039 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...583.1024S | doi=10.1086/345408 }}&lt;/ref&gt;
|-
|Күн жарығы：
|&lt;math&gt;\begin{smallmatrix}L_\odot = 3.827 \times 10^{26}\end{smallmatrix}&lt;/math&gt; Ватт&lt;ref name=&quot;constants&quot; /&gt;
|-
|Күн радиусы：
|&lt;math&gt;\begin{smallmatrix}R_\odot = 6.960 \times 10^{8}\end{smallmatrix}&lt;/math&gt;метр&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author= Tripathy, S. C.; Antia, H. M.
 | title=Influence of surface layers on the seismic estimate of the solar radius
 | journal=Solar Physics | year=1999
 | volume=186 | issue=1/2 | pages=1–11
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999SoPh..186....1T  | doi = 10.1023/A:1005116830445 
}}&lt;/ref&gt;
|}

Негізгі параметрлерден басқа эффективтік температура, спектрлік класс, абсолюттік жұлдыздық шама, түрлі-түстілік көрсеткіші тәрізді туынды параметрлер де қолданылады.

Ең ұзын қашықтық, мысалы алып жұлдыздардың радиусы, немесе [[қосаржұлдыз]]дың ұзын жарты өсі көбінесе [[астрономиялық бірлік]]пен өлшенеді. Астрономиялық бірлік дегеніміз жер шары мен күннің арақашықтығы. Ол шамамен 150 млн км, немесе 93 млн ағылшын милі.

== Қалыптасуы мен өзгеруі ==
[[Сурет:Witness the Birth of a Star.jpg|thumb|right|200px|Жұлдыз пайда болатын тығыздығы жоғары молекулярлық бұлт өңірі, NASA суреті]]
Жұлдыздар жұлдызаралық материя кеңеюінің тығыздығы жоғары өңірлерінде пайда болған. Бірақ сондай өңірлердің тығыздығы жер бетіндегі адам жасаған [[вакуум]]дардың тығыздығынан төмен болады. Сондай тығыздығы жоғары өңір Молекулярлық бұлт деп аталып, ондағы негізгі элемент сутегі болса, гелий шамамен 23-28% болып келеді. Бұдан басқа өте аз мөлшерде түрлі ауыр элементтер болады. Оған [[Аңшы үлкен тұмандығы]]ндағы жұлдыздардың қалыптасуы жақсы мысал бола алады.&lt;ref&gt;
{{cite journal
 | last=Woodward | first=P. R.
 | title=Theoretical models of star formation
 | journal=Annual review of astronomy and astrophysics
 | year=1978 | volume=16 | pages=555–584  | doi = 10.1146/annurev.aa.16.090178.003011 
 | unused_data=|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1978ARA&amp;A..16..555W
}}&lt;/ref&gt; Үлкен массаға ие молекурлярлық бұлттан жұлдыз қалыптасқанда, ол сондағы тұмандық газдарды жарқыратып, сутегіні иондап, [[H II өңірі]]н қалыптастырады.

Жұлдыздардың сиретілген газдардан, сондай-ақ өте тығыз газдардан (ақ ергежейлілер) құралған түрлері де болады. Жалтырауы периодты түрде өзгеріп отыратын жұлдыздар [[айнымалы жұлдыз]]дар деп аталады. [[Ғаламатжұлдыз|Жаңа жұлдыз]]дардың жалтырауы кенеттен өзгеретіндіктен, оларда әр түрлі құбылыстар жүретіндігі байқалады. Алғашқы бірнеше тәулікте кішкентай ергежейлі жұлдыз үлкейеді де, одан газ қабаты бөлініп шығып, кеңістікке тарала бастайды. Сонан соң ол қайта сығылады. Ал аса жаңа жұлдыздардың оталуы кезінде бұдан да үлкен өзгерістер болады.

=== Протожұлдыздың пайда болуы ===
{{main|Протожұлдыз}}
[[Сурет:Herbig-Haro object HH32.jpg|thumb|right|200px| HH32 Хербиг–Аро нысаны]]
Жұлдыздар ғаламатжұлдыздың (алып жұлдыздар жарылысы) [[импульс толқыны]] әсерінде, немесе екі галактиканың соғылысуы салдарынан молекулярлық бұлттың ішкі бөлігіндегі [[гравитация]]ның тұрақсыздығы пайда болады. Әдетте, молекулярлық бұлттың мәлім өңірінің тығыздығы [[Джинс тұрақсыздығы]] шамасына жетіп барғанда ол өзінің ішкі гравитациясының әсерінде жеміріле бастайды.

Молекулярлық бұлт жемірілгенде, ұйысқан тозаңдар мен газдар күн массасының 50 есесіндей болған кішкентай бок добы секілді шар денеге айналады. Шар дене жалғасты күйреп, тығыздығы жалғасты артып, ауырлық нүктесі ауысып, барынша қыза бастайды. Алғашқы [[Протожұлдыз]] бұлтының ағысы белгілі бір тұрақты қозғалыс сипатын сақтаған кезде протожұлдыздың өзегі қалыптасады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Seligman | first = Courtney
 | url = http://courtneyseligman.com/text/stars/starevol2.htm
 | title = Slow Contraction of Protostellar Cloud | work=Self-published
 | accessdate = 2006-09-05 }}&lt;/ref&gt; Бұл ''негізгі тізбек жұлдызының'' алғашқы сатысында протопланета дискасы болады, ауырлық күшінің тоғысуына кем дегенде 10-15 млн жыл керек.

Алғашқы протожұлдыздардың массасы күн массасынан 2 есе кішілері ''Торпақ T'' жұлдызы секілділер болса, үлкендері [[Хербиг жұлдыздары]]на ұқсас жұлдыздарды құрайды. Бұл жаңа пайда болған жұлдыздар өз өсінде айналуынан екі полюсінен ағын бүркіп шығарып, Хербиг–Аро нысанын ({{lang-en|Herbig–Haro object}}) құрайды.&lt;ref&gt;{{cite conference
 | author=Bally, J.; Morse, J.; Reipurth, B. | year = 1996
 | title=The Birth of Stars: Herbig-Haro Jets, Accretion and Proto-Planetary Disks
 | booktitle = Science with the Hubble Space Telescope - II. Proceedings of a workshop held in Paris, France, December 4–8, 1995
 | editor = Piero Benvenuti, F.D. Macchetto, and Ethan J. Schreier
 | publisher = Space Telescope Science Institute | pages = 491
 | url =http://adsabs.harvard.edu/abs/1996swhs.conf..491B
 | accessdate =2006-07-14 }}&lt;/ref&gt;

=== Негізгі тізбек жұлдызы ===
{{main|Негізгі тізбек жұлдызы}}
[[Сурет:HRDiagram.png|thumb|right|200px|HR (Герцшпрунг-Рассел) диаграммасы]]

[[Герцшпрунг — Рассел диаграммасы|HR диаграммасы]]ндағы жұлдыздар жайласуы бейберекет емес, олар белгілі бір өңірлерге арнайы орналасқан. Әсіресе сол жақ үстіңгі бұрыштан оң жақ астыңғы бұрышқа дейінгі тар өңірге көп санды жұлдыздар шоғырлы түрде орналасқаны бірден көзге түседі. Күн де осы диагональді өңірге жайғасқан екен. Демек, осынау диагональ Негізгі тізбек ({{lang-en|Main sequence}}) деп аталады да, негізгі тізбектегі жұлдыздар [[Негізгі тізбек жұлдызы]] ({{lang-en|main-sequence stars}}), немесе [[Ергежейлі жұлдыз]]  ({{lang-en|dwarf}}) деп аталады. Негізгі тізбек жұлдыздары өз ғұмырының [[сутегі]]лік жану сатысында болады. Ондағы сутегі отыны жанып таусылған соң гелийлік жану басталады да, ісініп [[Алып қызыл жұлдыз]]ға айналады. Күн жүйесіндегі күн дәл қазір сондай [[негізгі тізбек жұлдызы]]на жатады.

Тұрақты жұлдыздардың бүкіл ғұмырының 90%-ында жоғары температура мен жоғары қысым арқылы өзегіндегі сутегіні гелий етіп біріктірумен болады және осы барыста мол энергия жасап шығарады. Негізгі тізбек жұлдыздары алғашқы сәттерден бастап, сутегінің салыстырмасы өзегінде арта береді де, нәтижесінде өзегінде термоядролық реакция ұлғайып, жұлдыздың температурасы біртіндеп жоғарылап, жарығы да арта береді.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author= Mengel, J. G.; Demarque, P.; Sweigart, A. V.; Gross, P. G.
 | title=Stellar evolution from the zero-age main sequence
 | journal=Astrophysical Journal Supplement Series
 | year=1979 | volume=40 | pages=733–791
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M  | doi = 10.1086/190603 
}}&lt;/ref&gt; Күнді мысал етсек, шамамен 4.6 млрд жыл бұрын негізгі тізбек сатысына жеткен, содан бері оның жарығы 40% артқан.&lt;ref name=sun_future /&gt;

Әрбір жұлдыз [[жұлдыз бораны]]н ({{lang-en|Stellar Wind}}) бүрку арқылы зарядты бөлшектерді ғарышқа шашумен болады. Көп санды жұлдыздардың осындай жолмен массасын кемітуі тым болымсыз болғандықтан есепке алынбайды. Күн жылына тек 10 −14 күн массасын жоғалтады,&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Wood, B. E.; Müller, H.-R.; Zank,  G. P.; Linsky,  J. L.
 | title=Measured Mass-Loss Rates of Solar-like Stars as a Function of Age and Activity
 | journal=The Astrophysical Journal | year=2002
 | volume=574 | pages=412–425
 | url=http://www.journals.uchicago.edu/ApJ/journal/issues/ApJ/v574n1/55336/55336.text.html  | doi = 10.1086/340797 
 | format= &lt;sup&gt;[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&amp;lr=&amp;q=author%3A+intitle%3AMeasured+Mass-Loss+Rates+of+Solar-like+Stars+as+a+Function+of+Age+and+Activity&amp;as_publication=The+Astrophysical+Journal&amp;as_ylo=2002&amp;as_yhi=2002&amp;btnG=Search Scholar search]&lt;/sup&gt;
}}&lt;/ref&gt; осылайша ол бүкіл ғұмырында өз массасының әрең 0.01% пайызын ғана жоғалтады. Алып массаға ие жұлдыздарда жыл сайын жоғалтатын массасы 10−7 ден 10−5 %-ға жетеді. Бұл олардың өзгерісіне біршама әсер етеді.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=de Loore | first=C.
 | coauthors=de Greve, J. P.; Lamers, H. J. G. L. M.
 | title=Evolution of massive stars with mass loss by stellar wind
 | journal=Astronomy and Astrophysics | year=1977 | volume=61
 | issue=2 | pages=251–259
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1977A&amp;A....61..251D }}&lt;/ref&gt; Массасы күн массасының 50 есесіндей жұлдыз Негізгі тізбек сатысында өз массасының жартысына дейін жоғалтады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.727
 | title = The evolution of stars between 50 and 100 times the mass of the Sun
 | publisher = Royal Greenwich Observatory
 | accessdate = 2006-09-07 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздың негізгі тізбек белдеуіндегі уақыты олардағы отынның жану, ысрап болу жылдамдығына байланысты болады. Күннің жарқырауы мен массасына негізделіп, оның өмірінің 10 млрд жыл шамасында екенін мөлшерлейміз. Алып жұлдыздардың массасын құртатын жану тез, өмірі қысқа болады. Ұсақ жұлдыздардың өртену жылдамдығы ақырын, неше миллиард жылға жетеді және олардың соңғы мезгілі үздіксіз қызару, бозару болады. Ондай жұлдыздар қазіргі ғарыштық жастан (13.7 млрд жыл)  көбірек өмір сүретіндіктен, ондай жұлдыздардың өлімі әлі туыла қойған жоқ.

Массасынан басқа, гелийден ауыр элементтер жұлдыздар өзгерісі барысында маңызды рөл ойнайды. Астрономияда гелийден ауыр элементтер түгелдей металл деп аталады, олардың химиялық қоюлығы метал мөлшері делінеді. Метал мөлшері тұрақты жұлдыз жану жылдамдығына, магнитті өрістің қалыптасуына әсер етеді, жұлдыз боранының күшіне ықпал етеді.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Pizzolato, N.; Ventura,  P.; D'Antona, F.; Maggio, A.; Micela, G.; Sciortino, S.
 | title=Subphotospheric convection and magnetic activity dependence on metallicity and age: Models and tests
 | journal=Astronomy &amp; Astrophysics
 | year=2001 | volume=373 | pages=597–607
 | url=http://www.edpsciences.org/articles/aa/abs/2001/26/aah2701/aah2701.html
 | doi=10.1051/0004-6361:20010626 }}&lt;/ref&gt; Жұлдыз бораны күшіне әсер етеді.&lt;ref&gt;{{cite web
 | date = 2004
 | url = http://www.star.ucl.ac.uk/groups/hotstar/research_massloss.html
 | title = Mass loss and Evolution | publisher = UCL Astrophysics Group
 | accessdate = 2006-08-26 }}&lt;/ref&gt; Жұлдызды қалыптастыратын молекулярлық тұмандықтың құрамы ұқсамайтындықтан, қартайған, екінші жұлдыз әулетіндегі жұлдыздардың метал мөлшері жас бірінші жұлдыздар әулетіндегілерден төмен болады (дегенмен кәрі жұлдыздар өліп, атмосферасы молекулярлық тұмандықтарға шашылғанда, ол үздіксіз ауыр метал жасауға өтіп, ондағы метал мөлшері уақыт өтуімен көбейе береді).

=== Алып қызыл жұлдыз ===
{{main|Алып қызыл жұлдыз}}
[[Сурет:Mira 1997.jpg|thumb|right|200px|1997 жылы Хаббл суретке түсірген Алып қызыл жұлдыз — Мира]]
Массасы күн массасының 0.5 есесіндей жұлдыздың өзегіндегі термоядролық реакцияға қажетті отын (көбінесе сутегі мен гелий) таусылғанда сыртқы қабатындағы газы ұлғайып, және біртіндеп суып, ақырында [[Алып қызыл жұлдыз]]ға ({{lang-en|Red giant}}) айналады. Мысалы, 5 млрд жылдан кейін күн Алып қызыл жұлдызға айналады. Ол кезде күннің радиусы кезектегісінің 250 есесіндей (1 астрономиялық бірлік 150 млн км) болады. Бірақ ол кезде кезектегі массасының 30% жоғалтады екен.&lt;ref name=&quot;sun_future&quot;&gt;{{cite journal | author=Sackmann, I. J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer,  K. E. | title=Our Sun. III. Present and Future | pages=457 | journal=Astrophysical Journal | year=1993 | volume=418 | url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S | doi = 10.1086/173407 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sun_future_schroder&quot;&gt;{{cite journal | first=K.-P. | last=Schröder | coauthors=Smith, Robert Connon | year=2008 | title=Distant future of the Sun and Earth revisited|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society  | volume = 386
 | pages = 155
}} Тағы қараңыз {{cite news | url=http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20 | title=Hope dims that Earth will survive Sun's death | date=2008 | work=NewScientist.com news service | first=Jason | last=Palmer | accessdate=2008-03-24 }}&lt;/ref&gt;

2,25 есе күн массасына ие Алып қызыл жұлдызда сутегінің термоядролық өзгерісі (бейнелеп айтқанда сутегінің жануы) өзегінің тысқарысындағы бірнеше қабатта қатар жүреді.&lt;ref name=&quot;hinshaw&quot;&gt;{{cite web
 | last = Hinshaw | first = Gary | date = 2006
 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101stars.html
 | title = The Life and Death of Stars
 | publisher = NASA WMAP Mission | accessdate = 2006-09-01 }}&lt;/ref&gt; Соңында өзегі қусырылып, Гелийдің термоядролық өзгерісіне (бейнелеп айтқанда гелийдің жануына) ауысады. Бұл кезде жұлдыздың радиусы біртіндеп қусырылып, бетіндегі температурасы жоғарылайды.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last = Iben | first = Icko, Jr.
 | title=Single and binary star evolution
 | journal=Astrophysical Journal Supplement Series
 | year=1991 | volume=76 | pages=55–114
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998RPPh...61...77K
 | accessdate=2007-03-03
 | doi=10.1086/191565 }}&lt;/ref&gt;

Тіпті де үлкен жұлдыздардың өзегіндегі өңірлерде сутегінің термоядролық өзгерісі мен гелийдің теромядролық өзгерісі қатар жүреді. Жұлдыз өзегіндегі сутегі таусылған соң, өзегіндегі термоядролық өзгеріс жоғары темпратурадағы көміртегі мен оттегіні негіз еткен газ қабаттарын да қамтиды, сосын Алып қызыл жұлдыз болу сатысына баяу енеді және оның өзгерісі үздіксіз жалғаса береді.

=== Массасы үлкен жұлдыздар ===
[[Сурет:Wolf rayet2.jpg|thumb|right|350px|Хаббл ғарыш телескопы түсірген M1-67 тұмандығы, орталығы [[Вольф-Райе жұлдызы]] WR 124]]
Массасы күннен 10 есе үлкен тұрақты жұлдыздар сутегілік термоядролық реакция барысында [[Аса алып қызыл жұлдыз]]ға ({{lang-en|Red supergiant}}) айналады. Олардың өзегіндегі сутегі мен гелий секілді отындар жанып таусылғанда гелийден ауыр элементтер де жана бастайды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.299/ | title = What is a star? | publisher = Royal Greenwich Observatory | accessdate = 2006-09-07 }}&lt;/ref&gt;

Олардың өзегі қусырылып, жоғары температурасы мен жоғары қысым туады да көміртегінің термоядролық реакциясын (көміртегінің жануы) туғызады. Бұл барыс үздіксіз жалғасып, [[неон]]ның термоядролық рекциясына (неон жануы), [[оттегі]]нің термоядролық реакциясына (оттегінің жануына), [[кремний]]дің термоядролық реакциясына (кремнийдің жануына) ұласады. Жұлдыздың соңғы сәтіне жақындағанда термоядролық реакция бейне сарымсақ қабаты секілді жұлдыз ішінің әрбір қабатында толық жүріледі. Әр қабаттағы отын ұқсамайды.

Термоядролық реакциядан [[темір]] жасалуымен тең соңғы сатыға жетіп үлгіреді. Өйткені темір ядросының басқа элементке қарағанда шектемесі ауыр болғандықтан, оның термоядролық реакциясы энергия бөлуге қарағанда, энергияны ысрап етуі асқынады (энергия жұмсалады). Сондай-ақ ол біршама жеңіл элементтермен бірігетіндіктен, оның термоядролық реакциясы жылу бөліп шығармайды.&lt;ref name=&quot;hinshaw&quot; /&gt; Сондықтан біршама кәрі, массасы да үлкен жұлдыздардың өзегіне мол темір жиналады. Бұл жұлдыздардың ауыр элементтері оның айналуы арқылы жұлдыз бетіне тарқал [[Вольф-Райе жұлдызы|Вольф-Райе жұлдыздарын]] қалыптастырады, олар өз атмосфера қабатынан тығыздығы жоғары жұлдыз боранын айналасына бүркумен болады.

=== Гравитациялық коллапс===
{{main|Гравитациялық коллапс}}
[[Сурет:Crab Nebula.jpg|thumb|right|200px|Шаян (Краб) тұмандығындағы [[ғаламатжұлдыз]] қалдығы]]
Үлкендігі орташа жұлдыз өз дамуында сыртқы атмосфера қабаттары кеңейіп [[ғаламшар]] пішінді [[ғаламшарлық тұмандық]]қа ({{lang-en|Planetary nebula}}) айналады. Егер сыртқы қабатындағы газдар тарқаған соң қалған қалдықтың массасы күн массасының 1.4 есесінен төмен болса, ол кішірейіп үлкендігі жер шары көлеміндей ұсақ аспан денесіне айналады. Оны әдетте [[Ақ ергежейлі]] деп атаймыз.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Liebert, J. | title=White dwarf stars | journal=Annual review of astronomy and astrophysics | year=1980 | volume=18 | issue=2 | pages=363–398 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1980ARA&amp;A..18..363L  | doi = 10.1146/annurev.aa.18.090180.002051 }}&lt;/ref&gt; Жұлдыздар негізінен [[плазма]]лық заттан құралғанымен, Ақ ергежейлі жұлдыздың ішіндегісі плазмалық зат емес. Өте ұзақ замандар өткен соң Ақ ергежейлі  жұлдыз үздіксіз күңгірттеніп, [[Қара ергежейлі]] жұлдызға айналады.

Үлкенірек жұлдыздардың термоядролық реакциясы үздіксіз жалғасып, өзегіндегі темір мөлшері белгілі бір деңгейге жеткенде (күн массасының 1.4 есесінен үлкен массаға ие болғанда) өз массасын ұстап тұра алмайды. Бұл кезде өзегіндегі шұғыл [[Гравитациялық коллапс]] электронды [[протон]]ның ішіне еңгізеді, Anti-β мен электронның ыдырауынан протондар, немесе ұсақ протондар толассыз пайда болады. Осындай шұғыл туған коллапстың әсерінде соққы толқындар айналаға тарап, жұлдыз жарылысынан ғаламатжұлдыз пайда болады. Құс жолы ішінде туған ондай жұлдыздар туралы тарихтар бойы көптеген деректер тіркелген, оларды бұрынғы адамдар бұрын болмаған &quot;жаңа жұлдыз&quot; туды деп түсінген.&lt;ref name=&quot;supernova&quot;&gt;{{cite web | date = 2006  | url = http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/snrs/snrstext.html | title = Introduction to Supernova Remnants | publisher = Годдард ғарышқаұшу орталығы | accessdate = 2006-07-16 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздың негізгі массасы жарылыстан айналасына тарқап ([[Шаян тұмандығы]] секілді) кеткен соң, қалған қалдық [[Нейтрон жұлдыз]]ы болып, немесе тіпті де үлкен масса жағдайында [[Қара құрдым]] болып қалыптасады (Қара құрдым болу үшін ғаламатжұлдыз қалдығы күн массасының 4 есесінен үлкен болуға тиіс).&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Fryer, C. L. | title=Black-hole formation from stellar collapse | journal=Classical and Quantum Gravity | year=2003 | volume=20 | pages=S73–S80 | url=http://www.iop.org/EJ/abstract/0264-9381/20/10/309  | doi = 10.1088/0264-9381/20/10/309 }}&lt;/ref&gt; Нейтрон жұлдыз ішіндегі материя негізінен нейтрон болып, ол өзегі өте тұрақсыз [[QCD материясы]]н да қамтиды. Қара құрдым өзегіндегі бұл материя туралы дерек күні бүгінге дейін анық емес. Ол әлі де зерттеуді талап етеді.

Коллапстан өлген жұлдыздың сыртқы қабатынан айналасына таралған материялар (көбі ауыр элементтер) жаңа тұрақты жұлдыз қалыптасуына пайдалы материал болады. Бұл ауыр элементтер жартас секілді түрлі ғаламшарларды құрайды. Ғаламатжұлдыз бен алып жұлдыздың жұлдыз бораны айналасына бүріккен материя жұлдызаралық қатты заттарды қалыптастыратын негізгі себеп есептеледі.&lt;ref name=&quot;supernova&quot; /&gt;

== Жұлдыздардың қасиеттері ==
[[Сурет:Star_life_cycles_red_dwarf_en.svg|thumb|right|350px|КІші массадағы (солдағы) және үлкен массадағы (оңдағы) жұлдыздардың өзгеру эвалюциясы]]
Жұлдыздың барлық ерекшелігін оның әу бастағы массасы белгілейді. Оның негізгі қасиеттері болған жарқырауы, үлкен-кішілігі, өзгерісі, жасы, тағдыры дегендер оның массасына байланысты болады.

=== Жасы ===
Көпшілік жұлдыздардың жасы 1 млрд-тан 10 млрд жыл арасында болады. Кейбір жұлдыздардың жасы [[Жойқын жарылыс|ғарыш жасы]]мен (13,7 млрд жыл) қарайлас. Қазірге дейінгі ең кәрі жұлдыз HE 1523-0901 болып, оның жасы 13,2 млрд жыл екен.&lt;ref&gt;{{cite news
 | author=Frebel, A.; Norris, J. E.; Christlieb, N.; Thom, C.; Beers, T. C.; Rhee, J
 | title=Nearby Star Is A Galactic Fossil
 | publisher=Science Daily
 | date=2007
 | url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/05/070510151902.htm
 | accessdate=2007-05-10 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыз массасы қанша үлкен болса — оның жарқырау ғұмыры сонша қысқа болады. Өйткені массасы үлкен жұлдыздың өзегіндегі гравитация өте жоғары болады да, [[сутегі]]нің термоядролық реакциясы өте тез жүреді. Көптеген массасы үлкен жұлдыздардың орташа жасы 1 млн жыл көлемінде. Ал массасы оған қарағанда жеңіл жұлдыздар ([[Қызыл ергежейлі]]) өте ақырын жанатындықтан, ғұмыры миллиард жылға дейін барады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Naftilan, S. A.; Stetson, P. B.
 | date = 2006
 | url =http://www.sciam.com/askexpert_question.cfm?articleID=000A6D41-76AA-1C72-9EB7809EC588F2D7&amp;catID=3&amp;topicID=2
 | title =How do scientists determine the ages of stars? Is the technique really accurate enough to use it to verify the age of the universe?
 | publisher =Ғылыми Америка
 | accessdate = 2007-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Laughlin, G.; Bodenheimer, P.; Adams, F. C.
 | title=The End of the Main Sequence
 | journal=The Astrophysical Journal
 | year=1997
 | volume=482
 | pages=420–432
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L
 | accessdate=2007-05-11  | doi = 10.1086/304125 
}}&lt;/ref&gt;

=== Химиялық құрамы ===
Жұлдыздар [[спектр]]ін зерттеу арқылы олардың атмосферасының химиялық құрамы анықталады. Күн тәрізді жұлдыздар да жер бетіндегі заттарды құрайтын химиялық элементтерден тұрады. Массасы бойынша есептегенде, жұлдыз қалыптасқан кездегі салыстырмада сутегі 70%, ал гелий 28% ұстайды және аздап басқа ауыр элементтер болады. Темір өте қарапайым элемент болған соң, әсіресе оның [[спектр сызығы]]н ажырату оңай болғандықтан, жұлдыздардың химиялық құрамындағы темір секілді элементтерге талдау жасау арқылы оның жасын мөлшерлеуге болады.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2006 | url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2006/pr-34-06.html | title = A &quot;Genetic Study&quot; of the Galaxy | publisher = ESO | accessdate = 2006-10-10 }}&lt;/ref&gt; Ауыр элемент құрамының болу-болмауы оның ғаламшар серігінің болу-болмауын да мөлшерлеуге жәрдем береді.&lt;ref&gt;{{cite journal | author= Fischer, D. A.; Valenti, J. | title=The Planet-Metallicity Correlation | journal=The Astrophysical Journal | year=2005 | volume=622 | issue=2 | pages=1102–1117 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ApJ...622.1102F  | doi = 10.1086/428383 }}&lt;/ref&gt;

Өлшенген жұлдыздар арасында, темір құрамы ең аз жұлдыз ергежейлі HE1327-2326 жұлдызы болып, темір құрамы күннің екі жүз мыңынан біріндей ғана.&lt;ref&gt;{{cite web
 | date = 2005
 | url = http://www.sciencedaily.com/releases/2005/04/050417162354.htm | title = Signatures Of The First Stars
 | publisher = ScienceDaily | accessdate = 2006-10-10 }}&lt;/ref&gt; Темір құрамы өте жоғары жұлдыз [[Арыстан (шоқжұлдыз)|Арыстан шоқжұлдызы]]ндағы μ (Leo μ) жұлдызы болып, темір құрамы күннен бір есеге жуық артық. Ал, айналатын ғаламшары бар [[Геркулес (шоқжұлдыз)|Геркулес шоқжұлдызы]] 14 жұлдызының темір құрамы күннің 3 есесіндей.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Feltzing | first=S. | coauthors=Gonzalez, G.
 | title=The nature of super-metal-rich stars: Detailed abundance analysis of 8 super-metal-rich star candidates
 | journal=Astronomy &amp; Astrophysics
 | year=2000 | volume=367 | pages=253–265
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001A&amp;A...367..253F
 | accessdate=2007-11-27
 | doi=10.1051/0004-6361:20000477 }}&lt;/ref&gt;

Кейбір жұлдыздардың химиялық элементтері басқаларынан өзгеше. Олардың спектрінен [[хром]] және [[сирек жер элементтері]] көбірек байқалады.&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=David F. | last=Gray | year=1992
 | title=The Observation and Analysis of Stellar Photospheres
 | publisher=Cambridge University Press
 | id=ISBN 0-521-40868-7 }}&lt;/ref&gt;

=== Диаметрі ===
[[Сурет:Comparison of planets and stars (sheet by sheet) (Jan 2015 update).png|thumb|right|400px|Жұлдыздардың салыстырмасы. Алдыңғы реттегі ең үлкен нысан келесі реттегі ең кішісі ретінде басталады. [[Меркурий]]ден басталады,  алғашқы қатардағы ең үлкені [[Жер]] шары, сосын салыстырма жалғаса береді, ең соңғы [[Аса жойқын жұлдыз]] UY Scuti]]
Жер шары тым алыста болғандықтан, күнді айтпағанда басқа барлық жұлдыздар аспанда тек бір жарық нүкте болып қана көрінеді, жер атмосферасының әсерінде жылтылдап тұрады. Күннен басқа диаметрі ең үлкен көрінетін жұлдыз Алтын балық R жұлдызы (R Doradus)  болып, оның диаметрі 0.057 бұрыштық секунд.&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=The Biggest Star in the Sky | publisher=ESO
 | date= 1997
 | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-1997/pr-05-97.html
 | accessdate=2006-07-10 }}&lt;/ref&gt;

Біздің жұлдызды түсінуіміздің көбі теорияны моделдеу мен ұқсатуға негізделген. Жұлдыз туралы теория болса жұлдыздың спектрі мен диаметрін өлшеп талдау жасауға негізделген. Күннен басқа, диаметрі алғаш есептелген жұлдыз [[Бетельгейзе]] болып, Альберт Майкельсон оны 1921 жылы Вильсон тауындағы обсерваторияда Гук телескопын пайдаланып өлшеген болатын. Өлшеу нәтижесі бойынша ол күн диаметрінің 450 есесіндей екен

Жердегі телескоптарға аспандағы жұлдыздар өте кішкене көрінеді де, олардың диаметрін шамалау мүмкін болмайды. Сондықтан жұлдыз диаметрін өлшеу үшін [[интерферометр]] телескоптар қолданылады. Жұлдыз диаметрін өлшеудің тағы бір амалы жұлдыз тұтылуы (күн тұтылуы, ай тұтылуы секілділер). Бұл амал көбінесе ай тұтылған кездегі жұлдыздан жеткен әлсіз жарық пен қайта ай жарығы түскен кездегі жарықтың өзгерісіне сүйеніп, жұлдыздардың диаметрін өлшейді.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Ragland, S.; Chandrasekhar, T.; Ashok, N. M.
 | title=Angular Diameter of Carbon Star Tx-Piscium from Lunar Occultation Observations in the Near Infrared
 | journal=Journal of Astrophysics and Astronomy
 | year=1995 | volume=16 | pages=332
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995JApAS..16..332R
 | accessdate=2007-07-05 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздың өлшемі туралы айтсақ, диаметрі 20-40 км аралығындағы салмағы өте ауыр, бірақ көлемі кішкене [[Нейтрон жұлдыз]]дар бар. Сондай-ақ Аңшы шоқжұлдызындағы (Орион) Бетельгейзе жойқын жұлдызының (Betelgeuse Supergiant star) диаметрі күн диаметрінің 650 есесіндей үлкен, яғни 900 млн км. Бірақ оның тығыздығы күннен әлденеше есе төмен.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Davis | first = Kate | date = 2000
 | url = http://www.aavso.org/vstar/vsots/1200.shtml
 | title = Variable Star of the Month—December, 2000: Alpha Orionis
 | publisher = AAVSO | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt;

=== Қозғалысы және арақашықтықты есептеу ===
[[Сурет:The radial velocity method (artist's impression).jpg|thumb|right|350px|Жұлдыздың радиалды жылдамдығын есептеу]]
Жұлдыздардың күнге салыстырмалы қозғалысы сол жұлдыздың жасы мен келіп шығуы туралы, сондай-ақ айналасындағы галактикалардың құрылымы мен өзгерісі туралы пайдалы ақпарат береді. Бір жұлдыздың қозғалысы радиалды жылдамдығын және [[аспан]]ды кесіп өтудің [[импульс моменті]]н қамтиды. [[радиалды жылдамдық]] жұлдыздың күнге салыстырмалы жақындау, не алыстауына қаратылса, ал импульс моменті оның өз бетінше қозғалысына қаратылады.

Радиалды жылдамдық жұлдыз спектріндегі [[Доплер құбылысы|Доплер ауысымы]]н өлшеу арқылы анықталады, оның бірлігі км/сек. Жұлдыздың өз бетінше қозғалуынан туған импульс моментін тауып шығу нәзік [[астроесептеу]]лер арқылы орындалады, оның бірлігі миллионнан бір доғалық секунд (МП/жыл). Жұлдыздардың көріну парқын өлшеу арқылы нақты жылдамдықты есептеуге болады. Егер жұлдыздың жылдамдығы жоғары болса, ол сөзсіз күнге біршама жақын болғаны.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 1999 | url = http://www.rssd.esa.int/hipparcos/properm.html | title = Hipparcos: High Proper Motion Stars | publisher = ESA | accessdate = 2006-10-10 }}&lt;/ref&gt;

Екі жылдамдық та өлшенген жағдайда оның күн жүйесі кеңістігіне салыстырмалы қозғалысын есептеп шығаруға болады. Жақын маңдағы жұлдыздарда бірінші әулет жұлдыздарының жылдамдығы екінші әулет жұлдыздарынан төменірек болады. Кейінгілері жазыққа бейім эллиптис орбитада айлналады.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Johnson | first = Hugh M. | title=The Kinematics and Evolution of Population I Stars | journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific | year=1957 | volume=69 | issue=406 | pages=54 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1957PASP...69...54J | doi=10.1086/127012 }}&lt;/ref&gt; Белгілі бір жұлдызды есептеу арқылы қасындағы одақтас, не қосар жұлдызының жылдамдығын да есептеп шығуға болады. Олар ортақ молекулялрық тұмандықтан келіп шыққан жағдайда, қозғалыстарында белгілі бір ортақтық ерекшеліктер болады.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author = Elmegreen, B.; Efremov, Y. N.
 | title=The Formation of Star Clusters
 | journal=American Scientist
 | year=1999 | volume=86 | issue=3 | pages=264
 | url=http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/15714/page/1
 | accessdate=2006-08-23
 | doi=10.1511/1998.3.264 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздарға дейінгі қашықтықты анықтаудың негізгі әдісі — Жердің Күн төңірегінде айналуын негізге ала отырып, жұлдыздардың көрінерлік орын ауыстыруын өлшеу. Сол ауытқу ([[параллакс]]) бойынша жұлдызға дейінгі қашықтық есептеліп шығарылады. Әр түрлі спектрлік кластағы жұлдыздардың орташа абсолюттік жұлдыздық шамасын анықтай отырып және оны сол кластағы жекелеген жұлдыздардың көрінерлік жұлдыздық шамасымен салыстыра отырып, жұлдыздарға дейінгі қашықтықты анықтауға болады. Жұлдыздың өз осінен айналуы оның спектрлері бойынша зерттеледі. Айналу кезінде жұлдыз дискісінің бір шеті бізден алыстайды, ал екінші шеті сондай жылдамдықпен бізге қарай жақындайды. Сондықтан, [[Доплер құбылысы|Доплер принципі]] бойынша жұлдыздың айналу жылдамдығын анықтауға болады. Температурасы жоғары (экватор аймағында) жұлдыздар 100 – 200 км/с және одан да артық [[жылдамдық]]пен, ал температурасы салқындау жұлдыздар одан кем, яғни секундына бірнеше км жылдамдықпен айналады

=== Электромагнит өрісі ===
[[Сурет:Suaur.jpg|thumb|left|200px|Орташа Зеемана-Доплер арқылы құрылған [[Арбакеш шоқжұлдызы]] (Auriga) SU бетіндегі электромагнит өрісі]]
Жұлдыздың [[электрмагниттік өріс]]і оның ішкі бөлігіндегі [[конвекция]]лы [[цикл]] (қарама-қарсы айналыс) қалыптасқан өңірде пайда болады. Жұлдызды құраған [[Электрөткізгіштік|электрөткізгіштігі]] бар плазма бейне мотор секілді жұлдыздың электромагнит өрісін пайда қылады. Электромагнит өрісінің күші жұлдыз массасы мен құрамының өзгерісіне қатысты өзгеріп отырады. Бетіндегі электромагнит өрісі әрекеті жұлдыздың өз өсінде айналу жылдамдығына да қатысты болады.

Бетіндегі қозғалыстар [[жұлдыз дағы]]н пайда қылады. Жұлдыз дағы өңірі қалыпты өңірге қарағанда электромагнит өрісі біршама күшті, темпратурасы төмен өңір есептеледі. [[Жұлдыз шудасы]] электромагнит өрісі күшейген [[Күн тәжі|жұлдыз тәжі]] өңіріндегі белсенділіктен басталады. Жұлдыз жалыны болса электромагнит өрісіндегі қозғалыста бүркілген энергетикалық бөлшектер жарылысынан туылады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last=Brainerd | first=Jerome James | date= 2005
 | url=http://www.astrophysicsspectator.com/topics/observation/XRayCorona.html
 | title=X-rays from Stellar Coronas
 | publisher=The Astrophysics Spectator
 | accessdate= 2007-06-21 }}&lt;/ref&gt;

Электромагнит өрісінің әсерінде, жоғары жылдамдықта өз өсінде айналатын жас жұлдыздың беткі қозғалыстары көп болады. Электромагнит өрісі жұлдыз дауылын өршітеді. Ал жұлдыз қартайған сайын қозғалысы баяулап, ондағы электромагнит өрісі туғызған құбылыстар салыстырмалы әлсірей түседі. Сондықтан, күн секілді жасы егде жұлдыздың өз өсінде айналу жылдамдығы баяулады, беткі қозғалыстар да біршама аз. Өз өсіндегі айналысы ақырындаған жұлдыздың бетіндегі электромагнит өрісі туғызған белсенді қозғалыстар біртіндеп [[период]]ты тұрақты қозғалысқа ауысады. Кейде тіпті ұзақ заман еш белсенділік болмайды.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Berdyugina  | first = Svetlana V. | year=2005
 | url =http://solarphysics.livingreviews.org/Articles/lrsp-2005-8/
 | title =Starspots: A Key to the Stellar Dynamo
 | publisher =Living Reviews
 | accessdate = 2007-06-21 }}&lt;/ref&gt; Мысалы, [[Маундер минималы]]нда ({{lang-en|Maunder Minimum}}) күн шамамен 70 жыл бойы еш қара дақсыз қозғалған екен.
{{Фотоқатар|NOAA 875.ogv|NOAA 875 Flare.ogv|е1=280|е2=280|мәтін='''1. Күн дағы қозғалысы'''&lt;br /&gt;'''2. Күн шудасы'''|color=#BBBBDD}}

=== Салмағы ===
[[Сурет:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|right|300px|G түріндегі жерге ең жақын жұлдыз – Күн. Күн — [[негізгі тізбек жұлдызы]]ның бірі, ол өзегіндегі термоядролық реакциядан энергия жасап нұр шашады, онда сутегі [[атом]]ы [[гелий]] атомына айналады. Оның өзегінде секундына  620 миллион тонна сутегі реакцияға түседі. NASA суреті]]
Жұлдыздардың массасы және жарқырауы бір-бірімен белгілі бір тәуелділік арқылы байланысады. Жұлдыздың ішкі қойнауын тікелей бақылап көру мүмкін емес. Сондықтан жұлдыз, оның массасы, радиусы және жарқырауы шын мәніндегі жұлдызға сәйкес етіп жасалған теориялық жұлдыз моделін құру арқылы зерттеледі. Теория жүзінде жұлдыз механикалық және жылулық тепе-теңдікте болатын әрі ұзақ уақыт бойы ұлғаймайтын және сығылмайтын газдан тұратын шар деп қарастырылады. Әдеттегі жұлдыздың температурасы оның беткі қабатында бірнеше мың градусқа, ал центрінде ондаған миллион градусқа жетеді. Жұлдыз энергиясының негізгі көзі – термоядролық реакциялар. Мұнда жеңіл ядролардан неғұрлым ауыр ядролар пайда болады. Көп жағдайда [[сутегі]] [[гелий]]ге айналады. Жұлдыздардың табиғаты мен құрылысы дүние жүзінің көптеген обсерваториялары мен астрономиялық мекемелерінде, ал Қазақстанда [[Астрофизика институты]]нда зерттеледі.&lt;ref name=source1&gt;Балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Ngc1999.jpg|thumb|right|200px|Рефлексті тұмандық NGC 1999 әдетте Аңшы жоқжұлдызы V380 жағынан жарқырайды. Оның массасы күннің 3,5 есесіндей. NASA суреті]]
Карина шоқжұлдызының ({{lang-en|Carina}}) ''η'' жұлдызы белгілі болған массасы ең үлкен жұлдыздың бірі есептеледі.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Nathan | last = Smith | year = 1998 | url = http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9804/eta.html | title = The Behemoth Eta Carinae: A Repeat Offender | publisher = Astronomical Society of the Pacific | journal=Mercury Magazine | volume=27 | pages=20 | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt; Ол күн массасының 100–150 есесіндей үлкен. Бірақ оның ғұмыры тым қысқа, ең ары болғанда бірнеше миллион жыл ғана. [[Аркес үйіржұлдызы]] ({{lang-en|Arches cluster}}) туралы зерттеулер бойынша, әлемде күннің 150 есесіндей басқа да алып жұлдыздар бар, бірақ әлі нақтыланбады.&lt;ref&gt;{{cite news | title=NASA's Hubble Weighs in on the Heaviest Stars in the Galaxy | publisher=NASA News | date= 2005 | url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/mar/HQ_05071_HST_galaxy.html | accessdate=2006-08-04 }}&lt;/ref&gt; Не үшін 150 есе болуды соңғы шек ету керек, бұл анық емес. Тек Эддингтон жарқырау шамасы бұл мәселеге белгілі бір жауап береді: жұлдыз өз беткі қабатына атқылай алатын жарығының ең жоғары шегі осы болуға тиіс.

[[Жойқын жарылыс]]тан кейін ең алғаш пайда болған жұлдыздар күннен 300 есеге дейін ауыр болған.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Ferreting Out The First Stars | publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics | date= 2005 | url=http://cfa-www.harvard.edu/press/pr0531.html | accessdate=2006-09-05 }}&lt;/ref&gt; Олардың құрамында [[литий]]ден ауыр элемент болмағандықтан, ондай жұлдыздар таусылды. Бұл түрдегі жұлдыздар қазір тек теория жүзінде ғана расталады.

[[Алтынбалық шоқжұлдызы]] ({{lang-en|Doradus}}) AB A-ның серігі Алтын балық AB C жұлдызының ауырлығы [[Юпитер]]дің 93 есесіндей. Ол қазірге дейінгі белгілі өте кішкентай жұлдыз есептелсе де, оның өзегінде термоядролық реакция жүріп жатыр.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Weighing the Smallest Stars | publisher=ESO | date= 2005 | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2005/pr-02-05.html | accessdate=2006-08-13 }}&lt;/ref&gt; Темір құрамы күнмен бірдей жұлдыздың ары қарай термоядролық реакция жасауына аз дегенде Юпитерден 75 есе үлкен болуға тиіс.&lt;ref&gt;{{cite web | first = Alan | last = Boss | date = 2001 | url = http://www.carnegieinstitution.org/News4-3,2001.html | title = Are They Planets or What? | publisher = Carnegie Institution of Washington | accessdate = 2006-06-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;minimum&quot;&gt;{{cite web | last = Shiga | first = David | date = 2006 | url = http://www.newscientistspace.com/article/dn9771-mass-cutoff-between-stars-and-brown-dwarfs-revealed.html | title = Mass cut-off between stars and brown dwarfs revealed | publisher = New Scientist | accessdate = 2006-08-23 }}&lt;/ref&gt; Темір құрамы өте аз болған жағдайда, қазіргі күңгірт жұлдыздарды зерттеу арқылы ең кіші жұлдыздың массасы күннің 8,3 есесіндей, Юпитер массасының 87 есесіндей болатыны белгілі болды.&lt;ref name=&quot;minimum&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=Hubble glimpses faintest stars | publisher=BBC | date= 2006 | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/5260008.stm | accessdate=2006-08-22 }}&lt;/ref&gt; Одан да кіші жұлдыздар жұлдыз бен газ шары болу арасында болып, оларды әдетте [[Қоңыр ергежейлі]] жұлдыз деп атайды.

Жұлдыздың радиусы мен салмағы арқылы оның бетіндегі гравитацияны «Тартылыс күші» белгілеуге болады. Әдетте алып жұлдыздар бетіндегі гравитация [[негізгі тізбек жұлдызы]]на қарағанда біршама төмен болады. Ал Ақ ергежейлі жұлдыздар бетіндегі гравитация біршама жоғары болып келеді. Гравитация жұлдыздан шығатын жарыққа да әсер етеді, гравитация жоғары болған сайын оның спектрінде айқын өзгешелік байқалады.&lt;ref name=&quot;new cosmos&quot; /&gt;

Жұлдыз массасының шегі бар. Егер бір жұлдыздың массасы 0.07 күн массасынан төмен болса, онда ол жұлдыз болу &quot;салауатынан&quot; айырылады. Егер өте кішкене жұлдыздың темпратурасы онда сутегіің термоядролық реакциясын туғыза алмаса, онда ол Қоңыр ергежейліге айналады.

=== Өз өсінде айналуы ===
[[Сурет:Lightsmall-optimised.gif|thumb|left|200px|Импульс әсерінің қалыптасуы: импульсты жұлдыз [[пульсар]]дың электромагнитті радиациясын бейнелеп көрсеткен флаш сурет]]
Жұлдыздың өз өсінде айналуын [[спектрометрия]]лық құрылым арқылы өлшеуге болады, немесе жұлдыз дағының жылжуымен де шамалауға болады. Жас жұлдыздар өз өсінде тез айналады, экваторында жылдамдық 100 км/сек-ке дейін жетеді. Мысалы, В түрдегі [[Ахернар]] жұлдызының экваторындағы жылдамдық 225 км/сек -тан асады.

Сондықтан оның экваторының радиусы екі полюсіне қарағанда 50% үлкен. Мұндай жылдамдық Ахернарды бөлшектеп тынатын 300 км/сек жылдамдықтан сәл кішкене ғана болып тұр.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Flattest Star Ever Seen | publisher=ESO | date= 2003 | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2003/pr-14-03.html | accessdate=2006-10-03 }}&lt;/ref&gt; Салыстырма үшін айтсақ, күн 25 – 35 күндік периодта өз өсін бір рет айналып шығады. Экваторындағы жылдамдық бар болғаны 1.994 км/сек қана. Жұлдыздың электромагнит өрісі мен жұлдыз дауылы негізгі тізбектегі жұлдыздың өз өсінде айналу жылдамдығын ақырындатады, өзгерісіне де ықпал етеді.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Fitzpatrick | first = Richard | date = 2006 | url = http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/lectures.html | title = Introduction to Plasma Physics: A graduate course | publisher = The University of Texas at Austin | accessdate = 2006-10-04 }}&lt;/ref&gt;

Тығыз жұлдыздар тығыз материяны пайда қылады, өз өсінде тез айналады. Төмен жылдамдық [[импульс моменті]]н тұрақты сақтайды. Егер жұлдыздың көлемінде өзгеріс болса, ол міндетті түрде жылдамдығына әсер етеді. Көп санды импульс моментін сыртқа қарай созылған жұлдыз бораны мен жұлдыз шудасы әлсіретеді.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Villata | first = Massimo | title=Angular momentum loss by a stellar wind and rotational velocities of white dwarfs | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | year=1992 | volume=257 | issue=3 | pages=450–454 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992MNRAS.257..450V }}&lt;/ref&gt;

[[Нейтрон жұлдыз]]ының бір түрі болған [[Пульсар]]дың өз өсінде айналуы өте тез болады, [[Теңіз шаяны тұмандығы]] өзегіндегі пульсар секундына 30 рет айналады.&lt;ref&gt;{{cite news | title=A History of the Crab Nebula | publisher=ESO | date= 1996 | url=http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1996/22/astrofile/ | accessdate=2006-10-03 }}&lt;/ref&gt; Ол төңірегіне үздіксіз [[импульс]] жіберетіндіктен [[Импульс жұлдызы]] деп те аталады. Бірақ олардың жылдамдығында ақырындау болдады, оның айналу жылдамдығы [[радиация]] тарату барысында үздіксіз әлсірей береді.
{{Фотоқатар|Chandra-crab.jpg|Millisecond pulsar and accretion disk - NASA animation (hi-res).ogv|е1=250|е2=250|е3=250|мәтін='''1. Теңіз шаяны тұмандығындағы [[Пульсар]] рентгендік көрінетін жарық суреті'''&lt;br /&gt;'''2.  Жақын жұлдызды сорып алған [[Пульсар]]дың ұқсатылған көркем анимациясы'''|color=#BBBBDD}}

=== Температурасы ===
Негізгі тізбектегі жұлдыздардың беткі температурасы өзегінде жасалатын энергияға және оның радиусына байланысты болады. Оны рең индексі арқылы мөлшерлеуге болады.&lt;ref name='astronomynotes'&gt;{{cite web
 |url=http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm
 |title=Properties of Stars: Color and Temperature
 |accessdate=2007-10-09 |last=Strobel |first=Nick
 |date=2007 |work=Astronomy Notes
 |publisher=Primis/McGraw-Hill, Inc.
 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20070626090138/http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm
 |archivedate=2007-06-26 }}&lt;/ref&gt; Жұлдызды идеалдастырылған қара шар деп есептеп, оның өзегінда жасалатын энергия оның беткі қабатына жеткенде қанша болатыны арқылы есептеу теориялық есептеу болып, ол әдетте &quot;өнімді температура&quot; деп аталады. Бірақ, өнімді температура тек бір көрсеткіш қана. Өйткені жұлдыз температурасы өзегінен бетіне жеткенше үздіксіз әлсірейтін бірнеше сатылардан өтеді.&lt;ref&gt;{{cite web
 | first=Courtney | last=Seligman | work=Self-published
 | url=http://cseligman.com/text/stars/heatflowreview.htm
 | title =Review of Heat Flow Inside Stars
 | accessdate = 2007-07-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aps_mss&quot; /&gt; Ал өзегінде миллион К ге жетеді.&lt;ref name=&quot;aps_mss&quot; /&gt;

Жұлдыздың термпературасы ондағы түрлі элементтердің [[иондану]] салыстырмасын туғызады. Жұлдыздың беткі температурасы, жұлдыз көрінуінің абсолюттік шамасы қатарлылар жұлдыздарды түрге бөлуге негіз болады.&lt;ref name=&quot;new cosmos&quot; /&gt;

Үлкен массаға ие негізгі тізбек жұлдызының беткі температурасы 50,000 K-ге жетеді. Ал, Күн секілді біршама кіші жұлдыздың беткі температурасы бірнеше мың К. Алып қызыл жұлдыздың беткі температурасы 3,600 K болғанымен, бірақ оның жарқырайтын аумағы үлкен болған соң жерден жарық болып көрінеді.&lt;ref name=zeilik&gt;{{cite book | last=Zeilik | first=Michael A. | coauthors=Gregory, Stephan A. | title=Introductory Astronomy &amp; Astrophysics | edition=4th ed. | year=1998 | publisher=Saunders College Publishing | isbn=0030062284 | pages=321 }}&lt;/ref&gt;

=== Cәулеленуі (радиация) ===
[[Сурет:Ecliptic path.jpg|thumb|right|350px|Күн, Жер және оны қоршаған жұлдыздардың жердегілерге көрінуі]]
Жұлдызда пайда болған энергия термоядролық реакцияның нәтижесі болып, ол [[электромагнит]]тік [[сәулелену]] (''радиация'') және [[бөлшек]]тер сәулеленуы арқылы [[әлем]]ге тарайды.&lt;ref name=&quot;Roach 2003&quot;&gt;{{cite news | last=Roach | first=John | title=Astrophysicist Recognized for Discovery of Solar Wind | publisher=National Geographic News | date= 2003 | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/08/0827_030827_kyotoprizeparker.html | accessdate=2006-06-13 }}&lt;/ref&gt; Бөлшектік сәулелену (олар жұлдыздың сыртқы қабатындағы еркін [[протон]]дар, [[α бөлшек]]тер, [[β бөлшек]]тер болып газды ағындарға ілеседі) жұлдыз бораны болып таралады.&lt;ref name=&quot;Roach 2003&quot;/&gt; Әрине, жұлдыз боранында тағы жұлдыз өзегінен келетін [[нейтрино]]лар да болады.

Өзегінде пайда болған энергия жұлдызды қалай жарқыратады? Мәлім [[элемент]]тің екі және одан да көп атомдары өзара бірігіп, одан да ауыр элементті пайда қылғанда, [[γ-сәуле]]лер мен [[фотон]]дар термоядролық реакция арқылы сыртқа атылады. Бұл энергия беткі қабатына жеткенде көрінетін сәуле секілді формадағы [[электромагниттік энергия]]ға айналады.

Жұлдыздың реңі көрінетін сәуленің толқындық жиілік мәнімен өлшенеді.&lt;ref name=&quot;The Colour of Stars&quot;&gt;{{cite web | url = http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html | title = The Colour of Stars | publisher = Australian Telescope Outreach and Education | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt; Ол жұлдыз сыртқы қабатындағы температурамен тіке байланысты болады.&lt;ref name=&quot;The Colour of Stars&quot;/&gt; Жұлдыз әдетте көрінетін сәуледен басқа көрінбейтін электромагниттік сәулеленуден де тұрады. Шынтуайтында, электромагниттік сәулелену жұлдыздың бүкіл [[электромагниттік спектр]]ін — ұзын толқынды [[инфрақызыл сәуле]]сі мен [[радиотолқын]]дарды және қысқа толқынды [[ультракүлгін сәуле]]сін, [[рентген сəулесі]]н және [[γ-сәулесі]]н жауып тұрады.

Жұлдыздың электромагнитті сәулеленуі, мейлі көрінетін, көрінбейтіні болсын, тегіс назар аударуға тұралық. Жұлдыздың спектрі арқылы астрономдар жұлдыз бетінің температурасын, беттік тартылыс күшін (гравитация), металл мөлшері мен өз өсінде айналу жылдамдығын өлшей алады. Егер жұлдыздың қашықтығын білсек, [[параллаксті өлшеу]] арқылы жұлдыздың жарқырау шамасын есептеп шығара аламыз. Массасы, радиусы, беткі гравитациясы, өз өсінде айналу периоды дегендер жұлдыз моделін тануға көмектеседі (Қосаржұлдыздарда болса жұлдыз массасы бірден есептеледі&lt;ref&gt;{{cite news | title=Astronomers Measure Mass of a Single Star—First Since the Sun | publisher=Hubble News Desk | date= 2004 | url=http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2004/24/text/ | accessdate=2006-05-24 }}&lt;/ref&gt;). Ауырлық күші микролинз технологиясы арқылы жұлдыз массасын тіке өлшеуге болады. Бұл шамаларды білу арқылы астроном ары қарай аталған жұлдыздың жас шамасын да айқындай алады.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author= Garnett, D. R.; Kobulnicky, H. A.
 | title=Distance Dependence in the Solar Neighborhood Age-Metallicity Relation
 | url= https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2000-04-01_532_2/page/1192
 | journal=The Astrophysical Journal | year=2000
 | volume=532 | pages=1192–1196
 | doi = 10.1086/308617 }}&lt;/ref&gt;

=== Жарқырауы ===
[[Сурет:Neutron star cross section.svg|thumb|right|300px|[[Нейтрон жұлдыз]]дың ішкі келбеті]]
Астрономия саласында, жарқырау дегеніміз аспан денесінің мәлім уақыт бірлігінде сәулеленген жарығы мен басқа да энергиялар шашырауының бірбүтін жиынтығы. Жұлдыздың жарқырауы жұлдыз радиусына және беткі темпратурасына байланысты болады. Бірақ, көптеген жұлдыздардың сәулелену ағыны біртегіс болмайды. Тез айналатын [[Вега жұлдызы]]н алсақ, одан сәулеленген энергия ағыны [[экватор]]ында ең көп болады екен.&lt;ref&gt;{{cite news
 | author=Staff | date= 2006
 | title=Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator
 | publisher=National Optical Astronomy Observatory
 | url=http://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html
 | accessdate=2007-11-18
}}&lt;/ref&gt;

Жұлдыз бетіндегі жұлдыз дағы дегеніміз сәулеленген энергия мен температура орташа сәулеленген аймақтан төмен өңір есептеледі. Шағын, Күн секілді ергежейлі жұлдыздардың бетінде дақтардан басқа өзгеше құбылыстар сирек болады. Алып жұлдыздардағы жұлдыз дағы үлкен және анығырақ болады.&lt;ref name=&quot;Michelson Starspots&quot;&gt;{{cite journal | author= Michelson, A. A.; Pease, F. G. | title=Starspots: A Key to the Stellar Dynamo | journal=Living Reviews in Solar Physics | publisher=Max Planck Society | year=2005 | url=http://www.livingreviews.org/lrsp-2005-8 }}&lt;/ref&gt; Олардың жиек өңірінде айқын күңгірттену құбылысы болады, яғни жарығы жұлдыз табақшасының орталық өңірінен айналасына дейін біртіндеп әлсіреумен болады.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Manduca, A.; Bell, R. A.; Gustafsson, B. | title=Limb darkening coefficients for late-type giant model atmospheres | journal=Astronomy and Astrophysics | year=1977 | volume=61 | issue=6 | pages=809–813 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1977A&amp;A....61..809M }}&lt;/ref&gt; Қызыл ергежейлі [[флэшжұлдыз]] (Әйдікжұлдыз), мысалы [[Кит UV жұлдызы]]нда жұлдыз дағы біршама айқын байқалады.&lt;ref&gt;{{cite journal | author= Chugainov, P. F. | title=On the Cause of Periodic Light Variations of Some Red Dwarf Stars | journal=Information Bulletin on Variable Stars | year=1971 | volume=520 | pages=1–3 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1977A&amp;A....61..809M }}&lt;/ref&gt;

=== Жұлдыз шамасы (Магнитудасы) ===
{{main|Көрнеулік жұлдыз шамасы|Мүлделік жұлдыз шамасы}}
Жұлдыздың көрнеулік жарқырауы көрнеулік жұлдыз шамасы арқылы өлшенеді. Бұл жарқырау жұлдыз жарығының шынайы шамасына, жер шарынан қашықтығына, жер шары ауа қабатынан өткендегі өзгеру жағдайына байланысты болады.

Ішкі және мүлделік жұлдыз шамасы жұлдыздың жерден 10 парсек (32,6 жарық жылы) қашықтықта көрінген жұлдыз шамасы болып, ол тек жұлдыздың өзіндегі жарқырау шамасына байланысты болады. 
{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=6 | '''Жұлдыз шамасынан жарығырақ жұлдыздар саны'''

|--- class='bright'
| Көрнеу жұлдыз шамасы|| Жұлдыз саны&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html | archiveurl = http://web.archive.org/web/20080206074842/http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html | archivedate = 2008-02-06 | title = Magnitude | publisher = National Solar Observatory—Sacramento Peak | accessdate = 2006-08-23 }}&lt;/ref&gt;
|--- class='shadow'
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||0
||4
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||1
||15
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||2
||48
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||3
||171
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||4
||513
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||5
||1,602
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||6
||4,800
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||7
||14,000
|}

Көрнеулік жұлдыз шамасы мен Мүлделік жұлдыз шамасының өзгерісі логарифм формасында болады: жұлдыз шамасындағы бір бірлік өзгеріс 265 есе (100-дің 5-дәрежелі мәні (Rms) шамамен 2,512-ге тең) жарқырау өзгешелігін тудырады.&lt;ref name=&quot;luminosity&quot;&gt;{{cite web | url = http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_luminosity.html | title = Luminosity of Stars | publisher = Australian Telescope Outreach and Education | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt; Демек, бірінші жұлдыз шамасы (+1.00) екінші жұлдыз шамасының 2,5 есесіндей жарқыраса, ал, алтыншының (+6.00) 100 есесіндей жарқырайды. Демек, таза ауада көзі ең өткір адамдар көре алатын жұлдыз шамасы алтыншы шамадағы жұлдыз (+6.00) есептеледі.

Жұлдыз дәрежесін білдітертін сан қанша кіші болса, жұлдыз сонша жарық болады және керісі керісінше. Ең жарық жұлдыздың жұлдыз шамасы теріс (0 ден кіші) болады. Екі жұлдыз арасындағы жарқырау  айырмасын (ΔL) есептеу үшін күңгіртінің жұлдыз шамасынан жарығырағының жұлдыз шамасын азайтып,  2,512 негізгі санын шыққан айырма дәрежесіне еселесе жеткілікті. Яғни:
:&lt;math&gt; \Delta{m} = m_\mathrm{x} - m_\mathrm{p} &lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;2,512^{\Delta{m}} = \Delta{L}&lt;/math&gt; (жарқырау айырмасы)

Жарқырауы және жерден алыстығына салыстырмалы түрде айтқанда, Мүлделік жұлдыз шамасы (М) мен Көрнеулік жұлдыз шамасы (m) жеке жұлдыз үшін бірдей шамада болмайды. Мысалы, Сүмбіленің Көрнеулік жұлдыз шамасы −1.44  болса, оның Мүлделік жұлдыз шамасы +1.41 ге тең.

Күннің Көрнеулік жұлдыз шамасы −26,7; ал оның Мүлделік жұлдыз шамасы +4,83 ғана. Сүмбіле жер бетінен қарағандағы ең жарық жұлдыз болып, мүлделік жарқырауы күннің 23 есесіндей. Ал, аспандағы екінші жарық жұлдыз [[Канопус]] (Мүлделік жұлдыз шамасы -5,33) күннен 14,000 есе жарық. Канопус Сүмбілеге қарағанда әлдеқайда жарық, бірақ жерден қарағанда Сүмбіле әлдеқайда жарық көрінеді. Себебі Сүмбіле бар болғаны жерге 8,6 жарық жылы қашықтықта ғана. Ал, Канопус біршама ұзақта, ол жер шарына 310 жарық жылы қашықтыққа орналасқан.

[[2006 жыл]]ы Мүлделік жұлдыз шамасы ең жоғары жұлдыз LBV 1806-20, оның жарығы −14.2 шамада болып, күннен 5 000 000 есе жарық.&lt;ref&gt;{{cite web | author = Hoover, Aaron | date =  2004 | url = http://www.napa.ufl.edu/2004news/bigbrightstar.htm | title = Star may be biggest, brightest yet observed | publisher = HubbleSite | accessdate = 2006-06-08 }}&lt;/ref&gt; Бізге белгілі жарқырауы ең нашар (күңгірт) жұлдыз NGC 6397 үйіржұлдызындағы бір жұлдыз болып, бұл қызыл ергежейлі жұлдыздың мүлделік жұлдыз шамасы  +26 болса, ал ең өшкін Ақ ергежейлі жұлдыздың мүлделік жұлдыз шамасы +28 ғана. Бұл жұлдыздың қараңғылығы сондай, оның жарқындығы жерден қарағандағы ай бетінде жағылған бір тал май шамдай ғана.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2006 | url = http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2006/37/image/a | title = Faintest Stars in Globular Cluster NGC 6397 | publisher = HubbleSite | accessdate = 2006-06-08 }}&lt;/ref&gt;

=== Жұлдыз түрлері ===
{{Main|Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: right; text-align: center; margin-left: 1em;&quot;
|+ ''Ұқсамаған жұлдыз түрінің&lt;br /&gt;беткі температура диапазоны''&lt;ref&gt;{{cite web | last = Smith | first = Gene | date = 1999 | url = http://casswww.ucsd.edu/public/tutorial/Stars.html | title = Stellar Spectra | publisher = University of California, San Diego | accessdate = 2006-10-12 }}&lt;/ref&gt;
! Санаты
! Температура
! Мысал
|-style=&quot;background: {{star-color|O}}&quot;
| O
| 33,000 K -ден жоғары
| [[Зета кемесі]]
|-style=&quot;background: {{star-color|B}}&quot;
| B
| 10,500–30,000 K
| [[Ригель (жұлдыз)|Ригель]]
|-style=&quot;background: {{star-color|A}}&quot;
| A
| 7,500–10,000 K
| [[Альтаир]]
|-style=&quot;background: {{star-color|F}}&quot;
| F
| 6,000–7,200 K
| [[Процион|Procyon A]]
|-style=&quot;background: {{star-color|G}}&quot;
| G
| 5,500–6,000 K
| [[Күн (жұлдыз)|Күн]]
|-style=&quot;background: {{star-color|K}}&quot;
| K
| 4,000–5,250 K
| [[Үндіс ε жұлдызы]]
|-style=&quot;background: {{star-color|M}}&quot;
| M
| 2,600–3,850 K
| [[Проксима Центавр]]
|}

Кезекте қолданылатын жұлдыздарды түрге бөлу жүйесі ХХ ғасырдың басында пайда болған. Ол кезде сутегінің [[спектр сызығы]]на негізделіп, А дан Q дейінгі санатқа ажыратқан.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Fowler | first=A.
 | title=The Draper Catalogue of Stellar Spectra
 | journal=Ұлы табиғат, a Weekly Illustrated Journal of Science
 | year=1891–2 | volume=45 | pages=427–8 }}&lt;/ref&gt; Ол кезде температураның спектр сызығына өте әсер ететіні беймәлім еді.  Ал температураны негіз етіп санатқа жіктеу қазіргі түрге бөлу амалы есептеледі.&lt;ref name=carlos&gt;{{cite book
 | first=Carlos | last=Jaschek | coauthors=Jaschek, Mercedes
 | year=1990 | title=The Classification of Stars
 | publisher=Cambridge University Press
 | isbn=0521389968 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыз спектріндегі ұқсамастықтарға негізделіп, ұқсамаған әріптермен өзара ажыратылады. О түрі ең ыстық жұлдыз болса, М түріндегі жұлдыз ерекше суық болып, [[молекула]] жұлдыз атмосферасында пайда болады. Температураның жоғарысынан төменіне дейін жұлдыздар O, B, A, F, G, K және M түрлеріне бөлінеді. Түрлі сирек [[спектр]]лерге негізделіп, арнайы бөлулер де болады. Ең көп кездесетін ерекше түр – L және T болып, оларға ең суық кішкентай жұлдыздар мен [[Қоңыр ергежейлі]] жұлдыздар тән. Әрбір әріп тағы да сан бойынша 0 -ден 9 -ға дейін тармақталып, температураның кемуі 10 деңгейге бөлінеді. Бірақ бұл жүйе ғаламат ыстық шекте бұзылады: әлі күнге О0 және О1 түріндегі жұлдыз айқындалмады.&lt;ref name=&quot;spectrum&quot;&gt;{{cite web
 | first=Alan M | last=MacRobert
 | url =http://www.skyandtelescope.com/howto/basics/3305876.html
 | title = The Spectral Types of Stars
 | publisher = Sky and Telescope
 | accessdate = 2006-07-19 }}&lt;/ref&gt;

Тағы бір тұрғыдан, жұлдыз спектріндегі жарқырау әсеріне орай түрлерге бөлінеді. Бұл оның көлемі мен сыртқы гравитациясына байланысты. Олар диапазоны 0 ден ([[Аса алып жұлдыз]] ) және ІІІ ([[Алып жұлдыз]]) -ден V  (Ергежейліні ерткен негізгі тізбек жұлдызы) және VII (Ақ ергежейлі) дейінгі жұлдыздар. Көптеген жұлдыздар негізгі тізбекке тән. Бұл Мүлделік жұлдыз шамасы мен  HR диаграмма торындағы тар және ұзын өңір болып, сутегі реакциясы жалғасып жатқан жұлдыздарды қамтиды. Біздің күн болса [[Негізгі тізбек жұлдызы]] өңірдегі орташа деңгейдегі, ғарышта жиі кездесетін үлкендіктегі, темпратурасы қалыпты G2V түріндегі сарғыш ергежейлі жұлдыз есептеледі. Күн ерекше өзгеше жұлдыз емес, тек ол бізге өте жақын болғандықтан және ол туралы ақпаратымыз біршама молырақ болғандықтан басқа жұлдыздарды сол күннің қасиетімен салыстырып тануға қолданамыз.

Ұсақ әріптермен белгіленетін қосымша қасиеттер жұлдыз спектрінің арнайы ерекшелігін білдіру үшін қолданылады. Мәселен, &quot;е&quot; атқыланған спектр сызығы барлығын, &quot;m&quot; металдар дәрежесінің жоғарылығы туғызған өзгешеліктер, “var” болса спектр сызығының жиі өзгеріп тұруын білдіреді.

Ақ ергежейлінің өз арнайы түрлері болады және D әрібінде таңбаланады. Бұл түрдегі жұлдыздар спектр сызығындағы ерекшеліктеріне сай DA, DB, DC, DO, DZ және DQ санаттарына түрлендіріліп, оның температура көрсеткіштерінің сандық мәні қосылады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://www.physics.uq.edu.au/people/ross/ph3080/whitey.htm
 | title = White Dwarf (wd) Stars
 | publisher = White Dwarf Research Corporation
 | accessdate = 2006-07-19 }}&lt;/ref&gt;

=== Айнымалы жұлдыз ===
[[Айнымалы жұлдыз]] — ішкі-сыртқы әсерге сай жарқырау периодында және басқа қасиеттерінде өзгеріс туған жұлдыз. Ішкі себептік өзгерістен негізінен үш түрлі жұлдыз тобы қалыптасады. Жұлдыз өзгерісі мезгілінде кейбір жұлдыздар кеңейіп-тарайып өзгеру барысын бастан кешіреді. Кеңею-тараю түріндегі өзгергіш жұлдыз уақытқа сай өз радиусы мен жарқырауын өзгертіп отырады. Жұлдыздың үлкендігіне сай кеңею, немесе тараю периоды бірнеше минуттан неше жылдарға дейін созылуы мүмкін. Мұндай жұлдыздарға [[Цефеид]] жұлдыздары мен цефеид жұлдыздары секілділер және ұзақ периодтық [[Мирида]] жұлдыздары кіреді.&lt;ref name=&quot;variables&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.aavso.org/vstar/types.shtml | title = Types of Variable Stars | publisher = AAVSO | accessdate = 2006-07-20 }}&lt;/ref&gt;

Тез айнымалы жұлдыздар — нұрлануы, немесе массасының атқылануы себепті жарқырауы кенет еселенетін жұлдыздар.&lt;ref name=&quot;variables&quot; /&gt; Бұл түрдегілерге [[протожұлдыз]]дар, [[Волф — Райе жұлдызы]] және жарқын жұлдыздар тән болып, олардың бәрі тегіс алып жұлдыздар және аса алып жұлдыздар болып келеді.

Ұлы өзгерістен және жарылыстан туындаған өзгергіш жұлдыз ғаламат өзгеріске түседі. Бұл түрдегілерге [[жаңа жұлдыз]]дар, немесе Ia түріндегі Ғаламатжұлдыздар тән. Ақ ергежейлі өз серігінен сутегі сімірсе, массасының шұғыл артуынан теромядролық реакция қозады&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2004 | url = http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/cataclysmic_variables.html | title = Cataclysmic Variables | publisher = NASA Годдард ғарышқаұшу орталығы accessdate = 2006-06-08 }}&lt;/ref&gt; Кейбір жаңа жұлдыздар үздіксіз қопарылысқа ұшырап, орта амплитудалы периодтағы жарылыстарды бастан кешіреді.&lt;ref name=&quot;variables&quot; /&gt;

Жұлдыздар сыртқы себептен де өз жарқырауын өзгертуі мүмкін, мысалы [[қосаржұлдыз]]дар. Кейбір ерекше жағдайда, жұлдыздардың айналуы да жұлдыз дағы өзгерісінен жарқырау өзгерісін туғызуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;variables&quot; /&gt; Айнымалы қосаржұлдыздардың бірі, мысалы [[Алголь]] болып, ол 2,87 күн периодында жарқырауы 2,3 ден 3,5 дейін өзгеріп үлгіреді.

=== Құрылымы ===
[[Сурет:Sun parts big.jpg|thumb|left|350px|Күн тақілетті жұлдыздардың құрылымы, NASA суреті]]
Тұрақтылық сақтаған жұлдыздардың ішкі бөлігіндегі [[гидростатик]] ағысы тепе-тең болады: ұсақ күштер арасындағы қайшылық бүтіндік теңгерімін бұлжытпай, компенсациялап отырады. Тепе-теңдіктің негізі ішке қарай бағытталған бүкіл әлемдік тартылыс күші ([[гравитация]]) және сыртқа бағытталған қысым  күш [[градиент]]і ортасында қалыптасып, жұлдызды тұрақты ұстайды. Қысым градиенті — жұлдыз плазмалық затының температура айырмашылығынан қалыптасады: жұлдыздың ішкі бөлігіндегі температура сыртқы бөлігінен жоғары болатыны анық.  Негізгі тізбек жұлдызының, немесе алып жұлдыздардың өзегіндегі температура 107 К ден жоғары болады. Мұндай температура негізгі тізбек жұлдызын жұлдыз ішілік [[термоядролық реакция]]ға алып барып қана қалмай, жұлдыздың [[Гравитациялық коллапс|коллапс]]ын тосуға қажет энергия да бөліп шығарады.&lt;ref name=&quot;hansen&quot;&gt;{{cite book | author=Hansen, Carl J. | coauthors= Kawaler, Steven D.; Trimble, Virginia | title=Stellar Interiors | publisher=Springer | year=2004 | ISBN=0387200894}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schwarzschild&quot;&gt;{{cite book
| first=Martin | last=Schwarzschild | title=Structure and Evolution of the Stars | publisher=Princeton University Press | year=1958 | id=ISBN 0-691-08044-5}}&lt;/ref&gt;

Жұлдыз ішінде атом ядросы бөлшектенсе, пайда болған энергия гамма（γ) сәулесіндік нұрлану күйінде айнала шашырайды. Бұл фотондар мен айналасындағы жұлдыздық плазмалар өзара реакцияланып, ядроның энергиясын асырып барады. Негізгі тізбек жұлдызында [[сутегі]] [[гелий]]ге айналып, өзегіндегі гелий біртіндеп көбейіп кетеді. Соңында өзегінде гелий негізгі құрамға айналған соң, ядродан энергия шығару тоқтайды. Әдетте күн массасының 0.4 есесінен үлкен жұлдыздардағы реакция гелийлі өзекті орап тұрушы сутегі қабатында аталған қабатты сыртқа жылжыту күйінде жалғасады.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://aether.lbl.gov/www/tour/elements/stellar/stellar_a.html | title = Formation of the High Mass Elements | publisher = Smoot Group | accessdate = 2006-07-11 }}&lt;/ref&gt;

Гидростатик тепе-теңдіктен басқа, тұрақты жұлдыздың ішкі бөлігінде жылу тепе-теңдігі сақталады. Ішінен сыртына үздіксіз жылу градиенті ағып, қабаттар температурасының бірдей болуы сақталады.

Радиация қабаты — жұлдыз ішкі бөлігіндегі радиация толық және өнімді тарқалатын өңір болып, бұл өңірдің [[плазма]]сы пертурбацияға түспей, массаға әсер етер қозғалыс туғызбайды. Олай болмағанда, плазма тұрақсыз болып, [[конвекция]] ағысы туылады да, біртекті қозғалатын қабат пайда болады.  Мұндай жағдай мәлім өңірде жоғары қарқынды қозғалыстар жиілегенде, мысалы ядролық өңір мен сыртқы қабат өте жұқа қабатпен жақындасқанда пайда болады.&lt;ref name=&quot;Schwarzschild&quot; /&gt;
[[Сурет:Star types.svg|thumb|right|250px|Салмағы түрліше жұлдыздардың радиация аймағы және конвекциясы]]
Негізгі тізбек өңіріндегі жұлдыздардың сыртқы қабатында конвекция болу-болмауы оның массасына байланысты. Күн массасынан неше есе алып жұлдыздарда ішкі бөлікке дейін жеткен конвекция болады және олардың радиация қабаты оның сыртқы жағында болады. Кішкентай жұлдыздарда, мысалы күн секілді жұлдыздарда жағдай басқаша болады. Олардың конвекциясы сыртқы бөлігіне орналасады.&lt;ref name=&quot;imagine&quot;&gt;{{cite web
 | date = 2006
 | url = http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/stars.html
 | title = What is a Star? | publisher = NASA
 | accessdate = 2006-07-11 }}&lt;/ref&gt; Күн массасының 0,4 есесінен кіші [[Қызыл ергежейлі жұлдыз]]дарда бүкілдей біртұтастанған [[конвекция]] болады да, гелий ядросының жиналып қалуына жол берілмейді.&lt;ref name=&quot;late stages&quot; /&gt; Әрине, көп санды жұлдыздардың конвекциясы жұлдыз қартаюына ілесіп өзгеріп отырады.&lt;ref name=&quot;Schwarzschild&quot; /&gt;

Жұлдыздың көзбен көрінетін бөлігі [[фотосфера]] делінеді. Ол жұлдыз плазмасы жарқырап, фотон арқылы энергия жеткізетін қабат есептеледі. МҰнда, ядродан шығатын энергия әлемге тарайтын фотонға айналады да, температурасы біршама төмен өңірлер [[жұлдыз дағы]] болып көрінеді. Жұлдыз дағы фотосферада болатын құбылыс есептеледі.

фотосфера қабатының сыртындағысы [[жұлдыз атмосфера]]сы. Күн секілді [[Негізгі тізбек жұлдызы]]нда ең төменгі атмосфера қабаты [[хромосфера]] болып, [[спикула]] және [[жұлдыз алаулауы]] осында туылады. Хромосфера сыртдағысы өтпелі қабат болып, 100км қашықтыққа жетпейтін өңірде термпература  шұғыл көтерілген болады. Оның сыртында [[Жұлдыз тәжі]] болып, ол жоғары температураға ие плазмалық заттан құралады және сыртқа қарай жүздеген миллион километр созылып жатады.&lt;ref&gt;{{cite press release | publisher=ESO | date=2001 | title=The Glory of a Nearby Star: Optical Light from a Hot Stellar Corona Detected with the VLT | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2001/pr-17-01.html | accessdate=2006-07-10 }}&lt;/ref&gt; Жұлдыз тәжі жұлдыздың сыртқы қабатындағы конвенция өңірімен&lt;ref name=&quot;imagine&quot; /&gt; байланысты. Жұлдыз тәжінің температурасы жоғары болғанымен бірақ жарығы әлсіз болады. Мысалы Күн тәжісі тек күн толық тұтылған кезде ғана біршама айқын көрінеді.

Жұлдыз тәжінен шыққан жұлдыз бораны жоғары температураға ие плазмалық бөлшектердің сыртақ жаппай кеңейіп, жұлдызара материяға ұшырауынан туылады. Күн туралы айтар болсақ, [[Күн бораны]] ықпалына ұшыраған аумақтағы шар пішінді кеңістік әдетте [[гелиосфера]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Burlaga, L. F.; Ness, N. F.; Acuña, M. H.; Lepping, R. P.; Connerney, J. E. P.; Stone, E. C.; McDonald, F. B.
 | title=Crossing the Termination Shock into the Heliosheath: Magnetic Fields
 | url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-23_309_5743/page/2027
 | journal=Science
 | year=2005
 | volume=309
 | issue=5743
 | pages=2027–2029
 | doi= 10.1126/science.1117542
 | pmid= }}&lt;/ref&gt;

=== Термоядролық реакция жолдары ===
[[Сурет:Proton proton cycle.png|thumb|right|400px|Протон-протондық айналыс реакциясы]]
{{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=Fusion in the Sun.svg|image2=CNO Cycle.svg|width=200|caption1=Протон-протондық айналыс реакциясы|caption2=Көміртегі-азот-оттегі айналысы реакциясы}}

Жұлдыздар жұлдыз ядросының құрамына сай, жұлдыздың массасы мен ішкі құрылымына сай өзегінде әртүрлі термоядролық реакциялар жасайды. Атомдар біріккеннен кейінгі таза салмағы ядроның өз жалпы салмағынан кішірек болады, өйткені материяның энергияға айналуы заңы бойынша — ''E'' = ''mc''² — қалған салмақтағы материя тең шамадағы электромагнитті энергияға айналады.

Термоядролық реакция температура өзгерісіне өте сезгір болып, өзектегі температураның сәл өзгерісінің өзі реакция жылдамдығына үлкен әсер етеді. [[Негізгі тізбек жұлдыздары]]ның ядролық температурасы массасы ең кішкентай М жұлдыздарындағы 4 млн [[кельвин]]нен массасы ауыр О жұлдыздарындағы 40 млн кельвинге дейін жетеді.&lt;ref name=&quot;aps_mss&quot;&gt;{{cite web | date = 2005 | url = http://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html | title = Main Sequence Stars | publisher = The Astrophysics Spectator | accessdate = 2006-10-10 }}&lt;/ref&gt;

Ядросы 10 млн кельвинге дейін қызған Күннің өзегінде сутегі гелийге [[протон - протондық айналыс реакциясы|протон — протондық айналысы]] ({{lang-en|Proton–proton chain reaction}}) формасындағы реакцияға түседі:&lt;ref name=&quot;synthesis&quot;&gt;{{cite journal | author = Wallerstein, G.; Iben Jr., I.; Parker, P.; Boesgaard, A. M.; Hale, G. M.; Champagne, A. E.; Barnes, C. A.; KM-dppeler, F.; Smith, V. V.; Hoffman, R. D.; Timmes, F. X.; Sneden, C.; Boyd, R. N.; Meyer, B. S.; Lambert, D. L. | title=Synthesis of the elements in stars: forty years of progress | journal=Reviews of Modern Physics | year=1999 | volume=69 | issue=4 | pages=995–1084 | url=http://www.cococubed.com/papers/wallerstein97.pdf | format=pdf | accessdate=2006-08-04 | doi=10.1103/RevModPhys.69.995 }}&lt;/ref&gt;
:4[[Сутегі-1|&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H]] → 2[[Дейтерий|&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;H]] + 2[[Позитрон|e&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;]] + 2[[Нейтрино|ν&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;]] (4,0 M[[Электроволт|eV]] + 1,0 MeV)
:2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H + 2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;H → 2[[Гелий-3|&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;He]] + 2[[Фотон|γ]] (5,5 MeV)
:2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;He → [[Гелий-4|&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He]] + 2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H (12,9 MeV)

Бұл реакция нәтижесінде:
:4&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H → &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He + 2e&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; + 2γ + 2ν&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; (26,7 MeV)

Бұл жердегі e&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; [[позитрон]], γ [[гамма]]лық сәулеленген [[фотон]], νe [[нейтрино]], H және He [[сутегі]] мен [[гелий]]дің [[изотоп]]тары. Бұл реакция нәтижесінде бөлінген энергияның шамасы миллиондаған электрон-вольтқа жеткенімен, жалпы энергия мүмкіндігі үшін өте аз мөлшер есептеледі. Әр реткі реакция шығынын қамту үшін барлық қажетті энергия үздіксіз өндіріліп, [[жұлдыз радиациясы]] болып таралып жатады.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left;margin-right:20px;&quot;
|+ Жұлдыз реакциясы үшін қажетті минимал масса:
|-
!элемент
![[Күн массасы|күн&lt;br /&gt;массасы]]
|-
| Сутегі ||style=&quot;text-align: center;&quot;| 0.01
|-
| Гелий ||style=&quot;text-align: center;&quot;| 0.4
|-
| Көміртегі ||style=&quot;text-align: center;&quot;| 4
|-
| Неон ||style=&quot;text-align: center;&quot;| 8
|}

Массасы бұдан ауыр жұлдыздарда  [[катализатор]]ы көміртегі болған [[Көміртегі]]-[[Азот]]-[[Оттегі]] айналысы формасындағы реакция арқылы гелийді бөліп шығарады.&lt;ref name=&quot;synthesis&quot; /&gt;

Массасы 0,5-тен 10 күн массасына дейінгі жұлдыздардың өзегіндегі температура өзгерісі 100 млн кельвинге жеткенде гелий [[бериллий]]ді дәнекер еткен күйде [[үштік алфа барысы]] ({{lang-en|triple-alpha process}}) арқылы көміртегіге айналады:&lt;ref name=&quot;synthesis&quot; /&gt;

:&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He + &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He + 92 keV → [[Бериллий|&lt;sup&gt;8*&lt;/sup&gt;Be]]
:&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He + &lt;sup&gt;8*&lt;/sup&gt;Be + 67 keV → &lt;sup&gt;12*&lt;/sup&gt;C
:&lt;sup&gt;12*&lt;/sup&gt;C → [[Көміртегі-12|&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C]] + γ + 7.4 MeV

Жалпы реакция барысы:
:3&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He → &lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C + γ + 7.2 MeV

Алып массаға ие жұлдыздардағы  ядролық қысымда [[неон]] жану және оттегі жану барысында [[ауыр элемент]]тер пайда болады. Жұлдыздағы термоядролық реакцияның соңғы сатысы [[кремний]] жану барысы болып, нәтижесінде тұрақты изотоп – темір-56 жасалады. Бұдан соң [[Эндотермикалық реакция|эндотермикалық үрдісі]] ({{lang-en|Endothermic process}}) арқылы реакция жалғасып, ол жаңа элемент жасай алмайды да, [[гравитациялық сығылу]] нәтижесінде қалған энергиясын шығарады.

Төмендегі мысалда, массасы Күннен 20 есе жұлдыздың термоядролық реакцияның орындалып біту уақыты көрсетілген. Ол негізгі тізбектегі О жұлдызы, радиусы күннің 8 есесіндей, жарқырауы күннің 62 000 есесіндей.&lt;ref&gt;{{cite journal | author= Woosley, S. E.; Heger, A.; Weaver, T. A. | title=The evolution and explosion of massive stars | journal=Reviews of Modern Physics | year=2002 | volume=74 | issue=4 | pages=1015–1071 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002RvMP...74.1015W  | doi = 10.1103/RevModPhys.74.1015 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto;&quot;
!valign=&quot;bottom&quot;| жанушы&lt;br /&gt;отын
!valign=&quot;bottom&quot;| температура&lt;br /&gt;（млн. K）
!valign=&quot;bottom&quot;| тығыздығы&lt;br /&gt;(kg/cm³)
!valign=&quot;bottom&quot;| жану уақыты&lt;br /&gt;（жыл бірлігі）
|-
|align=&quot;center&quot;| Сутегі
|align=&quot;center&quot;| 37
|align=&quot;center&quot;| 0.0045
|align=&quot;center&quot;| 8.1млн.
|-
|align=&quot;center&quot;| Гелий
|align=&quot;center&quot;| 188
|align=&quot;center&quot;| 0.97
|align=&quot;center&quot;| 1.2 млн.
|-
|align=&quot;center&quot;| Көміртегі
|align=&quot;center&quot;| 870
|align=&quot;center&quot;| 170
|align=&quot;center&quot;| 976
|-
|align=&quot;center&quot;| Неон
|align=&quot;center&quot;| 1,570
|align=&quot;center&quot;| 3,100
|align=&quot;center&quot;| 0.6
|-
|align=&quot;center&quot;| Оттегі
|align=&quot;center&quot;| 1,980
|align=&quot;center&quot;| 5,550
|align=&quot;center&quot;| 1.25
|-
|align=&quot;center&quot;| Күкірт / Кремний
|align=&quot;center&quot;| 3,340
|align=&quot;center&quot;| 33,400
|align=&quot;center&quot;| 0.0315&lt;ref&gt;11.5 күн 0.0315 жылға тең.&lt;/ref&gt;
|}

== Жұлдыздардың каталогтары ==
{{Main|Жұлдыздар каталогы}}
Жұлдыздар каталогы — белгілі бір біртекті сипаттамалары ([[Аспан координаттар жүйесі|координаттары]], [[жұлдыздық шама]]лар, [[Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі|спектрлік кластар]], т.б.) көрсетілген жұлдыздардың тізімі. Алғашқы каталогтар біздің заманымызға дейін пайда бола бастаған. Кез келген жұлдыздар каталогында әрбір жұлдызға белгілі бір нөмір беріледі. Кейбір каталогтар жұлдыздардың тек бір түрін ғана қамтиды, мысалы [[айнымалы жұлдыз]]дардың каталогы, қосаржұлдыздар мен еселік жұлдыздардың каталогы.

== Ең әйгілі жұлдыздар ==
{| class=&quot;standard&quot;
|- style=&quot;font-size: 80%&quot;
! №
! Таңбалануы
! Атауы
! [[Шоқжұлдыз]]
! Көрнеу магнитудасы
! Жерден қашықтығы ([[жарық жылы]])
! Сипаттамасы
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 1
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Сурет:Sun symbol.svg|25px]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Күн (жұлдыз)|Күн]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| Құс жолы
|style=&quot;text-align: center&quot;| −26,72
|style=&quot;text-align: center&quot;| 8,32 ± 0,16 св. мин
| [[Күн жүйесі]]ндегі орталық жұлдыз, [[жер шары]] қатарлы [[ғаламшар]]лар оны тынымсыз айналып жүреді.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 2
|style=&quot;text-align: center&quot;| Центавр α&lt;sup&gt;С&lt;/sup&gt; 
|style=&quot;text-align: center&quot;| Проксима Центавр
|style=&quot;text-align: center&quot;| Центавр шоқжұлдызы
|style=&quot;text-align: center&quot;| +11,09
|style=&quot;text-align: center&quot;| 4,225
| Күнге жақын жұлдыз.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 3
|style=&quot;text-align: center&quot;| Үлкен арлан α
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Сүмбіле]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| Үлкен арлан шоқжұлдызы
|style=&quot;text-align: center&quot;| −1,43
|style=&quot;text-align: center&quot;| 8,58
| Күнді айтпағанда жерден қарағандағы ең жарық жұлдыз.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 4
|style=&quot;text-align: center&quot;| Кіші аю α
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Жетіқарақшы]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Кіші Аю (шоқжұлдыз)]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| +1,97
|style=&quot;text-align: center&quot;| 431,4
| Солтүстіктен көрінетін жетектеуіш жұлдыз.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 5
|style=&quot;text-align: center&quot;| Кеме η
|style=&quot;text-align: center&quot;| —
|style=&quot;text-align: center&quot;| Кеме шоқжұлдызы (Carina)
|style=&quot;text-align: center&quot;| +6,21
|style=&quot;text-align: center&quot;| 7000—8000
| Гипергигант. Ондағы ең жарық жұлдыз күннен 5 млн есе жарық.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 6
|style=&quot;text-align: center&quot;| Сарышаян α 
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Антарес]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Сарышаян (шоқжұлдыз)]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| +1,06
|style=&quot;text-align: center&quot;| 604
| Жерге жақын аса жарық және алып жұлдыз. Үлкен телескоппен қарағанда нүкте емес, диск болып көрінеді.&lt;ref&gt;''А. Остапенко.'' [http://nauka.relis.ru/35/0210/35210066.htm Снова на берегах «Молочной реки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506101352/http://nauka.relis.ru/35/0210/35210066.htm |date=2008-05-06 }} // Наука и жизнь. — 2002. — № 10. ISSN 0028-1263&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 7
|style=&quot;text-align: center&quot;| HIP 87937
|style=&quot;text-align: center&quot;| Барнард жұлдызы
|style=&quot;text-align: center&quot;| Жыланшы шоқжұлдызы (Ophiuchus)
|style=&quot;text-align: center&quot;| +9,53
|style=&quot;text-align: center&quot;| 5,963
| Өз өсінде айналуы ең тез жұлдыз есептеледі.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 8
|style=&quot;text-align: center&quot;| PSR B1919+21
|style=&quot;text-align: center&quot;| —
|style=&quot;text-align: center&quot;| Түлкі шоқжұлдызы
|style=&quot;text-align: center&quot;| ?
|style=&quot;text-align: center&quot;| 2283,12
| Алғаш ашылған [[пульсар]] жұлдызы. (1967 жылы)
|}

== Адамзат үшін ең маңызды жұлдыз – Күн ==
{{main|Күн (жұлдыз)}}
Күн жерге ең жақын жұлдыз есептеледі, және ол жер энергиясының негізгі қайнар көзі болып табылады. Күн [[Жер]]ге жақын болғандықтан және оның жарығы нұрлы болғандықтан [[күндіз]] басқа жұлдыздар көрінбейді. Тек түнгі ашық аспаннан ғана самсыған жұлдыздарды байқауға болады.

== Карта ==
&lt;imagemap&gt;
Image:Local_Group.svg|frame|center|[[Жергілікті топжұлдыз]] (Әріптерге аялдап, сарыларын түртіп көріңіз)
circle 167 27 20 [[Секстант B]]
circle 120 36 23 [[Секстант A]]
circle 318 239 20 [[Құс жолы]]
circle 289 197 16 [[Арыстан шоқжұлдызы I (Ергежейлі галактика)]]
circle 334 201 15 [[Canes Ергежейлі]]
rect 303 185 318 215 [[Арыстан шоқжұлдызы II (Егрежейлі галактика)]]
circle 357 289 28 [[NGC 6822]]
circle 288 323 24 [[Финикс ергежейлі]]
circle 248 391 35 [[Тукан ергежейлі]]
circle 363 416 20 [[Арлан-Lundmark-Melotte]]
circle 363 383 17 [[Кит ергежейлі]]
circle 369 346 11 [[IC 1613]]
rect 381 335 393 357 [[SagDIG]]
rect 393 335 406 356 [[Суқұйғыш ергежейлі]]
circle 417 304 17 [[Үшбұрыш галактикасы]]
circle 417 254 15 [[NGC 185]]
rect 432 237 447 260 [[NGC 147]]
circle 461 229 17 [[IC 10]]
poly 440 282 455 260 511 259 493 285 [[Андромеда галактикасы]]
poly 450 264 434 265 431 280 442 280 [[Мессье 110|M110]]
circle 295 110 20 [[Арыстан A]]
circle 84 128 20 [[NGC 3109]]
circle 109 149 14 [[Antlia ергежейлі]]
circle 412 332 12 [[LGS 3]]
circle 460 361 21 [[Пегас ергежейлі Сұр галактика|Пегас ергежейлі]]
circle 394 272 14 [[Андромеда II]]
rect 427 279 438 294 [[Андромеда III]]
rect 438 282 450 294 [[Андромеда I]]

desc bottom-left
&lt;/imagemap&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Әдебиет ==
* H.H. Voigt: ''Abriß der Astronomie''. 4. überarb. Aufl. ISBN 3-411-03148-4
* H. Scheffler, Hans Elsässer: ''Physik der Sterne und der Sonne''. 2. überarb. Aufl. ISBN 3-411-14172-7
* Rudolf, A. Weigert: ''Stellar structure and evolution''. 2nd corr. ed., ISBN 3-540-50211-4 (englisch) {{en}}
* N. Langer: ''Leben und Sterben der Sterne''. Originalausgabe, Becksche Reihe, München 1995, ISBN 3-406-39720-4
* D. Prialnik: ''An Introduction to the Theory of Stellar Structure and Evolution''. Cambridge University Press 2000, ISBN 0-521-65065-8 (hardback), ISBN 0-521-65937-X (paperback) {{en}}
* Pickover, Cliff (2001). The Stars of Heaven. Oxford University Press. ISBN 0-19-514874-6.  {{en}}
* Gribbin, John, Mary Gribbin (2001). Stardust: Supernovae and Life—The Cosmic Connection. Yale University Press. ISBN 0-300-09097-8.  {{en}}
* Hawking, Stephen (1988). A Brief History in Time. Bantam Books. ISBN 0-553-17521-1. {{en}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Category:Stars|Жұлдыз}}
* [http://science.howstuffworks.com/star1.htm How Stars Work] at HowStuffWorks
* [http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html Star, World Book @ NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050508094147/http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html |date=2005-05-08 }}
* [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-fid.pl Query star by identifier, coordinates or reference code]. Centre de Données astronomiques de Strasbourg
* [http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp How To Decipher Classification Codes]. Astronomical Society of South Australia
* [http://www.astronet.ru/db/map/ Карта звёздного неба]
* {{cite web | last=Kaler | first=James | title=Portraits of Stars and their Constellations | publisher=University of Illinois | url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | title=Query star by identifier, coordinates or reference code | work=SIMBAD | publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-fid | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | title=How To Decipher Classification Codes | publisher=Astronomical Society of South Australia | url=http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | display-authors=1 | last1=Prialnick | first1=Dina | last2=Wood | first2=Kenneth | last3=Bjorkman | first3=Jon | last4=Whitney | first4=Barbara | last5=Wolff | first5=Michael | last6=Gray | first6=David | last7=Mihalas | first7=Dimitri | title=Stars: Stellar Atmospheres, Structure, &amp; Evolution | date=2001 | publisher=University of St. Andrews | url=http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html | accessdate=2010-08-20 }}

{{таңдаулы мақала}}
{{Жұлдыздар}}

[[Санат:Астрономиялық нысандар]]
[[Санат:Жұлдыз астрономиясы]]
[[Санат:Астрофизика]]
[[Санат:Жұлдыздар]]</text>
      <sha1>cb6enbpaxz7e483mgi9vh6edl31mslj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660066</id>
      <parentid>3660062</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aktolkynsauyrbay</username>
        <id>185217</id>
      </contributor>
      <origin>3660066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158107" sha1="bwqio870l4vff65zw5qw28mqq6ari1o" xml:space="preserve">{{мағына|Жұлдыз (айрық)}}
'''Жұлдыз''', кейде '''тұрақты жұлдыз''' ([[астрономия]]дағы белгісі: ✱), — массасы ерекше ауыр, өзегіндегі [[Термоядролық реакциялар|термоядролық реакция]] арқылы айналасына тұрақты [[жарық]] шығаратын,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1162211|title=Звезда|author=Засов А. В.|publisher=Астронет |accessdate=2013-04-04|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FehrzMWN|archivedate=2013-04-05}}&lt;/ref&gt; плазмалық [[газ]] және [[плазма]] күйдегі аспан денесі. Жұлдыздарды арнаулы түрде [[Жұлдыз астрономиясы]] ғылымы зерттейді.
[[Сурет:Starsinthesky.jpg|250px|thumb|[[Жетіқарақшы]] жұлдызы]][[Сурет:Artist's impression of supernova 1993J.jpg|thumb|right|250px|1993J [[ғаламатжұлдыз]]ы]]
Әдетте қазақ тілінде жұлдыз сөзі көптеген мағынада қолданылады: барлық аспан денелерін (Күн, Ай, [[Марс]], [[Шолпан (ғаламшар)|Шолпан]], [[Комета|құйрықты жұлдыз]]дар т.б.) жай тілмен жұлдыз деп бірдей атай береді. Дегенмен, ғылыми арнаулы мағынада жұлдыз тек [[Күн (жұлдыз)|Күн]] секілді, [[сүмбіле]], [[темірқазық]], [[жетіқарақшы]], [[үркер]] секілді, [[қос жұлдыз]],&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{кітап|авторы= Қадыкенов М.М. |тақырыбы= Қазақша-ағылшынша-орысша физика-техникалық сөздік |жыл= 2010 |баспасы= Қазақстан Республикасы Ұлттық [[ядро]]лық орталығының Ядролық физика институты |isbn=9965-675-57-0 }}&lt;/ref&gt; [[жұлдыздар шоғыры]],&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;  [[ғаламатжұлдыз]],&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; секілді өзінен жарық шығаратын алып аспан денелеріне қаратылады.

Астрономдар [[жұлдыздардың спектрлік жіктелуі|жұлдыздардың спектрін]], [[жұлдыздың жарқырауы|жарық шамасын]], кеңістіктегі қозғалысын өлшеу арқылы оның салмағын, жасын, құрамындағы металл мөлшерін және басқа да қасиеттерін таниды. Жұлдыздың жалпы сапасы оның өзгерісі мен кейінгі тағдырының маңызды көрсеткіші. Басқа қасиеттері, мысалы диаметрі, өз осьінде айналуы, қозғалысы мен температурасы қатарлылар оның тарихи өзгерісі барысында ұқсамайды. [[Жұлдыз]] температурасының жарық шамасына байланысты суреті әдетте [[Герцшпрунг — Рассел диаграммасы|&quot;HR диаграммасы&quot;]] деп аталады. Ол арқылы жұлдыздың жасы мен өзгеріс сатысы айқындалады.

Жұлдыз негізгі уақытын өзегіндегі термоядролық реакция арқылы айналасына жарық шашуымен өткізеді. Өзегіндегі термоядролық реакция өзектің шетіне дейін жоғары [[энергия]] бөліп шығарады, сосын оны сыртқы әлемге радиация болып шашырайды.

[[Сутегі]] мен [[гелий]]ден ауыр [[химиялық элементтер|элементтер]] термоядролық реакциядан пайда болады. Жұлдыздар негізінен сутегіні негіз еткен күйде пайда болады және гелий мен аз мөлшерде [[ауыр металдар|ауыр элементтер]]дің сығылуынан құралады. Өзегінде жеткілікті тығыздық болса, кейбір сутегі термоядролық реакция барысында тұрақты түрде гелийге айналады&lt;ref&gt;{{cite web
 | url= http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html
 | archiveurl= http://web.archive.org/web/20080210154901/http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html
 | archivedate= 2008-02-10
 | title= Stellar Evolution &amp; Death
 | publisher= NASA Observatorium
 | accessdate= 2006-06-08}}&lt;/ref&gt; (мысалы, Күнде 4 атом сутегі 1 атом гелийге айналудан біз тұтынатын жылу мен жарық қалыптасады). Жұлдыздың ішіндегі артық энергия радиацияланып сыртқа шығып кетеді. Жұлдыз ішкі [[гравитация]] әсерінде өз салмағының жеміріп жібермеуіне (өз өзегіне бірақ құйылып, шөгіп кетпеуге де, айналасына шашырап тозып кетпеуге де) қол жеткізеді.

Жұлдыздың өзегіндегі сутегі отыны таусылса салмағы күн салмағының 0,5 есесінен кем болмаса, онда ол өсіп [[Алып қызыл жұлдыз]]ға айналады.&lt;ref name=&quot;late stages&quot;&gt;{{cite web
 | last = Richmond | first = Michael
 | url = http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html
 | title = Late stages of evolution for low-mass stars
 | publisher = Rochester Institute of Technology
 | accessdate = 2006-08-04 }}&lt;/ref&gt; Кейбір жағдайда оның өзегінде тіпті де ауыр атомдар отынға айналып қайта жана бастауы мүмкін. Мұндай жұлдыздар ақыры ықшамдалып, ғарыштағы материялық денеге айналады, басқаларға қосылады, немесе жаңа элементтер пайда болу сатысына өтеді.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html
 | title = Stellar Evolution &amp; Death
 | publisher = NASA Observatorium
 | accessdate = 2006-06-08 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздар ғарышқа біркелкі шашылған емес. Олардың көбі тартылыс күш әсерінде ұйысып екіден көп [[қос жұлдыз]]дарға біріксе, тіпті неше миллиард жұлдыздар топтасып алып [[жұлдыздар шоғыры]]дарға айналады. Екі жұлдыздың орбитасы оларды жақындатқанда олардағы өзгеріс тездейді.&lt;ref name=&quot;iben&quot;&gt;{{cite journal
 | last= Iben | first= Icko, Jr.
 | title=Single and binary star evolution
 | journal=Astrophysical Journal Supplement Series
 | date=1991 | volume=76 | pages=55–114}}&lt;/ref&gt; Мысалы, [[Ақ ергежейлі]] жұлдыз өзінің серік жұлдызына жақындағанда оның газдарын өзіне сіміріп, [[Алып жұлдыз|жаңа жұлдыз]] болып жарқырайды.

Жұлдыздар әлемі өте әр алуан. Кейбір жұлдыздар Күннен мың есе үлкен (көлемі бойынша) әрі жарығырақ болып келсе (алып жұлдыздар), ал кейбіреуінің мөлшері мен шығаратын [[жарық|жарығының]] [[энергия]]сы Күннен әлдеқайда аз болып (ергежейлі жұлдыздар) келеді. Жұлдыздардың жарқырауы да түрліше болады. Алтын Балық шоқжұлдызының S жұлдызы Күннен 400 мың есе артық жарқырайды.

Күн өзінің барлық белгілері жағынан қатардағы жұлдыз болып саналады. Көптеген жұлдыздарды күн секілді ғаламшарлық жүйеден тұрады деп санауға толық негіз бар. Жұлдыздар өте алыс қашықтықта орналасқандықтан, олардың серіктері ең күшті телескоппен де көрінбейді. Оларды анықтау үшін зерттеудің нәзік әдістерің қолданып, бірнеше ондаған жылдар бойы ұқыпты бақылау мен күрделі есептеулер жүргізу қажет. Жұлдыз спектріне талдау жасау арқылы да жұлдыздың ғаламшар серігі бар-жоғы анықталады.

== Этимологиясы ==
Қазақ тіліндегі ''жұлдыз'' сөзі прото-түркі ''*yulduŕ'' сөзінен шыққан. [[Әзербайжан тілі|Әзірбайжан]]ша ''ulduz'', [[Шағатай тілі|шағатай]]ша {{Rtl-lang|ar|یولدوز}}, [[Долған тілі|долған]]ша ''һулус'', [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]]ша ''yıldız'', [[Қарашай-балқар тілі|қарашай-балқар]]ша ''жулдуз'', [[Башқұрт тілі|башқұрт]]ша ''йондоҙ'', [[Хакас тілі|хакас]]ша ''чылтыс'', [[Құмық тілі|құмық]]ша ''юлдуз'', [[Қырғыз тілі|қырғыз]]ша ''жылдыз'', [[Ноғай тілі|ноғай]]ша ''юлдыз'', [[Шор тілі|шор]]ша ''чылтыс'', [[Татар тілі|татар]]ша ''йолдыз'', [[Түрікмен тілі|түрікмен]]ше ''ýyldyz'', [[Тыва тілі|тыва]]ша ''сылдыс'', [[Ұйғыр тілі|ұйғыр]]ша {{Rtl-lang|ar|يۇلتۇز}}, [[Өзбек тілі|өзбек]]ше ''yulduz'', [[Саха тілі|саха]]ша ''сулус'' және басқа түркі жұлдыз атауларының когнаты болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&amp;basename=%2fdata%2falt%2fturcet&amp;text_number=++76&amp;root=config|title=Starling Etymologic Base|author=S. Starostin|lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Латын тілі]]ндегі ''stella'' сөзі прото-италикше ''*stērolā'' сөзінен шыққан, ал ''astrum'' [[ежелгі грек тілі]]ндегі {{Polytonic|ἄστρον}} сөзінен алынған. {{Polytonic|Ἄστρον}} мен ''stella'' бір прото-үнді-еуропа ''*h₂stḗr'' сөзінен шыққан, демек екеуі де туыс сөз.

== Күзету-өлшеу тарихы ==
[[Сурет:Nebra_Scheibe.jpg|thumb|right|200px|Аспан кестесі, б.з.д. XVII ғ.]]
Адамзаттың жұлдыздарды күзетіп тұрмысқа пайдалану, діни рәсімдерді орындау тарихы арыдан бастау алады. Ежелгі мысырлықтар осында 5-6 мың жыл бұрын [[Сүмбіле]] жұлдызының шығыс көкжиектен көтерілуін негіз етіп, [[Ніл]] өзенінің тасуын мөлшерлеген және бір жылдың 365,25 күн болатынын дәл анықтаған.

Қытайдың Шан патшалығы осыдан 4 мың жыл бұрын аспанды бақылайтын арнайы орда мансаптыларын тағайындап, егіс жұмыстарын уағында жүргізуге қол жеткізген.

[[Сурет:PSM_V78_D326_Ptolemy.png|thumb|left|120px|[[Клавдий Птолемей|Птолемей]]]]
Тұрақты жұлдыздар діни рәсімдер үшін де айырықша маңызға ие болды. Көптеген ежелгі ғалымдар ерте заманның өзінде-ақ адамдар жұлдызды аспанды [[шоқжұлдыз]]дарға бөлген.&lt;ref&gt;{{cite book
 | author=Forbes, George | title=History of Astronomy
 | publisher=Watts &amp; Co. | location=London | year=1909
 | format =Free e-book from Project Gutenberg
 | url=http://www.gutenberg.org/etext/8172 }}&lt;/ref&gt; Ежелгі заман астрономы [[Клавдий Птолемей|Птолемей]]дің тіркеуі бойынша бүкіл аспанда 48 шоқжұлдыз болса, қазіргі кезде 88 шоқжұлдыз бар делінеді. Бұл шоқжұлдыздар [[күнтізбе]] жасауға тікелей ықпал етті. Қазіргі жер шарында ең кең қолданылатын, дәлдігі жоғары [[григориан күнтізбесі]] жерге ең жақын тұрақты жұлдыз — күнді негіз етіп жасалған.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Tøndering | first = Claus
 | url = http://webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html
 | title = Other ancient calendars | publisher = WebExhibits
 | accessdate = 2006-12-10 }}&lt;/ref&gt;

Көп уақытқа дейін жұлдыздар орнынан қозғалмайды, еш өзгермейді, мәңгі солай бола береді, аспан шарына мәңгілік байланған деп есептеді. Сондықтан жұлдыздарды тұрақты жұлдыз деп атаған. Әсіресе [[Аристотель]]дің (б.з.б. IV ғасыр) идеясының ықпалында көптеген ғасырлар бойы жұлдызды аспан мәңгілік және өзгермейтін [[хрусталь]] [[сфера]] тәрізді, оның сыртында құдайлар өмір сүреді деп жорамалдауы негізгі ғарыш түсінігі болды.

[[Сурет:Biruni_Iranian.jpg|thumb|left|120px| [[Әбу Райхан әл-Бируни]]]]
Ең ежелгі дәлдігі жоғары, уақыты көрсетілген жұлдыз картасы б.з.д. 1534 ж. ежелгі [[Мысыр]]да жасалды.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=von Spaeth | first=Ove
 | title=Dating the Oldest Egyptian Star Map
 | journal=Centaurus International Magazine of the History of Mathematics, Science and Technology
 | year=2000 | volume=42 | issue=3 | pages=159–179
 | url=http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp
 | accessdate=2007-10-21 }}&lt;/ref&gt; [[Мұсылман]] астрономдары анықтаған көптеген жұлдыз атаулары бүгінге дейін қолданылуда. Олар және көптеген жұлдыз өлшеу аспаптарын жасады. ХІ ғасырда [[Әбу Райхан әл-Бируни]] [[құс жолы]]н көптеген жұлдыздар мен тұмандықтардан құралған деп есептеп, 1019 жылғы [[Тұтылу|айдың тұтылуы]] кезінде біраз жұлдыздың ендік бұрышын өлшеді.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last=Zahoor | first=A. | year=1997
 | url=http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html
 | title=Al-Biruni | publisher=Hasanuddin University
 | accessdate=2007-10-21 }}&lt;/ref&gt;

Осыдан 3 мың жыл бұрын Қытайдың Чжоугун деген қаласында бірінші астрономиялық обсерватория салынған. Ол өте қарапайым, онда телескоп болған жоқ. Жұлдыздарды қарапайым көзбен бақылаған. Қытайдың б.з.д. V ғасырдағы ғалымдары жұлдыздардың ауадан (газдан) құралатынын жазып қалдырған екен.&lt;ref name=&quot;clark&quot;&gt;Clark, D. H.; Stephenson, F. R., The Historical Supernovae, Supernovae: A survey of current research; Proceedings of the Advanced Study Institute, 355–370 бет, Dordrecht, D. Reidel Publishing Co, маусым 29, 1981, Cambridge, England, 
[http://adsabs.harvard.edu/abs/1982sscr.conf..355C] 2006-09-24&lt;/ref&gt;

[[Самарқан]] қаласындағы зерттеуші ғалымдар орта ғасырда мыңдаған жұлдыздың орнын дәл анықтаған. [[Ұлықбек]]тің кейін бір ғасырдан соң өмірге келген дат ғалымы [[Тихо Браге]] де обсерватория салып, жұлдыздар әлеміне бақылау жасаған.&lt;ref name=&quot;he history&quot;&gt;{{cite web
 | last = Drake | first = Stephen A.
 | date = 2006
 | url = http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html
 | title = A Brief History of High-Energy (X-ray &amp; Gamma-Ray) Astronomy
 | publisher = NASA HEASARC | accessdate = 2006-08-24
}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Giordano_Bruno.jpg|thumb|left|120px| [[Джордано Бруно]]]]
16-ғасырдың соңында [[Джордано Бруно]] «Жұлдыздар да Күн сияқты аспан денелері, олардың арасында ай секілді, жер секілділері де бар, және олар да бірін бірі айналып жүреді» деген пікір айтты. Жұлдыздарды алыстағы күн дейтін көзқарасты [[Ежелгі Грекия|ежелгі грек]] ойшылдарынан шексіздік туралы айтқан [[Анаксимандр]] мен [[атом]] теориясының негізін қалаушы [[Демокрит]], [[Рим]] философы [[Эпикур]] айтып өткен болатын.&lt;ref&gt;{{cite web
 | date = 2006 
 | url = http://www.eso.org/outreach/eduoff/edu-prog/catchastar/CAS2004/casreports-2004/rep-226/
 | title = Exoplanets | publisher = ESO
 | accessdate = 2006-10-11 }}&lt;/ref&gt;

Теолог Ричард Бентли «Егер олар күн секілді жұлдыз болса, неге күн жүйесіне гравитация (тартылыс күш) түсірмейді?» - деп сұрақ қойған екен, оған [[бүкіл әлемдік тартылыс заңы]]н ашқан [[Ньютон]] «Әрбір тараптағы жұлдыздар тудырған тартылыс күші бір-бірін жойып, жоққа шығарады» - деп жауап берген екен.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Hoskin | first = Michael | year=1998
 | url = http://www.stsci.edu/stsci/meetings/lisa3/hoskinm.html
 | title = The Value of Archives in Writing the History of Astronomy
 | publisher = Space Telescope Science Institute
 | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Tycho_Brahe.JPG|thumb|left|120px|[[Тихо Браге]]]]
[[1596 жыл]]ы алғаш рет айнымалы жұлдыз (неміс астрономы [[Йоханнес Фабрициус]]), ал [[1650 жыл]]ы алғаш рет қос айнымалы жұлдыз (италиялық ғалым [[Джованни Риччоли]]) анықталды.

Дания ғалымы [[Тихо Браге]] аспаннан бір жаңа (бұрын болмаған) тұрақты жұлдызды байқап, аспан ежелден осылай емес деген пікірге келген екен. Кейін ол жаңа жұлдыз [[ғаламатжұлдыз]] екені анықталды да, «Тихо ғаламатжұлдызы» деп аталады.

[[Италия]] ғалымы [[Джеминиано Монтанари]] [[1667 жыл]]ы [[Алголь]]дағы жарық өзгерісін тіркеген. [[Эдмонд Галлей]] ежелгі грек Птолемей заманынан сол кезге дейінгі жұлдыздар орнының өзгерісі туралы зерттеу жасап, жұлдыз тұрақты деген көзқарасты өзгертті.&lt;ref name=&quot;he history&quot; /&gt;

[[Фридрих Вильгельм Бессел]] [[1838 жыл]]ы көру бұрышының айырмасына сүйеніп [[Аққу шоқжұлдызы]]ндағы 61 жұлдыздың арақашықтығын 11.4 жарық жыл етіп өлшеп, ғарыштың кеңдігі мен ғарыш денелері арасындағы алыс кеңістікті танытты.

[[Сурет:William_Herschel01.jpg|thumb|left|120px|[[Уильям Гершель]] ]]
[[Уильям Гершель]] тұрақты жұлдыздардың аспандағы жайласу орнын анықтауға талпынған тұңғыш ғалым. [[1780 жыл]]дары ол [[метрология]] арқылы 600 жаққа бірдей өлшеу жасап, сол арқылы көзге көрінетін жұлдыздардың санын анықтауға кірісті. Бұл арқылы ол жұлдыздар саны аспанның бір шетіне қарай көбейе түсетінін, бұл [[Құс жолы]]ның орталық өңірі екенін айқындады. Оның баласы [[Джон Гершель]] [[Оңтүстік жарты шар]]да әкесінің ғылыми тәжірибесін қайталап, ұқсас қорытынды шығарды.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Proctor | first=Richard A.
 | title=Are any of the nebulæ star-systems? | journal=Табиғат
 | year=1870 | pages=331–333
 | url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=div&amp;did=HISTSCITECH.0012.0052.0005&amp;isize=M
 | doi=10.1038/001331a0
 | volume=1 }}&lt;/ref&gt; Осы өлшеу, күзету барысында Уильям Гершель кейбір жұлдыздардың ұқсас бағытта қозғалып қана қоймай, өзара физикалық байланысы бар [[қосаржұлдыз]] екенін айқындады.

[[1835 жыл|1835]] – [[1839 жыл|39]] жылдары орыс астрономы [[Василий Васильевич Струве|Василий Струве]], неміс астрономы [[Фридрих Вильгельм Бессел|Фридрих Бессель]] және ағылшын астрономы [[Томас Джеймс Хендерсон|Т.Хендерсон]] алғаш рет ең жақын үш жұлдызға дейінгі қашықтықты анықтады.

Джозеф Фраунгофера және Анджело Секки Сүмбіле мен күнді салыстырып, жұлдыздарды жарығына қарай түрге бөлудің ғылыми жүйесін жасады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = MacDonnell | first = Joseph
 | url = http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm
 | title = Angelo Secchi, S.J. (1818–1878) the Father of Astrophysics
 | publisher = Fairfield University | accessdate = 2006-10-02}}&lt;/ref&gt; Дегемен қазіргі заманғы жұлдыздар жүйесін бөлу амалын Энни Кэннон 1900 жылы тапқан.

[[Сурет:Friedrich_Wilhelm_Bessel.jpeg|thumb|left|120px|[[Фридрих Вильгельм Бессел]]]]
ХІХ ғасырда [[Қосаржұлдыз]]ды күзетудің маңызы да еселеп артты. [[1834 жыл]]ы Ф.В.Бессель Сүмбіленің өзіндегі өзгерісті өлшеп, оның жасырын серігі бар екенін ашты. Эдвард Пикеринг [[1899 жыл]]ы периоды 104 күндік спектрлі қосаржұлдызды байқады. Астроном Струве және [[Шербёрн Уэсли Бёрнхем]] қатарлылар қосаржұлдыздар туралы материалдарды топтап, олардың орбитасы арқылы сапасын өлшеуге мүмкіндік алды.

19-ғасырдың 60-шы жылдары жұлдыздарды зерттеу үшін [[спектроскоп]], ал [[1880 жыл]]дан бастап [[фотография]] пайдаланыла бастады.&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Robert G. | last=Aitken | title=The Binary Stars
 | publisher=Dover Publications Inc. | location=New York
 | year=1964 }}&lt;/ref&gt;

Тұрақты жұлдыз зерттеуі XX ғасырда тез дамыды. [[Карл Шварцшильд]] көзбен көрінетін жұлдыз бен оның аппаратқа тартылған фотосын салыстырып, жұлдыздың түсі мен температурасын білуге жол ашты. 1921 фотоэлектрлі фотометр жұлдыздарды өлшеуге қолданыла бастады. Алғаш рет Альберт Майкельсон Гук телескопы арқылы жұлдыз диаметрін өлшеді.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Michelson, A. A.; Pease, F. G.
 | title=Measurement of the diameter of Alpha Orionis with the interferometer
 | journal=Astrophysical Journal | year=1921 | volume=53
 | pages=249–259
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1921ApJ....53..249M  | doi = 10.1086/142603 
}}&lt;/ref&gt;

[[1913 жыл]]ы HR диаграммасы дамып, [[астрофизика]]ға жаңа мүмкіндік берді.

20-ғасырдың басында, әсіресе [[1920 жыл]]дан кейін, жұлдыз жөніндегі ғылыми көзқараста төңкеріс болды. Жұлдыз физикалық дене ретінде қарастырылып, оның құрылысы мен құрамындағы заттардың тепе-теңдік шарттары, энергия көздері зерттеле бастады. Ол арқылы ендігі жерде жұлдыздардың ішкі қасиеті мен құрылымы [[квант физикасы]] арқылы сәтті түсіндіріліп, жұлдыздар атомосферасының химиялық құрамы да айқындала бастады. Бұл төңкеріс, әрине [[атомдық физика]]ның жетістіктерімен тығыз байланысты еді. 20-ғасырдың орта шенінде [[ЭЕМ]]-ді қолдануға байланысты жұлдыздарды зерттеу мәселесі одан әрі тереңдей түсті.&lt;ref name=&quot;new cosmos&quot;&gt;{{cite book
 | author=Unsöld, Albrecht | title=The New Cosmos
 | publisher=Springer-Verlag | location=New York
 | year=1969 }}&lt;/ref&gt;

[[Ғаламатжұлдыз]]дарды айтпағанда, басқа жұлдыздарды Құс жолы галактикасы тәуелді жергілікті галактикалар жүйесінде күзетуге болады.&lt;ref&gt;e. g. {{cite journal
 | author=Battinelli, Paolo; Demers, Serge; Letarte, Bruno
 | title=Carbon Star Survey in the Local Group. V. The Outer Disk of M31
 | journal=The Astronomical Journal
 | year=2003 | volume=125 | issue=3 | pages=1298–1308
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003AJ....125.1298B
 | accessdate=2007-02-04  | doi = 10.1086/346274 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Millennium Star Atlas marks the completion of ESA's Hipparcos Mission
 | publisher=ESA | date=1997
 | url=http://www.rssd.esa.int/index.php?project=HIPPARCOS&amp;page=esa_msa
 | accessdate=2007-08-05 }}&lt;/ref&gt; Дегенмен, бұл күндері тіпті жерден 100 млн жарық жылы қашықтықтағы [[Бикеш (шоқжұлдыз)|Бикеш]] галактикалар жүйесіндегі [[M 100 галактикасы]]ндағы жұлдыздарды да өлшеп-тексеруден өткізуге мүмкіндік туып отыр.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author=Villard, Ray; Freedman, Wendy L.
 | date=1994
 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/1994/49/text/
 | title=Hubble Space Telescope Measures Precise Distance to the Most Remote Galaxy Yet
 | publisher=Hubble Site
 | accessdate = 2007-08-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Hubble Completes Eight-Year Effort to Measure Expanding Universe
 | publisher=Hubble Site | date=1999
 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1999/19/text/
 | accessdate=2007-08-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=UBC Prof., alumnus discover most distant star clusters: a billion light-years away.
 | publisher=UBC Public Affairs | date=2007
 | url=http://www.publicaffairs.ubc.ca/media/releases/2007/mr-07-001.html
 | accessdate=2007-08-02 }}&lt;/ref&gt;

== Жұлдыздардың аталуы ==
[[Сурет:Venice ast sm.jpg|thumb|right|200px|Астрология тақтайшасы]]
Шоқжұлдыз ұғымы ежелгі [[Вавилон]] мәдениетінде қалыптасқан. Ежелгі заманның жұлдыз бақылаушылары біршама әйгілі жұлдыздарды табиғат мифологиясындағы белгілі бір оқиғалармен байланыстырып, олардан түрлі пішіндер елестеткен. [[Эклиптика]]ның төңірегіндегі 12 жұлдыз [[Астрология]]ның негізі болды. Кейбір арнайы тұрған ерекше жұлдыздар да арнаулы атауға ие болды, әсіресе оларға латынша және арабша атаулар берілді.
[[Сурет:Planisphæri cœleste.jpg|thumb|left|300px|XVII ғ. жұлдыз картасы, Голландия]]
Кейбір жұлдыздар туралы арнайы аңыздар құрастырылды.&lt;ref name=&quot;mythology&quot;&gt;{{cite web
 | last = Coleman | first = Leslie S
 | url = http://www.frostydrew.org/observatory/courses/myths/booklet.htm
 | title = Myths, Legends and Lore
 | publisher = Frosty Drew Observatory
 | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt; Мысалы, [[Алголь]] жыланшаш пері [[Медуза]]ға арналған.

Ежелгі гректер ғаламшарларды айналушы жұлдыз (серуендеуші) деп танып, маңызды Құдайларының атын берді. Бұл планеталардың аты Меркурий, Венера, Марс, Юпитер және Сатурн.&lt;ref name=&quot;mythology&quot; /&gt; Уран мен Нептун да грек-рим Құдайларының атында аталғанымен, олардың жарқырау шамасы әлсіз, ежелгі адамдар оларды байқай алмаған. Олар тек кейін байқалған, сондықтан аттары да кеш қойылды.

Шамамен 1600 жылдарға дейін шоқжұлдыздардың аты, ауқымы, жұлдыздар аты әр өңірде өзгеше болып келді. 1603 жылы неміс астрономы Иоганн Байер грек әліппесі мен шоқжұлдыздар атын бірлестірген &quot;Байер белгілемесі&quot; Уранометрияны жасап, әр шоқжұлдыздағы әрбір жұлдызға ат берді. Кейін ағылшын астрономы Джон Флемстид сандық жүйе арқылы белгілеу амалын тауып, ол кейін &quot;Флемстид белгілемесі&quot; деп аталды. Бұдан басқа да жұлдыздарды белгілеу амалдары ойлап табылды.

Ғылым әлемінде жұлдыздар мен басқа да аспан денелеріне ат беретін бірден-бір орган [[Халықаралық астрономиялық одақ]] ({{lang-en|International Astronomical Union}}).&lt;ref name=&quot;naming&quot;&gt;{{cite web
 | url = http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.309
| title = The Naming of Stars
 | publisher = National Maritime Museum
 | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt;  Бірақ кейбір астрономиялық органдар алдамшылыққа барып, жұртқа жұлдыз атын сатумен айналысады. Дегенмен, олар (мысалы: “''International Star Registry''” қатарлылар) қандай амалмен жұлдыздар атын сатумен айналысса да, бұл атаулар ғылым жағынан мойындалмайды, оны ешкім де пайдаланбайды.&lt;ref name=&quot;naming&quot; /&gt; Оның бәрі адам алдап ақша табудың бір амалы ғана.
&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Adams | first = Cecil | date = 1998
 | url = http://www.straightdope.com/classics/a3_385.html
 | title = Can you pay $35 to get a star named after you?
 | publisher = The Straight Dope | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt;

== Жұлдыздар саны және жайыласуы==
[[Сурет:Ngc6397 hst blue straggler.jpg|thumb|right|250px|Жұлдыз меруерті]]
Астрономдар ғарыштағы жұлдыздар саны көп, мөлшері әрқилы деген. АҚШ астрономы [[Карл Саган]] өзінің «Триллионның триллионы» кітабында «Ғаламда триллион галактика бар. Әр галактикада триллион жұлдыз бар», — деген жорамал айтты.

АҚШ астрономы [[Чарли Конрой]] қатарлылар галактикалар спектріне талдау жасағаннан кейінгі жорамалы бойынша ғаламда шамамен 3•10&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt; жұлдыз бар деген болжам береді.&lt;ref&gt;{{cite journal | url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature09578.html | title=A substantial population of low-mass stars in luminous elliptical galaxies | author=Pieter G. van Dokkum &amp; Charlie Conroy | journal=NATURE | year=2010 | doi=10.1038/nature09578}}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздардың әлемге жайласуы біртегіс, біркелкі емес. Жұлдыздар ғарыштағы газдар мен тозаңдармен араласып, галактикаларда өмір сүреді. Құс жолы тәрізді өлшемді галактикада әдетте 100 млрд-таған тұрақты жұлдыз болады. Ғарыштағы күзетуге болатын жұлдыздардың саны да 100 млрд-тан асады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=What is a galaxy? How many stars in a galaxy / the Universe? | publisher=Royal Greenwich Observatory | url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/ConWebDoc.20495 | accessdate=2006-07-18 }}&lt;/ref&gt; Кезінде жұлдыздар тек Галактикаларда ғана болады деп түсіндірілді,&lt;ref&gt;{{cite news | title=Hubble Finds Intergalactic Stars | publisher=Hubble News Desk | date= 1997 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1997/02/text/ | accessdate=2006-11-06 }}&lt;/ref&gt; бірақ галактикалар арасында бос аймақта өз алдына жүрген жұлдыздар да жетерлік екен. Астрономдардың межелеуінше, ғарышта шамамен 700 Гай (7×10 &lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;) жұлдыз бар.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Astronomers count the stars | publisher=BBC News | date= 2003 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3085885.stm | accessdate=2006-07-18 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздар бірін-бірі толықтыратын екі бағытта зерттеледі. Жұлдыз астрономиясы жұлдыздардың қозғалысын, олардың галактика мен шоғырлардағы таралуын, әр түрлі статистикалық заңдылықтарын қарастырады. Ал [[астрофизика]]ның зерттейтіні – жұлдыздарда өтетін физикалық процестер, олардың сәулесі, құрылысы және [[эволюция]]сы.

Жеке жұлдыздардан басқа, Қосарлы жұлдыздар жүйесінде екі, немесе одан да көп жұлдыздар өзара бір-біріне [[гравитация]]лық тартылыс күш туғызып, өзара орағытып айналуы да жиі кездеседі және олар [[Қосаржұлдыз]] деп аталады. Қосаржұлдыздар массаларының ортақ центрі маңында айналып, қосақталып орналасады. Сондай-ақ жұлдыздардың үштік және еселік жүйелері де кездеседі. Қосаржұлдыздың массасы олардың орбиталарын зерттеу арқылы тікелей анықталады. Мұның нәтижесінде жұлдыздардың массасы мен жарқырауының арасында статистикалық тәуелділік тізбегі болатыны айқындалды.&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Victor G. | last=Szebehely
 | coauthors=Curran, Richard B. | year=1985
 | title=Stability of the Solar System and Its Minor Natural and Artificial Bodies
 | publisher=Springer
 | id=ISBN 90-277-2046-0 }}&lt;/ref&gt;

Дегенмен, олардың орбитасының тұрақты болса, қосаржұлдыздар ортақ жұлдыздық топ құраса, жұлдыздар саны өте көп болса, онда олар [[Үйіржұлдыз]] делінеді. Қосаржұлдыздар өзар байланысты бірнеше жұлдыздар болса, ал Үйіржұлдыздар бірнеше жүз жұлдыздан жүз мыңдаған жұлдыздардың шоғырлы одағы болуы да мүмкін.

Қосарлы жұлдыз шоғыры жүйесі ұзақ уақыт бойғы гравитация әсерінде өзара бір-бірін шектеу күйіндегі жұлдыз тобы болып, ондай үйіржұлдыздар көбінесе алып О және В жұлдыздарынан құралады. Олардың 80% жұлдызы [[қосаржұлдыз]] болып келеді.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |date=2006 | url=http://www.cfa.harvard.edu/press/pr0611.html |title=Most Milky Way Stars Are Single |accessdate=2006-07-16 }}&lt;/ref&gt; Құс жолы жүйесіндегі жұлдыздардың көбі жеке жұлдыз болып келеді. Ұсақ ғарыш денелерінің байқау техникасына ілесіп байқалған жеке жұлдыздар көбейе түсті. Әлемнің 85% жұлдызы [[Қызыл ергежейлі]] болса, олардың 25%-ында [[серік жұлдыз]] бар.
[[Сурет:NGC7293 (2004).jpg|thumb|right|250px|NGC 7293 (Бұранда тұмандығы), NASA ESA және C. R. O'Dell (Вандербильт университеті) суреті]]

Күннен басқа жерге ең жақын жұлдыз [[Кентавр шоқжұлдызы]]ндағы [[Проксима]] жұлдызы болып, оның жерден арақашықтығы 39.9 триллион км (10 &lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt; км), яғни 4.2 жарық жылы қашықтықта. Яғни, жарық Проксимадан шығып, 4.2 жылда әрең жер бетіне жете алады. Егер жер шарын айналып жүрген ғарыштық тасығыштың жылдамдығы 8 км/сек (сағатына 30,000 км) деп есептесек, ол 150,000 жылда әрең Проксимаға бара алады екен.&lt;ref&gt;3.99 × 10&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; km / (3 × 10&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; км/сағ × 24 × 365.25) = 1.5 × 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; years.&lt;/ref&gt; Қашықтықтың мұнша алыстығы әлемдегі жұлдыздар арасындағы үйреншікті жағдай деп есептеледі.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Holmberg, J.; Flynn, C. | title=The local density of matter mapped by Hipparcos | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=313 | issue=2 | year=2000 | pages=209–216 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000MNRAS.313..209H | accessdate=2006-07-18  | doi = 10.1046/j.1365-8711.2000.02905.x }}&lt;/ref&gt; [[Галактика]]лардың өзек өңірінде, немесе [[Шар тәрізді үйіржұлдыз]]дар ішінде жұлдыздардың арақашықтығы бұған қарағанда жақынырақ болуы мүмкін. Сол Шар тәрізді үйіржұлдыздарда және галактикалардың өзек өңірінде жұлдыздардың өзара соқтығысып қалуы жиі кездеседі.

Ал, галактикалардың сыртқы [[қоралану]] өңірінде жұлдыздар бір-біріне өте алыс жайласқан. Онда галактикалар өзегіне салыстырғанда жұлдыздар арақашықтығы біршама кең болып, жұлдыздар соқтығысы сирек кездеседі. Бірақ Шар пішінді жұлдыз шоғыры жүйесі мен галактика өзегінде жұлдыздар соқтығысуы жиі кездесетін құбылыс.&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot;&gt;{{cite news | title=Astronomers: Star collisions are rampant, catastrophic | publisher=CNN News | date=2000 жыл 2 шілде| url=http://archives.cnn.com/2000/TECH/space/06/02/stellar.collisions/ | accessdate=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt; Жұлдыздар қақтығысынан [[Көк жұлдыз]]дар пайда болып, олардың айналасындағы [[Негізгі тізбек жұлдызы]]на салыстырғанда беткі температурасы өте жоғары болады.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = J. C. | last= Lombardi, Jr. | coauthors= Warren, J. S.; Rasio, F. A.; Sills, A.; Warren, A. R. | title = Stellar Collisions and the Interior Structure of Blue Stragglers | journal=The Astrophysical Journal | year=2002 | volume=568 | pages=939–953 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ApJ...568..939L  | doi = 10.1086/339060 }}&lt;/ref&gt;

== Параметрі және өлшем бірлігі ==
Жұлдыздардың негізгі сипаттамалары – олардың [[масса]]сы, [[радиус]]ы және [[жарқырау]]ы. Бұл шамалар, көбінесе [[Күннің массасы]], [[Күннің радиусы|радиусы]] және [[Күннің жарқырауы|жарқырауының]] үлестерімен салыстыра өлшенеді. Жұлдыздар параметрі көбінесе [[Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі|СИ]] бірлігі арқылы өрнектеледі. Кейде [[CGS]] бірлігі де қолданылады. 
:{|
|Күн массасы：
|&lt;math&gt;\begin{smallmatrix}M_\odot = 1.9891 \times 10^{30}\end{smallmatrix}&lt;/math&gt;килограмм&lt;ref name=&quot;constants&quot;&gt;{{cite journal | author = Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I. | title=Our Sun. V. A Bright Young Sun Consistent with Helioseismology and Warm Temperatures on Ancient Earth and Mars | journal=The Astrophysical Journal | year=2003 | volume=583 | issue=2 | pages=1024–1039 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...583.1024S | doi=10.1086/345408 }}&lt;/ref&gt;
|-
|Күн жарығы：
|&lt;math&gt;\begin{smallmatrix}L_\odot = 3.827 \times 10^{26}\end{smallmatrix}&lt;/math&gt; Ватт&lt;ref name=&quot;constants&quot; /&gt;
|-
|Күн радиусы：
|&lt;math&gt;\begin{smallmatrix}R_\odot = 6.960 \times 10^{8}\end{smallmatrix}&lt;/math&gt;метр&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author= Tripathy, S. C.; Antia, H. M.
 | title=Influence of surface layers on the seismic estimate of the solar radius
 | journal=Solar Physics | year=1999
 | volume=186 | issue=1/2 | pages=1–11
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999SoPh..186....1T  | doi = 10.1023/A:1005116830445 
}}&lt;/ref&gt;
|}

Негізгі параметрлерден басқа эффективтік температура, спектрлік класс, абсолюттік жұлдыздық шама, түрлі-түстілік көрсеткіші тәрізді туынды параметрлер де қолданылады.

Ең ұзын қашықтық, мысалы алып жұлдыздардың радиусы, немесе [[қосаржұлдыз]]дың ұзын жарты өсі көбінесе [[астрономиялық бірлік]]пен өлшенеді. Астрономиялық бірлік дегеніміз жер шары мен күннің арақашықтығы. Ол шамамен 150 млн км, немесе 93 млн ағылшын милі.

== Қалыптасуы мен өзгеруі ==
[[Сурет:Witness the Birth of a Star.jpg|thumb|right|200px|Жұлдыз пайда болатын тығыздығы жоғары молекулярлық бұлт өңірі, NASA суреті]]
Жұлдыздар жұлдызаралық материя кеңеюінің тығыздығы жоғары өңірлерінде пайда болған. Бірақ сондай өңірлердің тығыздығы жер бетіндегі адам жасаған [[вакуум]]дардың тығыздығынан төмен болады. Сондай тығыздығы жоғары өңір Молекулярлық бұлт деп аталып, ондағы негізгі элемент сутегі болса, гелий шамамен 23-28% болып келеді. Бұдан басқа өте аз мөлшерде түрлі ауыр элементтер болады. Оған [[Аңшы үлкен тұмандығы]]ндағы жұлдыздардың қалыптасуы жақсы мысал бола алады.&lt;ref&gt;
{{cite journal
 | last=Woodward | first=P. R.
 | title=Theoretical models of star formation
 | journal=Annual review of astronomy and astrophysics
 | year=1978 | volume=16 | pages=555–584  | doi = 10.1146/annurev.aa.16.090178.003011 
 | unused_data=|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1978ARA&amp;A..16..555W
}}&lt;/ref&gt; Үлкен массаға ие молекурлярлық бұлттан жұлдыз қалыптасқанда, ол сондағы тұмандық газдарды жарқыратып, сутегіні иондап, [[H II өңірі]]н қалыптастырады.

Жұлдыздардың сиретілген газдардан, сондай-ақ өте тығыз газдардан (ақ ергежейлілер) құралған түрлері де болады. Жалтырауы периодты түрде өзгеріп отыратын жұлдыздар [[айнымалы жұлдыз]]дар деп аталады. [[Ғаламатжұлдыз|Жаңа жұлдыз]]дардың жалтырауы кенеттен өзгеретіндіктен, оларда әр түрлі құбылыстар жүретіндігі байқалады. Алғашқы бірнеше тәулікте кішкентай ергежейлі жұлдыз үлкейеді де, одан газ қабаты бөлініп шығып, кеңістікке тарала бастайды. Сонан соң ол қайта сығылады. Ал аса жаңа жұлдыздардың оталуы кезінде бұдан да үлкен өзгерістер болады.

=== Протожұлдыздың пайда болуы ===
{{main|Протожұлдыз}}
[[Сурет:Herbig-Haro object HH32.jpg|thumb|right|200px| HH32 Хербиг–Аро нысаны]]
Жұлдыздар ғаламатжұлдыздың (алып жұлдыздар жарылысы) [[импульс толқыны]] әсерінде, немесе екі галактиканың соғылысуы салдарынан молекулярлық бұлттың ішкі бөлігіндегі [[гравитация]]ның тұрақсыздығы пайда болады. Әдетте, молекулярлық бұлттың мәлім өңірінің тығыздығы [[Джинс тұрақсыздығы]] шамасына жетіп барғанда ол өзінің ішкі гравитациясының әсерінде жеміріле бастайды.

Молекулярлық бұлт жемірілгенде, ұйысқан тозаңдар мен газдар күн массасының 50 есесіндей болған кішкентай бок добы секілді шар денеге айналады. Шар дене жалғасты күйреп, тығыздығы жалғасты артып, ауырлық нүктесі ауысып, барынша қыза бастайды. Алғашқы [[Протожұлдыз]] бұлтының ағысы белгілі бір тұрақты қозғалыс сипатын сақтаған кезде протожұлдыздың өзегі қалыптасады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Seligman | first = Courtney
 | url = http://courtneyseligman.com/text/stars/starevol2.htm
 | title = Slow Contraction of Protostellar Cloud | work=Self-published
 | accessdate = 2006-09-05 }}&lt;/ref&gt; Бұл ''негізгі тізбек жұлдызының'' алғашқы сатысында протопланета дискасы болады, ауырлық күшінің тоғысуына кем дегенде 10-15 млн жыл керек.

Алғашқы протожұлдыздардың массасы күн массасынан 2 есе кішілері ''Торпақ T'' жұлдызы секілділер болса, үлкендері [[Хербиг жұлдыздары]]на ұқсас жұлдыздарды құрайды. Бұл жаңа пайда болған жұлдыздар өз өсінде айналуынан екі полюсінен ағын бүркіп шығарып, Хербиг–Аро нысанын ({{lang-en|Herbig–Haro object}}) құрайды.&lt;ref&gt;{{cite conference
 | author=Bally, J.; Morse, J.; Reipurth, B. | year = 1996
 | title=The Birth of Stars: Herbig-Haro Jets, Accretion and Proto-Planetary Disks
 | booktitle = Science with the Hubble Space Telescope - II. Proceedings of a workshop held in Paris, France, December 4–8, 1995
 | editor = Piero Benvenuti, F.D. Macchetto, and Ethan J. Schreier
 | publisher = Space Telescope Science Institute | pages = 491
 | url =http://adsabs.harvard.edu/abs/1996swhs.conf..491B
 | accessdate =2006-07-14 }}&lt;/ref&gt;

=== Негізгі тізбек жұлдызы ===
{{main|Негізгі тізбек жұлдызы}}
[[Сурет:HRDiagram.png|thumb|right|200px|HR (Герцшпрунг-Рассел) диаграммасы]]

[[Герцшпрунг — Рассел диаграммасы|HR диаграммасы]]ндағы жұлдыздар жайласуы бейберекет емес, олар белгілі бір өңірлерге арнайы орналасқан. Әсіресе сол жақ үстіңгі бұрыштан оң жақ астыңғы бұрышқа дейінгі тар өңірге көп санды жұлдыздар шоғырлы түрде орналасқаны бірден көзге түседі. Күн де осы диагональді өңірге жайғасқан екен. Демек, осынау диагональ Негізгі тізбек ({{lang-en|Main sequence}}) деп аталады да, негізгі тізбектегі жұлдыздар [[Негізгі тізбек жұлдызы]] ({{lang-en|main-sequence stars}}), немесе [[Ергежейлі жұлдыз]]  ({{lang-en|dwarf}}) деп аталады. Негізгі тізбек жұлдыздары өз ғұмырының [[сутегі]]лік жану сатысында болады. Ондағы сутегі отыны жанып таусылған соң гелийлік жану басталады да, ісініп [[Алып қызыл жұлдыз]]ға айналады. Күн жүйесіндегі күн дәл қазір сондай [[негізгі тізбек жұлдызы]]на жатады.

Тұрақты жұлдыздардың бүкіл ғұмырының 90%-ында жоғары температура мен жоғары қысым арқылы өзегіндегі сутегіні гелий етіп біріктірумен болады және осы барыста мол энергия жасап шығарады. Негізгі тізбек жұлдыздары алғашқы сәттерден бастап, сутегінің салыстырмасы өзегінде арта береді де, нәтижесінде өзегінде термоядролық реакция ұлғайып, жұлдыздың температурасы біртіндеп жоғарылап, жарығы да арта береді.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author= Mengel, J. G.; Demarque, P.; Sweigart, A. V.; Gross, P. G.
 | title=Stellar evolution from the zero-age main sequence
 | journal=Astrophysical Journal Supplement Series
 | year=1979 | volume=40 | pages=733–791
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M  | doi = 10.1086/190603 
}}&lt;/ref&gt; Күнді мысал етсек, шамамен 4.6 млрд жыл бұрын негізгі тізбек сатысына жеткен, содан бері оның жарығы 40% артқан.&lt;ref name=sun_future /&gt;

Әрбір жұлдыз [[жұлдыз бораны]]н ({{lang-en|Stellar Wind}}) бүрку арқылы зарядты бөлшектерді ғарышқа шашумен болады. Көп санды жұлдыздардың осындай жолмен массасын кемітуі тым болымсыз болғандықтан есепке алынбайды. Күн жылына тек 10 −14 күн массасын жоғалтады,&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Wood, B. E.; Müller, H.-R.; Zank,  G. P.; Linsky,  J. L.
 | title=Measured Mass-Loss Rates of Solar-like Stars as a Function of Age and Activity
 | journal=The Astrophysical Journal | year=2002
 | volume=574 | pages=412–425
 | url=http://www.journals.uchicago.edu/ApJ/journal/issues/ApJ/v574n1/55336/55336.text.html  | doi = 10.1086/340797 
 | format= &lt;sup&gt;[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&amp;lr=&amp;q=author%3A+intitle%3AMeasured+Mass-Loss+Rates+of+Solar-like+Stars+as+a+Function+of+Age+and+Activity&amp;as_publication=The+Astrophysical+Journal&amp;as_ylo=2002&amp;as_yhi=2002&amp;btnG=Search Scholar search]&lt;/sup&gt;
}}&lt;/ref&gt; осылайша ол бүкіл ғұмырында өз массасының әрең 0.01% пайызын ғана жоғалтады. Алып массаға ие жұлдыздарда жыл сайын жоғалтатын массасы 10−7 ден 10−5 %-ға жетеді. Бұл олардың өзгерісіне біршама әсер етеді.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=de Loore | first=C.
 | coauthors=de Greve, J. P.; Lamers, H. J. G. L. M.
 | title=Evolution of massive stars with mass loss by stellar wind
 | journal=Astronomy and Astrophysics | year=1977 | volume=61
 | issue=2 | pages=251–259
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1977A&amp;A....61..251D }}&lt;/ref&gt; Массасы күн массасының 50 есесіндей жұлдыз Негізгі тізбек сатысында өз массасының жартысына дейін жоғалтады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.727
 | title = The evolution of stars between 50 and 100 times the mass of the Sun
 | publisher = Royal Greenwich Observatory
 | accessdate = 2006-09-07 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздың негізгі тізбек белдеуіндегі уақыты олардағы отынның жану, ысрап болу жылдамдығына байланысты болады. Күннің жарқырауы мен массасына негізделіп, оның өмірінің 10 млрд жыл шамасында екенін мөлшерлейміз. Алып жұлдыздардың массасын құртатын жану тез, өмірі қысқа болады. Ұсақ жұлдыздардың өртену жылдамдығы ақырын, неше миллиард жылға жетеді және олардың соңғы мезгілі үздіксіз қызару, бозару болады. Ондай жұлдыздар қазіргі ғарыштық жастан (13.7 млрд жыл)  көбірек өмір сүретіндіктен, ондай жұлдыздардың өлімі әлі туыла қойған жоқ.

Массасынан басқа, гелийден ауыр элементтер жұлдыздар өзгерісі барысында маңызды рөл ойнайды. Астрономияда гелийден ауыр элементтер түгелдей металл деп аталады, олардың химиялық қоюлығы метал мөлшері делінеді. Метал мөлшері тұрақты жұлдыз жану жылдамдығына, магнитті өрістің қалыптасуына әсер етеді, жұлдыз боранының күшіне ықпал етеді.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Pizzolato, N.; Ventura,  P.; D'Antona, F.; Maggio, A.; Micela, G.; Sciortino, S.
 | title=Subphotospheric convection and magnetic activity dependence on metallicity and age: Models and tests
 | journal=Astronomy &amp; Astrophysics
 | year=2001 | volume=373 | pages=597–607
 | url=http://www.edpsciences.org/articles/aa/abs/2001/26/aah2701/aah2701.html
 | doi=10.1051/0004-6361:20010626 }}&lt;/ref&gt; Жұлдыз бораны күшіне әсер етеді.&lt;ref&gt;{{cite web
 | date = 2004
 | url = http://www.star.ucl.ac.uk/groups/hotstar/research_massloss.html
 | title = Mass loss and Evolution | publisher = UCL Astrophysics Group
 | accessdate = 2006-08-26 }}&lt;/ref&gt; Жұлдызды қалыптастыратын молекулярлық тұмандықтың құрамы ұқсамайтындықтан, қартайған, екінші жұлдыз әулетіндегі жұлдыздардың метал мөлшері жас бірінші жұлдыздар әулетіндегілерден төмен болады (дегенмен кәрі жұлдыздар өліп, атмосферасы молекулярлық тұмандықтарға шашылғанда, ол үздіксіз ауыр метал жасауға өтіп, ондағы метал мөлшері уақыт өтуімен көбейе береді).

=== Алып қызыл жұлдыз ===
{{main|Алып қызыл жұлдыз}}
[[Сурет:Mira 1997.jpg|thumb|right|200px|1997 жылы Хаббл суретке түсірген Алып қызыл жұлдыз — Мира]]
Массасы күн массасының 0.5 есесіндей жұлдыздың өзегіндегі термоядролық реакцияға қажетті отын (көбінесе сутегі мен гелий) таусылғанда сыртқы қабатындағы газы ұлғайып, және біртіндеп суып, ақырында [[Алып қызыл жұлдыз]]ға ({{lang-en|Red giant}}) айналады. Мысалы, 5 млрд жылдан кейін күн Алып қызыл жұлдызға айналады. Ол кезде күннің радиусы кезектегісінің 250 есесіндей (1 астрономиялық бірлік 150 млн км) болады. Бірақ ол кезде кезектегі массасының 30% жоғалтады екен.&lt;ref name=&quot;sun_future&quot;&gt;{{cite journal | author=Sackmann, I. J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer,  K. E. | title=Our Sun. III. Present and Future | pages=457 | journal=Astrophysical Journal | year=1993 | volume=418 | url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S | doi = 10.1086/173407 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sun_future_schroder&quot;&gt;{{cite journal | first=K.-P. | last=Schröder | coauthors=Smith, Robert Connon | year=2008 | title=Distant future of the Sun and Earth revisited|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society  | volume = 386
 | pages = 155
}} Тағы қараңыз {{cite news | url=http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20 | title=Hope dims that Earth will survive Sun's death | date=2008 | work=NewScientist.com news service | first=Jason | last=Palmer | accessdate=2008-03-24 }}&lt;/ref&gt;

2,25 есе күн массасына ие Алып қызыл жұлдызда сутегінің термоядролық өзгерісі (бейнелеп айтқанда сутегінің жануы) өзегінің тысқарысындағы бірнеше қабатта қатар жүреді.&lt;ref name=&quot;hinshaw&quot;&gt;{{cite web
 | last = Hinshaw | first = Gary | date = 2006
 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101stars.html
 | title = The Life and Death of Stars
 | publisher = NASA WMAP Mission | accessdate = 2006-09-01 }}&lt;/ref&gt; Соңында өзегі қусырылып, Гелийдің термоядролық өзгерісіне (бейнелеп айтқанда гелийдің жануына) ауысады. Бұл кезде жұлдыздың радиусы біртіндеп қусырылып, бетіндегі температурасы жоғарылайды.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last = Iben | first = Icko, Jr.
 | title=Single and binary star evolution
 | journal=Astrophysical Journal Supplement Series
 | year=1991 | volume=76 | pages=55–114
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998RPPh...61...77K
 | accessdate=2007-03-03
 | doi=10.1086/191565 }}&lt;/ref&gt;

Тіпті де үлкен жұлдыздардың өзегіндегі өңірлерде сутегінің термоядролық өзгерісі мен гелийдің теромядролық өзгерісі қатар жүреді. Жұлдыз өзегіндегі сутегі таусылған соң, өзегіндегі термоядролық өзгеріс жоғары темпратурадағы көміртегі мен оттегіні негіз еткен газ қабаттарын да қамтиды, сосын Алып қызыл жұлдыз болу сатысына баяу енеді және оның өзгерісі үздіксіз жалғаса береді.

=== Массасы үлкен жұлдыздар ===
[[Сурет:Wolf rayet2.jpg|thumb|right|350px|Хаббл ғарыш телескопы түсірген M1-67 тұмандығы, орталығы [[Вольф-Райе жұлдызы]] WR 124]]
Массасы күннен 10 есе үлкен тұрақты жұлдыздар сутегілік термоядролық реакция барысында [[Аса алып қызыл жұлдыз]]ға ({{lang-en|Red supergiant}}) айналады. Олардың өзегіндегі сутегі мен гелий секілді отындар жанып таусылғанда гелийден ауыр элементтер де жана бастайды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.299/ | title = What is a star? | publisher = Royal Greenwich Observatory | accessdate = 2006-09-07 }}&lt;/ref&gt;

Олардың өзегі қусырылып, жоғары температурасы мен жоғары қысым туады да көміртегінің термоядролық реакциясын (көміртегінің жануы) туғызады. Бұл барыс үздіксіз жалғасып, [[неон]]ның термоядролық рекциясына (неон жануы), [[оттегі]]нің термоядролық реакциясына (оттегінің жануына), [[кремний]]дің термоядролық реакциясына (кремнийдің жануына) ұласады. Жұлдыздың соңғы сәтіне жақындағанда термоядролық реакция бейне сарымсақ қабаты секілді жұлдыз ішінің әрбір қабатында толық жүріледі. Әр қабаттағы отын ұқсамайды.

Термоядролық реакциядан [[темір]] жасалуымен тең соңғы сатыға жетіп үлгіреді. Өйткені темір ядросының басқа элементке қарағанда шектемесі ауыр болғандықтан, оның термоядролық реакциясы энергия бөлуге қарағанда, энергияны ысрап етуі асқынады (энергия жұмсалады). Сондай-ақ ол біршама жеңіл элементтермен бірігетіндіктен, оның термоядролық реакциясы жылу бөліп шығармайды.&lt;ref name=&quot;hinshaw&quot; /&gt; Сондықтан біршама кәрі, массасы да үлкен жұлдыздардың өзегіне мол темір жиналады. Бұл жұлдыздардың ауыр элементтері оның айналуы арқылы жұлдыз бетіне тарқал [[Вольф-Райе жұлдызы|Вольф-Райе жұлдыздарын]] қалыптастырады, олар өз атмосфера қабатынан тығыздығы жоғары жұлдыз боранын айналасына бүркумен болады.

=== Гравитациялық коллапс===
{{main|Гравитациялық коллапс}}
[[Сурет:Crab Nebula.jpg|thumb|right|200px|Шаян (Краб) тұмандығындағы [[ғаламатжұлдыз]] қалдығы]]
Үлкендігі орташа жұлдыз өз дамуында сыртқы атмосфера қабаттары кеңейіп [[ғаламшар]] пішінді [[ғаламшарлық тұмандық]]қа ({{lang-en|Planetary nebula}}) айналады. Егер сыртқы қабатындағы газдар тарқаған соң қалған қалдықтың массасы күн массасының 1.4 есесінен төмен болса, ол кішірейіп үлкендігі жер шары көлеміндей ұсақ аспан денесіне айналады. Оны әдетте [[Ақ ергежейлі]] деп атаймыз.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Liebert, J. | title=White dwarf stars | journal=Annual review of astronomy and astrophysics | year=1980 | volume=18 | issue=2 | pages=363–398 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1980ARA&amp;A..18..363L  | doi = 10.1146/annurev.aa.18.090180.002051 }}&lt;/ref&gt; Жұлдыздар негізінен [[плазма]]лық заттан құралғанымен, Ақ ергежейлі жұлдыздың ішіндегісі плазмалық зат емес. Өте ұзақ замандар өткен соң Ақ ергежейлі  жұлдыз үздіксіз күңгірттеніп, [[Қара ергежейлі]] жұлдызға айналады.

Үлкенірек жұлдыздардың термоядролық реакциясы үздіксіз жалғасып, өзегіндегі темір мөлшері белгілі бір деңгейге жеткенде (күн массасының 1.4 есесінен үлкен массаға ие болғанда) өз массасын ұстап тұра алмайды. Бұл кезде өзегіндегі шұғыл [[Гравитациялық коллапс]] электронды [[протон]]ның ішіне еңгізеді, Anti-β мен электронның ыдырауынан протондар, немесе ұсақ протондар толассыз пайда болады. Осындай шұғыл туған коллапстың әсерінде соққы толқындар айналаға тарап, жұлдыз жарылысынан ғаламатжұлдыз пайда болады. Құс жолы ішінде туған ондай жұлдыздар туралы тарихтар бойы көптеген деректер тіркелген, оларды бұрынғы адамдар бұрын болмаған &quot;жаңа жұлдыз&quot; туды деп түсінген.&lt;ref name=&quot;supernova&quot;&gt;{{cite web | date = 2006  | url = http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/snrs/snrstext.html | title = Introduction to Supernova Remnants | publisher = Годдард ғарышқаұшу орталығы | accessdate = 2006-07-16 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздың негізгі массасы жарылыстан айналасына тарқап ([[Шаян тұмандығы]] секілді) кеткен соң, қалған қалдық [[Нейтрон жұлдыз]]ы болып, немесе тіпті де үлкен масса жағдайында [[Қара құрдым]] болып қалыптасады (Қара құрдым болу үшін ғаламатжұлдыз қалдығы күн массасының 4 есесінен үлкен болуға тиіс).&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Fryer, C. L. | title=Black-hole formation from stellar collapse | journal=Classical and Quantum Gravity | year=2003 | volume=20 | pages=S73–S80 | url=http://www.iop.org/EJ/abstract/0264-9381/20/10/309  | doi = 10.1088/0264-9381/20/10/309 }}&lt;/ref&gt; Нейтрон жұлдыз ішіндегі материя негізінен нейтрон болып, ол өзегі өте тұрақсыз [[QCD материясы]]н да қамтиды. Қара құрдым өзегіндегі бұл материя туралы дерек күні бүгінге дейін анық емес. Ол әлі де зерттеуді талап етеді.

Коллапстан өлген жұлдыздың сыртқы қабатынан айналасына таралған материялар (көбі ауыр элементтер) жаңа тұрақты жұлдыз қалыптасуына пайдалы материал болады. Бұл ауыр элементтер жартас секілді түрлі ғаламшарларды құрайды. Ғаламатжұлдыз бен алып жұлдыздың жұлдыз бораны айналасына бүріккен материя жұлдызаралық қатты заттарды қалыптастыратын негізгі себеп есептеледі.&lt;ref name=&quot;supernova&quot; /&gt;

== Жұлдыздардың қасиеттері ==
[[Сурет:Star_life_cycles_red_dwarf_en.svg|thumb|right|350px|КІші массадағы (солдағы) және үлкен массадағы (оңдағы) жұлдыздардың өзгеру эвалюциясы]]
Жұлдыздың барлық ерекшелігін оның әу бастағы массасы белгілейді. Оның негізгі қасиеттері болған жарқырауы, үлкен-кішілігі, өзгерісі, жасы, тағдыры дегендер оның массасына байланысты болады.

=== Жасы ===
Көпшілік жұлдыздардың жасы 1 млрд-тан 10 млрд жыл арасында болады. Кейбір жұлдыздардың жасы [[Жойқын жарылыс|ғарыш жасы]]мен (13,7 млрд жыл) қарайлас. Қазірге дейінгі ең кәрі жұлдыз HE 1523-0901 болып, оның жасы 13,2 млрд жыл екен.&lt;ref&gt;{{cite news
 | author=Frebel, A.; Norris, J. E.; Christlieb, N.; Thom, C.; Beers, T. C.; Rhee, J
 | title=Nearby Star Is A Galactic Fossil
 | publisher=Science Daily
 | date=2007
 | url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/05/070510151902.htm
 | accessdate=2007-05-10 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыз массасы қанша үлкен болса — оның жарқырау ғұмыры сонша қысқа болады. Өйткені массасы үлкен жұлдыздың өзегіндегі гравитация өте жоғары болады да, [[сутегі]]нің термоядролық реакциясы өте тез жүреді. Көптеген массасы үлкен жұлдыздардың орташа жасы 1 млн жыл көлемінде. Ал массасы оған қарағанда жеңіл жұлдыздар ([[Қызыл ергежейлі]]) өте ақырын жанатындықтан, ғұмыры миллиард жылға дейін барады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Naftilan, S. A.; Stetson, P. B.
 | date = 2006
 | url =http://www.sciam.com/askexpert_question.cfm?articleID=000A6D41-76AA-1C72-9EB7809EC588F2D7&amp;catID=3&amp;topicID=2
 | title =How do scientists determine the ages of stars? Is the technique really accurate enough to use it to verify the age of the universe?
 | publisher =Ғылыми Америка
 | accessdate = 2007-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Laughlin, G.; Bodenheimer, P.; Adams, F. C.
 | title=The End of the Main Sequence
 | journal=The Astrophysical Journal
 | year=1997
 | volume=482
 | pages=420–432
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L
 | accessdate=2007-05-11  | doi = 10.1086/304125 
}}&lt;/ref&gt;

=== Химиялық құрамы ===
Жұлдыздар [[спектр]]ін зерттеу арқылы олардың атмосферасының химиялық құрамы анықталады. Күн тәрізді жұлдыздар да жер бетіндегі заттарды құрайтын химиялық элементтерден тұрады. Массасы бойынша есептегенде, жұлдыз қалыптасқан кездегі салыстырмада сутегі 70%, ал гелий 28% ұстайды және аздап басқа ауыр элементтер болады. Темір өте қарапайым элемент болған соң, әсіресе оның [[спектр сызығы]]н ажырату оңай болғандықтан, жұлдыздардың химиялық құрамындағы темір секілді элементтерге талдау жасау арқылы оның жасын мөлшерлеуге болады.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2006 | url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2006/pr-34-06.html | title = A &quot;Genetic Study&quot; of the Galaxy | publisher = ESO | accessdate = 2006-10-10 }}&lt;/ref&gt; Ауыр элемент құрамының болу-болмауы оның ғаламшар серігінің болу-болмауын да мөлшерлеуге жәрдем береді.&lt;ref&gt;{{cite journal | author= Fischer, D. A.; Valenti, J. | title=The Planet-Metallicity Correlation | journal=The Astrophysical Journal | year=2005 | volume=622 | issue=2 | pages=1102–1117 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ApJ...622.1102F  | doi = 10.1086/428383 }}&lt;/ref&gt;

Өлшенген жұлдыздар арасында, темір құрамы ең аз жұлдыз ергежейлі HE1327-2326 жұлдызы болып, темір құрамы күннің екі жүз мыңынан біріндей ғана.&lt;ref&gt;{{cite web
 | date = 2005
 | url = http://www.sciencedaily.com/releases/2005/04/050417162354.htm | title = Signatures Of The First Stars
 | publisher = ScienceDaily | accessdate = 2006-10-10 }}&lt;/ref&gt; Темір құрамы өте жоғары жұлдыз [[Арыстан (шоқжұлдыз)|Арыстан шоқжұлдызы]]ндағы μ (Leo μ) жұлдызы болып, темір құрамы күннен бір есеге жуық артық. Ал, айналатын ғаламшары бар [[Геркулес (шоқжұлдыз)|Геркулес шоқжұлдызы]] 14 жұлдызының темір құрамы күннің 3 есесіндей.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Feltzing | first=S. | coauthors=Gonzalez, G.
 | title=The nature of super-metal-rich stars: Detailed abundance analysis of 8 super-metal-rich star candidates
 | journal=Astronomy &amp; Astrophysics
 | year=2000 | volume=367 | pages=253–265
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001A&amp;A...367..253F
 | accessdate=2007-11-27
 | doi=10.1051/0004-6361:20000477 }}&lt;/ref&gt;

Кейбір жұлдыздардың химиялық элементтері басқаларынан өзгеше. Олардың спектрінен [[хром]] және [[сирек жер элементтері]] көбірек байқалады.&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=David F. | last=Gray | year=1992
 | title=The Observation and Analysis of Stellar Photospheres
 | publisher=Cambridge University Press
 | id=ISBN 0-521-40868-7 }}&lt;/ref&gt;

=== Диаметрі ===
[[Сурет:Comparison of planets and stars (sheet by sheet) (Jan 2015 update).png|thumb|right|400px|Жұлдыздардың салыстырмасы. Алдыңғы реттегі ең үлкен нысан келесі реттегі ең кішісі ретінде басталады. [[Меркурий]]ден басталады,  алғашқы қатардағы ең үлкені [[Жер]] шары, сосын салыстырма жалғаса береді, ең соңғы [[Аса жойқын жұлдыз]] UY Scuti]]
Жер шары тым алыста болғандықтан, күнді айтпағанда басқа барлық жұлдыздар аспанда тек бір жарық нүкте болып қана көрінеді, жер атмосферасының әсерінде жылтылдап тұрады. Күннен басқа диаметрі ең үлкен көрінетін жұлдыз Алтын балық R жұлдызы (R Doradus)  болып, оның диаметрі 0.057 бұрыштық секунд.&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=The Biggest Star in the Sky | publisher=ESO
 | date= 1997
 | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-1997/pr-05-97.html
 | accessdate=2006-07-10 }}&lt;/ref&gt;

Біздің жұлдызды түсінуіміздің көбі теорияны моделдеу мен ұқсатуға негізделген. Жұлдыз туралы теория болса жұлдыздың спектрі мен диаметрін өлшеп талдау жасауға негізделген. Күннен басқа, диаметрі алғаш есептелген жұлдыз [[Бетельгейзе]] болып, Альберт Майкельсон оны 1921 жылы Вильсон тауындағы обсерваторияда Гук телескопын пайдаланып өлшеген болатын. Өлшеу нәтижесі бойынша ол күн диаметрінің 450 есесіндей екен

Жердегі телескоптарға аспандағы жұлдыздар өте кішкене көрінеді де, олардың диаметрін шамалау мүмкін болмайды. Сондықтан жұлдыз диаметрін өлшеу үшін [[интерферометр]] телескоптар қолданылады. Жұлдыз диаметрін өлшеудің тағы бір амалы жұлдыз тұтылуы (күн тұтылуы, ай тұтылуы секілділер). Бұл амал көбінесе ай тұтылған кездегі жұлдыздан жеткен әлсіз жарық пен қайта ай жарығы түскен кездегі жарықтың өзгерісіне сүйеніп, жұлдыздардың диаметрін өлшейді.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Ragland, S.; Chandrasekhar, T.; Ashok, N. M.
 | title=Angular Diameter of Carbon Star Tx-Piscium from Lunar Occultation Observations in the Near Infrared
 | journal=Journal of Astrophysics and Astronomy
 | year=1995 | volume=16 | pages=332
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995JApAS..16..332R
 | accessdate=2007-07-05 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздың өлшемі туралы айтсақ, диаметрі 20-40 км аралығындағы салмағы өте ауыр, бірақ көлемі кішкене [[Нейтрон жұлдыз]]дар бар. Сондай-ақ Аңшы шоқжұлдызындағы (Орион) Бетельгейзе жойқын жұлдызының (Betelgeuse Supergiant star) диаметрі күн диаметрінің 650 есесіндей үлкен, яғни 900 млн км. Бірақ оның тығыздығы күннен әлденеше есе төмен.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Davis | first = Kate | date = 2000
 | url = http://www.aavso.org/vstar/vsots/1200.shtml
 | title = Variable Star of the Month—December, 2000: Alpha Orionis
 | publisher = AAVSO | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt;

=== Қозғалысы және арақашықтықты есептеу ===
[[Сурет:The radial velocity method (artist's impression).jpg|thumb|right|350px|Жұлдыздың радиалды жылдамдығын есептеу]]
Жұлдыздардың күнге салыстырмалы қозғалысы сол жұлдыздың жасы мен келіп шығуы туралы, сондай-ақ айналасындағы галактикалардың құрылымы мен өзгерісі туралы пайдалы ақпарат береді. Бір жұлдыздың қозғалысы радиалды жылдамдығын және [[аспан]]ды кесіп өтудің [[импульс моменті]]н қамтиды. [[радиалды жылдамдық]] жұлдыздың күнге салыстырмалы жақындау, не алыстауына қаратылса, ал импульс моменті оның өз бетінше қозғалысына қаратылады.

Радиалды жылдамдық жұлдыз спектріндегі [[Доплер құбылысы|Доплер ауысымы]]н өлшеу арқылы анықталады, оның бірлігі км/сек. Жұлдыздың өз бетінше қозғалуынан туған импульс моментін тауып шығу нәзік [[астроесептеу]]лер арқылы орындалады, оның бірлігі миллионнан бір доғалық секунд (МП/жыл). Жұлдыздардың көріну парқын өлшеу арқылы нақты жылдамдықты есептеуге болады. Егер жұлдыздың жылдамдығы жоғары болса, ол сөзсіз күнге біршама жақын болғаны.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 1999 | url = http://www.rssd.esa.int/hipparcos/properm.html | title = Hipparcos: High Proper Motion Stars | publisher = ESA | accessdate = 2006-10-10 }}&lt;/ref&gt;

Екі жылдамдық та өлшенген жағдайда оның күн жүйесі кеңістігіне салыстырмалы қозғалысын есептеп шығаруға болады. Жақын маңдағы жұлдыздарда бірінші әулет жұлдыздарының жылдамдығы екінші әулет жұлдыздарынан төменірек болады. Кейінгілері жазыққа бейім эллиптис орбитада айлналады.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Johnson | first = Hugh M. | title=The Kinematics and Evolution of Population I Stars | journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific | year=1957 | volume=69 | issue=406 | pages=54 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1957PASP...69...54J | doi=10.1086/127012 }}&lt;/ref&gt; Белгілі бір жұлдызды есептеу арқылы қасындағы одақтас, не қосар жұлдызының жылдамдығын да есептеп шығуға болады. Олар ортақ молекулялрық тұмандықтан келіп шыққан жағдайда, қозғалыстарында белгілі бір ортақтық ерекшеліктер болады.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author = Elmegreen, B.; Efremov, Y. N.
 | title=The Formation of Star Clusters
 | journal=American Scientist
 | year=1999 | volume=86 | issue=3 | pages=264
 | url=http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/15714/page/1
 | accessdate=2006-08-23
 | doi=10.1511/1998.3.264 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыздарға дейінгі қашықтықты анықтаудың негізгі әдісі — Жердің Күн төңірегінде айналуын негізге ала отырып, жұлдыздардың көрінерлік орын ауыстыруын өлшеу. Сол ауытқу ([[параллакс]]) бойынша жұлдызға дейінгі қашықтық есептеліп шығарылады. Әр түрлі спектрлік кластағы жұлдыздардың орташа абсолюттік жұлдыздық шамасын анықтай отырып және оны сол кластағы жекелеген жұлдыздардың көрінерлік жұлдыздық шамасымен салыстыра отырып, жұлдыздарға дейінгі қашықтықты анықтауға болады. Жұлдыздың өз осінен айналуы оның спектрлері бойынша зерттеледі. Айналу кезінде жұлдыз дискісінің бір шеті бізден алыстайды, ал екінші шеті сондай жылдамдықпен бізге қарай жақындайды. Сондықтан, [[Доплер құбылысы|Доплер принципі]] бойынша жұлдыздың айналу жылдамдығын анықтауға болады. Температурасы жоғары (экватор аймағында) жұлдыздар 100 – 200 км/с және одан да артық [[жылдамдық]]пен, ал температурасы салқындау жұлдыздар одан кем, яғни секундына бірнеше км жылдамдықпен айналады

=== Электромагнит өрісі ===
[[Сурет:Suaur.jpg|thumb|left|200px|Орташа Зеемана-Доплер арқылы құрылған [[Арбакеш шоқжұлдызы]] (Auriga) SU бетіндегі электромагнит өрісі]]
Жұлдыздың [[электрмагниттік өріс]]і оның ішкі бөлігіндегі [[конвекция]]лы [[цикл]] (қарама-қарсы айналыс) қалыптасқан өңірде пайда болады. Жұлдызды құраған [[Электрөткізгіштік|электрөткізгіштігі]] бар плазма бейне мотор секілді жұлдыздың электромагнит өрісін пайда қылады. Электромагнит өрісінің күші жұлдыз массасы мен құрамының өзгерісіне қатысты өзгеріп отырады. Бетіндегі электромагнит өрісі әрекеті жұлдыздың өз өсінде айналу жылдамдығына да қатысты болады.

Бетіндегі қозғалыстар [[жұлдыз дағы]]н пайда қылады. Жұлдыз дағы өңірі қалыпты өңірге қарағанда электромагнит өрісі біршама күшті, темпратурасы төмен өңір есептеледі. [[Жұлдыз шудасы]] электромагнит өрісі күшейген [[Күн тәжі|жұлдыз тәжі]] өңіріндегі белсенділіктен басталады. Жұлдыз жалыны болса электромагнит өрісіндегі қозғалыста бүркілген энергетикалық бөлшектер жарылысынан туылады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last=Brainerd | first=Jerome James | date= 2005
 | url=http://www.astrophysicsspectator.com/topics/observation/XRayCorona.html
 | title=X-rays from Stellar Coronas
 | publisher=The Astrophysics Spectator
 | accessdate= 2007-06-21 }}&lt;/ref&gt;

Электромагнит өрісінің әсерінде, жоғары жылдамдықта өз өсінде айналатын жас жұлдыздың беткі қозғалыстары көп болады. Электромагнит өрісі жұлдыз дауылын өршітеді. Ал жұлдыз қартайған сайын қозғалысы баяулап, ондағы электромагнит өрісі туғызған құбылыстар салыстырмалы әлсірей түседі. Сондықтан, күн секілді жасы егде жұлдыздың өз өсінде айналу жылдамдығы баяулады, беткі қозғалыстар да біршама аз. Өз өсіндегі айналысы ақырындаған жұлдыздың бетіндегі электромагнит өрісі туғызған белсенді қозғалыстар біртіндеп [[период]]ты тұрақты қозғалысқа ауысады. Кейде тіпті ұзақ заман еш белсенділік болмайды.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Berdyugina  | first = Svetlana V. | year=2005
 | url =http://solarphysics.livingreviews.org/Articles/lrsp-2005-8/
 | title =Starspots: A Key to the Stellar Dynamo
 | publisher =Living Reviews
 | accessdate = 2007-06-21 }}&lt;/ref&gt; Мысалы, [[Маундер минималы]]нда ({{lang-en|Maunder Minimum}}) күн шамамен 70 жыл бойы еш қара дақсыз қозғалған екен.
{{Фотоқатар|NOAA 875.ogv|NOAA 875 Flare.ogv|е1=280|е2=280|мәтін='''1. Күн дағы қозғалысы'''&lt;br /&gt;'''2. Күн шудасы'''|color=#BBBBDD}}

=== Салмағы ===
[[Сурет:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|right|300px|G түріндегі жерге ең жақын жұлдыз – Күн. Күн — [[негізгі тізбек жұлдызы]]ның бірі, ол өзегіндегі термоядролық реакциядан энергия жасап нұр шашады, онда сутегі [[атом]]ы [[гелий]] атомына айналады. Оның өзегінде секундына  620 миллион тонна сутегі реакцияға түседі. NASA суреті]]
Жұлдыздардың массасы және жарқырауы бір-бірімен белгілі бір тәуелділік арқылы байланысады. Жұлдыздың ішкі қойнауын тікелей бақылап көру мүмкін емес. Сондықтан жұлдыз, оның массасы, радиусы және жарқырауы шын мәніндегі жұлдызға сәйкес етіп жасалған теориялық жұлдыз моделін құру арқылы зерттеледі. Теория жүзінде жұлдыз механикалық және жылулық тепе-теңдікте болатын әрі ұзақ уақыт бойы ұлғаймайтын және сығылмайтын газдан тұратын шар деп қарастырылады. Әдеттегі жұлдыздың температурасы оның беткі қабатында бірнеше мың градусқа, ал центрінде ондаған миллион градусқа жетеді. Жұлдыз энергиясының негізгі көзі – термоядролық реакциялар. Мұнда жеңіл ядролардан неғұрлым ауыр ядролар пайда болады. Көп жағдайда [[сутегі]] [[гелий]]ге айналады. Жұлдыздардың табиғаты мен құрылысы дүние жүзінің көптеген обсерваториялары мен астрономиялық мекемелерінде, ал Қазақстанда [[Астрофизика институты]]нда зерттеледі.&lt;ref name=source1&gt;Балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Ngc1999.jpg|thumb|right|200px|Рефлексті тұмандық NGC 1999 әдетте Аңшы жоқжұлдызы V380 жағынан жарқырайды. Оның массасы күннің 3,5 есесіндей. NASA суреті]]
Карина шоқжұлдызының ({{lang-en|Carina}}) ''η'' жұлдызы белгілі болған массасы ең үлкен жұлдыздың бірі есептеледі.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Nathan | last = Smith | year = 1998 | url = http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9804/eta.html | title = The Behemoth Eta Carinae: A Repeat Offender | publisher = Astronomical Society of the Pacific | journal=Mercury Magazine | volume=27 | pages=20 | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt; Ол күн массасының 100–150 есесіндей үлкен. Бірақ оның ғұмыры тым қысқа, ең ары болғанда бірнеше миллион жыл ғана. [[Аркес үйіржұлдызы]] ({{lang-en|Arches cluster}}) туралы зерттеулер бойынша, әлемде күннің 150 есесіндей басқа да алып жұлдыздар бар, бірақ әлі нақтыланбады.&lt;ref&gt;{{cite news | title=NASA's Hubble Weighs in on the Heaviest Stars in the Galaxy | publisher=NASA News | date= 2005 | url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/mar/HQ_05071_HST_galaxy.html | accessdate=2006-08-04 }}&lt;/ref&gt; Не үшін 150 есе болуды соңғы шек ету керек, бұл анық емес. Тек Эддингтон жарқырау шамасы бұл мәселеге белгілі бір жауап береді: жұлдыз өз беткі қабатына атқылай алатын жарығының ең жоғары шегі осы болуға тиіс.

[[Жойқын жарылыс]]тан кейін ең алғаш пайда болған жұлдыздар күннен 300 есеге дейін ауыр болған.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Ferreting Out The First Stars | publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics | date= 2005 | url=http://cfa-www.harvard.edu/press/pr0531.html | accessdate=2006-09-05 }}&lt;/ref&gt; Олардың құрамында [[литий]]ден ауыр элемент болмағандықтан, ондай жұлдыздар таусылды. Бұл түрдегі жұлдыздар қазір тек теория жүзінде ғана расталады.

[[Алтынбалық шоқжұлдызы]] ({{lang-en|Doradus}}) AB A-ның серігі Алтын балық AB C жұлдызының ауырлығы [[Юпитер]]дің 93 есесіндей. Ол қазірге дейінгі белгілі өте кішкентай жұлдыз есептелсе де, оның өзегінде термоядролық реакция жүріп жатыр.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Weighing the Smallest Stars | publisher=ESO | date= 2005 | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2005/pr-02-05.html | accessdate=2006-08-13 }}&lt;/ref&gt; Темір құрамы күнмен бірдей жұлдыздың ары қарай термоядролық реакция жасауына аз дегенде Юпитерден 75 есе үлкен болуға тиіс.&lt;ref&gt;{{cite web | first = Alan | last = Boss | date = 2001 | url = http://www.carnegieinstitution.org/News4-3,2001.html | title = Are They Planets or What? | publisher = Carnegie Institution of Washington | accessdate = 2006-06-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;minimum&quot;&gt;{{cite web | last = Shiga | first = David | date = 2006 | url = http://www.newscientistspace.com/article/dn9771-mass-cutoff-between-stars-and-brown-dwarfs-revealed.html | title = Mass cut-off between stars and brown dwarfs revealed | publisher = New Scientist | accessdate = 2006-08-23 }}&lt;/ref&gt; Темір құрамы өте аз болған жағдайда, қазіргі күңгірт жұлдыздарды зерттеу арқылы ең кіші жұлдыздың массасы күннің 8,3 есесіндей, Юпитер массасының 87 есесіндей болатыны белгілі болды.&lt;ref name=&quot;minimum&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=Hubble glimpses faintest stars | publisher=BBC | date= 2006 | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/5260008.stm | accessdate=2006-08-22 }}&lt;/ref&gt; Одан да кіші жұлдыздар жұлдыз бен газ шары болу арасында болып, оларды әдетте [[Қоңыр ергежейлі]] жұлдыз деп атайды.

Жұлдыздың радиусы мен салмағы арқылы оның бетіндегі гравитацияны «Тартылыс күші» белгілеуге болады. Әдетте алып жұлдыздар бетіндегі гравитация [[негізгі тізбек жұлдызы]]на қарағанда біршама төмен болады. Ал Ақ ергежейлі жұлдыздар бетіндегі гравитация біршама жоғары болып келеді. Гравитация жұлдыздан шығатын жарыққа да әсер етеді, гравитация жоғары болған сайын оның спектрінде айқын өзгешелік байқалады.&lt;ref name=&quot;new cosmos&quot; /&gt;

Жұлдыз массасының шегі бар. Егер бір жұлдыздың массасы 0.07 күн массасынан төмен болса, онда ол жұлдыз болу &quot;салауатынан&quot; айырылады. Егер өте кішкене жұлдыздың темпратурасы онда сутегіің термоядролық реакциясын туғыза алмаса, онда ол Қоңыр ергежейліге айналады.

=== Өз өсінде айналуы ===
[[Сурет:Lightsmall-optimised.gif|thumb|left|200px|Импульс әсерінің қалыптасуы: импульсты жұлдыз [[пульсар]]дың электромагнитті радиациясын бейнелеп көрсеткен флаш сурет]]
Жұлдыздың өз өсінде айналуын [[спектрометрия]]лық құрылым арқылы өлшеуге болады, немесе жұлдыз дағының жылжуымен де шамалауға болады. Жас жұлдыздар өз өсінде тез айналады, экваторында жылдамдық 100 км/сек-ке дейін жетеді. Мысалы, В түрдегі [[Ахернар]] жұлдызының экваторындағы жылдамдық 225 км/сек -тан асады.

Сондықтан оның экваторының радиусы екі полюсіне қарағанда 50% үлкен. Мұндай жылдамдық Ахернарды бөлшектеп тынатын 300 км/сек жылдамдықтан сәл кішкене ғана болып тұр.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Flattest Star Ever Seen | publisher=ESO | date= 2003 | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2003/pr-14-03.html | accessdate=2006-10-03 }}&lt;/ref&gt; Салыстырма үшін айтсақ, күн 25 – 35 күндік периодта өз өсін бір рет айналып шығады. Экваторындағы жылдамдық бар болғаны 1.994 км/сек қана. Жұлдыздың электромагнит өрісі мен жұлдыз дауылы негізгі тізбектегі жұлдыздың өз өсінде айналу жылдамдығын ақырындатады, өзгерісіне де ықпал етеді.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Fitzpatrick | first = Richard | date = 2006 | url = http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/lectures.html | title = Introduction to Plasma Physics: A graduate course | publisher = The University of Texas at Austin | accessdate = 2006-10-04 }}&lt;/ref&gt;

Тығыз жұлдыздар тығыз материяны пайда қылады, өз өсінде тез айналады. Төмен жылдамдық [[импульс моменті]]н тұрақты сақтайды. Егер жұлдыздың көлемінде өзгеріс болса, ол міндетті түрде жылдамдығына әсер етеді. Көп санды импульс моментін сыртқа қарай созылған жұлдыз бораны мен жұлдыз шудасы әлсіретеді.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Villata | first = Massimo | title=Angular momentum loss by a stellar wind and rotational velocities of white dwarfs | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | year=1992 | volume=257 | issue=3 | pages=450–454 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992MNRAS.257..450V }}&lt;/ref&gt;

[[Нейтрон жұлдыз]]ының бір түрі болған [[Пульсар]]дың өз өсінде айналуы өте тез болады, [[Теңіз шаяны тұмандығы]] өзегіндегі пульсар секундына 30 рет айналады.&lt;ref&gt;{{cite news | title=A History of the Crab Nebula | publisher=ESO | date= 1996 | url=http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1996/22/astrofile/ | accessdate=2006-10-03 }}&lt;/ref&gt; Ол төңірегіне үздіксіз [[импульс]] жіберетіндіктен [[Импульс жұлдызы]] деп те аталады. Бірақ олардың жылдамдығында ақырындау болдады, оның айналу жылдамдығы [[радиация]] тарату барысында үздіксіз әлсірей береді.
{{Фотоқатар|Chandra-crab.jpg|Millisecond pulsar and accretion disk - NASA animation (hi-res).ogv|е1=250|е2=250|е3=250|мәтін='''1. Теңіз шаяны тұмандығындағы [[Пульсар]] рентгендік көрінетін жарық суреті'''&lt;br /&gt;'''2.  Жақын жұлдызды сорып алған [[Пульсар]]дың ұқсатылған көркем анимациясы'''|color=#BBBBDD}}

=== Температурасы ===
Негізгі тізбектегі жұлдыздардың беткі температурасы өзегінде жасалатын энергияға және оның радиусына байланысты болады. Оны рең индексі арқылы мөлшерлеуге болады.&lt;ref name='astronomynotes'&gt;{{cite web
 |url=http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm
 |title=Properties of Stars: Color and Temperature
 |accessdate=2007-10-09 |last=Strobel |first=Nick
 |date=2007 |work=Astronomy Notes
 |publisher=Primis/McGraw-Hill, Inc.
 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20070626090138/http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm
 |archivedate=2007-06-26 }}&lt;/ref&gt; Жұлдызды идеалдастырылған қара шар деп есептеп, оның өзегінда жасалатын энергия оның беткі қабатына жеткенде қанша болатыны арқылы есептеу теориялық есептеу болып, ол әдетте &quot;өнімді температура&quot; деп аталады. Бірақ, өнімді температура тек бір көрсеткіш қана. Өйткені жұлдыз температурасы өзегінен бетіне жеткенше үздіксіз әлсірейтін бірнеше сатылардан өтеді.&lt;ref&gt;{{cite web
 | first=Courtney | last=Seligman | work=Self-published
 | url=http://cseligman.com/text/stars/heatflowreview.htm
 | title =Review of Heat Flow Inside Stars
 | accessdate = 2007-07-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aps_mss&quot; /&gt; Ал өзегінде миллион К ге жетеді.&lt;ref name=&quot;aps_mss&quot; /&gt;

Жұлдыздың термпературасы ондағы түрлі элементтердің [[иондану]] салыстырмасын туғызады. Жұлдыздың беткі температурасы, жұлдыз көрінуінің абсолюттік шамасы қатарлылар жұлдыздарды түрге бөлуге негіз болады.&lt;ref name=&quot;new cosmos&quot; /&gt;

Үлкен массаға ие негізгі тізбек жұлдызының беткі температурасы 50,000 K-ге жетеді. Ал, Күн секілді біршама кіші жұлдыздың беткі температурасы бірнеше мың К. Алып қызыл жұлдыздың беткі температурасы 3,600 K болғанымен, бірақ оның жарқырайтын аумағы үлкен болған соң жерден жарық болып көрінеді.&lt;ref name=zeilik&gt;{{cite book | last=Zeilik | first=Michael A. | coauthors=Gregory, Stephan A. | title=Introductory Astronomy &amp; Astrophysics | edition=4th ed. | year=1998 | publisher=Saunders College Publishing | isbn=0030062284 | pages=321 }}&lt;/ref&gt;

=== Cәулеленуі (радиация) ===
[[Сурет:Ecliptic path.jpg|thumb|right|350px|Күн, Жер және оны қоршаған жұлдыздардың жердегілерге көрінуі]]
Жұлдызда пайда болған энергия термоядролық реакцияның нәтижесі болып, ол [[электромагнит]]тік [[сәулелену]] (''радиация'') және [[бөлшек]]тер сәулеленуы арқылы [[әлем]]ге тарайды.&lt;ref name=&quot;Roach 2003&quot;&gt;{{cite news | last=Roach | first=John | title=Astrophysicist Recognized for Discovery of Solar Wind | publisher=National Geographic News | date= 2003 | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/08/0827_030827_kyotoprizeparker.html | accessdate=2006-06-13 }}&lt;/ref&gt; Бөлшектік сәулелену (олар жұлдыздың сыртқы қабатындағы еркін [[протон]]дар, [[α бөлшек]]тер, [[β бөлшек]]тер болып газды ағындарға ілеседі) жұлдыз бораны болып таралады.&lt;ref name=&quot;Roach 2003&quot;/&gt; Әрине, жұлдыз боранында тағы жұлдыз өзегінен келетін [[нейтрино]]лар да болады.

Өзегінде пайда болған энергия жұлдызды қалай жарқыратады? Мәлім [[элемент]]тің екі және одан да көп атомдары өзара бірігіп, одан да ауыр элементті пайда қылғанда, [[γ-сәуле]]лер мен [[фотон]]дар термоядролық реакция арқылы сыртқа атылады. Бұл энергия беткі қабатына жеткенде көрінетін сәуле секілді формадағы [[электромагниттік энергия]]ға айналады.

Жұлдыздың реңі көрінетін сәуленің толқындық жиілік мәнімен өлшенеді.&lt;ref name=&quot;The Colour of Stars&quot;&gt;{{cite web | url = http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html | title = The Colour of Stars | publisher = Australian Telescope Outreach and Education | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt; Ол жұлдыз сыртқы қабатындағы температурамен тіке байланысты болады.&lt;ref name=&quot;The Colour of Stars&quot;/&gt; Жұлдыз әдетте көрінетін сәуледен басқа көрінбейтін электромагниттік сәулеленуден де тұрады. Шынтуайтында, электромагниттік сәулелену жұлдыздың бүкіл [[электромагниттік спектр]]ін — ұзын толқынды [[инфрақызыл сәуле]]сі мен [[радиотолқын]]дарды және қысқа толқынды [[ультракүлгін сәуле]]сін, [[рентген сəулесі]]н және [[γ-сәулесі]]н жауып тұрады.

Жұлдыздың электромагнитті сәулеленуі, мейлі көрінетін, көрінбейтіні болсын, тегіс назар аударуға тұралық. Жұлдыздың спектрі арқылы астрономдар жұлдыз бетінің температурасын, беттік тартылыс күшін (гравитация), металл мөлшері мен өз өсінде айналу жылдамдығын өлшей алады. Егер жұлдыздың қашықтығын білсек, [[параллаксті өлшеу]] арқылы жұлдыздың жарқырау шамасын есептеп шығара аламыз. Массасы, радиусы, беткі гравитациясы, өз өсінде айналу периоды дегендер жұлдыз моделін тануға көмектеседі (Қосаржұлдыздарда болса жұлдыз массасы бірден есептеледі&lt;ref&gt;{{cite news | title=Astronomers Measure Mass of a Single Star—First Since the Sun | publisher=Hubble News Desk | date= 2004 | url=http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2004/24/text/ | accessdate=2006-05-24 }}&lt;/ref&gt;). Ауырлық күші микролинз технологиясы арқылы жұлдыз массасын тіке өлшеуге болады. Бұл шамаларды білу арқылы астроном ары қарай аталған жұлдыздың жас шамасын да айқындай алады.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author= Garnett, D. R.; Kobulnicky, H. A.
 | title=Distance Dependence in the Solar Neighborhood Age-Metallicity Relation
 | url= https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2000-04-01_532_2/page/1192
 | journal=The Astrophysical Journal | year=2000
 | volume=532 | pages=1192–1196
 | doi = 10.1086/308617 }}&lt;/ref&gt;

=== Жарқырауы ===
[[Сурет:Neutron star cross section.svg|thumb|right|300px|[[Нейтрон жұлдыз]]дың ішкі келбеті]]
Астрономия саласында, жарқырау дегеніміз аспан денесінің мәлім уақыт бірлігінде сәулеленген жарығы мен басқа да энергиялар шашырауының бірбүтін жиынтығы. Жұлдыздың жарқырауы жұлдыз радиусына және беткі темпратурасына байланысты болады. Бірақ, көптеген жұлдыздардың сәулелену ағыны біртегіс болмайды. Тез айналатын [[Вега жұлдызы]]н алсақ, одан сәулеленген энергия ағыны [[экватор]]ында ең көп болады екен.&lt;ref&gt;{{cite news
 | author=Staff | date= 2006
 | title=Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator
 | publisher=National Optical Astronomy Observatory
 | url=http://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html
 | accessdate=2007-11-18
}}&lt;/ref&gt;

Жұлдыз бетіндегі жұлдыз дағы дегеніміз сәулеленген энергия мен температура орташа сәулеленген аймақтан төмен өңір есептеледі. Шағын, Күн секілді ергежейлі жұлдыздардың бетінде дақтардан басқа өзгеше құбылыстар сирек болады. Алып жұлдыздардағы жұлдыз дағы үлкен және анығырақ болады.&lt;ref name=&quot;Michelson Starspots&quot;&gt;{{cite journal | author= Michelson, A. A.; Pease, F. G. | title=Starspots: A Key to the Stellar Dynamo | journal=Living Reviews in Solar Physics | publisher=Max Planck Society | year=2005 | url=http://www.livingreviews.org/lrsp-2005-8 }}&lt;/ref&gt; Олардың жиек өңірінде айқын күңгірттену құбылысы болады, яғни жарығы жұлдыз табақшасының орталық өңірінен айналасына дейін біртіндеп әлсіреумен болады.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Manduca, A.; Bell, R. A.; Gustafsson, B. | title=Limb darkening coefficients for late-type giant model atmospheres | journal=Astronomy and Astrophysics | year=1977 | volume=61 | issue=6 | pages=809–813 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1977A&amp;A....61..809M }}&lt;/ref&gt; Қызыл ергежейлі [[флэшжұлдыз]] (Әйдікжұлдыз), мысалы [[Кит UV жұлдызы]]нда жұлдыз дағы біршама айқын байқалады.&lt;ref&gt;{{cite journal | author= Chugainov, P. F. | title=On the Cause of Periodic Light Variations of Some Red Dwarf Stars | journal=Information Bulletin on Variable Stars | year=1971 | volume=520 | pages=1–3 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1977A&amp;A....61..809M }}&lt;/ref&gt;

=== Жұлдыз шамасы (Магнитудасы) ===
{{main|Көрнеулік жұлдыз шамасы|Мүлделік жұлдыз шамасы}}
Жұлдыздың көрнеулік жарқырауы көрнеулік жұлдыз шамасы арқылы өлшенеді. Бұл жарқырау жұлдыз жарығының шынайы шамасына, жер шарынан қашықтығына, жер шары ауа қабатынан өткендегі өзгеру жағдайына байланысты болады.

Ішкі және мүлделік жұлдыз шамасы жұлдыздың жерден 10 парсек (32,6 жарық жылы) қашықтықта көрінген жұлдыз шамасы болып, ол тек жұлдыздың өзіндегі жарқырау шамасына байланысты болады. 
{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=6 | '''Жұлдыз шамасынан жарығырақ жұлдыздар саны'''

|--- class='bright'
| Көрнеу жұлдыз шамасы|| Жұлдыз саны&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html | archiveurl = http://web.archive.org/web/20080206074842/http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html | archivedate = 2008-02-06 | title = Magnitude | publisher = National Solar Observatory—Sacramento Peak | accessdate = 2006-08-23 }}&lt;/ref&gt;
|--- class='shadow'
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||0
||4
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||1
||15
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||2
||48
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||3
||171
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||4
||513
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||5
||1,602
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||6
||4,800
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||7
||14,000
|}

Көрнеулік жұлдыз шамасы мен Мүлделік жұлдыз шамасының өзгерісі логарифм формасында болады: жұлдыз шамасындағы бір бірлік өзгеріс 265 есе (100-дің 5-дәрежелі мәні (Rms) шамамен 2,512-ге тең) жарқырау өзгешелігін тудырады.&lt;ref name=&quot;luminosity&quot;&gt;{{cite web | url = http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_luminosity.html | title = Luminosity of Stars | publisher = Australian Telescope Outreach and Education | accessdate = 2006-08-13 }}&lt;/ref&gt; Демек, бірінші жұлдыз шамасы (+1.00) екінші жұлдыз шамасының 2,5 есесіндей жарқыраса, ал, алтыншының (+6.00) 100 есесіндей жарқырайды. Демек, таза ауада көзі ең өткір адамдар көре алатын жұлдыз шамасы алтыншы шамадағы жұлдыз (+6.00) есептеледі.

Жұлдыз дәрежесін білдітертін сан қанша кіші болса, жұлдыз сонша жарық болады және керісі керісінше. Ең жарық жұлдыздың жұлдыз шамасы теріс (0 ден кіші) болады. Екі жұлдыз арасындағы жарқырау  айырмасын (ΔL) есептеу үшін күңгіртінің жұлдыз шамасынан жарығырағының жұлдыз шамасын азайтып,  2,512 негізгі санын шыққан айырма дәрежесіне еселесе жеткілікті. Яғни:
:&lt;math&gt; \Delta{m} = m_\mathrm{x} - m_\mathrm{p} &lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;2,512^{\Delta{m}} = \Delta{L}&lt;/math&gt; (жарқырау айырмасы)

Жарқырауы және жерден алыстығына салыстырмалы түрде айтқанда, Мүлделік жұлдыз шамасы (М) мен Көрнеулік жұлдыз шамасы (m) жеке жұлдыз үшін бірдей шамада болмайды. Мысалы, Сүмбіленің Көрнеулік жұлдыз шамасы −1.44  болса, оның Мүлделік жұлдыз шамасы +1.41 ге тең.

Күннің Көрнеулік жұлдыз шамасы −26,7; ал оның Мүлделік жұлдыз шамасы +4,83 ғана. Сүмбіле жер бетінен қарағандағы ең жарық жұлдыз болып, мүлделік жарқырауы күннің 23 есесіндей. Ал, аспандағы екінші жарық жұлдыз [[Канопус]] (Мүлделік жұлдыз шамасы -5,33) күннен 14,000 есе жарық. Канопус Сүмбілеге қарағанда әлдеқайда жарық, бірақ жерден қарағанда Сүмбіле әлдеқайда жарық көрінеді. Себебі Сүмбіле бар болғаны жерге 8,6 жарық жылы қашықтықта ғана. Ал, Канопус біршама ұзақта, ол жер шарына 310 жарық жылы қашықтыққа орналасқан.

[[2006 жыл]]ы Мүлделік жұлдыз шамасы ең жоғары жұлдыз LBV 1806-20, оның жарығы −14.2 шамада болып, күннен 5 000 000 есе жарық.&lt;ref&gt;{{cite web | author = Hoover, Aaron | date =  2004 | url = http://www.napa.ufl.edu/2004news/bigbrightstar.htm | title = Star may be biggest, brightest yet observed | publisher = HubbleSite | accessdate = 2006-06-08 }}&lt;/ref&gt; Бізге белгілі жарқырауы ең нашар (күңгірт) жұлдыз NGC 6397 үйіржұлдызындағы бір жұлдыз болып, бұл қызыл ергежейлі жұлдыздың мүлделік жұлдыз шамасы  +26 болса, ал ең өшкін Ақ ергежейлі жұлдыздың мүлделік жұлдыз шамасы +28 ғана. Бұл жұлдыздың қараңғылығы сондай, оның жарқындығы жерден қарағандағы ай бетінде жағылған бір тал май шамдай ғана.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2006 | url = http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2006/37/image/a | title = Faintest Stars in Globular Cluster NGC 6397 | publisher = HubbleSite | accessdate = 2006-06-08 }}&lt;/ref&gt;

=== Жұлдыз түрлері ===
{{Main|Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: right; text-align: center; margin-left: 1em;&quot;
|+ ''Ұқсамаған жұлдыз түрінің&lt;br /&gt;беткі температура диапазоны''&lt;ref&gt;{{cite web | last = Smith | first = Gene | date = 1999 | url = http://casswww.ucsd.edu/public/tutorial/Stars.html | title = Stellar Spectra | publisher = University of California, San Diego | accessdate = 2006-10-12 }}&lt;/ref&gt;
! Санаты
! Температура
! Мысал
|-style=&quot;background: {{star-color|O}}&quot;
| O
| 33,000 K -ден жоғары
| [[Зета кемесі]]
|-style=&quot;background: {{star-color|B}}&quot;
| B
| 10,500–30,000 K
| [[Ригель (жұлдыз)|Ригель]]
|-style=&quot;background: {{star-color|A}}&quot;
| A
| 7,500–10,000 K
| [[Альтаир]]
|-style=&quot;background: {{star-color|F}}&quot;
| F
| 6,000–7,200 K
| [[Процион|Procyon A]]
|-style=&quot;background: {{star-color|G}}&quot;
| G
| 5,500–6,000 K
| [[Күн (жұлдыз)|Күн]]
|-style=&quot;background: {{star-color|K}}&quot;
| K
| 4,000–5,250 K
| [[Үндіс ε жұлдызы]]
|-style=&quot;background: {{star-color|M}}&quot;
| M
| 2,600–3,850 K
| [[Проксима Центавр]]
|}

Кезекте қолданылатын жұлдыздарды түрге бөлу жүйесі ХХ ғасырдың басында пайда болған. Ол кезде сутегінің [[спектр сызығы]]на негізделіп, А дан Q дейінгі санатқа ажыратқан.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Fowler | first=A.
 | title=The Draper Catalogue of Stellar Spectra
 | journal=Ұлы табиғат, a Weekly Illustrated Journal of Science
 | year=1891–2 | volume=45 | pages=427–8 }}&lt;/ref&gt; Ол кезде температураның спектр сызығына өте әсер ететіні беймәлім еді.  Ал температураны негіз етіп санатқа жіктеу қазіргі түрге бөлу амалы есептеледі.&lt;ref name=carlos&gt;{{cite book
 | first=Carlos | last=Jaschek | coauthors=Jaschek, Mercedes
 | year=1990 | title=The Classification of Stars
 | publisher=Cambridge University Press
 | isbn=0521389968 }}&lt;/ref&gt;

Жұлдыз спектріндегі ұқсамастықтарға негізделіп, ұқсамаған әріптермен өзара ажыратылады. О түрі ең ыстық жұлдыз болса, М түріндегі жұлдыз ерекше суық болып, [[молекула]] жұлдыз атмосферасында пайда болады. Температураның жоғарысынан төменіне дейін жұлдыздар O, B, A, F, G, K және M түрлеріне бөлінеді. Түрлі сирек [[спектр]]лерге негізделіп, арнайы бөлулер де болады. Ең көп кездесетін ерекше түр – L және T болып, оларға ең суық кішкентай жұлдыздар мен [[Қоңыр ергежейлі]] жұлдыздар тән. Әрбір әріп тағы да сан бойынша 0 -ден 9 -ға дейін тармақталып, температураның кемуі 10 деңгейге бөлінеді. Бірақ бұл жүйе ғаламат ыстық шекте бұзылады: әлі күнге О0 және О1 түріндегі жұлдыз айқындалмады.&lt;ref name=&quot;spectrum&quot;&gt;{{cite web
 | first=Alan M | last=MacRobert
 | url =http://www.skyandtelescope.com/howto/basics/3305876.html
 | title = The Spectral Types of Stars
 | publisher = Sky and Telescope
 | accessdate = 2006-07-19 }}&lt;/ref&gt;

Тағы бір тұрғыдан, жұлдыз спектріндегі жарқырау әсеріне орай түрлерге бөлінеді. Бұл оның көлемі мен сыртқы гравитациясына байланысты. Олар диапазоны 0 ден ([[Аса алып жұлдыз]] ) және ІІІ ([[Алып жұлдыз]]) -ден V  (Ергежейліні ерткен негізгі тізбек жұлдызы) және VII (Ақ ергежейлі) дейінгі жұлдыздар. Көптеген жұлдыздар негізгі тізбекке тән. Бұл Мүлделік жұлдыз шамасы мен  HR диаграмма торындағы тар және ұзын өңір болып, сутегі реакциясы жалғасып жатқан жұлдыздарды қамтиды. Біздің күн болса [[Негізгі тізбек жұлдызы]] өңірдегі орташа деңгейдегі, ғарышта жиі кездесетін үлкендіктегі, темпратурасы қалыпты G2V түріндегі сарғыш ергежейлі жұлдыз есептеледі. Күн ерекше өзгеше жұлдыз емес, тек ол бізге өте жақын болғандықтан және ол туралы ақпаратымыз біршама молырақ болғандықтан басқа жұлдыздарды сол күннің қасиетімен салыстырып тануға қолданамыз.

Ұсақ әріптермен белгіленетін қосымша қасиеттер жұлдыз спектрінің арнайы ерекшелігін білдіру үшін қолданылады. Мәселен, &quot;е&quot; атқыланған спектр сызығы барлығын, &quot;m&quot; металдар дәрежесінің жоғарылығы туғызған өзгешеліктер, “var” болса спектр сызығының жиі өзгеріп тұруын білдіреді.

Ақ ергежейлінің өз арнайы түрлері болады және D әрібінде таңбаланады. Бұл түрдегі жұлдыздар спектр сызығындағы ерекшеліктеріне сай DA, DB, DC, DO, DZ және DQ санаттарына түрлендіріліп, оның температура көрсеткіштерінің сандық мәні қосылады.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://www.physics.uq.edu.au/people/ross/ph3080/whitey.htm
 | title = White Dwarf (wd) Stars
 | publisher = White Dwarf Research Corporation
 | accessdate = 2006-07-19 }}&lt;/ref&gt;

=== Айнымалы жұлдыз ===
[[Айнымалы жұлдыз]] — ішкі-сыртқы әсерге сай жарқырау периодында және басқа қасиеттерінде өзгеріс туған жұлдыз. Ішкі себептік өзгерістен негізінен үш түрлі жұлдыз тобы қалыптасады. Жұлдыз өзгерісі мезгілінде кейбір жұлдыздар кеңейіп-тарайып өзгеру барысын бастан кешіреді. Кеңею-тараю түріндегі өзгергіш жұлдыз уақытқа сай өз радиусы мен жарқырауын өзгертіп отырады. Жұлдыздың үлкендігіне сай кеңею, немесе тараю периоды бірнеше минуттан неше жылдарға дейін созылуы мүмкін. Мұндай жұлдыздарға [[Цефеид]] жұлдыздары мен цефеид жұлдыздары секілділер және ұзақ периодтық [[Мирида]] жұлдыздары кіреді.&lt;ref name=&quot;variables&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.aavso.org/vstar/types.shtml | title = Types of Variable Stars | publisher = AAVSO | accessdate = 2006-07-20 }}&lt;/ref&gt;

Тез айнымалы жұлдыздар — нұрлануы, немесе массасының атқылануы себепті жарқырауы кенет еселенетін жұлдыздар.&lt;ref name=&quot;variables&quot; /&gt; Бұл түрдегілерге [[протожұлдыз]]дар, [[Волф — Райе жұлдызы]] және жарқын жұлдыздар тән болып, олардың бәрі тегіс алып жұлдыздар және аса алып жұлдыздар болып келеді.

Ұлы өзгерістен және жарылыстан туындаған өзгергіш жұлдыз ғаламат өзгеріске түседі. Бұл түрдегілерге [[жаңа жұлдыз]]дар, немесе Ia түріндегі Ғаламатжұлдыздар тән. Ақ ергежейлі өз серігінен сутегі сімірсе, массасының шұғыл артуынан теромядролық реакция қозады&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2004 | url = http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/cataclysmic_variables.html | title = Cataclysmic Variables | publisher = NASA Годдард ғарышқаұшу орталығы accessdate = 2006-06-08 }}&lt;/ref&gt; Кейбір жаңа жұлдыздар үздіксіз қопарылысқа ұшырап, орта амплитудалы периодтағы жарылыстарды бастан кешіреді.&lt;ref name=&quot;variables&quot; /&gt;

Жұлдыздар сыртқы себептен де өз жарқырауын өзгертуі мүмкін, мысалы [[қосаржұлдыз]]дар. Кейбір ерекше жағдайда, жұлдыздардың айналуы да жұлдыз дағы өзгерісінен жарқырау өзгерісін туғызуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;variables&quot; /&gt; Айнымалы қосаржұлдыздардың бірі, мысалы [[Алголь]] болып, ол 2,87 күн периодында жарқырауы 2,3 ден 3,5 дейін өзгеріп үлгіреді.

=== Құрылымы ===
[[Сурет:Sun parts big.jpg|thumb|left|350px|Күн тақілетті жұлдыздардың құрылымы, NASA суреті]]
Тұрақтылық сақтаған жұлдыздардың ішкі бөлігіндегі [[гидростатик]] ағысы тепе-тең болады: ұсақ күштер арасындағы қайшылық бүтіндік теңгерімін бұлжытпай, компенсациялап отырады. Тепе-теңдіктің негізі ішке қарай бағытталған бүкіл әлемдік тартылыс күші ([[гравитация]]) және сыртқа бағытталған қысым  күш [[градиент]]і ортасында қалыптасып, жұлдызды тұрақты ұстайды. Қысым градиенті — жұлдыз плазмалық затының температура айырмашылығынан қалыптасады: жұлдыздың ішкі бөлігіндегі температура сыртқы бөлігінен жоғары болатыны анық.  Негізгі тізбек жұлдызының, немесе алып жұлдыздардың өзегіндегі температура 107 К ден жоғары болады. Мұндай температура негізгі тізбек жұлдызын жұлдыз ішілік [[термоядролық реакция]]ға алып барып қана қалмай, жұлдыздың [[Гравитациялық коллапс|коллапс]]ын тосуға қажет энергия да бөліп шығарады.&lt;ref name=&quot;hansen&quot;&gt;{{cite book | author=Hansen, Carl J. | coauthors= Kawaler, Steven D.; Trimble, Virginia | title=Stellar Interiors | publisher=Springer | year=2004 | ISBN=0387200894}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schwarzschild&quot;&gt;{{cite book
| first=Martin | last=Schwarzschild | title=Structure and Evolution of the Stars | publisher=Princeton University Press | year=1958 | id=ISBN 0-691-08044-5}}&lt;/ref&gt;

Жұлдыз ішінде атом ядросы бөлшектенсе, пайда болған энергия гамма（γ) сәулесіндік нұрлану күйінде айнала шашырайды. Бұл фотондар мен айналасындағы жұлдыздық плазмалар өзара реакцияланып, ядроның энергиясын асырып барады. Негізгі тізбек жұлдызында [[сутегі]] [[гелий]]ге айналып, өзегіндегі гелий біртіндеп көбейіп кетеді. Соңында өзегінде гелий негізгі құрамға айналған соң, ядродан энергия шығару тоқтайды. Әдетте күн массасының 0.4 есесінен үлкен жұлдыздардағы реакция гелийлі өзекті орап тұрушы сутегі қабатында аталған қабатты сыртқа жылжыту күйінде жалғасады.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://aether.lbl.gov/www/tour/elements/stellar/stellar_a.html | title = Formation of the High Mass Elements | publisher = Smoot Group | accessdate = 2006-07-11 }}&lt;/ref&gt;

Гидростатик тепе-теңдіктен басқа, тұрақты жұлдыздың ішкі бөлігінде жылу тепе-теңдігі сақталады. Ішінен сыртына үздіксіз жылу градиенті ағып, қабаттар температурасының бірдей болуы сақталады.

Радиация қабаты — жұлдыз ішкі бөлігіндегі радиация толық және өнімді тарқалатын өңір болып, бұл өңірдің [[плазма]]сы пертурбацияға түспей, массаға әсер етер қозғалыс туғызбайды. Олай болмағанда, плазма тұрақсыз болып, [[конвекция]] ағысы туылады да, біртекті қозғалатын қабат пайда болады.  Мұндай жағдай мәлім өңірде жоғары қарқынды қозғалыстар жиілегенде, мысалы ядролық өңір мен сыртқы қабат өте жұқа қабатпен жақындасқанда пайда болады.&lt;ref name=&quot;Schwarzschild&quot; /&gt;
[[Сурет:Star types.svg|thumb|right|250px|Салмағы түрліше жұлдыздардың радиация аймағы және конвекциясы]]
Негізгі тізбек өңіріндегі жұлдыздардың сыртқы қабатында конвекция болу-болмауы оның массасына байланысты. Күн массасынан неше есе алып жұлдыздарда ішкі бөлікке дейін жеткен конвекция болады және олардың радиация қабаты оның сыртқы жағында болады. Кішкентай жұлдыздарда, мысалы күн секілді жұлдыздарда жағдай басқаша болады. Олардың конвекциясы сыртқы бөлігіне орналасады.&lt;ref name=&quot;imagine&quot;&gt;{{cite web
 | date = 2006
 | url = http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/stars.html
 | title = What is a Star? | publisher = NASA
 | accessdate = 2006-07-11 }}&lt;/ref&gt; Күн массасының 0,4 есесінен кіші [[Қызыл ергежейлі жұлдыз]]дарда бүкілдей біртұтастанған [[конвекция]] болады да, гелий ядросының жиналып қалуына жол берілмейді.&lt;ref name=&quot;late stages&quot; /&gt; Әрине, көп санды жұлдыздардың конвекциясы жұлдыз қартаюына ілесіп өзгеріп отырады.&lt;ref name=&quot;Schwarzschild&quot; /&gt;

Жұлдыздың көзбен көрінетін бөлігі [[фотосфера]] делінеді. Ол жұлдыз плазмасы жарқырап, фотон арқылы энергия жеткізетін қабат есептеледі. МҰнда, ядродан шығатын энергия әлемге тарайтын фотонға айналады да, температурасы біршама төмен өңірлер [[жұлдыз дағы]] болып көрінеді. Жұлдыз дағы фотосферада болатын құбылыс есептеледі.

фотосфера қабатының сыртындағысы [[жұлдыз атмосфера]]сы. Күн секілді [[Негізгі тізбек жұлдызы]]нда ең төменгі атмосфера қабаты [[хромосфера]] болып, [[спикула]] және [[жұлдыз алаулауы]] осында туылады. Хромосфера сыртдағысы өтпелі қабат болып, 100км қашықтыққа жетпейтін өңірде термпература  шұғыл көтерілген болады. Оның сыртында [[Жұлдыз тәжі]] болып, ол жоғары температураға ие плазмалық заттан құралады және сыртқа қарай жүздеген миллион километр созылып жатады.&lt;ref&gt;{{cite press release | publisher=ESO | date=2001 | title=The Glory of a Nearby Star: Optical Light from a Hot Stellar Corona Detected with the VLT | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2001/pr-17-01.html | accessdate=2006-07-10 }}&lt;/ref&gt; Жұлдыз тәжі жұлдыздың сыртқы қабатындағы конвенция өңірімен&lt;ref name=&quot;imagine&quot; /&gt; байланысты. Жұлдыз тәжінің температурасы жоғары болғанымен бірақ жарығы әлсіз болады. Мысалы Күн тәжісі тек күн толық тұтылған кезде ғана біршама айқын көрінеді.

Жұлдыз тәжінен шыққан жұлдыз бораны жоғары температураға ие плазмалық бөлшектердің сыртақ жаппай кеңейіп, жұлдызара материяға ұшырауынан туылады. Күн туралы айтар болсақ, [[Күн бораны]] ықпалына ұшыраған аумақтағы шар пішінді кеңістік әдетте [[гелиосфера]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Burlaga, L. F.; Ness, N. F.; Acuña, M. H.; Lepping, R. P.; Connerney, J. E. P.; Stone, E. C.; McDonald, F. B.
 | title=Crossing the Termination Shock into the Heliosheath: Magnetic Fields
 | url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-23_309_5743/page/2027
 | journal=Science
 | year=2005
 | volume=309
 | issue=5743
 | pages=2027–2029
 | doi= 10.1126/science.1117542
 | pmid= }}&lt;/ref&gt;

=== Термоядролық реакция жолдары ===
[[Сурет:Proton proton cycle.png|thumb|right|400px|Протон-протондық айналыс реакциясы]]
{{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=Fusion in the Sun.svg|image2=CNO Cycle.svg|width=200|caption1=Протон-протондық айналыс реакциясы|caption2=Көміртегі-азот-оттегі айналысы реакциясы}}

Жұлдыздар жұлдыз ядросының құрамына сай, жұлдыздың массасы мен ішкі құрылымына сай өзегінде әртүрлі термоядролық реакциялар жасайды. Атомдар біріккеннен кейінгі таза салмағы ядроның өз жалпы салмағынан кішірек болады, өйткені материяның энергияға айналуы заңы бойынша — ''E'' = ''mc''² — қалған салмақтағы материя тең шамадағы электромагнитті энергияға айналады.

Термоядролық реакция температура өзгерісіне өте сезгір болып, өзектегі температураның сәл өзгерісінің өзі реакция жылдамдығына үлкен әсер етеді. [[Негізгі тізбек жұлдыздары]]ның ядролық температурасы массасы ең кішкентай М жұлдыздарындағы 4 млн [[кельвин]]нен массасы ауыр О жұлдыздарындағы 40 млн кельвинге дейін жетеді.&lt;ref name=&quot;aps_mss&quot;&gt;{{cite web | date = 2005 | url = http://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html | title = Main Sequence Stars | publisher = The Astrophysics Spectator | accessdate = 2006-10-10 }}&lt;/ref&gt;

Ядросы 10 млн кельвинге дейін қызған Күннің өзегінде сутегі гелийге [[протон - протондық айналыс реакциясы|протон — протондық айналысы]] ({{lang-en|Proton–proton chain reaction}}) формасындағы реакцияға түседі:&lt;ref name=&quot;synthesis&quot;&gt;{{cite journal | author = Wallerstein, G.; Iben Jr., I.; Parker, P.; Boesgaard, A. M.; Hale, G. M.; Champagne, A. E.; Barnes, C. A.; KM-dppeler, F.; Smith, V. V.; Hoffman, R. D.; Timmes, F. X.; Sneden, C.; Boyd, R. N.; Meyer, B. S.; Lambert, D. L. | title=Synthesis of the elements in stars: forty years of progress | journal=Reviews of Modern Physics | year=1999 | volume=69 | issue=4 | pages=995–1084 | url=http://www.cococubed.com/papers/wallerstein97.pdf | format=pdf | accessdate=2006-08-04 | doi=10.1103/RevModPhys.69.995 }}&lt;/ref&gt;
:4[[Сутегі-1|&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H]] → 2[[Дейтерий|&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;H]] + 2[[Позитрон|e&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;]] + 2[[Нейтрино|ν&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;]] (4,0 M[[Электроволт|eV]] + 1,0 MeV)
:2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H + 2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;H → 2[[Гелий-3|&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;He]] + 2[[Фотон|γ]] (5,5 MeV)
:2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;He → [[Гелий-4|&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He]] + 2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H (12,9 MeV)

Бұл реакция нәтижесінде:
:4&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H → &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He + 2e&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; + 2γ + 2ν&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; (26,7 MeV)

Бұл жердегі e&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; [[позитрон]], γ [[гамма]]лық сәулеленген [[фотон]], νe [[нейтрино]], H және He [[сутегі]] мен [[гелий]]дің [[изотоп]]тары. Бұл реакция нәтижесінде бөлінген энергияның шамасы миллиондаған электрон-вольтқа жеткенімен, жалпы энергия мүмкіндігі үшін өте аз мөлшер есептеледі. Әр реткі реакция шығынын қамту үшін барлық қажетті энергия үздіксіз өндіріліп, [[жұлдыз радиациясы]] болып таралып жатады.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left;margin-right:20px;&quot;
|+ Жұлдыз реакциясы үшін қажетті минимал масса:
|-
!элемент
![[Күн массасы|күн&lt;br /&gt;массасы]]
|-
| Сутегі ||style=&quot;text-align: center;&quot;| 0.01
|-
| Гелий ||style=&quot;text-align: center;&quot;| 0.4
|-
| Көміртегі ||style=&quot;text-align: center;&quot;| 4
|-
| Неон ||style=&quot;text-align: center;&quot;| 8
|}

Массасы бұдан ауыр жұлдыздарда  [[катализатор]]ы көміртегі болған [[Көміртегі]]-[[Азот]]-[[Оттегі]] айналысы формасындағы реакция арқылы гелийді бөліп шығарады.&lt;ref name=&quot;synthesis&quot; /&gt;

Массасы 0,5-тен 10 күн массасына дейінгі жұлдыздардың өзегіндегі температура өзгерісі 100 млн кельвинге жеткенде гелий [[бериллий]]ді дәнекер еткен күйде [[үштік алфа барысы]] ({{lang-en|triple-alpha process}}) арқылы көміртегіге айналады:&lt;ref name=&quot;synthesis&quot; /&gt;

:&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He + &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He + 92 keV → [[Бериллий|&lt;sup&gt;8*&lt;/sup&gt;Be]]
:&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He + &lt;sup&gt;8*&lt;/sup&gt;Be + 67 keV → &lt;sup&gt;12*&lt;/sup&gt;C
:&lt;sup&gt;12*&lt;/sup&gt;C → [[Көміртегі-12|&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C]] + γ + 7.4 MeV

Жалпы реакция барысы:
:3&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He → &lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C + γ + 7.2 MeV

Алып массаға ие жұлдыздардағы  ядролық қысымда [[неон]] жану және оттегі жану барысында [[ауыр элемент]]тер пайда болады. Жұлдыздағы термоядролық реакцияның соңғы сатысы [[кремний]] жану барысы болып, нәтижесінде тұрақты изотоп – темір-56 жасалады. Бұдан соң [[Эндотермикалық реакция|эндотермикалық үрдісі]] ({{lang-en|Endothermic process}}) арқылы реакция жалғасып, ол жаңа элемент жасай алмайды да, [[гравитациялық сығылу]] нәтижесінде қалған энергиясын шығарады.

Төмендегі мысалда, массасы Күннен 20 есе жұлдыздың термоядролық реакцияның орындалып біту уақыты көрсетілген. Ол негізгі тізбектегі О жұлдызы, радиусы күннің 8 есесіндей, жарқырауы күннің 62 000 есесіндей.&lt;ref&gt;{{cite journal | author= Woosley, S. E.; Heger, A.; Weaver, T. A. | title=The evolution and explosion of massive stars | journal=Reviews of Modern Physics | year=2002 | volume=74 | issue=4 | pages=1015–1071 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002RvMP...74.1015W  | doi = 10.1103/RevModPhys.74.1015 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto;&quot;
!valign=&quot;bottom&quot;| жанушы&lt;br /&gt;отын
!valign=&quot;bottom&quot;| температура&lt;br /&gt;（млн. K）
!valign=&quot;bottom&quot;| тығыздығы&lt;br /&gt;(kg/cm³)
!valign=&quot;bottom&quot;| жану уақыты&lt;br /&gt;（жыл бірлігі）
|-
|align=&quot;center&quot;| Сутегі
|align=&quot;center&quot;| 37
|align=&quot;center&quot;| 0.0045
|align=&quot;center&quot;| 8.1млн.
|-
|align=&quot;center&quot;| Гелий
|align=&quot;center&quot;| 188
|align=&quot;center&quot;| 0.97
|align=&quot;center&quot;| 1.2 млн.
|-
|align=&quot;center&quot;| Көміртегі
|align=&quot;center&quot;| 870
|align=&quot;center&quot;| 170
|align=&quot;center&quot;| 976
|-
|align=&quot;center&quot;| Неон
|align=&quot;center&quot;| 1,570
|align=&quot;center&quot;| 3,100
|align=&quot;center&quot;| 0.6
|-
|align=&quot;center&quot;| Оттегі
|align=&quot;center&quot;| 1,980
|align=&quot;center&quot;| 5,550
|align=&quot;center&quot;| 1.25
|-
|align=&quot;center&quot;| Күкірт / Кремний
|align=&quot;center&quot;| 3,340
|align=&quot;center&quot;| 33,400
|align=&quot;center&quot;| 0.0315&lt;ref&gt;11.5 күн 0.0315 жылға тең.&lt;/ref&gt;
|}

== Жұлдыздардың каталогтары ==
{{Main|Жұлдыздар каталогы}}
Жұлдыздар каталогы — белгілі бір біртекті сипаттамалары ([[Аспан координаттар жүйесі|координаттары]], [[жұлдыздық шама]]лар, [[Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі|спектрлік кластар]], т.б.) көрсетілген жұлдыздардың тізімі. Алғашқы каталогтар біздің заманымызға дейін пайда бола бастаған. Кез келген жұлдыздар каталогында әрбір жұлдызға белгілі бір нөмір беріледі. Кейбір каталогтар жұлдыздардың тек бір түрін ғана қамтиды, мысалы [[айнымалы жұлдыз]]дардың каталогы, қосаржұлдыздар мен еселік жұлдыздардың каталогы.

== Ең әйгілі жұлдыздар ==
{| class=&quot;standard&quot;
|- style=&quot;font-size: 80%&quot;
! №
! Таңбалануы
! Атауы
! [[Шоқжұлдыз]]
! Көрнеу магнитудасы
! Жерден қашықтығы ([[жарық жылы]])
! Сипаттамасы
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 1
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Сурет:Sun symbol.svg|25px]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Күн (жұлдыз)|Күн]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| Құс жолы
|style=&quot;text-align: center&quot;| −26,72
|style=&quot;text-align: center&quot;| 8,32 ± 0,16 св. мин
| [[Күн жүйесі]]ндегі орталық жұлдыз, [[жер шары]] қатарлы [[ғаламшар]]лар оны тынымсыз айналып жүреді.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 2
|style=&quot;text-align: center&quot;| Центавр α&lt;sup&gt;С&lt;/sup&gt; 
|style=&quot;text-align: center&quot;| Проксима Центавр
|style=&quot;text-align: center&quot;| Центавр шоқжұлдызы
|style=&quot;text-align: center&quot;| +11,09
|style=&quot;text-align: center&quot;| 4,225
| Күнге жақын жұлдыз.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 3
|style=&quot;text-align: center&quot;| Үлкен арлан α
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Сүмбіле]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| Үлкен арлан шоқжұлдызы
|style=&quot;text-align: center&quot;| −1,43
|style=&quot;text-align: center&quot;| 8,58
| Күнді айтпағанда жерден қарағандағы ең жарық жұлдыз.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 4
|style=&quot;text-align: center&quot;| Кіші аю α
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Жетіқарақшы]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Кіші Аю (шоқжұлдыз)]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| +1,97
|style=&quot;text-align: center&quot;| 431,4
| Солтүстіктен көрінетін жетектеуіш жұлдыз.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 5
|style=&quot;text-align: center&quot;| Кеме η
|style=&quot;text-align: center&quot;| —
|style=&quot;text-align: center&quot;| Кеме шоқжұлдызы (Carina)
|style=&quot;text-align: center&quot;| +6,21
|style=&quot;text-align: center&quot;| 7000—8000
| Гипергигант. Ондағы ең жарық жұлдыз күннен 5 млн есе жарық.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 6
|style=&quot;text-align: center&quot;| Сарышаян α 
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Антарес]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| [[Сарышаян (шоқжұлдыз)]]
|style=&quot;text-align: center&quot;| +1,06
|style=&quot;text-align: center&quot;| 604
| Жерге жақын аса жарық және алып жұлдыз. Үлкен телескоппен қарағанда нүкте емес, диск болып көрінеді.&lt;ref&gt;''А. Остапенко.'' [http://nauka.relis.ru/35/0210/35210066.htm Снова на берегах «Молочной реки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506101352/http://nauka.relis.ru/35/0210/35210066.htm |date=2008-05-06 }} // Наука и жизнь. — 2002. — № 10. ISSN 0028-1263&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 7
|style=&quot;text-align: center&quot;| HIP 87937
|style=&quot;text-align: center&quot;| Барнард жұлдызы
|style=&quot;text-align: center&quot;| Жыланшы шоқжұлдызы (Ophiuchus)
|style=&quot;text-align: center&quot;| +9,53
|style=&quot;text-align: center&quot;| 5,963
| Өз өсінде айналуы ең тез жұлдыз есептеледі.
|-
|style=&quot;text-align: center&quot;| 8
|style=&quot;text-align: center&quot;| PSR B1919+21
|style=&quot;text-align: center&quot;| —
|style=&quot;text-align: center&quot;| Түлкі шоқжұлдызы
|style=&quot;text-align: center&quot;| ?
|style=&quot;text-align: center&quot;| 2283,12
| Алғаш ашылған [[пульсар]] жұлдызы. (1967 жылы)
|}

== Адамзат үшін ең маңызды жұлдыз – Күн ==
{{main|Күн (жұлдыз)}}
Күн жерге ең жақын жұлдыз есептеледі, және ол жер энергиясының негізгі қайнар көзі болып табылады. Күн [[Жер]]ге жақын болғандықтан және оның жарығы нұрлы болғандықтан [[күндіз]] басқа жұлдыздар көрінбейді. Тек түнгі ашық аспаннан ғана самсыған жұлдыздарды байқауға болады.

== Карта ==
&lt;imagemap&gt;
Image:Local_Group.svg|frame|center|[[Жергілікті топжұлдыз]] (Әріптерге аялдап, сарыларын түртіп көріңіз)
circle 167 27 20 [[Секстант B]]
circle 120 36 23 [[Секстант A]]
circle 318 239 20 [[Құс жолы]]
circle 289 197 16 [[Арыстан шоқжұлдызы I (Ергежейлі галактика)]]
circle 334 201 15 [[Canes Ергежейлі]]
rect 303 185 318 215 [[Арыстан шоқжұлдызы II (Егрежейлі галактика)]]
circle 357 289 28 [[NGC 6822]]
circle 288 323 24 [[Финикс ергежейлі]]
circle 248 391 35 [[Тукан ергежейлі]]
circle 363 416 20 [[Арлан-Lundmark-Melotte]]
circle 363 383 17 [[Кит ергежейлі]]
circle 369 346 11 [[IC 1613]]
rect 381 335 393 357 [[SagDIG]]
rect 393 335 406 356 [[Суқұйғыш ергежейлі]]
circle 417 304 17 [[Үшбұрыш галактикасы]]
circle 417 254 15 [[NGC 185]]
rect 432 237 447 260 [[NGC 147]]
circle 461 229 17 [[IC 10]]
poly 440 282 455 260 511 259 493 285 [[Андромеда галактикасы]]
poly 450 264 434 265 431 280 442 280 [[Мессье 110|M110]]
circle 295 110 20 [[Арыстан A]]
circle 84 128 20 [[NGC 3109]]
circle 109 149 14 [[Antlia ергежейлі]]
circle 412 332 12 [[LGS 3]]
circle 460 361 21 [[Пегас ергежейлі Сұр галактика|Пегас ергежейлі]]
circle 394 272 14 [[Андромеда II]]
rect 427 279 438 294 [[Андромеда III]]
rect 438 282 450 294 [[Андромеда I]]

desc bottom-left
&lt;/imagemap&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Әдебиет ==
* H.H. Voigt: ''Abriß der Astronomie''. 4. überarb. Aufl. ISBN 3-411-03148-4
* H. Scheffler, Hans Elsässer: ''Physik der Sterne und der Sonne''. 2. überarb. Aufl. ISBN 3-411-14172-7
* Rudolf, A. Weigert: ''Stellar structure and evolution''. 2nd corr. ed., ISBN 3-540-50211-4 (englisch) {{en}}
* N. Langer: ''Leben und Sterben der Sterne''. Originalausgabe, Becksche Reihe, München 1995, ISBN 3-406-39720-4
* D. Prialnik: ''An Introduction to the Theory of Stellar Structure and Evolution''. Cambridge University Press 2000, ISBN 0-521-65065-8 (hardback), ISBN 0-521-65937-X (paperback) {{en}}
* Pickover, Cliff (2001). The Stars of Heaven. Oxford University Press. ISBN 0-19-514874-6.  {{en}}
* Gribbin, John, Mary Gribbin (2001). Stardust: Supernovae and Life—The Cosmic Connection. Yale University Press. ISBN 0-300-09097-8.  {{en}}
* Hawking, Stephen (1988). A Brief History in Time. Bantam Books. ISBN 0-553-17521-1. {{en}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Category:Stars|Жұлдыз}}
* [http://science.howstuffworks.com/star1.htm How Stars Work] at HowStuffWorks
* [http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html Star, World Book @ NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050508094147/http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html |date=2005-05-08 }}
* [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-fid.pl Query star by identifier, coordinates or reference code]. Centre de Données astronomiques de Strasbourg
* [http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp How To Decipher Classification Codes]. Astronomical Society of South Australia
* [http://www.astronet.ru/db/map/ Карта звёздного неба]
* {{cite web | last=Kaler | first=James | title=Portraits of Stars and their Constellations | publisher=University of Illinois | url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | title=Query star by identifier, coordinates or reference code | work=SIMBAD | publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-fid | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | title=How To Decipher Classification Codes | publisher=Astronomical Society of South Australia | url=http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | display-authors=1 | last1=Prialnick | first1=Dina | last2=Wood | first2=Kenneth | last3=Bjorkman | first3=Jon | last4=Whitney | first4=Barbara | last5=Wolff | first5=Michael | last6=Gray | first6=David | last7=Mihalas | first7=Dimitri | title=Stars: Stellar Atmospheres, Structure, &amp; Evolution | date=2001 | publisher=University of St. Andrews | url=http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html | accessdate=2010-08-20 }}

{{таңдаулы мақала}}
{{Жұлдыздар}}

[[Санат:Астрономиялық нысандар]]
[[Санат:Жұлдыз астрономиясы]]
[[Санат:Астрофизика]]
[[Санат:Жұлдыздар]]</text>
      <sha1>bwqio870l4vff65zw5qw28mqq6ari1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27927</id>
    <revision>
      <id>3659827</id>
      <parentid>3617615</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>Ғылыми дәрежелері бөліміндегі тізім пішімі түзетілді</comment>
      <origin>3659827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30647" sha1="sqabwwk9lqb31wm0g2325iq7qah7ifr" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 25.02.1956 
 |Туған жері           = {{туғанжері|Шиелі ауданы|Шиелі ауданында}}, [[Қызылорда облысы]]
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     =  
 |Азаматтығы             = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Ғылыми аясы            = [[математика]]
 |Жұмыс орны             = 
*[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]]
*Математика және математикалық модельдеу институты
 |Ғылыми дәрежесі        = физика-математика ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы           = Қазақстан ұлттық ғылым академиясының академигі
 |Альма-матер            = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]
 |Ғылыми жетекші         = [[Алексей Иванович Кострикин]]
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = Төртқара және Төрткен алгебралары 
 |Марапаттары            = 
*Гумбольд степендиаты
*Әл-Хорезми сыйлығы
*[[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|ҚР Мемлекеттік сыйлығы]]
*Дүниежүзілік ғылым академиясының мүшесі (TWAS Fellow)
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = http://asqar.org/
 |Уикиқайнар             = 
}}
'''Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев''' ([[25 ақпан]] [[1956 жыл]]ы, [[Қызылорда облысы]], [[Шиелі ауданы]], [[Шиелі (Қызылорда облысы)|Шиелі]] кенті) – белгілі қазақстандық ғалым және қоғам қайраткері, [[физика]]-[[математика]] ғылымдарының докторы (1988), [[профессор]] (1990), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан ҰҒА]]-ның академигі, 12-шақырылған Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің және 13-шақырылған Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесінің депутаты.

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Асқар Жұмаділдаев 1956 жылы Қызылорда облысындағы Шиелі қыстағында дүниеге келген. Асқар Жұмаділдаевтың арғы атасы Шоң өңірге белгілі адам болған. Шоңның [[Сырдария|Сырдария өзенінің]] бойындағы Көтентоғай жерде үлкен үйі болған екен және [[Болыс (лауазым)|болыс]] қызметін атқарған. Күштеп ұжымдастыру кезінде Шоңның ұрпақтары құғын-сүргінге ұшырайды да, барлық мүлкі кәмескеленеді. Асқардың атасы Жұмаділдә бала-шағасын алып, [[Өзбекстан]]ға қашуға мәжбүр болады. Жұмаділдә және оның жанұясы күн көру үшін түрлі қара жұмыстар жасауға тура келеді. Кейінрек [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қайтыс болғаннан кейін Жұмаділдә Қызылорда облысына қайтып келеді. Алайда, Жұмаділдәның Өзбекстанда туған немерелерінің барлығының ғұмыры қысқа болады. Қазақстанға қайтып келгеннен кейін туған алғашқы немересі Асқар Жұмаділдаев екен. Қазақтың дәстүріне сәйкес, Жұмаділдә Асқарды өзінің бауырына басып алады. &lt;br /&gt;
Асқар Жұмаділдаев 1962 жылы №299 темiржол төртжылдық бастауыш мектебiне, 1966-69 жылдары №45 Октябрьдiң 14 жылдығы атындағы қазақ орта мектебiнде білім алады. Кейінрек 1970-72 жылдары Алматыдағы №56 Сатпаев атындағы физика-математика мектеп-интернатында оқыды. Кейiн физика-математика кластары негiзiнде жаңа мектеп ғимараты салынып, [[Республикалық физика-математика мектебі|Республикалық физика-математика мектебi]] болып қайта құрылды. Мектепте жүргенiнде талай қалалық, республикалық және бүкiлодақтық физика-математикаға қатысты жарыстарға қатысып, талай рет жүлдегер атанды.&lt;ref&gt;[https://www.egemen.kz/2016/02/24/25834 Алгебрадағы Асқар асуы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116161527/https://www.egemen.kz/2016/02/24/25834 |date=2017-01-16 }}&lt;/ref&gt;
 
=== Еңбек жолы ===
1980 – 90 жылдары Математика және механика институтында (қазіргі Математика институты) кіші, аға, жетекші ғылым қызметкер болды. 1990 жылдан сол институтта алгебра лабораториясының меңгерушісі. Жұмаділдаевтің негізгі ғылым-зерттеу еңбектері Ли алгебрасының когомология теориясына арналған. Ол оң сипаттамалы Ли алгебрасының когомологиялары мен деформацияларын және олардың қолдануын зерттеген. Векторлық өріс алгебрасының бөлшектенбейтін кеңеюін есептеген. Ассоциативті емес алгебраның тепе-теңдіктерін тапты. Ол – 12-сайланған [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

=== Ғылыми дәрежелері ===
* 1981 ж. — физика-математика ғылымдарының кандидаты (КСРО Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, [[Мәскеу]])
* 1988 ж. — физика - математика ғылымдарының докторы (КСРО Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, [[Ленинград]] бөлімі). Тақырыбы: ''Оң характеристикалы Ли алгебраларының когомологиялары және оның қолданылулары''. Ғылыми жетекшісі: Алексей Кострикин
* 1990 ж. — [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің профессоры
* 1995 ж. — ҚР Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі
* 2004 ж. — ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі

=== Шетелден алған шақыртулары ===
* 1988 – Гамбург университеті (2 ай)
* 1995-1996 – Мюнхен университеті (18 ай)
* 1997, 1998, 1999 – Бильфельд университеті (4 ай)
* 1997 – Ньютон институты, Кембридж, Ұлыбритания (4 ай)
* 1998, 2001, 2002, 2003 – Теориялық физиканың халықаралық орталығы, Триест, Италия, (9 ай)
* 1998, 1999 – Миттаг-Лефлер атындағы математика институты, [[Швеция]] (9 ай)
* 1999 – Киото университеті, [[Жапония]] (1 ай)
* 2000-2001, 2002, 2003 – Стокгольм университеті, [[Швеция]] (6 ай)
* 2000 – Оксфорд университеті, [[Ұлыбритания]] (1 ай)
* 2001 – Филдс институты, [[Торонто]], Канада (1 ай)
* 2001, 2002, 2003, 2005 – Жоғарғы ғылыми зерттеулер институты, [[Бюр-сюр-Иветт]], [[Франция]] (5 ай)
* 2002 – Эрвин Шрёдингер атындағы Математикалық физика халықаралық институы, [[Вена]], [[Аустрия|Австрия]], (1 ай)
* 2005 – Макс-Планк атындағы математика институты, [[Бонн]], [[Германия]] (3 ай)

== Марапаттары мен гранттары ==
Асқар Серқұлұлының ғылыми қызығушылықтары әралуан: Ли алгебраларының теориясы, ассоциативті емес алгебралар теориясы және комбинаторика. Жүз жылдан астам бұрын Софус Ли екі векторлық өрістің композициясы міндетті түрде векторлық өріс болмайтынын, бірақ олардың коммутаторы векторлық өріс болатынын байқады. Бұл қағидат Ли алгебралары мен Ли топтары теориясының негізін құрайды. Асқар Жұмаділдаев Ли құрылымы көпөлшемді жағдайға да жалпыланатынын байқады. Егер n-өлшемді көпбейнедегі векторлық өрістердің саны n+1 саны квадратынан үшке ауытқитын болса, онда ((n+1)^2-3)- векторлық өрістің кососимметриялық қосындысы қайтадан векторлық өріс болады. Софус Лиден кейін 150 жыл өткен соң ашылған осы тамаша жаңалық, Ли алгебраларының көпөлшемді нұсқалары геометрия мен физикада мүмкін екенін және олардың болашақта ашылар жаңалықтардың қайнар көзі болатынын көрсетеді.

Автор жетістігі тақырыбына немес проблемасына қатысты әлемде немесе қазақстандық 3-тен кем емес авторларды тізіңіз және олардың байланыстығын ашып жазыңыз; (яғни кімдер айналысқан, қалай айналысқан, қандай еңбектері бар)
Джекобсон кез келген Ли модулярлы алгебрасының жіктелмейтін модулі бар екенін дәлелдеген. Селигман кез келген модулярлы ақырлы өлшемді Ли алгебрасының ноль емес, когомологиялы модулі бар екені туралы гипотеза жасайды. Асқар Жұмаділдаев Селигманның гипотезасының дұрыстығын дәлелдейді. Оның нәтижелері сонымен бірге, Ли модулярлы алгебраларының когомологиясы анағұрлым күрделірек құрылғанын және зерттеуге қиынырақ екенін танытты.

== Қызықты деректер ==
* Қазақстан тәуелсiздiгi деклорациясын, Қазақстан тәуелсiздiгi туралы заңды, Қазақстанның тұңғыш конституциясын, тұнғыш мемлекеттiк рәмiздерді қабылдаған депутаттардың бірі 
* &quot;Болашақ&quot; бағдарламасы туралы Президентке ұсыныс айтқан
* Қазақстан конституциясында Қазақстан президентi қазақ тiлiн жетiк меңгеру керек деген ұсынысты алғашқы рет енгізген 
* Тұңғыш Қазақстан Президентiнiң жалақысын есептеген

==Selected Publications==
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/1.pdf Dzhumadildaev A.S., Yeliussizov D. Walks, partitions, and normal ordering]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //  Electronic J. Combin., 22(4)(2015), \#P4.10, 23 pages.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/2.pdf Dzhumadildaev A.S., Yeliussizov D. Path decompositions of digraphs and their applications to Weyl algebra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202070334/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/2.pdf |date=2017-02-02 }} // Advances in Applied Mathematics. – 2015. – V. 67. – P. 36-54.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/3.pdf Dzhumadildaev A. S., Ismailov N. A.	S-n- and GL(n)-module structures on free Novikov algebras]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  // Journal of Algebra. – 2014. – V. 416. – P. 287-313.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/4.pdf Dzhumadildaev A.S. 2p-Commutator on differential operators of order p]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Letters in Mathematical Physics. – 2014. – V. 104, No.7. – P. 849-869.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/5.pdf Dzhumadildaev A.S., Omirov B.A., Rozikov U.A. On a class of evolution algebras of &quot;chicken&quot; population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075732/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/5.pdf |date=2017-02-02 }} // International Journal of Mathematics. – 2014. – V. 25, No.8. – P. 849-869.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/6.pdf Dzhumadildaev A.S., Yeliussizov D. Stirling permutations on multisets]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // European Journal of Combinatorics. – 2014. – V. 36. – P. 377-392.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/7.pdf Dzhumadildaev A.S. The Dynkin theorem for multi linear Lie elements]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Journal of Lie Theory. – 2013. – V. 23, No.3. – P. 795-801.	
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/8.pdf Dzhumadildaev A.S. , D. Yeliussizov Power sums of binomial coefficients]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // J. Integer Seq.V. 16-2013, art. 13.1.4
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/9.pdf Dzhumadildaev A.S., Zusmanovich P. The alternative operad is not Koszul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075538/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/9.pdf |date=2017-02-02 }} // Experimental Mathematics. – 2011. – V. 20, No.2. – P. 138-144.	
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/10.pdf Dzhumadildaev A. S. Worpitzky identity for multipermutations]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Mathematical Notes – 2011. – V. 90, No.3. – P. 448-450.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/11.pdf Dzhumadildaev A.S. Lie expression for multi-parameter Klyachko idempotent]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Journal of Algebraic Combinatorics. – 2011. – V. 33, No.4. – P. 531-542.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/12.pdf Dzhumadildaev A.S. Codimension growth and non-Koszulity of Novikov operad]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Communications in Algebra. – 2011. – V. 39, No.8. – P. 2943-2952.	
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/13.pdf Dzhumadildaev A.S. Jordan elements and left-center of a free Leibniz algebra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081431/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/13.pdf |date=2017-02-02 }} // Electronic Research Announcements in Mathematical Sciences. – 2011. – V. 18, – P. 31-49.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/14.pdf Dzhumadildaev, N. Ismailov, K. Tulenbaev Free bicommutative algebras]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Serdica Math, V. 37-2011- pp.&amp;nbsp;25–44.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/15.pdf Dzhumadildaev A.S., Zusmanovich P. Commutative 2-cocycles on Lie algebras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075726/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/15.pdf |date=2017-02-02 }} // Journal Of Algebra. – 2010. – V. 324, No.4. – P. 732-748.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/16.pdf Dzhumadildaev A.S. On the Hesse-Muir formula for the determinant of the matrix A (n-1) B (2)]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Mathematical Notes. – 2010. – V. 87, No.3. – P. 428-429.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/17.pdf Dzhumadildaev A.S. MacMahon's theorem for a set of permutuations with given descent indices and right-maximal records]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Electronic Journal of Combinatorics. – 2010. – V. 17, No.1. – R34.	
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/18.pdf Dzhumadildaev A.S. Anti-commutative algebras with skew-symmetric identities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075649/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/18.pdf |date=2017-02-02 }} // Journal of Algebra and its Applications. – 2009. – V. 8, No.2. – P. 157-180.	
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/19.pdf Dzhumadildaev A.S. 10-commutators, 13-commutators and odd derivations]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Journal of Nonlinear Mathematical Physics. – 2008. – V. 15, No.1. – P. 87-103.  	
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/20.pdf Dzhumadildaev A.S. q-Leibniz algebras]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Serdica Math. J., V.34 - 2008, 415-440.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/21.pdf Dzhumadildaev A.S. Algebras with skew-symmetric identity of degree 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081440/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/21.pdf |date=2017-02-02 }} // J.Math. Sci,  V.161-2009- No.1, p.&amp;nbsp;11-30
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/22.pdf Dzhumadildaev A.S., K.M. Tulenbaev Exceptional 0-Alia Algebras]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // J. Math. Sci., V.161-2009- No.1,  p.&amp;nbsp;37-40.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/23.pdf Dzhumadildaev A.S. The n-Lie property of the Jacobian as a condition for complete integrability]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Siberian Mathematical Journal. – 2006. – V. 47, No.4. – P. 643-652.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/24.pdf Dzhumadildaev A.S., Tulenbaev K.M. Engel theorem for Novikov algebras]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Communications in Algebra. – 2006. – V. 34, No.3. – P. 883-888.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/25.pdf Dzhumadildaev A.S. n-Lie structures that are generated by Wronskians]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Siberian Mathematical Journal. – 2005. – V. 46, No.4. – P. 601-612.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/26.pdf Dzhumadildaev A.S. Zinbiel algebras under q-commutator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081449/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/26.pdf |date=2017-02-02 }} // Fundamental and Applied Math. V.11-2005- No.3, 57-78.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/27.pdf Dzhumadildaev A.S., Tulenbaev K.M. Nilpotency of Zinbiel algebras]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Journal of Dynamical and Control Systems. – 2005. – V. 11, No.2. – P. 195-213.	
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/28.pdf Dzhumadildaev A.S. Hadamard invertible matrices, n-scalar products, and determinants]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Mathematical Notes. – 2005. – V. 77, No.3. – P. 440-443.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/29.pdf Dzhumadildaev A.S. Special identity for Novikov-Jordan algebras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075907/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/29.pdf |date=2017-02-02 }} // Communications in Algebra. – 2005. – V. 33, No.5. – P. 1279-1287.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/25.pdf n-Lie Structures That Are Generated by Wronskians]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Sibirskii Matematicheskii Zhurnal, V.46-2005, No. 4, pp.&amp;nbsp;759–773, 2005 =engl. transl. Siberian Mathematical Journal, {\bf  46}(2005), No.4, pp.&amp;nbsp;601 – 612= Preprint available math.RA/0202043
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/30.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081433/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/30.pdf |date=2017-02-02 }} Dzhumadildaev A.S. Representations of vector product n-Lie algebras] // Communications In Algebra. – 2004. – V. 32, No.9. – P. 3315-3326.	
*Dzhumadildaev A.S. N-commutators // Commentarii Mathematici Helvetici. – 2004. – V. 79, No.3. – P. 516-553.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/32.pdf Dzhumadildaev A.S., K.M. Tulenbaev  Filiform Leibniz dual algebras]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // International Conference Humboldt-Kolleg II, october 24-16, 2004, p.&amp;nbsp;62-63.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/33.pdf Dzhumadildaev A.S. Novikov-Jordan algebras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075505/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/33.pdf |date=2017-02-02 }} // Communications In Algebra. – 2002. – V. 30, No. 11. – P. 5207-5240.
*Dzhumadildaev A.S. Identities and derivations for Jacobian algebras//“Quantization, Poisson brackets and beyond&quot;,Contemp. Math. v.315, 245-278, 2002. Preprint available math.RA/0202040
*Dzhumadildaev A.S., C. Lofwall Trees, free right-symmetric algebras, free Novikov algebras and identities // Homology, Homotopy and Applications, V. 4-2002, No.2(1), 165-190.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/34.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075517/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/34.pdf |date=2017-02-02 }} Dzhumadildaev A.S. Jacobson formula for right-symmetric algebras in characteristic p] // Communications In Algebra. – 2001. – V. 29, No.9. – P. 3759-3771.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/35.pdf Dzhumadildaev A.S., Abdykassymova S.A. Leibniz algebras in characteristic p] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075710/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/35.pdf |date=2017-02-02 }} // Comptes Rendus de L Academie des Sciences Serie I-Mathematique. – 2001. – V. 332, No. 12. – P. 1047-1052.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/36.pdf Dzhumadildaev A.S., Davydov A.A. Factor-complex for Leibniz cohomology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075729/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/36.pdf |date=2017-02-02 }} // Communications In Algebra. – 2001. – V. 29, No. 9. – P. 4197-4210.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/37.pdf Dzhumadildaev A.S. Minimal identities for right-symmetric algebras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081425/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/37.pdf |date=2017-02-02 }} // Journal of Algebra. – 2000. – V. 225, No.1. – P. 201-230.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/38.pdf Dzhumadildaev A.S., A.I. Kostrikin Modular Lie algebras: new trends]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Algebra (Proc. Kurosh Conf. may, 1998), Walter de Gruyter, p.&amp;nbsp;181-203, 2000.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/39.pdf Dzhumadildaev A.S. Cohomologies of colour Leibniz algebras: pre-simplicial approach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081422/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/39.pdf |date=2017-02-02 }} // Lie Theory and its Applications III, (Clausthal, 11-14 july 1999), World Sci., 124-136, 2000.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/37.pdf Dzhumadildaev A.S. Cohomologies and deformations of right-symmetric Algebras]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // J.Math. Sci, V. 93-1999, No. 6, 1836-1876. Preprint available math.DG/9807065.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/41.pdf Dzhumadildaev A.S. Symmetric (co)homologies of Lie algebras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075618/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/41.pdf |date=2017-02-02 }} // Comptes Rendus de l'Académie des Sciences - Series I - Mathematique.  – 1997. – V. 324, No. 5. – P. 497-502.
*Dzhumadildaev A.S. Cosmologies and deformations of semiprime sum of Lie algebras // Doklady Akademii Nauk. – 1997. – V. 355, No. 5. – P. 586-588.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/42.pdf Dzhumadildaev A.S. Virasoro Type Lie algebras and deformations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075830/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/42.pdf |date=2017-02-02 }} // Zeitschrift für Physik C-Particles and Fields.¬ – 1996. – V. 72, No. 3. – P. 509-517.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/43.pdf Dzhumadildaev A.S. Odd central extensions of Lie superalgebras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081446/http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/43.pdf |date=2017-02-02 }} // Functional Analysis and its Applications. – 1995. – V.29, No.3. – P.202–204.
*Dzhumadildaev A.S. Differentiations and central extensions of Lie algebra of formal pseudo-differential operators // Algebra i Analis, {\bf 6}(1994), No.1, p.&amp;nbsp;140-158=engl.transl. St.Petersbourg Math.J. {\bf 6}(1995), No.1, p.&amp;nbsp;121-136.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/44.pdf Dzhumadildaev A.S. Central extensions of infinite-dimensional Lie-algebras]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Functional Analysis and its Applications. – 1992. – V. 26, No.4. – P.247–253.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/45.pdf Dzhumadildaev A.S. Cohomology of truncated coinduced representations of Lie-algebras of positive characteristic]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Mathematics of the USSR-Sbornik. – 1990. – V. 66, No.2. – P.461–473.
*Dzhumadildaev A.S. Integral and mod p-cohomologies of the lie-algebra W1 // Functional Analysis and its Applications. – 1988. – V. 22, No.3. – P. 226–228.
*Dzhumadildaev A.S. On a Levi theorem for lie-algebras of characteristic-p // Russian Mathematical Surveys. – 1986. – V. 41, No.5. – P. 139–140.	
*Dzhumadildaev A.S. 2-cohomologies of nilpotent subalgebra of Zassenhaus algebra // Izvestiya vysshikh uchebnykh zavedenii Matematika. – 1986. – No.2. – P. 59– 61.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/46.pdf Dzhumadildaev A.S. Central extensions of Zassenhaus algebra and their irreducible representations]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Math.USSR Sb., V. 54-1986, p.;457-474.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/47.pdf Dzhumadildaev A.S. Generalized casimir elements]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Mathematics of the USSR-Izvestiya. – 1986. – V. 49, No.5. – P. 391–400.
*Dzhumadildaev A.S. Central extensions of the zassenhaus algebra and their irreducible representations // Mathematics of the USSR-Sbornik. – 1985. – V.126, No.3. – P. 457–474.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/48.pdf Dzhumadildaev A.S. Simple Lie-algebras with a subalgebra of codimension one]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Russian Mathematical Surveys. – 1985. –V. 40, No.1. – P. 215– 216.
*[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/49.pdf Dzhumadildaev A.S. On the cohomology of modular Lie-algebras]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Mathematics of the USSR-Sbornik. – 1982. – V. 119, No. 1. – P. 127–143.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{уики}}

[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Республикалық физика-математика мектебінің түлектері]]
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің 13-шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>sqabwwk9lqb31wm0g2325iq7qah7ifr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхтарбай Өтелбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30807</id>
    <revision>
      <id>3659835</id>
      <parentid>3385699</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>Шығармалар бөліміндегі библиографиялық жазылу реттелді</comment>
      <origin>3659835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5431" sha1="mmh610phn3h2hf3y9zc5w33865k5dr9" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Мұхтарбай Өтелбаев
 |Шынайы есімі           =
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 3.10.1942
 |Туған жері           = [[Жамбыл облысы]], [[Қордай ауданы]]
 |Азаматтығы             = {{Flagicon|Kazakhstan}}
 |Ғылыми аясы            = Математика
 |Жұмыс орны             = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] 
 |Ғылыми дәрежесі        = Физика-Математика ғылымдарының докторы, профессор
 |Альма-матер            = Мәскеу мемлекеттік университеті
 |Несімен белгілі        = Навье-Стокс теңдеуін шешті
 |Марапаттары            = [[Сурет:Eren_enbegi_ushin.jpg|23px]] [[Ерен еңбегі үшін (2012)]]
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
}}
'''Мұхтарбай Өтелбаев''' ([[3 қазан]] [[1942 жыл]], [[Жамбыл облысы]], [[Қордай ауданы]] [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер]]) – физика-математика ғылымының докторы ([[1978]]), профессор ([[1982]]), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі ([[2003]]).
== Өмірбаяны ==
[[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;
* [[1969]] [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]н бітірген.
* [[1973]]–[[2000]] жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика ғылым-зертттеу институтында, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-да]], Жамбыл педагогикалық институтында, Қарағандыдағы Қолданбалы математика ғылымының зерттеу институтында, [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ-да]] ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысып, басшылық қызметтер атқарды.
* [[1993]]–[[1995]] жылдары ҚР Министрлігі Кабинет жанындағы [[Ұлттық аэроғарыш агенттігі]]нің аэрогидродинамика бөлімінің бастығы болды.
* [[2000]] жылдан Еуразия ұлттық университететінде ғылыми-зертеу ортасының жетекшісі, [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нің Қазақстандағы бөлімшесі директорының орынбасары қызметін атқарады.

== Ғылыми еңбектері ==
Негізгі ғылыми еңбектері '''функционалдық анализ''' және оның қолданыстарына, '''дифференциалдық операторлардың спектрлік теориясына''', '''функционалдық кеңістік теориясына''', '''есептеу математикасына''', '''шекаралық есептердің жалпы теориясына''' арналған. '''160-тан''' астам ''ғылыми жарияланымның'', оның ішінде '''2 монографияның''' авторы. '''5''' патенттің иегері.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы,  7 том&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Весовые функциональные пространства и спектр дифференциальных операторов (соавтор), М., 1988;
* Оценки спектра оператора Штурма-Лиувилля, А.-А., 1990.
* Ақпарат қорғау мен криптография негіздері. — Астана, 2003 ж.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:3 қазанда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>mmh610phn3h2hf3y9zc5w33865k5dr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шірік-Рабат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32089</id>
    <revision>
      <id>3660018</id>
      <parentid>3484687</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3660018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25954" sha1="7ht3mjr8btk89cvbdag985xk2m9lll6" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Шірік-Рабат
|сурет         = Шірік-Рабат қалашығы.jpg
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = &lt;small&gt;Шірік-рабат қалашығы. Жоғарыдан түсірілген оңтүстік-шығыс көрінісі&lt;/small&gt;.
|Мәртебесі     = Республикалық маңызы бар ескерткіш
|Мемлекет      = 
|Қазіргі жері  = {{KAZ}}, [[Қызылорда облысы]]
|Қалануы       = б. з. б. IV-II ғасырлар және б. з. X-XIII ғасырлар аралығы
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = 
|Халық саны    = 
|Қиралды       =  
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 05|lat_sec = 11
  |lon_dir = E |lon_deg = 62|lon_min = 54|lon_sec = 50
  |region        = 
  |CoordScale    = 
 |Позициялық карта 1 = Қазақстан
  |ПозКарта 1 ені    = 
  |crosses180        = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Шірік-Рабат''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген шамамен б. з. б. IV-II ғасырлар және б. з. X-XIII ғасырлар аралығында өмір сүрген көне қаланың орны, археологиялық ескерткіш. 

== Орналасқан жері ==
[[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] [[Көмекбаев ауылы|Көмекбаев]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 87 км жерде, [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадария]] арнасының сол жақ жағалауындағы ең биік төбенің үстіне орналасқан. 

== Зерттелуі ==
[[1946 жыл|1946]] жылы [[Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы]] (жетекшісі [[Сергей Павлович Толстов|С.П. Толстов]]) тауып, [[1948 жыл|1948]]-[[1949 жыл|49]] жылдары қайта зерттеген.&lt;br&gt;
[[1957 жыл|1957]]-[[1958 жыл|58]] жылдары Ю.А. Рапопорт пен С.А. Трудновскаялардың жетекшілігімен жүргізілген қазба жұмыстары ескерткіштің пайда болу мерзімін анықтауға, ол туралы толық түсінік беруге мүмкіндік жасады.&lt;br&gt;
[[2004 жыл|2004]] жылдан мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасына сай Шірік-Рабат археологиялық экспедиция (жетекшісі Ж. Құрманқұлов) зерттеуді жалғастыруда.

== Қалашық құрылымы, сипаты мен табылған заттар ==
Төбенің аумағы 850×600 м, сопақша. Етегі екі қатар дуалмен және ені 30-40 м, тереңдігі 3-4 м ормен қоршалған. Қорғанға кірер қақпалар оңтүстік мен батыс жағында. Қала бірнеше рет қайта тұрғызылған.&lt;br&gt;
Ең көне кезеңде (б. з. б. IV-III ғасырлар) төбенің биік жеріне сол жерді мекен еткен патшалар жерленген 6 оба мен сыртын топырақтан үйген қорған салынған. Оңтүстік жағында жаугершілік кезде паналайтын және обаларды қорғаушылар тұрған бекініс-үйлер болған. Сәл кейінірек б. з. б. III-II ғасырларда қам кірпіштен өрілген үлкен сағана және бірнеше мазарлар мен жер асты катакомбалары салынған. Бірақ б. з. б. II ғасырда Жаңадария суының тартылуына байланысты қала өз тіршілігін тоқтатқан. Тек б. з. IX-XIII ғасырлар аралығында өзен суы толысып, қайта жанданды. 
Биік төбедегі бекініс көне қалашықта әркезеңнің іздері бар. Түгелге жуық сақталған бекіністің оңтүстік жарты қабырғасы едәуір кейін тұрғызылған. Сол кезде кейінгі кездің тікбұрышты қорған құрылысы болған. Тұтастай алғанда, ескерткіштің пайда болу уақыты аса ұзаққа созылмаған – б. з. д. V-II ғасырларда тұрғызылған.&lt;br&gt;
Шірік-рабат екінші рет XII ғасырда жасалған. Қалашық айналасы терең ормен қоршалған, бекіністің сыртқы қабырғасы қатты бүлінген, ішкі қабырғаға ені 1,8 м атқыштар галереясы орналасқан. Қабырғаға да, мұнараларға да атыс ойықтары салынған.&lt;br&gt;

=== Қорғандар ===
Бұл ескерткіштер кешенінің ең көнесі – қорғандар. Жалпы алты қорған табылды, олардың төртеуі ең көне қорғандар болып шықты. Осылардың біріне қазба жұмысы жүргізілді, бірақ ол тоналған сияқты, аздаған қышқалдықтары ғана табылды. Осы жерден балдағы жалпақ, жүзі енді темір семсер табылды. Бұлардың бәрі б. з. д. V ғасыр мен IV ғасыр аралығына жатады. Қорғаннан табылғандардың қатарында ұшы қоладан құйылған, үш қауырсынды, скифтер типіндегі аздаған бөлігі алтындалған жебе бар. Осы заттарға қарап қорған б. з. д. V-IV ғасырларға жатуы мүмкін деген болжам жасалды.

=== Жерлеу құрылыстары ===
Қазба жұмыстары кезінде табылған жерлеу құрылыстары өте ерте заманда тоналған. Қазылған бірінші обаның биіктігі 3,5 м, диаметрі 60 м-ге жуық, ортасындағы диаметрі 30 м-ге жуық үлкен шұңқыры бар. Обаның ортасынан аумағы 7,5×7,5 м, тереңдігі 2,5 м қабір шұңқыры мен оңтүстік жағынан оған кіретін ұзын дәліз (ұзындығы 15 м) табылды. Қабір ішінен жалпақ темір семсер, үш қырлы ұңғылы қола жебе ұшы, жарты цилиндр тәрізді алтын бұйым табылды. Бұл заттар обаның көне екендігін, яғни б.з.б. [[IV-V|5–4]] ғасырларда салынғанын көрсетеді. Сырт жағынан дәліздің басталар тұсынан орта ғасырларда жерленген 10 адамның қабірі аршылды. Олар қосымша затсыз көмілген.

Сонымен қатар екінші кезеңге жататын үш түрлі жерлеу құрылысы зерттелді. Ең үлкені – қаланың шығыс бөлігі қам кірпіштен салынған. Сақталған диаметрі 38,5, биіктігі 8,4 м. Оның іші бір-біріне өтетін дәліздері бар төрт бөлмеге бөлінген. Олардың аумағы бірдей 6×6 м, ұзындығы 10 м, ені 1,7 м. Бөлменің іргелерінен бірқатар алтын әшекей бұйымдар табылды. Олардың ішіндегі бірнеше үш қырлы қола және темір жебе ұштары, темір пышақ, тотығып кеткен қанжарлар мазардың шамамен б. з. б. IV ғасырдың аяғы немесе б. з. б. IV-III ғасырлар аралығында салынғанын көрсетеді. Бұл жерде табылған аса бір құнды бұйым ауыр қаруланған жауынгер ([[катафрактарий]]) сауытының бір бөлігі. Осы темір пластиналар арқылы сақ-апасиак жауынгерінің сауытын жаңғыртуға мүмкіндік туды.&lt;br&gt;
Зерттелген екінші мазар кішірек шаршы (19,5×19 м) бейнелі, сыртқы қабырғасының қалыңдығы 5-5,5 м, қам кірпіштен соғылған. Табылған темір садақ ұшы мен керамика сынықтары бұл мазардың шамамен б. з. б. III-II ғасырларда салынғанын көрсетеді.&lt;br&gt;
Жерлеу құрылыстарының үшінші түрі қаланың нақ ортасындағы үлкен обалар арасындағы ашық алаңнан табылды. Жер үстінде диаметрі 18-20 м, тереңдігі 0,5 м-ге жететін таяз шұңқырлар байқалып, соның екеуі зерттелді. Біріншісінде тереңдігі 5 м-ге жуық төртбұрышты қабір шұңқырының шығыс және батыс жағынан катакомбаға ұқсас жерлеу камералары салынып, аузын қам кірпіштермен өріп бекіткен. Ішінен үш адамның сүйегі табылды. Оның бірі белінде белбеуі, оған ілінген ұзын темір семсері мен пышағы бар ер адам, одан әрі іргеге қарай бір әйел және ер адам бірінің үстіне бірі қойылыпты. Бәрі де қымбат бұйымдармен әшекейленіп жерленген.

Сондай-ақ оба ішінен тас, алтын моншақтар, жапсырмалар, т.б. табылды. Олардың ең құндысы – жауынгердің бас жағына қойылған керамика ыдыстың бүйіріндегі бес таңбадан тұратын жазу мен шебердің өзіндік белгісі. Бұл жазу [[Сыр]] бойынан табылған б. з. б. IV-II ғасырлардағы ең көне жазу үлгілерінің бірі. Әлі оқылмаған. Дегенмен, көне соғды және [[Есік обасы]]нан табылған жазуларға ұқсас.&lt;br&gt;
Қалған қабірлер түгел тоналған, қабірдегі адам сүйектері мен заттар шашылып қалған. Шірік-Рабат қазбалары [[Тұран ойпаты]]н б. з. б. I-мыңжылдықта мекендеген сақ, массагет тайпаларының мәдениеті мен шаруашылығының Оңтүстік [[Хорезм]], одан арғы [[Ахемен әулеті]] билеген парсы елдерімен тығыз байланыста өрбіп, аса жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Қазіргі кезде көп бөлмелі үйдің 300 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; алаңы аршылған. Қазылған жерден төрт бөлме шықты. Олардан әр түрлі деңгейде хумдар, көзелер, құтылар, сырты мен іші шыны бояумен сырланған ыдыс сынықтары, ошақ, тандыр және ташнау табылды. Бұл заттардың жасалу мерзімі шамамен IX-XII ғасырлар.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

=== Табылған заттар ===
Б. з. д. IV ғасыр аяғына немесе IV пен III ғасырлар аралығына жатқызылатын дөңгелек қабір құрылысын қазу барысында әртүрлі құнды мәліметтер қолға түсті. Екі шағындау үш қалақты ұштығы бар скифтер типіндегі жебе, ұсақ темір үш қалақты ұштығы бар ерте сарматтық жебе, қайқы темір пышақ және бүлінген қанжар, темір айылбастардың қалдықтары табылды. Сондай-ақ алтынмен айналдыра із түсірілген темір ілгек, піл сүйегінен істелген тарақ қалдықтары, оттан қатты бүлінген шыныдан және тастан, сонымен бірге бірнеше ірі цилиндр тәрізді ляпис-көк тастан істелген моншақтар, алтын жіппен тігілген, тігіс іздері көрінетін жүннен тоқылған матаның ұсақ бөліктері, цилиндр тәрізді қоладан істелген алқалар, қола қоңырау табылды. Қазба кезінде көп мөлшерде алтын және күміс әшекейлер: жапсырма үшін саңылауы бар дөңгелек алтын қаңылтыр белгі, ірі төрт гүл күлтелі гүл өрнек түріндегі нақышталған жапсырма қаңылтыр белгі (шеттері жалған дәнмен және білікшемен безендірілген гүл күлтелері) табылды және көптеген кішкене алтындардың бір бөлігі көлденең тұтқырланып қалған. Мәнерлі өрнегі және «S» латын әрпі тұрпатындағы бірнеше бұрамалы екі жұп алтын салпыншақ (самайдан немесе алқадан жасалған) үш алтын қоңырау және күмістен жасалған ұзындығы 2,5 см, көлденеңі кедір-бұдыр бедері бар қоңырау өте тартымды.&lt;br&gt;

Сопыханада және соған жақын тұрған ғимараттың солтүстік-батысындағы тонаудан кейінгі қалған қалдықтар ішінен шыққан құрышпен қапталған темір сауыт аса құнды бұйым болып табылады. Сауыт отқа түскен, едәуір бөлігі қорытылған, кей бөлігінің темірі балқыған, соған қарамастан оның алғашқы түр-кескіні туралы нақты пікір айтуға мүмкіндік береді. Ол қалыңдығы екі миллиметрден аспайтын шаршылы темір тілімнен (пластина) тұрды. Темір тілімнентұрған қабыршақтың төменгі үштен бір бөлігі ашық, жоғарғыбөлігі екі тіліммен жабылған. Демек, сауыттың барлық бөлігі үш тілімдей қалыңдықта болған. Сауыт құрамына кіретін жіңішке ұзын тілшелер белгілі қозғалысты талап ететін жамау бөліктерін құрады. Бәрінен бұрын олар жауынгердің қолы мен аяғын жауып тұрады. Сауыт құрамына кіретін жіңішке ұзын тілімдер белгілі қозғалысты көрсететін сауыт бөлігін қалыптастырды. Осыдан көретініміз олар жауынгердің қолы мен аяғын жауып тұрды. Жауынгердің көп қозғалысын қамтамасыз ететін бүйірін жіңішке тілімдер қорғайтыны белгілі болып тұр. Ұзындығы 40 см 14 тілімнен тұратын ірі тілім-белдемшемен байланысатын сауыттың дәл осы бөлігі өзінше бір кең темір белдікті құрап, қатерді азайтудың мүмкіндігін жасаған.&lt;br&gt;
Қорғанның оңтүстік-батысында орналасқан қалашықтың екінші бір қабір құрылысы, алғашқысына қарағанда қабырғалары өте берік шикі кірпіштен қаланған және екі бөлмеден тұрады. Олардың біреуінің еденінен бей-берекет үйіліп жатқан адам сүйектері – бас-сүйектер, аяқ-қол сүйектері, жамбас және басқа сүйектер табылды. Қабір түбінен әйелдің бас сүйегі және аздаған қаңқа сүйектері шықты. Моладан әйел адамның бас-сүйегі мен тағы біраз қаңқа сүйектер табылды. Сондай-ақ алтын моншақ және алтыннан жасалған дөңгелек жапсырмалы қаңылтыр, қола айнаның қалдығы, сүйектен жасалған тарақ қалдығы, шыны мен египеттік пастадан жасалған көгілдір моншақтар, 10 ақық моншақ табылды. Қабір түбінде үш қырлы жебе ұштары жатты.&lt;br&gt;
Екі құрылыстағы қыштар б. з. д. III-II ғасырларға жатады.

=== Тұрғын үй құрылысы ===
Қалашықтың оңтүстігінде, қала қабырғасына жақын жерде стратиграфиялық қазба жұмысы жүргізіліп, бірнеше жер қабатынан тұратын тұрғын үй құрылысы аршылды, оның үстіңгі қабаты б. з. д. XII-XIII ғасырларға жатқызылды. Бір есте қаларлығы Шірік-рабат қыш кешенінен теңдеп артылған құты табылды. Рас, мұнда олардың бетіне салынған бедер өрнегі жоқ, тек кейде олардың бетін шоғырланған шеңберлер сызу арқылы сәндеген, бірақ теңдеп артылған құты Хорезмде де бедерсіз болып келеді.&lt;br&gt;
Тұтастай алғанда, Шірік-рабат қыштары бір ғана тарихи кезеңге жатады, мүмкін ол б. з. д. IV-II ғасырлар болар. Табылған заттарға қарағанда, Шірік-рабат тұрғындары Хорезммен ғана емес, Орта Азияның басқа да аймақтарымен қарым-қатынас жасағанға ұқсайды.

== Зерттелу қорытындалары ==
Қазба жұмыстарының қорытындылары бұл көне қалашық тарихының негізгі кезеңдерін белгілеуге мүмкіндік береді. Ол сірә, б. з. д. V ғасыр, мүмкін, б. з. д. VI ғасыр соңында пайда болған сияқты. Оның ең көне құрылысы – қорғандар. Төбе үстіне тұрғызылған бұл қабір құрылыстары қаланың ортасы болды да, оны айнала басқа құрылыстар өріс алды. Сірә, скиф көсемдерінің немесе патшаларының қорған-жерлеу құрылыстарынан соң осы қорған-молаларды күзететін адамдар орнығып, ол соңынан үлкен елді мекенге айналып, сырты мұнаралары бар сопақша қабырғалармен қоршалған да, оның сыртын айналдыра терең ор қазылған. Бұл қабырға, болжамдап айтқанда, б. з. д. IV ғасырда бой көтерген. Көне қорғандарды айналдыра тұрғызылған тікбұрышты сыртқы қорған бір уақытта салынған деуге болады.&lt;br&gt;
Бұл көне фортификациялық құрылыстар, дөңгелек, шаршы тәрізді қорған-жерлеу құрылыстарына қарағанда уақыт жағынан кейінірекке жатқызылады. Шаршы тәрізді құрылыс көне қорғандардың бірінің аумағында орналасса, ал дөңгелек құрылыс қорғаныс қабырғасының жүйесіне еніп, қалашық өмірінің соңғы кезеңінде – б. з. д. III ғасыр мен II ғасыр басында тұрғызылды. Сірә, қалашықтың бүкіл жан-жағын қорғанмен қоршап шығу мүмкін болмай, оның оңтүстік-батыс бөлігі жаңа тұрғызылған қабырға арқылы бөлініп қалған болар. Шірік-рабаттың осы бөлігінің қалған қабырғалары, олардың сақталуы бойынша болжап айтқанда, жөндеуден өткен. Жерлеу құрылыстарының аяқталған тобы тұрған табиғи төбені Жаңадария өзені орап өтіп жатыр. Сөйтіп, көне қала өз тіршілігінің соңғы сатысында қазіргі уақытқа дейін үлкен әсер туғызып келе жатқан кейіпке енді.&lt;ref&gt;АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4&lt;/ref&gt;

== Қалашық көріністері мен табылған заттар ==
&lt;gallery&gt;
Шірік-Рабат қалашығы.jpg|Шірік-рабат қалашығы. Жоғарыдан түсірілген оңтүстік-шығыс көрінісі.
Шірік-Рабат қалашығының сызбасы.jpg|Қалашық сызбасы: I – қорғандардың орталық тобы; II – № 1 қорған; III – домалақ жерлеу құрылысы; IV – шаршы жерлеу құрылысы; V – стратиграфиялық қазба; VI – кейінгі цитадель.
Шірік-рабат қалашығының бекініс қабырғалары. XIII–XIV ғғ. Шығыс бөлігі.jpg|Қалашықтың бекініс қабырғалары. XIII–XIV ғғ. Шығыс бөлігі.
Шірік-рабат қалашығының шығыс бөлігіндегі домалақ жерлеу құрылысы.jpg|Қалашықтың шығыс бөлігіндегі домалақ жерлеу құрылысы.jpg 
Шірік-Рабат қалашығы. Қыш ыдыс. Б.з.д. V–II ғғ.jpg|Қыш ыдыс. Б.з.д. V–II ғасырлар.
Шірік-Рабат қалашығы. Моладан табылған моншақтар. Б.з.д. V–II ғғ.jpg|Моладан табылған моншақтар. Б. з. д. IV–II ғасырлар.
Шірік-Рабат қалашығы. Моладан табылған заттар (ұршықтар, қола бұйымдар, әшекейлер).jpg|Моладан табылған заттар (ұршықтар, қола бұйымдар, әшекейлер). Б. з. д. IV–II ғасырлар.
Шірік-Рабат қалашығы. Алтын сырғалар.jpg|Алтын сырғалар.
Шірік-Рабат қалашығы. Әшекейлі қаңылтыр белгілер.jpg|Әшекейлі қаңылтыр белгілер.
Шірік-Рабат қалашығы. Жазулы қыш құты.jpg|Жазулы қыш құты. 
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]</text>
      <sha1>7ht3mjr8btk89cvbdag985xk2m9lll6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660028</id>
      <parentid>3660018</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] ([[User talk:Sagyndykova Nurgul|т]]) өңдемелерінен [[User:Салиха|Салиха]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3484687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25945" sha1="fswe82l3xn4x4xs2ahfvucqup5mjwjl" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Шірік-Рабат
|сурет         = Шірік-Рабат қалашығы.jpg
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = &lt;small&gt;Шірік-рабат қалашығы. Жоғарыдан түсірілген оңтүстік-шығыс көрінісі&lt;/small&gt;.
|Мәртебесі     = Республикалық маңызы бар ескерткіш
|Мемлекет      = 
|Қазіргі жері  = {{KAZ}}, [[Қызылорда облысы]]
|Қалануы       = б. з. б. IV-II ғасырлар және б. з. X-XIII ғасырлар аралығы
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = 
|Халық саны    = 
|Қиралды       =  
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 05|lat_sec = 11
  |lon_dir = E |lon_deg = 62|lon_min = 54|lon_sec = 50
  |region        = 
  |CoordScale    = 
 |Позициялық карта 1 = Қазақстан
  |ПозКарта 1 ені    = 
  |crosses180        = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Шірік-Рабат''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген шамамен б. з. б. IV-II ғасырлар және б. з. X-XIII ғасырлар аралығында өмір сүрген көне қаланың орны, археологиялық ескерткіш. 

== Орналасқан жері ==
[[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] [[Көмекбаев ауылы|Көмекбаев]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 87 км жерде, [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадария]] арнасының сол жақ жағалауындағы ең биік төбенің үстіне орналасқан. 

== Зерттелуі ==
[[1946 жыл|1946]] жылы [[Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы]] (жетекшісі [[Сергей Павлович Толстов|С.П. Толстов]]) тауып, [[1948 жыл|1948]]-[[1949 жыл|49]] жылдары қайта зерттеген.&lt;br&gt;
[[1957 жыл|1957]]-[[1958 жыл|58]] жылдары Ю.А. Рапопорт пен С.А. Трудновскаялардың жетекшілігімен жүргізілген қазба жұмыстары ескерткіштің пайда болу мерзімін анықтауға, ол туралы толық түсінік беруге мүмкіндік жасады.&lt;br&gt;
[[2004 жыл|2004]] жылдан мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасына сай Шірік-Рабат археологиялық экспедиция (жетекшісі Ж. Құрманқұлов) зерттеуді жалғастыруда.

== Қалашық құрылымы, сипаты мен табылған заттар ==
Төбенің аумағы 850×600 м, сопақша. Етегі екі қатар дуалмен және ені 30-40 м, тереңдігі 3-4 м ормен қоршалған. Қорғанға кірер қақпалар оңтүстік мен батыс жағында. Қала бірнеше рет қайта тұрғызылған.&lt;br&gt;
Ең көне кезеңде (б. з. б. IV-III ғасырлар) төбенің биік жеріне сол жерді мекен еткен патшалар жерленген 6 оба мен сыртын топырақтан үйген қорған салынған. Оңтүстік жағында жаугершілік кезде паналайтын және обаларды қорғаушылар тұрған бекініс-үйлер болған. Сәл кейінірек б. з. б. III-II ғасырларда қам кірпіштен өрілген үлкен сағана және бірнеше мазарлар мен жер асты катакомбалары салынған. Бірақ б. з. б. II ғасырда Жаңадария суының тартылуына байланысты қала өз тіршілігін тоқтатқан. Тек б. з. IX-XIII ғасырлар аралығында өзен суы толысып, қайта жанданды. 
Биік төбедегі бекініс көне қалашықта әркезеңнің іздері бар. Түгелге жуық сақталған бекіністің оңтүстік жарты қабырғасы едәуір кейін тұрғызылған. Сол кезде кейінгі кездің тікбұрышты қорған құрылысы болған. Тұтастай алғанда, ескерткіштің пайда болу уақыты аса ұзаққа созылмаған – б. з. д. V-II ғасырларда тұрғызылған.&lt;br&gt;
Шірік-рабат екінші рет XII ғасырда жасалған. Қалашық айналасы терең ормен қоршалған, бекіністің сыртқы қабырғасы қатты бүлінген, ішкі қабырғаға ені 1,8 м атқыштар галереясы орналасқан. Қабырғаға да, мұнараларға да атыс ойықтары салынған.&lt;br&gt;

=== Қорғандар ===
Бұл ескерткіштер кешенінің ең көнесі – қорғандар. Жалпы алты қорған табылды, олардың төртеуі ең көне қорғандар болып шықты. Осылардың біріне қазба жұмысы жүргізілді, бірақ ол тоналған сияқты, аздаған қышқалдықтары ғана табылды. Осы жерден балдағы жалпақ, жүзі енді темір семсер табылды. Бұлардың бәрі б. з. д. V ғасыр мен IV ғасыр аралығына жатады. Қорғаннан табылғандардың қатарында ұшы қоладан құйылған, үш қауырсынды, скифтер типіндегі аздаған бөлігі алтындалған жебе бар. Осы заттарға қарап қорған б. з. д. V-IV ғасырларға жатуы мүмкін деген болжам жасалды.

=== Жерлеу құрылыстары ===
Қазба жұмыстары кезінде табылған жерлеу құрылыстары өте ерте заманда тоналған. Қазылған бірінші обаның биіктігі 3,5 м, диаметрі 60 м-ге жуық, ортасындағы диаметрі 30 м-ге жуық үлкен шұңқыры бар. Обаның ортасынан аумағы 7,5×7,5 м, тереңдігі 2,5 м қабір шұңқыры мен оңтүстік жағынан оған кіретін ұзын дәліз (ұзындығы 15 м) табылды. Қабір ішінен жалпақ темір семсер, үш қырлы ұңғылы қола жебе ұшы, жарты цилиндр тәрізді алтын бұйым табылды. Бұл заттар обаның көне екендігін, яғни б.з.б. 5–4 ғасырларда салынғанын көрсетеді. Сырт жағынан дәліздің басталар тұсынан орта ғасырларда жерленген 10 адамның қабірі аршылды. Олар қосымша затсыз көмілген.

Сонымен қатар екінші кезеңге жататын үш түрлі жерлеу құрылысы зерттелді. Ең үлкені – қаланың шығыс бөлігі қам кірпіштен салынған. Сақталған диаметрі 38,5, биіктігі 8,4 м. Оның іші бір-біріне өтетін дәліздері бар төрт бөлмеге бөлінген. Олардың аумағы бірдей 6×6 м, ұзындығы 10 м, ені 1,7 м. Бөлменің іргелерінен бірқатар алтын әшекей бұйымдар табылды. Олардың ішіндегі бірнеше үш қырлы қола және темір жебе ұштары, темір пышақ, тотығып кеткен қанжарлар мазардың шамамен б. з. б. IV ғасырдың аяғы немесе б. з. б. IV-III ғасырлар аралығында салынғанын көрсетеді. Бұл жерде табылған аса бір құнды бұйым ауыр қаруланған жауынгер ([[катафрактарий]]) сауытының бір бөлігі. Осы темір пластиналар арқылы сақ-апасиак жауынгерінің сауытын жаңғыртуға мүмкіндік туды.&lt;br&gt;
Зерттелген екінші мазар кішірек шаршы (19,5×19 м) бейнелі, сыртқы қабырғасының қалыңдығы 5-5,5 м, қам кірпіштен соғылған. Табылған темір садақ ұшы мен керамика сынықтары бұл мазардың шамамен б. з. б. III-II ғасырларда салынғанын көрсетеді.&lt;br&gt;
Жерлеу құрылыстарының үшінші түрі қаланың нақ ортасындағы үлкен обалар арасындағы ашық алаңнан табылды. Жер үстінде диаметрі 18-20 м, тереңдігі 0,5 м-ге жететін таяз шұңқырлар байқалып, соның екеуі зерттелді. Біріншісінде тереңдігі 5 м-ге жуық төртбұрышты қабір шұңқырының шығыс және батыс жағынан катакомбаға ұқсас жерлеу камералары салынып, аузын қам кірпіштермен өріп бекіткен. Ішінен үш адамның сүйегі табылды. Оның бірі белінде белбеуі, оған ілінген ұзын темір семсері мен пышағы бар ер адам, одан әрі іргеге қарай бір әйел және ер адам бірінің үстіне бірі қойылыпты. Бәрі де қымбат бұйымдармен әшекейленіп жерленген.

Сондай-ақ оба ішінен тас, алтын моншақтар, жапсырмалар, т.б. табылды. Олардың ең құндысы – жауынгердің бас жағына қойылған керамика ыдыстың бүйіріндегі бес таңбадан тұратын жазу мен шебердің өзіндік белгісі. Бұл жазу [[Сыр]] бойынан табылған б. з. б. IV-II ғасырлардағы ең көне жазу үлгілерінің бірі. Әлі оқылмаған. Дегенмен, көне соғды және [[Есік обасы]]нан табылған жазуларға ұқсас.&lt;br&gt;
Қалған қабірлер түгел тоналған, қабірдегі адам сүйектері мен заттар шашылып қалған. Шірік-Рабат қазбалары [[Тұран ойпаты]]н б. з. б. I-мыңжылдықта мекендеген сақ, массагет тайпаларының мәдениеті мен шаруашылығының Оңтүстік [[Хорезм]], одан арғы [[Ахемен әулеті]] билеген парсы елдерімен тығыз байланыста өрбіп, аса жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Қазіргі кезде көп бөлмелі үйдің 300 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; алаңы аршылған. Қазылған жерден төрт бөлме шықты. Олардан әр түрлі деңгейде хумдар, көзелер, құтылар, сырты мен іші шыны бояумен сырланған ыдыс сынықтары, ошақ, тандыр және ташнау табылды. Бұл заттардың жасалу мерзімі шамамен IX-XII ғасырлар.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

=== Табылған заттар ===
Б. з. д. IV ғасыр аяғына немесе IV пен III ғасырлар аралығына жатқызылатын дөңгелек қабір құрылысын қазу барысында әртүрлі құнды мәліметтер қолға түсті. Екі шағындау үш қалақты ұштығы бар скифтер типіндегі жебе, ұсақ темір үш қалақты ұштығы бар ерте сарматтық жебе, қайқы темір пышақ және бүлінген қанжар, темір айылбастардың қалдықтары табылды. Сондай-ақ алтынмен айналдыра із түсірілген темір ілгек, піл сүйегінен істелген тарақ қалдықтары, оттан қатты бүлінген шыныдан және тастан, сонымен бірге бірнеше ірі цилиндр тәрізді ляпис-көк тастан істелген моншақтар, алтын жіппен тігілген, тігіс іздері көрінетін жүннен тоқылған матаның ұсақ бөліктері, цилиндр тәрізді қоладан істелген алқалар, қола қоңырау табылды. Қазба кезінде көп мөлшерде алтын және күміс әшекейлер: жапсырма үшін саңылауы бар дөңгелек алтын қаңылтыр белгі, ірі төрт гүл күлтелі гүл өрнек түріндегі нақышталған жапсырма қаңылтыр белгі (шеттері жалған дәнмен және білікшемен безендірілген гүл күлтелері) табылды және көптеген кішкене алтындардың бір бөлігі көлденең тұтқырланып қалған. Мәнерлі өрнегі және «S» латын әрпі тұрпатындағы бірнеше бұрамалы екі жұп алтын салпыншақ (самайдан немесе алқадан жасалған) үш алтын қоңырау және күмістен жасалған ұзындығы 2,5 см, көлденеңі кедір-бұдыр бедері бар қоңырау өте тартымды.&lt;br&gt;

Сопыханада және соған жақын тұрған ғимараттың солтүстік-батысындағы тонаудан кейінгі қалған қалдықтар ішінен шыққан құрышпен қапталған темір сауыт аса құнды бұйым болып табылады. Сауыт отқа түскен, едәуір бөлігі қорытылған, кей бөлігінің темірі балқыған, соған қарамастан оның алғашқы түр-кескіні туралы нақты пікір айтуға мүмкіндік береді. Ол қалыңдығы екі миллиметрден аспайтын шаршылы темір тілімнен (пластина) тұрды. Темір тілімнентұрған қабыршақтың төменгі үштен бір бөлігі ашық, жоғарғыбөлігі екі тіліммен жабылған. Демек, сауыттың барлық бөлігі үш тілімдей қалыңдықта болған. Сауыт құрамына кіретін жіңішке ұзын тілшелер белгілі қозғалысты талап ететін жамау бөліктерін құрады. Бәрінен бұрын олар жауынгердің қолы мен аяғын жауып тұрады. Сауыт құрамына кіретін жіңішке ұзын тілімдер белгілі қозғалысты көрсететін сауыт бөлігін қалыптастырды. Осыдан көретініміз олар жауынгердің қолы мен аяғын жауып тұрды. Жауынгердің көп қозғалысын қамтамасыз ететін бүйірін жіңішке тілімдер қорғайтыны белгілі болып тұр. Ұзындығы 40 см 14 тілімнен тұратын ірі тілім-белдемшемен байланысатын сауыттың дәл осы бөлігі өзінше бір кең темір белдікті құрап, қатерді азайтудың мүмкіндігін жасаған.&lt;br&gt;
Қорғанның оңтүстік-батысында орналасқан қалашықтың екінші бір қабір құрылысы, алғашқысына қарағанда қабырғалары өте берік шикі кірпіштен қаланған және екі бөлмеден тұрады. Олардың біреуінің еденінен бей-берекет үйіліп жатқан адам сүйектері – бас-сүйектер, аяқ-қол сүйектері, жамбас және басқа сүйектер табылды. Қабір түбінен әйелдің бас сүйегі және аздаған қаңқа сүйектері шықты. Моладан әйел адамның бас-сүйегі мен тағы біраз қаңқа сүйектер табылды. Сондай-ақ алтын моншақ және алтыннан жасалған дөңгелек жапсырмалы қаңылтыр, қола айнаның қалдығы, сүйектен жасалған тарақ қалдығы, шыны мен египеттік пастадан жасалған көгілдір моншақтар, 10 ақық моншақ табылды. Қабір түбінде үш қырлы жебе ұштары жатты.&lt;br&gt;
Екі құрылыстағы қыштар б. з. д. III-II ғасырларға жатады.

=== Тұрғын үй құрылысы ===
Қалашықтың оңтүстігінде, қала қабырғасына жақын жерде стратиграфиялық қазба жұмысы жүргізіліп, бірнеше жер қабатынан тұратын тұрғын үй құрылысы аршылды, оның үстіңгі қабаты б. з. д. XII-XIII ғасырларға жатқызылды. Бір есте қаларлығы Шірік-рабат қыш кешенінен теңдеп артылған құты табылды. Рас, мұнда олардың бетіне салынған бедер өрнегі жоқ, тек кейде олардың бетін шоғырланған шеңберлер сызу арқылы сәндеген, бірақ теңдеп артылған құты Хорезмде де бедерсіз болып келеді.&lt;br&gt;
Тұтастай алғанда, Шірік-рабат қыштары бір ғана тарихи кезеңге жатады, мүмкін ол б. з. д. IV-II ғасырлар болар. Табылған заттарға қарағанда, Шірік-рабат тұрғындары Хорезммен ғана емес, Орта Азияның басқа да аймақтарымен қарым-қатынас жасағанға ұқсайды.

== Зерттелу қорытындалары ==
Қазба жұмыстарының қорытындылары бұл көне қалашық тарихының негізгі кезеңдерін белгілеуге мүмкіндік береді. Ол сірә, б. з. д. V ғасыр, мүмкін, б. з. д. VI ғасыр соңында пайда болған сияқты. Оның ең көне құрылысы – қорғандар. Төбе үстіне тұрғызылған бұл қабір құрылыстары қаланың ортасы болды да, оны айнала басқа құрылыстар өріс алды. Сірә, скиф көсемдерінің немесе патшаларының қорған-жерлеу құрылыстарынан соң осы қорған-молаларды күзететін адамдар орнығып, ол соңынан үлкен елді мекенге айналып, сырты мұнаралары бар сопақша қабырғалармен қоршалған да, оның сыртын айналдыра терең ор қазылған. Бұл қабырға, болжамдап айтқанда, б. з. д. IV ғасырда бой көтерген. Көне қорғандарды айналдыра тұрғызылған тікбұрышты сыртқы қорған бір уақытта салынған деуге болады.&lt;br&gt;
Бұл көне фортификациялық құрылыстар, дөңгелек, шаршы тәрізді қорған-жерлеу құрылыстарына қарағанда уақыт жағынан кейінірекке жатқызылады. Шаршы тәрізді құрылыс көне қорғандардың бірінің аумағында орналасса, ал дөңгелек құрылыс қорғаныс қабырғасының жүйесіне еніп, қалашық өмірінің соңғы кезеңінде – б. з. д. III ғасыр мен II ғасыр басында тұрғызылды. Сірә, қалашықтың бүкіл жан-жағын қорғанмен қоршап шығу мүмкін болмай, оның оңтүстік-батыс бөлігі жаңа тұрғызылған қабырға арқылы бөлініп қалған болар. Шірік-рабаттың осы бөлігінің қалған қабырғалары, олардың сақталуы бойынша болжап айтқанда, жөндеуден өткен. Жерлеу құрылыстарының аяқталған тобы тұрған табиғи төбені Жаңадария өзені орап өтіп жатыр. Сөйтіп, көне қала өз тіршілігінің соңғы сатысында қазіргі уақытқа дейін үлкен әсер туғызып келе жатқан кейіпке енді.&lt;ref&gt;АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4&lt;/ref&gt;

== Қалашық көріністері мен табылған заттар ==
&lt;gallery&gt;
Шірік-Рабат қалашығы.jpg|Шірік-рабат қалашығы. Жоғарыдан түсірілген оңтүстік-шығыс көрінісі.
Шірік-Рабат қалашығының сызбасы.jpg|Қалашық сызбасы: I – қорғандардың орталық тобы; II – № 1 қорған; III – домалақ жерлеу құрылысы; IV – шаршы жерлеу құрылысы; V – стратиграфиялық қазба; VI – кейінгі цитадель.
Шірік-рабат қалашығының бекініс қабырғалары. XIII–XIV ғғ. Шығыс бөлігі.jpg|Қалашықтың бекініс қабырғалары. XIII–XIV ғғ. Шығыс бөлігі.
Шірік-рабат қалашығының шығыс бөлігіндегі домалақ жерлеу құрылысы.jpg|Қалашықтың шығыс бөлігіндегі домалақ жерлеу құрылысы.jpg 
Шірік-Рабат қалашығы. Қыш ыдыс. Б.з.д. V–II ғғ.jpg|Қыш ыдыс. Б.з.д. V–II ғасырлар.
Шірік-Рабат қалашығы. Моладан табылған моншақтар. Б.з.д. V–II ғғ.jpg|Моладан табылған моншақтар. Б. з. д. IV–II ғасырлар.
Шірік-Рабат қалашығы. Моладан табылған заттар (ұршықтар, қола бұйымдар, әшекейлер).jpg|Моладан табылған заттар (ұршықтар, қола бұйымдар, әшекейлер). Б. з. д. IV–II ғасырлар.
Шірік-Рабат қалашығы. Алтын сырғалар.jpg|Алтын сырғалар.
Шірік-Рабат қалашығы. Әшекейлі қаңылтыр белгілер.jpg|Әшекейлі қаңылтыр белгілер.
Шірік-Рабат қалашығы. Жазулы қыш құты.jpg|Жазулы қыш құты. 
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]</text>
      <sha1>fswe82l3xn4x4xs2ahfvucqup5mjwjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еңбекшіқазақ ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36311</id>
    <revision>
      <id>3659956</id>
      <parentid>3584364</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3659956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20051" sha1="kz9fxti3abycjhjhq20w8hwsemugcq3" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Еңбекшіқазақ ауданы
 |елтаңба             =Еңбекшіқазақ ауданы.png 
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 21 |lat_sec =11 
  |lon_dir = E |lon_deg = 77 |lon_min = 32 |lon_sec = 21
 |облысы              = Алматы облысы
 |аудан орталығы          = [[Есік]]
 |ауылдық округтер саны   =25 
 |кенттік әкімдіктер саны =  
 |қалалық әкімдіктер саны = 1
 |ауылдар саны       = 78
 |қалалар саны       = 1 
 |әкімі              = Рустам Исатаев
 |әкімдіктің мекенжайы  = Есік қаласы, Жамбыл даңғылы, №21а
 |құрылған уақыты    = 1928
 |жер аумағы          = 8,3 мың
 |жер аумағы бойынша орны  = 
 |тұрғыны             = 284 334&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 
 |санақ жылы          = 2023
 |тығыздығы           = 
 |тығыздығы бойынша орны   = 
 |ұлттық құрамы       = {{nobr|[[қазақтар]] (57,58%)}}, {{nobr|[[ұйғырлар]] (17,76%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (12,82%)}}, {{nobr|[[түріктер]] (4,87%)}}, {{nobr|[[әзербайжандар]] (1,51%)}}, {{nobr|[[күрдтер]] (1,32%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (0,55%)}}, {{nobr|[[шешендер]] (0,54%)}}, {{nobr|[[қырғыздар]] (0,53%)}}, {{nobr|[[немістер]] (0,44%)}}, {{nobr|[[өзбектер]] (0,41%)}},  {{nobr|[[корейлер]] (0,36%)}}, {{nobr|басқалары (1,31%)}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |телефон коды        = 
 |пошта индексі       =040400-040462&lt;ref name=&quot;kazindex.ru&quot;&gt;[http://kazindex.ru/02/17.html Қазақстан почталық индекстері]&lt;/ref&gt;
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-enbekshikazah?lang=kk Еңбекшіқазақ ауданының әкімдігі
 |карта               = 
 |әкімшілік бірліктің картасы =  Enbekshikazakh District Kazakhstan.png
 |ортаққордағы санаты = 
}} 
'''Еңбекшіқазақ ауданы''' — [[Алматы облысы]]ның оңтүстік бөлігінде орналасқан әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы – [[Есік]] қаласы.

== Географиялық орны, жер бедері және табиғаты ==
Солтүстігінде [[Қапшағай су қоймасы]] арқылы [[Қонаев қалалық әкімдігі|Қонаев]] қаласымен және [[Жетісу облысы]]ның [[Кербұлақ ауданы]]мен, шығысында [[Ұйғыр ауданы]]мен, батысында [[Талғар ауданы]]мен, оңтүстігінде [[Кеген ауданы]]мен шектеседі.

Ауданның оңтүстігін [[Іле Алатауы]]ның [[Қараш жотасы|Қараш]], шығысын, оңтүстік-шығысын [[Бақай тауы]], [[Сарытау (Алматы облысы)|Сарытау]], [[Сөгеті]], [[Торайғыр (тау)|Торайғыр]] таулары, қиыр шығысын Сөгеті жазығы алып жатыр. Ауданның ең биік жері оңтүстік-батысындағы мәңгі қар мен мұз басқан Саз тауы (4241 м). Аудан жері солтүстікке қарай ылдиланып [[Қапшағай су қоймасы]]на тіреледі. Бұл жазық келген өңірінде [[Іле ойысы]] жатыр. Таулардан [[Есік (өзен)|Есік]], [[Түрген (өзен)|Түрген]], [[Киікбай (өзен)|Киікбай]], Шолақ, Шыбықты, Белшабдар, Қаратұрық, [[Лаварсаз өзені|Лаварсаз]], Асы және [[Шілік (өзен)|Шілік]] өзендері бастау алады. Шілік өзеніндегі [[Бартоғай бөгені]]нен Д.А. Қонаев атындағы [[Үлкен Алматы каналы]] бастау алып, шығыстан батысқа қарай ағып өтеді. Таулы бөлігінде ұсақ мореналық көлдер (Есік, Жасылкөл, т.б.) кездеседі. Өзендерде бірнеше кішігірім СЭС-тер салынған. [[Толқын (ауыл)|Толқын]] ауылы тұсында арнайы балық өсіруге арналған Есдәулетсай тоғаны, [[Түрген шатқалы|Түрген]] шатқалында бахтах (форель) шаруашылығы ұйымдастырылған. Аудан аумағында [[Алматы қорығы]], [[Есік обасы]] («Алтын адам» мүрдесі табылған), [[Тянь-Шань шыршасы]] өсетін [[Шыңтүрген шыршасы|Шыңтүрген]] (Шымтүрген) шыршалығы (889 га) орналасқан. Тау бөктерлерінде [[Таутүрген минералды суы|Таутүрген]], [[Қорам минералды су бұлақтары|Қорам]] минералды бұлақтары бар. Шіліккемерде құм мен кесектас өндіріледі. Бұғыты тауларында [[Бұғыты вольфрам кен орны|вольфрам]] кен орны барланған.

== Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ==
Климаты континенттік. Қысы суық. Таулы өңірлерде қар қалың түседі (40 – 60 см). Қаңтар айының орташа температурасы –6 – 10°С, кейде температура –28 – 30°С-қа дейін төмендейді. Жазы ыстық әрі құрғақ. Шілденің орташа температурасы 20 – 24°С. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері жазық өңірде 200 – 400 мм, тау бөктерлерінде 550 – 700 мм. Аудан аумағында ендік бағытта айқын байқалатын бірнеше табиғи белдемдер өтеді. Іле ойпатының шөлейтті белдемінде сұр, сортаң сұр топырақ қалыптасқан. Онда баялыш, жусан, ши, күйреуік, т.б. сораң шөптер, өзен аңғарлары мен ойысты жерінің шалғынды-батпақты топырағында құрақ, қамыс, қияқ, жалбыз, тау алдының жонды-белесті жерлерінің қоңыр, қызғылт қоңыр топырағында бұта аралас бетеге, боз, селеу, тау бөктерлерінде астық тұқымдас әр түрлі шөптесіндер өскен. Таулардың орта және биік белдеулерінде тау шалғыны, одан биікте альпілік шалғындар қалыптасқан. Тау етегі мен шатқалдарын тал, үйеңкі, көктерек, емен, өрік, алма, алмұрт жеміс ағаштары, биік таулы бөлігін шырша, қарағай орманы алып жатыр. Жануарлардан қоңыр аю, барыс, қасқыр, түлкі, таутеке, арқар, жазық жерлерде елік, борсық, суыр, қырғауыл, т.б. мекендейді. Су айдындары балыққа бай.

== Ауыл шаруашылығы ==
Ауданында суармалы және тәлімді (тау бөктерлерінде) егін шаруашылығы жақсы дамыған, сонымен қатар қой шаруашылығы бар, жүзім, жеміс-жидек, көкөніс, темекі өсіріледі. Ауыл шаруашылығына жарамды жерінің аумағы 641, 6 мың га (2006), оның ішінде жыртылған жері 92,1 мың га, шабындық 16,6 мың га, жайылым 521,5 мың га. Ауданда ауыл  шаруашылығы өнімдерін өңдеу және тамақ өнеркәсібінің салалары жақсы дамыған. Ірілері: «Филипп – Моррис», «Фудмастер», «Голд продукт», «Есік жүзім зауыты», «Дионис», «Елес» т.б. Өсімдік шаруашылығында егістің басым бөлігі (80%) астық шаруашылығының үлесіне келеді. Еңбекшіқазақ ауданы жерінен Алматы – Райымбек, Алматы – Жаркент автомобобиль жолы өтеді. Есік қаласынан облыс орталығы – Талдықорған қаласына дейінгі арақашықтық 340 км.&lt;ref&gt;Қазақ энцклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]&lt;/ref&gt; !! 1999 !! 2009&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; !! 2021
|-
| 34471 || {{өсім}}55656 || {{өсім}}91063 || {{өсім}}104351 || {{өсім}}113935 || {{өсім}}202659 || {{өсім}}257506 || {{өсім}}278581
|}
Тұрғындар саны – 300427 адам ([[2019 жыл|2019]]). 40-тан астам ұлттың өкілдері тұрады, оның ішінде: [[қазақтар]] (57,50%), [[орыстар]] (13,15%), [[түріктер]] (4,80%), [[ұйғырлар]] (17,67%), [[әзербайжандар]] (1,47%), [[күрдтер]] (1,26%), [[татарлар]] (0,56%), [[шешендер]] (0,55%), [[қырғыздар]] (0,50%), [[немістер]] (0,45%), [[корейлер]] (0,38%), [[өзбектер]] (0,39%), [[украиндар]] (0,22%), [[гректер]] (0,22%), [[поляктар]] (0,12%), басқалары (0,76%).

== Әкімшілік бөлінісі == 
Аудандағы 79 елді мекен 1 қалалық әкімдік пен 25 ауылдық округке біріктірілген:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Ават ауылдық округі (Еңбекшіқазақ ауданы)|Ават ауылдық округі]] ||5670 ||{{құлдырау}}4314 ||76,1 ||2793 ||{{құлдырау}}2130 ||76,3 ||2877 ||{{құлдырау}}2184 ||75,9
|-
| [[Ақши ауылдық округі (Еңбекшіқазақ ауданы)|Ақши ауылдық округі]] ||6421 ||{{құлдырау}}5426 ||84,5 ||3173 ||{{құлдырау}}2769 ||87,3 ||3248 ||{{құлдырау}}2657 ||81,8
|-
| [[Аса ауылдық округі (Алматы облысы)|Аса ауылдық округі]] ||9047 ||{{өсім}}9320 ||103 ||4529 ||{{өсім}}4791 ||105,8 ||4518 ||{{өсім}}4529 ||100,2
|-
| [[Балтабай ауылдық округі]] ||8510 ||{{өсім}}9784 ||115 ||4211 ||{{өсім}}4924 ||116,9 ||4299 ||{{өсім}}4860 ||113
|-
| [[Бартоғай ауылдық округі]] ||7720 ||{{құлдырау}}6906 ||89,5 ||3376 ||{{өсім}}3478 ||103 ||4344 ||{{құлдырау}}3428 ||78,9
|-
| [[Бәйдібек би ауылдық округі]] ||9802 ||{{өсім}}10444 ||106,5 ||4690 ||{{өсім}}5145 ||109,7 ||5112 ||{{өсім}}5299 ||103,7
|-
| [[Бәйтерек ауылдық округі (Алматы облысы)|Бәйтерек ауылдық округі]] ||13541 ||{{өсім}}13894 ||102,6 ||6318 ||{{өсім}}6763 ||107 ||7223 ||{{құлдырау}}7131 ||98,7
|-
| [[Бөлек ауылдық округі]] ||7861 ||{{құлдырау}}7533 ||95,8 ||3871 ||{{құлдырау}}3746 ||96,8 ||3990 ||{{құлдырау}}3787 ||94,9
|-
| [[Есік қалалық әкімдігі]] ||34355 ||{{өсім}}41018 ||119,4 ||16500 ||{{өсім}}19863 ||120,4 ||17855 ||{{өсім}}21155 ||118,5
|-
| [[Жаңашар ауылдық округі]] ||6673 ||{{өсім}}8394 ||125,8 ||3260 ||{{өсім}}4156 ||127,5 ||3413 ||{{өсім}}4238 ||124,2
|-
| [[Көктөбе ауылдық округі (Еңбекшіқазақ ауданы)|Көктөбе ауылдық округі]] ||12137 ||{{өсім}}14396 ||118,6 ||5980 ||{{өсім}}7231 ||120,9 ||6157 ||{{өсім}}7165 ||116,4
|-
| [[Қазақстан ауылдық округі (Алматы облысы)|Қазақстан ауылдық округі]] ||8150 ||{{өсім}}9116 ||111,9 ||4103 ||{{өсім}}4633 ||112,9 ||4047 ||{{өсім}}4483 ||110,8
|-
| [[Қаражота ауылдық округі]] ||6692 ||{{құлдырау}}4602 ||68,8 ||3366 ||{{құлдырау}}2373 ||70,5 ||3326 ||{{құлдырау}}2229 ||67
|-
| [[Қаракемер ауылдық округі (Алматы облысы)|Қаракемер ауылдық округі]] ||6513 ||{{өсім}}8620 ||132,4 ||3259 ||{{өсім}}4409 ||135,3 ||3254 ||{{өсім}}4211 ||129,4
|-
| [[Қаратұрық ауылдық округі]] ||12693 ||{{өсім}}12788 ||100,7 ||6298 ||{{өсім}}6502 ||103,2 ||6395 ||{{құлдырау}}6286 ||98,3
|-
| [[Қорам ауылдық округі]] ||5979 ||{{өсім}}6479 ||108,4 ||2948 ||{{өсім}}3347 ||113,5 ||3031 ||{{өсім}}3132 ||103,3
|-
| [[Қырбалтабай ауылдық округі]] ||4998 ||{{құлдырау}}3242 ||64,9 ||2502 ||{{құлдырау}}1696 ||67,8 ||2496 ||{{құлдырау}}1546 ||61,9
|-
| [[Малыбай ауылдық округі (Алматы облысы)|Малыбай ауылдық округі]] ||5198 ||{{құлдырау}}4411 ||84,9 ||2386 ||{{құлдырау}}2216 ||92,9 ||2812 ||{{құлдырау}}2195 ||78,1
|-
| [[Масақ ауылдық округі]] ||5309 ||{{құлдырау}}4270 ||80,4 ||2706 ||{{құлдырау}}2205 ||81,5 ||2603 ||{{құлдырау}}2065 ||79,3
|-
| [[Рахат ауылдық округі]] ||19032 ||{{өсім}}28022 ||147,2 ||9459 ||{{өсім}}14066 ||148,7 ||9573 ||{{өсім}}13956 ||145,8
|-
| [[Саймасай ауылдық округі]] ||6303 ||{{өсім}}6916 ||109,7 ||3130 ||{{өсім}}3366 ||107,5 ||3173 ||{{өсім}}3550 ||111,9
|-
| [[Сөгеті ауылдық округі]] ||4176 ||{{құлдырау}}2891 ||69,2 ||2105 ||{{құлдырау}}1518 ||72,1 ||2071 ||{{құлдырау}}1373 ||66,3
|-
| [[Ташкенсаз ауылдық округі]] ||3794 ||{{өсім}}4607 ||121,4 ||1914 ||{{өсім}}2317 ||121,1 ||1880 ||{{өсім}}2290 ||121,8
|-
| [[Тескенсу ауылдық округі]] ||6391 ||{{өсім}}6601 ||103,3 ||3219 ||{{өсім}}3372 ||104,8 ||3172 ||{{өсім}}3229 ||101,8
|-
| [[Түрген ауылдық округі (Алматы облысы)|Түрген ауылдық округі]] ||12781 ||{{өсім}}14446 ||113 ||6330 ||{{өсім}}7209 ||113,9 ||6451 ||{{өсім}}7237 ||112,2
|-
| [[Шелек ауылдық округі]] ||27760 ||{{өсім}}30141 ||108,6 ||13650 ||{{өсім}}15150 ||111 ||14110 ||{{өсім}}14991 ||106,2
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||257506 ||{{өсім}}278581 ||108,2 ||126076 ||{{өсім}}139375 ||110,5 ||131430 ||{{өсім}}139206 ||105,9
|}

== Инфрақұрылымы ==
Жалпы білім беретін 75 мектеп, гимназия, педагогика, заң және медициналық колледждер, 2 балабақша, 5 оқу-өндірістік комбинаты, 2 музей бар. Ауданы аурухана мен емхана, елді мекендерде 6 аурухана, 33 дәрігерлік амбулатория, 16 фельдшер-акушерлік және 23 фельдшер пункт, т.б. мектептер бар (2004).

Еңбекшіқазақ ауылы аумағындағы автомобиль жолдарының жалпы ұзындығы 1471 км, оның ішінде 238-і республика, 689 км-і облыстық маңызы бар жолдар, ал 544 км-і елді мекендердің аралығындағы және ауыл ішілік жолдар.

== Танымал тұлғалары ==
Ауданнан елге танымал [[Тұманбай Молдағалиев|Т.Молдағалиев]], М.Құмарова, Қ.Қожамияров, [[Қарсақбаев Қабділ Сұлтанұлы|Қ.Қарсақбаев]], Х.Абдуллин, Ғалымбаева, Тұрлығазы Шаяхметұлы  т.б. мәдениет қайраткерлері, [[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев|А.Розыбакиев]] сынды тарихи тұлғалар шыққан.

== Мәдени мұра ==
Еңбекшіқазақ ауданында республика және облыстық маңызы бар архитектура-мәдени ескерткіштер көп. Есік қаласы маңында және Түрген шатқалында осы өңірден табылған (1969) &quot;[[Есік Алтын адамы|Алтын адам]]&lt;nowiki/&gt;ға&quot; ескерткіш орнатылған. Елді мекендерде 1, 2-дүниежүзілік соғыстардың, сондай-ақ сталиндік саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш-белгілер, монументтер орнатылған.

Есік өңірінде сақ дәуірінің 100-ден астам қорғаны мемлекет қамқорлығына алынды. Аудан тарихындағы елеулі оқиғалардың бірі — 1963 жылы шілдеде [[Есік (көл)|Есік]] тасқын су әсерінен шайылып кетті. 1930 жылдың шілде айынан &quot;Еңбекшіқазақ&quot;, 1999 жылдың мамыр айынан &quot;Иссык&quot; газеті шығады. Есік қаласынан облыс орталығы — Қонаев қаласына дейінгі қашықтық 95 км, ал Алматыға дейін 55 км.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Алматы облысы}}
{{Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Еңбекшіқазақ ауданы]]</text>
      <sha1>kz9fxti3abycjhjhq20w8hwsemugcq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұлытау өңірінің ескерткіштері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39734</id>
    <revision>
      <id>3659737</id>
      <parentid>3659736</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T11:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13839" sha1="g66he0d9hpcjjx62u4c66bwtlijm9ix" xml:space="preserve">'''ҰЛЫТАУ ӨҢІРІНІҢ ЕСКЕРТКІШТЕРІ''' &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 9 том&lt;/ref&gt;— [[Сарыарқа]]ның батыс бөлігіндегі [[Ұлытау]] тарихи өлкесінің шеңберінде орналасқан, тас дәуірінен бастап бертінгі [[қазақ]] заманына дейінгі аралықты тұтас қамтитын ескерткіштердің аса үлкен тобы. [[Қарағанды облысы]][[File:Ulytau District Kazakhstan.png|thumb|470 px| alt=A.| ''[[Ұлытау өңірі]]''.]] Ұлытау ауданының негізгі аумағын алып жатқан өлкенің тарихи тұрғыдағы шартты шекараларын Ж.Смайылов былай ұсынды:
* солтүстікте — Қараторғай мен Терісаққан өзендерінің жоғ. ағысы;
* шығыста — Сарысу өз-нің орта ағысы мен Желдіадыр тауы;
* оңтүстікте — Бетпақдала шөлді алқабы;
* батыста: [[Арал қарақұмы]],[[Ұлытау]], Кішітау, Алтыншоқы, Арғанаты тау жүйелері, Қаракеңгір,Сарыкеңгір, Жезді (Жездікеңгір), Терісаққан, [[Байқоңыр]] өзендері,[[Барақкөл]], [[Қоскөл]],Ащыкөл, Құркөл көлдері, Жаманайбат, Жетіқоңыр сияқты құмайтты жазықтары бар, қойнауы түрлі пайдалы қазбалар, шикізатқа бай құтты өлкені бағзы замандардан бастап халық тығыз қоныстанған.

==Өлкені зерттеуде еңбектері маңызды:== 
*Ә.[[Марғұлан]] 
*Ә.[[Оразбаев]] 
*М.Н. Клапчук
*Ж.[[Құрманқұлов]]
* С[[.Жолдасбаев]] 
*Ж.Таймағамбетов 
*Л.Н. Ермоленко 
*В.С. Волошин
* А.С. Ермолаева
* О.А. Артюхова
*В.В. Варфоломеев
* Б.[[Қожахметов]] .

Ұлытау жәдігерлерін кешенді түрде зерттеу ісін алғаш рет Марғұлан 1946 [[Жылы|ж.]] бастады. Бұл жұмысты [[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы|Орт. Қазақстан археол. экспед.]] күні бүгінге дейін жалғастырып отыр. Есепке алынған, түрлі деңгейде зерттеулер жүргізілген көне ескерткіштер тас дәуірінен басталады. [[ХХ ғасырдың|20 ғ-дың]] ортасынан бастап ашылып келе жатқан бұл жәдігерлердің ең көнелерінің бірі ерте палеолиттік ашель уақытының екінші жартысымен мерзімделетін Обалысай тұрағы (Жезді алқабында). Мұндағы шағын төбенің [[Оңтүстік|оңт]]. беткейінен жиналған кварциттік малтатас нуклеустері мен екі жақты шапқы құралдарды бұдан 400 мың жыл бұрын өмір сүрген адамдар қалдырған. [[Өлкенің|ґлкенің]] шығыс шетіне таман, Сарысу [[Өзені|өз]]. бойындағы Мұзбел шоқысынан осы дәуірдің мустье уақытына тән 100-ден астам малтатас құралдары табылды. Бір немесе екі жақты малтатас нуклеустер аңшылық құралдары екені анықталды. ґлкенің [[Оңтүстігіндегі|оңт-ндегі]] Жаманайбат алқабынан бірнеше палеолиттік орындар ашылды. [[Мезолит]], [[неолит]] дәуірлеріне қарасты ескерткіштердің неғұрлым көрнектілеріне Талдысай (Балажезді) [[Өзенінің|өз-нің]] Жездіге құяр сағасында орналасқан Тоқтауыл, Аяқбұлақ тұрақтары жатады. 2002 — [[2004 жылдары|04 ж]]. Тоқтауыл тұрағының [[100 м²|100 м2]] жері қазылып, 10 мыңға жуық [[Жәдігер|зат]] табылған. Мұның дені шақпақтас кесектерін нуклеус, жаңқалар сияқты бұйымдар алу мақсатында шағудың өнімдері, сонымен қатар садақ, келте найза, қырғыш, кескіш, трапеция, т.б. түріндегі құралдардың өзі көптеп саналады. Ғалымдардың пікірінше, бұл тұрақтың соңғы 10 — 12 мың жыл аясындағы голоцендік ескерткіштердің мерзімдемелік, стратиграф. ерекшеліктерін анықтауда үлгі бола алады. Қола дәуірінде Ұлытау өңірі тұрғындары мәдениетінде өте маңызды жетістіктер орын алғанын осы уақыт ескерткіштерінің күрт көбейгені, көптеп ашылған кен орындары, металлург. қоныстар және осыларды зерттеу барысында табылып отырған құнды [[Ғылыми|ғыл.]] деректер айғақтайды. Ғалымдардың пікірінше, Жезқазған төңірегінде шоғырланған көне кен орындарынан қола дәуірінде сан мыңдаған тонна кентас өндірілген, алынған мыс пен одан дайындалған қола айырбас арқылы айналымға түсіп, көршілес тайпалар ғана емес, алыстағы өлкелерге де экспортқа кетіп отырған. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысымен мерзімделетін Талдысай, Ұлытау қоныстары, Айбас дарасы, Жанайдар, Үйтас-Айдос, т.б. зираттарынан құнды деректер алынды. Жезді өз-нің сол жағасында, оған Талдысайдың құйылысы тұсында орналасқан Талдысай қонысында 1992 жылдан бастап бірнеше рет қазба жұмыстары жүргізілді. Мұнда ашылған көптеген үйлер, өндірістік шеберханалар мен [[Металлургиялық|металлург.]] пештерді, қыш ыдыс сынықтары, шаруашылық-тұрмыстық бұйымдар сияқты молынан табылған заттай деректерді сараптай келе, зерттеушілер бұл қоныстың өлкедегі ірі металлург. орт. болғанын анықтады. [[1972]] [[Жылы|ж]]. зерттелген Айбас дарасы кесенесінен алтыннан құйылған салмақты білезік, қыш ыдыс бөлшектері табылды, құрылымдық деректері мен заттай айғақтарға қарағанда, бұл ескерткіш қола дәуірінің соңында өркендеген беғазы-дәндібай мәдениетіне жатады. [[Өлкеде|ґлкеде]] ерте темір дәуірінің қорымдары, сондай-ақ ғұрыптық ескерткіштерге жататын “мұртты обалар” кеңінен тараған. Бұл кезеңге байланысты дәйекті зерттеулер жүргізілмегенімен, ґрезайыр, Жанайдар “мұртты обаларынан” көне сақ тайпаларының Күн тәңірін, қасиетті отты қастерлеу, жылқыны пір тұту сияқты наным-сенімдерімен тығыз байланысты жәдігерлер алынды. Талдысай қорымынан табылған, шеттерінде қосымша саңылаулары бар қола ауыздық ерте сақ сатысына жатады және сақ дәуірі ауыздықтарының неғұрлым байырғы түрінен салынады. Орта ғасырлар дәуірінен сақталған жәдігерлер қатарына түркі, қыпшақ кезеңдерінің обалары, тас мүсін, қоршау, балбалдардан тұратын ғұрыптық кешендер және ондаған қала-қоныс жұрттары жатады. &lt;br/&gt;
==Қалалық орындар типологиялық тұрғыдан 4 түрге ажыратылады: ==
# бекіністер қызметін атқарған орындар — [[Алаша хан]], Тоғызбайкөл; 
# күшейтілген сарай іспеттес орындар — [[Шотқара]], Айбас дарасы, Топыраққорған; 
# ауыл деңгейіндегі қоныстар — Аяққамыр, [[Жошы]] Ордасы; 
# орда қызметін атқарған қалалар — Басқамыр, Нөгербек дарасы, Хан ордасы, Домбағұл.

Сыртқы сипаттамаларымен қатар, бірнеше қала орындарына жүргізілген қазба жұмыстарының қорытындылары мен деректері бұл ескерткіштердің архитектурасы, құрылымы, өмір сүрген уақыты жайлы аса маңызды ғыл. мәліметтерді берді. Бұларға сүйене отырып, ғалымдар Ұлытау ортағасырлық қалаларын мерзімі жағынан 3 топқа ажыратты. Бірінші топ — ерте орта ғасырлар кезеңіне жататын және 9 — 11 ғ-лардағы оғыз тайпалары мәдениетінен деректер берген Басқамыр, Аяққамыр, Хан ордасы, Нөгербек дарасы, Құлман, Милықұдық сияқты ескерткіштер. Екінші топ — 13 — 14 ғ-ларға жататын Жошы ордасы, Шотқара, т.б. Алтын Орда қыпшақтары заманының ескерткіштері. Үшінші топ — мәдени қабаты жоқ, негізінен бекініс-сарай қызметін атқарған Алаша хан, Тоғызбайкөл, Айбас дарасы, Топыраққорған сияқты Қазақ хандығы кезеңінің ескерткіштері. 15 — 17 ғ-ларда Ұлытау қ-ларын алыс-жақындағы аймақтармен бірнеше ірі керуен жолдары байланыстырған. Мұның аса маңыздысы — Ұлы Жібек жолынан басталып, Түркістан өңірін баса өтіп, Ұлытау тұсында тармақталатын атақты Сарысу жолы. Тарихи зерттеулер бойынша оғыз-қыпшақ заманында іргелі ұлыс болып қалыптасқан Ұлытау өңірі бұдан кейін Жошы ұлысының орт-на айналған. Жошы ханның өзі осы жерді мекендеп, осында өлгенін оның күмбезді мазары айғақтайды. Ақ Орда, Қазақ хандығының алғашқы кезеңіндегі саяси оқиғалар тұсында да Ұлытау өңірі маңызды рөл атқарған. Сарысу өз. бойындағы Таңбалытаста үш жүздің рулары бірнеше рет кеңес өткізіп, таңбаларын салған. Тарихи сәулет ескерткіштері — сағаналар типтес құрылыстар, күмбезді мазарлар мен кесенелер көптеп сақталған. Алтыншоқыда Ақсақ Темірдің жарлығымен естелік сөз жазылған әйгілі тас Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы. Көне дәуірлерден, орта ғасырлардан сақталған ескерткіштердің ерекше тобын тастағы таңбалар құрайды.

==Петроглифтер :==
*Арғанаты
* Зыңғыртас 
*Теректі тауларында 
*Байқоңыр
* Тамды
* Жанғабыл
* Жетіқыз өзендері алқаптарынан табылды.
Бұл ерекше мекеннің тарихи ландшафтын, ескерткіштерін қорғау мен пайдалануды бүгінгі күн талабына сәйкес қамтамасыз ету үшін мұнда “Ұлытау” тарихи-мәдени, табиғи қорығы ұйымдастырылған.
== Дереккөздер: == 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>g66he0d9hpcjjx62u4c66bwtlijm9ix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659743</id>
      <parentid>3659737</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13874" sha1="id1tdut1n6t4vlxepaslspa932d47un" xml:space="preserve">'''ҰЛЫТАУ ӨҢІРІНІҢ ЕСКЕРТКІШТЕРІ''' &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 9 том&lt;/ref&gt;— [[Сарыарқа]]ның батыс бөлігіндегі [[Ұлытау]] тарихи өлкесінің шеңберінде орналасқан, тас дәуірінен бастап бертінгі [[қазақ]] заманына дейінгі аралықты тұтас қамтитын ескерткіштердің аса үлкен тобы. [[Қарағанды облысы]][[File:Ulytau District Kazakhstan.png|thumb|470 px| alt=A.| ''[[Ұлытау өңірі]]''.]] Ұлытау ауданының негізгі аумағын алып жатқан өлкенің тарихи тұрғыдағы шартты шекараларын Ж.Смайылов былай ұсынды:
* солтүстікте — Қараторғай мен Терісаққан өзендерінің жоғ. ағысы;
* шығыста — Сарысу өз-нің орта ағысы мен Желдіадыр тауы;
* оңтүстікте — Бетпақдала шөлді алқабы;
* батыста: [[Арал қарақұмы]],[[Ұлытау]], Кішітау, Алтыншоқы, Арғанаты тау жүйелері, Қаракеңгір,Сарыкеңгір, Жезді (Жездікеңгір), Терісаққан, [[Байқоңыр]] өзендері,[[Барақкөл]], [[Қоскөл]],Ащыкөл, Құркөл көлдері, Жаманайбат, Жетіқоңыр сияқты құмайтты жазықтары бар, қойнауы түрлі пайдалы қазбалар, шикізатқа бай құтты өлкені бағзы замандардан бастап халық тығыз қоныстанған.

==Өлкені зерттеуде еңбектері маңызды:== 
*Ә.[[Марғұлан]] 
*Ә.[[Оразбаев]] 
*М.Н. Клапчук
*Ж.[[Құрманқұлов]]
* С[[.Жолдасбаев]] 
*Ж.Таймағамбетов 
*Л.Н. Ермоленко 
*В.С. Волошин
* А.С. Ермолаева
* О.А. Артюхова
*В.В. Варфоломеев
* Б.[[Қожахметов]] .

Ұлытау жәдігерлерін кешенді түрде зерттеу ісін алғаш рет Марғұлан 1946 [[Жылы|ж.]] бастады. Бұл жұмысты [[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы|Орт. Қазақстан археол. экспед.]] күні бүгінге дейін жалғастырып отыр. Есепке алынған, түрлі деңгейде зерттеулер жүргізілген көне ескерткіштер тас дәуірінен басталады. [[ХХ ғасырдың|20 ғ-дың]] ортасынан бастап ашылып келе жатқан бұл жәдігерлердің ең көнелерінің бірі ерте палеолиттік ашель уақытының екінші жартысымен мерзімделетін Обалысай тұрағы (Жезді алқабында). Мұндағы шағын төбенің [[Оңтүстік|оңт]]. беткейінен жиналған кварциттік малтатас нуклеустері мен екі жақты шапқы құралдарды бұдан 400 мың жыл бұрын өмір сүрген адамдар қалдырған. [[Өлкенің|ґлкенің]] шығыс шетіне таман, Сарысу [[Өзені|өз]]. бойындағы Мұзбел шоқысынан осы дәуірдің мустье уақытына тән 100-ден астам малтатас құралдары табылды. Бір немесе екі жақты малтатас нуклеустер аңшылық құралдары екені анықталды. ґлкенің [[Оңтүстігіндегі|оңт-ндегі]] Жаманайбат алқабынан бірнеше палеолиттік орындар ашылды. [[Мезолит]], [[неолит]] дәуірлеріне қарасты ескерткіштердің неғұрлым көрнектілеріне Талдысай (Балажезді) [[Өзенінің|өз-нің]] Жездіге құяр сағасында орналасқан Тоқтауыл, Аяқбұлақ тұрақтары жатады. 2002 — [[2004 жылдары|04 ж]]. Тоқтауыл тұрағының [[100 м²|100 м2]] жері қазылып, 10 мыңға жуық [[Жәдігер|зат]] табылған. Мұның дені шақпақтас кесектерін нуклеус, жаңқалар сияқты бұйымдар алу мақсатында шағудың өнімдері, сонымен қатар садақ, келте найза, қырғыш, кескіш, трапеция, т.б. түріндегі құралдардың өзі көптеп саналады. Ғалымдардың пікірінше, бұл тұрақтың соңғы 10 — 12 мың жыл аясындағы голоцендік ескерткіштердің мерзімдемелік, стратиграф. ерекшеліктерін анықтауда үлгі бола алады. Қола дәуірінде Ұлытау өңірі тұрғындары мәдениетінде өте маңызды жетістіктер орын алғанын осы уақыт ескерткіштерінің күрт көбейгені, көптеп ашылған кен орындары, металлург. қоныстар және осыларды зерттеу барысында табылып отырған құнды [[Ғылыми|ғыл.]] деректер айғақтайды. Ғалымдардың пікірінше, Жезқазған төңірегінде шоғырланған көне кен орындарынан қола дәуірінде сан мыңдаған тонна кентас өндірілген, алынған мыс пен одан дайындалған қола айырбас арқылы айналымға түсіп, көршілес тайпалар ғана емес, алыстағы өлкелерге де экспортқа кетіп отырған. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысымен мерзімделетін Талдысай, Ұлытау қоныстары, Айбас дарасы, Жанайдар, Үйтас-Айдос, т.б. зираттарынан құнды деректер алынды. Жезді өз-нің сол жағасында, оған Талдысайдың құйылысы тұсында орналасқан Талдысай қонысында 1992 жылдан бастап бірнеше рет қазба жұмыстары жүргізілді. Мұнда ашылған көптеген үйлер, өндірістік шеберханалар мен [[Металлургиялық|металлург.]] пештерді, қыш ыдыс сынықтары, шаруашылық-тұрмыстық бұйымдар сияқты молынан табылған заттай деректерді сараптай келе, зерттеушілер бұл қоныстың өлкедегі ірі металлург. орт. болғанын анықтады. [[1972]] [[Жылы|ж]]. зерттелген Айбас дарасы кесенесінен алтыннан құйылған салмақты білезік, қыш ыдыс бөлшектері табылды, құрылымдық деректері мен заттай айғақтарға қарағанда, бұл ескерткіш қола дәуірінің соңында өркендеген беғазы-дәндібай мәдениетіне жатады. [[Өлкеде|ґлкеде]] ерте темір дәуірінің қорымдары, сондай-ақ ғұрыптық ескерткіштерге жататын “мұртты обалар” кеңінен тараған. Бұл кезеңге байланысты дәйекті зерттеулер жүргізілмегенімен, ґрезайыр, Жанайдар “мұртты обаларынан” көне сақ тайпаларының Күн тәңірін, қасиетті отты қастерлеу, жылқыны пір тұту сияқты наным-сенімдерімен тығыз байланысты жәдігерлер алынды. Талдысай қорымынан табылған, шеттерінде қосымша саңылаулары бар қола ауыздық ерте сақ сатысына жатады және сақ дәуірі ауыздықтарының неғұрлым байырғы түрінен салынады. Орта ғасырлар дәуірінен сақталған жәдігерлер қатарына түркі, қыпшақ кезеңдерінің обалары, тас мүсін, қоршау, балбалдардан тұратын ғұрыптық кешендер және ондаған қала-қоныс жұрттары жатады. &lt;br/&gt;
==Қалалық орындар типологиялық тұрғыдан 4 түрге ажыратылады: ==
# бекіністер қызметін атқарған орындар — [[Алаша хан]], Тоғызбайкөл; 
# күшейтілген сарай іспеттес орындар — [[Шотқара]], Айбас дарасы, Топыраққорған; 
# ауыл деңгейіндегі қоныстар — Аяққамыр, [[Жошы]] Ордасы; 
# орда қызметін атқарған қалалар — Басқамыр, Нөгербек дарасы, Хан ордасы, Домбағұл.

Сыртқы сипаттамаларымен қатар, бірнеше қала орындарына жүргізілген қазба жұмыстарының қорытындылары мен деректері бұл ескерткіштердің архитектурасы, құрылымы, өмір сүрген уақыты жайлы аса маңызды ғыл. мәліметтерді берді. Бұларға сүйене отырып, ғалымдар Ұлытау ортағасырлық қалаларын мерзімі жағынан 3 топқа ажыратты. Бірінші топ — ерте орта ғасырлар кезеңіне жататын және [[IX-XI ғасырлардағы|9 — 11 ғ-лардағы]] оғыз тайпалары мәдениетінен деректер берген Басқамыр, Аяққамыр, Хан ордасы, Нөгербек дарасы, Құлман, Милықұдық сияқты ескерткіштер. Екінші топ — 13 — 14 ғ-ларға жататын Жошы ордасы, Шотқара, т.б. Алтын Орда қыпшақтары заманының ескерткіштері. Үшінші топ — мәдени қабаты жоқ, негізінен бекініс-сарай қызметін атқарған Алаша хан, Тоғызбайкөл, Айбас дарасы, Топыраққорған сияқты Қазақ хандығы кезеңінің ескерткіштері. 15 — 17 ғ-ларда Ұлытау қ-ларын алыс-жақындағы аймақтармен бірнеше ірі керуен жолдары байланыстырған. Мұның аса маңыздысы — Ұлы Жібек жолынан басталып, Түркістан өңірін баса өтіп, Ұлытау тұсында тармақталатын атақты Сарысу жолы. Тарихи зерттеулер бойынша оғыз-қыпшақ заманында іргелі ұлыс болып қалыптасқан Ұлытау өңірі бұдан кейін Жошы ұлысының орт-на айналған. Жошы ханның өзі осы жерді мекендеп, осында өлгенін оның күмбезді мазары айғақтайды. Ақ Орда, Қазақ хандығының алғашқы кезеңіндегі саяси оқиғалар тұсында да Ұлытау өңірі маңызды рөл атқарған. Сарысу өз. бойындағы Таңбалытаста үш жүздің рулары бірнеше рет кеңес өткізіп, таңбаларын салған. Тарихи сәулет ескерткіштері — сағаналар типтес құрылыстар, күмбезді мазарлар мен кесенелер көптеп сақталған. Алтыншоқыда Ақсақ Темірдің жарлығымен естелік сөз жазылған әйгілі тас Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы. Көне дәуірлерден, орта ғасырлардан сақталған ескерткіштердің ерекше тобын тастағы таңбалар құрайды.

==Петроглифтер :==
*Арғанаты
* Зыңғыртас 
*Теректі тауларында 
*Байқоңыр
* Тамды
* Жанғабыл
* Жетіқыз өзендері алқаптарынан табылды.
Бұл ерекше мекеннің тарихи ландшафтын, ескерткіштерін қорғау мен пайдалануды бүгінгі күн талабына сәйкес қамтамасыз ету үшін мұнда “Ұлытау” тарихи-мәдени, табиғи қорығы ұйымдастырылған.
== Дереккөздер: == 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>id1tdut1n6t4vlxepaslspa932d47un</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659744</id>
      <parentid>3659743</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13908" sha1="jx95sj0zzeh51zx5ca4jdlt2lbkpywf" xml:space="preserve">'''ҰЛЫТАУ ӨҢІРІНІҢ ЕСКЕРТКІШТЕРІ''' &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 9 том&lt;/ref&gt;— [[Сарыарқа]]ның батыс бөлігіндегі [[Ұлытау]] тарихи өлкесінің шеңберінде орналасқан, тас дәуірінен бастап бертінгі [[қазақ]] заманына дейінгі аралықты тұтас қамтитын ескерткіштердің аса үлкен тобы. [[Қарағанды облысы]][[File:Ulytau District Kazakhstan.png|thumb|470 px| alt=A.| ''[[Ұлытау өңірі]]''.]] Ұлытау ауданының негізгі аумағын алып жатқан өлкенің тарихи тұрғыдағы шартты шекараларын Ж.Смайылов былай ұсынды:
* солтүстікте — Қараторғай мен Терісаққан өзендерінің жоғ. ағысы;
* шығыста — Сарысу өз-нің орта ағысы мен Желдіадыр тауы;
* оңтүстікте — Бетпақдала шөлді алқабы;
* батыста: [[Арал қарақұмы]],[[Ұлытау]], Кішітау, Алтыншоқы, Арғанаты тау жүйелері, Қаракеңгір,Сарыкеңгір, Жезді (Жездікеңгір), Терісаққан, [[Байқоңыр]] өзендері,[[Барақкөл]], [[Қоскөл]],Ащыкөл, Құркөл көлдері, Жаманайбат, Жетіқоңыр сияқты құмайтты жазықтары бар, қойнауы түрлі пайдалы қазбалар, шикізатқа бай құтты өлкені бағзы замандардан бастап халық тығыз қоныстанған.

==Өлкені зерттеуде еңбектері маңызды:== 
*Ә.[[Марғұлан]] 
*Ә.[[Оразбаев]] 
*М.Н. Клапчук
*Ж.[[Құрманқұлов]]
* С[[.Жолдасбаев]] 
*Ж.Таймағамбетов 
*Л.Н. Ермоленко 
*В.С. Волошин
* А.С. Ермолаева
* О.А. Артюхова
*В.В. Варфоломеев
* Б.[[Қожахметов]] .

Ұлытау жәдігерлерін кешенді түрде зерттеу ісін алғаш рет Марғұлан 1946 [[Жылы|ж.]] бастады. Бұл жұмысты [[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы|Орт. Қазақстан археол. экспед.]] күні бүгінге дейін жалғастырып отыр. Есепке алынған, түрлі деңгейде зерттеулер жүргізілген көне ескерткіштер тас дәуірінен басталады. [[ХХ ғасырдың|20 ғ-дың]] ортасынан бастап ашылып келе жатқан бұл жәдігерлердің ең көнелерінің бірі ерте палеолиттік ашель уақытының екінші жартысымен мерзімделетін Обалысай тұрағы (Жезді алқабында). Мұндағы шағын төбенің [[Оңтүстік|оңт]]. беткейінен жиналған кварциттік малтатас нуклеустері мен екі жақты шапқы құралдарды бұдан 400 мың жыл бұрын өмір сүрген адамдар қалдырған. [[Өлкенің|ґлкенің]] шығыс шетіне таман, Сарысу [[Өзені|өз]]. бойындағы Мұзбел шоқысынан осы дәуірдің мустье уақытына тән 100-ден астам малтатас құралдары табылды. Бір немесе екі жақты малтатас нуклеустер аңшылық құралдары екені анықталды. ґлкенің [[Оңтүстігіндегі|оңт-ндегі]] Жаманайбат алқабынан бірнеше палеолиттік орындар ашылды. [[Мезолит]], [[неолит]] дәуірлеріне қарасты ескерткіштердің неғұрлым көрнектілеріне Талдысай (Балажезді) [[Өзенінің|өз-нің]] Жездіге құяр сағасында орналасқан Тоқтауыл, Аяқбұлақ тұрақтары жатады. 2002 — [[2004 жылдары|04 ж]]. Тоқтауыл тұрағының [[100 м²|100 м2]] жері қазылып, 10 мыңға жуық [[Жәдігер|зат]] табылған. Мұның дені шақпақтас кесектерін нуклеус, жаңқалар сияқты бұйымдар алу мақсатында шағудың өнімдері, сонымен қатар садақ, келте найза, қырғыш, кескіш, трапеция, т.б. түріндегі құралдардың өзі көптеп саналады. Ғалымдардың пікірінше, бұл тұрақтың соңғы 10 — 12 мың жыл аясындағы голоцендік ескерткіштердің мерзімдемелік, стратиграф. ерекшеліктерін анықтауда үлгі бола алады. Қола дәуірінде Ұлытау өңірі тұрғындары мәдениетінде өте маңызды жетістіктер орын алғанын осы уақыт ескерткіштерінің күрт көбейгені, көптеп ашылған кен орындары, металлург. қоныстар және осыларды зерттеу барысында табылып отырған құнды [[Ғылыми|ғыл.]] деректер айғақтайды. Ғалымдардың пікірінше, Жезқазған төңірегінде шоғырланған көне кен орындарынан қола дәуірінде сан мыңдаған тонна кентас өндірілген, алынған мыс пен одан дайындалған қола айырбас арқылы айналымға түсіп, көршілес тайпалар ғана емес, алыстағы өлкелерге де экспортқа кетіп отырған. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысымен мерзімделетін Талдысай, Ұлытау қоныстары, Айбас дарасы, Жанайдар, Үйтас-Айдос, т.б. зираттарынан құнды деректер алынды. Жезді өз-нің сол жағасында, оған Талдысайдың құйылысы тұсында орналасқан Талдысай қонысында 1992 жылдан бастап бірнеше рет қазба жұмыстары жүргізілді. Мұнда ашылған көптеген үйлер, өндірістік шеберханалар мен [[Металлургиялық|металлург.]] пештерді, қыш ыдыс сынықтары, шаруашылық-тұрмыстық бұйымдар сияқты молынан табылған заттай деректерді сараптай келе, зерттеушілер бұл қоныстың өлкедегі ірі металлург. орт. болғанын анықтады. [[1972]] [[Жылы|ж]]. зерттелген Айбас дарасы кесенесінен алтыннан құйылған салмақты білезік, қыш ыдыс бөлшектері табылды, құрылымдық деректері мен заттай айғақтарға қарағанда, бұл ескерткіш қола дәуірінің соңында өркендеген беғазы-дәндібай мәдениетіне жатады. [[Өлкеде|ґлкеде]] ерте темір дәуірінің қорымдары, сондай-ақ ғұрыптық ескерткіштерге жататын “мұртты обалар” кеңінен тараған. Бұл кезеңге байланысты дәйекті зерттеулер жүргізілмегенімен, ґрезайыр, Жанайдар “мұртты обаларынан” көне сақ тайпаларының Күн тәңірін, қасиетті отты қастерлеу, жылқыны пір тұту сияқты наным-сенімдерімен тығыз байланысты жәдігерлер алынды. Талдысай қорымынан табылған, шеттерінде қосымша саңылаулары бар қола ауыздық ерте сақ сатысына жатады және сақ дәуірі ауыздықтарының неғұрлым байырғы түрінен салынады. Орта ғасырлар дәуірінен сақталған жәдігерлер қатарына түркі, қыпшақ кезеңдерінің обалары, тас мүсін, қоршау, балбалдардан тұратын ғұрыптық кешендер және ондаған қала-қоныс жұрттары жатады. &lt;br/&gt;
==Қалалық орындар типологиялық тұрғыдан 4 түрге ажыратылады: ==
# бекіністер қызметін атқарған орындар — [[Алаша хан]], Тоғызбайкөл; 
# күшейтілген сарай іспеттес орындар — [[Шотқара]], Айбас дарасы, Топыраққорған; 
# ауыл деңгейіндегі қоныстар — Аяққамыр, [[Жошы]] Ордасы; 
# орда қызметін атқарған қалалар — Басқамыр, Нөгербек дарасы, Хан ордасы, Домбағұл.

Сыртқы сипаттамаларымен қатар, бірнеше қала орындарына жүргізілген қазба жұмыстарының қорытындылары мен деректері бұл ескерткіштердің архитектурасы, құрылымы, өмір сүрген уақыты жайлы аса маңызды ғыл. мәліметтерді берді. Бұларға сүйене отырып, ғалымдар Ұлытау ортағасырлық қалаларын мерзімі жағынан 3 топқа ажыратты. Бірінші топ — ерте орта ғасырлар кезеңіне жататын және [[IX-XI ғасырлардағы|9 — 11 ғ-лардағы]] оғыз тайпалары мәдениетінен деректер берген Басқамыр, Аяққамыр, Хан ордасы, Нөгербек дарасы, Құлман, Милықұдық сияқты ескерткіштер. Екінші топ — [[XIII-XIV ғасырларға|13 — 14 ғ-ларға]] жататын Жошы ордасы, Шотқара, т.б. Алтын Орда қыпшақтары заманының ескерткіштері. Үшінші топ — мәдени қабаты жоқ, негізінен бекініс-сарай қызметін атқарған Алаша хан, Тоғызбайкөл, Айбас дарасы, Топыраққорған сияқты Қазақ хандығы кезеңінің ескерткіштері. 15 — 17 ғ-ларда Ұлытау қ-ларын алыс-жақындағы аймақтармен бірнеше ірі керуен жолдары байланыстырған. Мұның аса маңыздысы — Ұлы Жібек жолынан басталып, Түркістан өңірін баса өтіп, Ұлытау тұсында тармақталатын атақты Сарысу жолы. Тарихи зерттеулер бойынша оғыз-қыпшақ заманында іргелі ұлыс болып қалыптасқан Ұлытау өңірі бұдан кейін Жошы ұлысының орт-на айналған. Жошы ханның өзі осы жерді мекендеп, осында өлгенін оның күмбезді мазары айғақтайды. Ақ Орда, Қазақ хандығының алғашқы кезеңіндегі саяси оқиғалар тұсында да Ұлытау өңірі маңызды рөл атқарған. Сарысу өз. бойындағы Таңбалытаста үш жүздің рулары бірнеше рет кеңес өткізіп, таңбаларын салған. Тарихи сәулет ескерткіштері — сағаналар типтес құрылыстар, күмбезді мазарлар мен кесенелер көптеп сақталған. Алтыншоқыда Ақсақ Темірдің жарлығымен естелік сөз жазылған әйгілі тас Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы. Көне дәуірлерден, орта ғасырлардан сақталған ескерткіштердің ерекше тобын тастағы таңбалар құрайды.

==Петроглифтер :==
*Арғанаты
* Зыңғыртас 
*Теректі тауларында 
*Байқоңыр
* Тамды
* Жанғабыл
* Жетіқыз өзендері алқаптарынан табылды.
Бұл ерекше мекеннің тарихи ландшафтын, ескерткіштерін қорғау мен пайдалануды бүгінгі күн талабына сәйкес қамтамасыз ету үшін мұнда “Ұлытау” тарихи-мәдени, табиғи қорығы ұйымдастырылған.
== Дереккөздер: == 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>jx95sj0zzeh51zx5ca4jdlt2lbkpywf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659745</id>
      <parentid>3659744</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13941" sha1="bzz5886tslqpvi7d0w0ucxj3ozo5nhu" xml:space="preserve">'''ҰЛЫТАУ ӨҢІРІНІҢ ЕСКЕРТКІШТЕРІ''' &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 9 том&lt;/ref&gt;— [[Сарыарқа]]ның батыс бөлігіндегі [[Ұлытау]] тарихи өлкесінің шеңберінде орналасқан, тас дәуірінен бастап бертінгі [[қазақ]] заманына дейінгі аралықты тұтас қамтитын ескерткіштердің аса үлкен тобы. [[Қарағанды облысы]][[File:Ulytau District Kazakhstan.png|thumb|470 px| alt=A.| ''[[Ұлытау өңірі]]''.]] Ұлытау ауданының негізгі аумағын алып жатқан өлкенің тарихи тұрғыдағы шартты шекараларын Ж.Смайылов былай ұсынды:
* солтүстікте — Қараторғай мен Терісаққан өзендерінің жоғ. ағысы;
* шығыста — Сарысу өз-нің орта ағысы мен Желдіадыр тауы;
* оңтүстікте — Бетпақдала шөлді алқабы;
* батыста: [[Арал қарақұмы]],[[Ұлытау]], Кішітау, Алтыншоқы, Арғанаты тау жүйелері, Қаракеңгір,Сарыкеңгір, Жезді (Жездікеңгір), Терісаққан, [[Байқоңыр]] өзендері,[[Барақкөл]], [[Қоскөл]],Ащыкөл, Құркөл көлдері, Жаманайбат, Жетіқоңыр сияқты құмайтты жазықтары бар, қойнауы түрлі пайдалы қазбалар, шикізатқа бай құтты өлкені бағзы замандардан бастап халық тығыз қоныстанған.

==Өлкені зерттеуде еңбектері маңызды:== 
*Ә.[[Марғұлан]] 
*Ә.[[Оразбаев]] 
*М.Н. Клапчук
*Ж.[[Құрманқұлов]]
* С[[.Жолдасбаев]] 
*Ж.Таймағамбетов 
*Л.Н. Ермоленко 
*В.С. Волошин
* А.С. Ермолаева
* О.А. Артюхова
*В.В. Варфоломеев
* Б.[[Қожахметов]] .

Ұлытау жәдігерлерін кешенді түрде зерттеу ісін алғаш рет Марғұлан 1946 [[Жылы|ж.]] бастады. Бұл жұмысты [[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы|Орт. Қазақстан археол. экспед.]] күні бүгінге дейін жалғастырып отыр. Есепке алынған, түрлі деңгейде зерттеулер жүргізілген көне ескерткіштер тас дәуірінен басталады. [[ХХ ғасырдың|20 ғ-дың]] ортасынан бастап ашылып келе жатқан бұл жәдігерлердің ең көнелерінің бірі ерте палеолиттік ашель уақытының екінші жартысымен мерзімделетін Обалысай тұрағы (Жезді алқабында). Мұндағы шағын төбенің [[Оңтүстік|оңт]]. беткейінен жиналған кварциттік малтатас нуклеустері мен екі жақты шапқы құралдарды бұдан 400 мың жыл бұрын өмір сүрген адамдар қалдырған. [[Өлкенің|ґлкенің]] шығыс шетіне таман, Сарысу [[Өзені|өз]]. бойындағы Мұзбел шоқысынан осы дәуірдің мустье уақытына тән 100-ден астам малтатас құралдары табылды. Бір немесе екі жақты малтатас нуклеустер аңшылық құралдары екені анықталды. ґлкенің [[Оңтүстігіндегі|оңт-ндегі]] Жаманайбат алқабынан бірнеше палеолиттік орындар ашылды. [[Мезолит]], [[неолит]] дәуірлеріне қарасты ескерткіштердің неғұрлым көрнектілеріне Талдысай (Балажезді) [[Өзенінің|өз-нің]] Жездіге құяр сағасында орналасқан Тоқтауыл, Аяқбұлақ тұрақтары жатады. 2002 — [[2004 жылдары|04 ж]]. Тоқтауыл тұрағының [[100 м²|100 м2]] жері қазылып, 10 мыңға жуық [[Жәдігер|зат]] табылған. Мұның дені шақпақтас кесектерін нуклеус, жаңқалар сияқты бұйымдар алу мақсатында шағудың өнімдері, сонымен қатар садақ, келте найза, қырғыш, кескіш, трапеция, т.б. түріндегі құралдардың өзі көптеп саналады. Ғалымдардың пікірінше, бұл тұрақтың соңғы 10 — 12 мың жыл аясындағы голоцендік ескерткіштердің мерзімдемелік, стратиграф. ерекшеліктерін анықтауда үлгі бола алады. Қола дәуірінде Ұлытау өңірі тұрғындары мәдениетінде өте маңызды жетістіктер орын алғанын осы уақыт ескерткіштерінің күрт көбейгені, көптеп ашылған кен орындары, металлург. қоныстар және осыларды зерттеу барысында табылып отырған құнды [[Ғылыми|ғыл.]] деректер айғақтайды. Ғалымдардың пікірінше, Жезқазған төңірегінде шоғырланған көне кен орындарынан қола дәуірінде сан мыңдаған тонна кентас өндірілген, алынған мыс пен одан дайындалған қола айырбас арқылы айналымға түсіп, көршілес тайпалар ғана емес, алыстағы өлкелерге де экспортқа кетіп отырған. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысымен мерзімделетін Талдысай, Ұлытау қоныстары, Айбас дарасы, Жанайдар, Үйтас-Айдос, т.б. зираттарынан құнды деректер алынды. Жезді өз-нің сол жағасында, оған Талдысайдың құйылысы тұсында орналасқан Талдысай қонысында 1992 жылдан бастап бірнеше рет қазба жұмыстары жүргізілді. Мұнда ашылған көптеген үйлер, өндірістік шеберханалар мен [[Металлургиялық|металлург.]] пештерді, қыш ыдыс сынықтары, шаруашылық-тұрмыстық бұйымдар сияқты молынан табылған заттай деректерді сараптай келе, зерттеушілер бұл қоныстың өлкедегі ірі металлург. орт. болғанын анықтады. [[1972]] [[Жылы|ж]]. зерттелген Айбас дарасы кесенесінен алтыннан құйылған салмақты білезік, қыш ыдыс бөлшектері табылды, құрылымдық деректері мен заттай айғақтарға қарағанда, бұл ескерткіш қола дәуірінің соңында өркендеген беғазы-дәндібай мәдениетіне жатады. [[Өлкеде|ґлкеде]] ерте темір дәуірінің қорымдары, сондай-ақ ғұрыптық ескерткіштерге жататын “мұртты обалар” кеңінен тараған. Бұл кезеңге байланысты дәйекті зерттеулер жүргізілмегенімен, ґрезайыр, Жанайдар “мұртты обаларынан” көне сақ тайпаларының Күн тәңірін, қасиетті отты қастерлеу, жылқыны пір тұту сияқты наным-сенімдерімен тығыз байланысты жәдігерлер алынды. Талдысай қорымынан табылған, шеттерінде қосымша саңылаулары бар қола ауыздық ерте сақ сатысына жатады және сақ дәуірі ауыздықтарының неғұрлым байырғы түрінен салынады. Орта ғасырлар дәуірінен сақталған жәдігерлер қатарына түркі, қыпшақ кезеңдерінің обалары, тас мүсін, қоршау, балбалдардан тұратын ғұрыптық кешендер және ондаған қала-қоныс жұрттары жатады. &lt;br/&gt;
==Қалалық орындар типологиялық тұрғыдан 4 түрге ажыратылады: ==
# бекіністер қызметін атқарған орындар — [[Алаша хан]], Тоғызбайкөл; 
# күшейтілген сарай іспеттес орындар — [[Шотқара]], Айбас дарасы, Топыраққорған; 
# ауыл деңгейіндегі қоныстар — Аяққамыр, [[Жошы]] Ордасы; 
# орда қызметін атқарған қалалар — Басқамыр, Нөгербек дарасы, Хан ордасы, Домбағұл.

Сыртқы сипаттамаларымен қатар, бірнеше қала орындарына жүргізілген қазба жұмыстарының қорытындылары мен деректері бұл ескерткіштердің архитектурасы, құрылымы, өмір сүрген уақыты жайлы аса маңызды ғыл. мәліметтерді берді. Бұларға сүйене отырып, ғалымдар Ұлытау ортағасырлық қалаларын мерзімі жағынан 3 топқа ажыратты. Бірінші топ — ерте орта ғасырлар кезеңіне жататын және [[IX-XI ғасырлардағы|9 — 11 ғ-лардағы]] оғыз тайпалары мәдениетінен деректер берген Басқамыр, Аяққамыр, Хан ордасы, Нөгербек дарасы, Құлман, Милықұдық сияқты ескерткіштер. Екінші топ — [[XIII-XIV ғасырларға|13 — 14 ғ-ларға]] жататын Жошы ордасы, Шотқара, т.б. Алтын Орда қыпшақтары заманының ескерткіштері. Үшінші топ — мәдени қабаты жоқ, негізінен бекініс-сарай қызметін атқарған Алаша хан, Тоғызбайкөл, Айбас дарасы, Топыраққорған сияқты Қазақ хандығы кезеңінің ескерткіштері. [[XV-XVII ғасырларда|15 — 17 ғ-ларда]] Ұлытау қ-ларын алыс-жақындағы аймақтармен бірнеше ірі керуен жолдары байланыстырған. Мұның аса маңыздысы — Ұлы Жібек жолынан басталып, Түркістан өңірін баса өтіп, Ұлытау тұсында тармақталатын атақты Сарысу жолы. Тарихи зерттеулер бойынша оғыз-қыпшақ заманында іргелі ұлыс болып қалыптасқан Ұлытау өңірі бұдан кейін Жошы ұлысының орт-на айналған. Жошы ханның өзі осы жерді мекендеп, осында өлгенін оның күмбезді мазары айғақтайды. Ақ Орда, Қазақ хандығының алғашқы кезеңіндегі саяси оқиғалар тұсында да Ұлытау өңірі маңызды рөл атқарған. Сарысу өз. бойындағы Таңбалытаста үш жүздің рулары бірнеше рет кеңес өткізіп, таңбаларын салған. Тарихи сәулет ескерткіштері — сағаналар типтес құрылыстар, күмбезді мазарлар мен кесенелер көптеп сақталған. Алтыншоқыда Ақсақ Темірдің жарлығымен естелік сөз жазылған әйгілі тас Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы. Көне дәуірлерден, орта ғасырлардан сақталған ескерткіштердің ерекше тобын тастағы таңбалар құрайды.

==Петроглифтер :==
*Арғанаты
* Зыңғыртас 
*Теректі тауларында 
*Байқоңыр
* Тамды
* Жанғабыл
* Жетіқыз өзендері алқаптарынан табылды.
Бұл ерекше мекеннің тарихи ландшафтын, ескерткіштерін қорғау мен пайдалануды бүгінгі күн талабына сәйкес қамтамасыз ету үшін мұнда “Ұлытау” тарихи-мәдени, табиғи қорығы ұйымдастырылған.
== Дереккөздер: == 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>bzz5886tslqpvi7d0w0ucxj3ozo5nhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659776</id>
      <parentid>3659745</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] ([[User talk:Sagyndykova Nurgul|т]]) өңдемелерінен [[User:Салиха|Салиха]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2625311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13465" sha1="3czoex0qz039s02fgukmi6ikcebfh1p" xml:space="preserve">'''ҰЛЫТАУ ӨҢІРІНІҢ ЕСКЕРТКІШТЕРІ''' &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 9 том&lt;/ref&gt;— [[Сарыарқа]]ның батыс бөлігіндегі [[Ұлытау]] тарихи өлкесінің шеңберінде орналасқан, тас дәуірінен бастап бертінгі [[қазақ]] заманына дейінгі аралықты тұтас қамтитын ескерткіштердің аса үлкен тобы. [[Қарағанды облысы]][[File:Ulytau District Kazakhstan.png|thumb|470 px| alt=A.| ''[[Ұлытау өңірі]]''.]] Ұлытау ауданының негізгі аумағын алып жатқан өлкенің тарихи тұрғыдағы шартты шекараларын Ж.Смайылов былай ұсынды:
* солтүстікте — Қараторғай мен Терісаққан өзендерінің жоғ. ағысы;
* шығыста — Сарысу өз-нің орта ағысы мен Желдіадыр тауы;
* оңтүстікте — Бетпақдала шөлді алқабы;
* батыста: [[Арал қарақұмы]],[[Ұлытау]], Кішітау, Алтыншоқы, Арғанаты тау жүйелері, Қаракеңгір,Сарыкеңгір, Жезді (Жездікеңгір), Терісаққан, [[Байқоңыр]] өзендері,[[Барақкөл]], [[Қоскөл]],Ащыкөл, Құркөл көлдері, Жаманайбат, Жетіқоңыр сияқты құмайтты жазықтары бар, қойнауы түрлі пайдалы қазбалар, шикізатқа бай құтты өлкені бағзы замандардан бастап халық тығыз қоныстанған.

==Өлкені зерттеуде еңбектері маңызды:== 
*Ә.[[Марғұлан]] 
*Ә.[[Оразбаев]] 
*М.Н. Клапчук
*Ж.[[Құрманқұлов]]
* С[[.Жолдасбаев]] 
*Ж.Таймағамбетов 
*Л.Н. Ермоленко 
*В.С. Волошин
* А.С. Ермолаева
* О.А. Артюхова
*В.В. Варфоломеев
* Б.[[Қожахметов]] .

Ұлытау жәдігерлерін кешенді түрде зерттеу ісін алғаш рет Марғұлан 1946 ж. бастады. Бұл жұмысты Орт. Қазақстан археол. экспед. күні бүгінге дейін жалғастырып отыр. Есепке алынған, түрлі деңгейде зерттеулер жүргізілген көне ескерткіштер тас дәуірінен басталады. 20 ғ-дың ортасынан бастап ашылып келе жатқан бұл жәдігерлердің ең көнелерінің бірі ерте палеолиттік ашель уақытының екінші жартысымен мерзімделетін Обалысай тұрағы (Жезді алқабында). Мұндағы шағын төбенің оңт. беткейінен жиналған кварциттік малтатас нуклеустері мен екі жақты шапқы құралдарды бұдан 400 мың жыл бұрын өмір сүрген адамдар қалдырған. ґлкенің шығыс шетіне таман, Сарысу өз. бойындағы Мұзбел шоқысынан осы дәуірдің мустье уақытына тән 100-ден астам малтатас құралдары табылды. Бір немесе екі жақты малтатас нуклеустер аңшылық құралдары екені анықталды. ґлкенің оңт-ндегі Жаманайбат алқабынан бірнеше палеолиттік орындар ашылды. [[Мезолит]], [[неолит]] дәуірлеріне қарасты ескерткіштердің неғұрлым көрнектілеріне Талдысай (Балажезді) өз-нің Жездіге құяр сағасында орналасқан Тоқтауыл, Аяқбұлақ тұрақтары жатады. 2002 — 04 ж. Тоқтауыл тұрағының 100 м2 жері қазылып, 10 мыңға жуық зат табылған. Мұның дені шақпақтас кесектерін нуклеус, жаңқалар сияқты бұйымдар алу мақсатында шағудың өнімдері, сонымен қатар садақ, келте найза, қырғыш, кескіш, трапеция, т.б. түріндегі құралдардың өзі көптеп саналады. Ғалымдардың пікірінше, бұл тұрақтың соңғы 10 — 12 мың жыл аясындағы голоцендік ескерткіштердің мерзімдемелік, стратиграф. ерекшеліктерін анықтауда үлгі бола алады. Қола дәуірінде Ұлытау өңірі тұрғындары мәдениетінде өте маңызды жетістіктер орын алғанын осы уақыт ескерткіштерінің күрт көбейгені, көптеп ашылған кен орындары, металлург. қоныстар және осыларды зерттеу барысында табылып отырған құнды ғыл. деректер айғақтайды. Ғалымдардың пікірінше, Жезқазған төңірегінде шоғырланған көне кен орындарынан қола дәуірінде сан мыңдаған тонна кентас өндірілген, алынған мыс пен одан дайындалған қола айырбас арқылы айналымға түсіп, көршілес тайпалар ғана емес, алыстағы өлкелерге де экспортқа кетіп отырған. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысымен мерзімделетін Талдысай, Ұлытау қоныстары, Айбас дарасы, Жанайдар, Үйтас-Айдос, т.б. зираттарынан құнды деректер алынды. Жезді өз-нің сол жағасында, оған Талдысайдың құйылысы тұсында орналасқан Талдысай қонысында 1992 жылдан бастап бірнеше рет қазба жұмыстары жүргізілді. Мұнда ашылған көптеген үйлер, өндірістік шеберханалар мен металлург. пештерді, қыш ыдыс сынықтары, шаруашылық-тұрмыстық бұйымдар сияқты молынан табылған заттай деректерді сараптай келе, зерттеушілер бұл қоныстың өлкедегі ірі металлург. орт. болғанын анықтады. [[1972]] ж. зерттелген Айбас дарасы кесенесінен алтыннан құйылған салмақты білезік, қыш ыдыс бөлшектері табылды, құрылымдық деректері мен заттай айғақтарға қарағанда, бұл ескерткіш қола дәуірінің соңында өркендеген беғазы-дәндібай мәдениетіне жатады. ґлкеде ерте темір дәуірінің қорымдары, сондай-ақ ғұрыптық ескерткіштерге жататын “мұртты обалар” кеңінен тараған. Бұл кезеңге байланысты дәйекті зерттеулер жүргізілмегенімен, ґрезайыр, Жанайдар “мұртты обаларынан” көне сақ тайпаларының Күн тәңірін, қасиетті отты қастерлеу, жылқыны пір тұту сияқты наным-сенімдерімен тығыз байланысты жәдігерлер алынды. Талдысай қорымынан табылған, шеттерінде қосымша саңылаулары бар қола ауыздық ерте сақ сатысына жатады және сақ дәуірі ауыздықтарының неғұрлым байырғы түрінен салынады. Орта ғасырлар дәуірінен сақталған жәдігерлер қатарына түркі, қыпшақ кезеңдерінің обалары, тас мүсін, қоршау, балбалдардан тұратын ғұрыптық кешендер және ондаған қала-қоныс жұрттары жатады. &lt;br/&gt;
==Қалалық орындар типологиялық тұрғыдан 4 түрге ажыратылады: ==
# бекіністер қызметін атқарған орындар — [[Алаша хан]], Тоғызбайкөл; 
# күшейтілген сарай іспеттес орындар — [[Шотқара]], Айбас дарасы, Топыраққорған; 
# ауыл деңгейіндегі қоныстар — Аяққамыр, [[Жошы]] Ордасы; 
# орда қызметін атқарған қалалар — Басқамыр, Нөгербек дарасы, Хан ордасы, Домбағұл.

Сыртқы сипаттамаларымен қатар, бірнеше қала орындарына жүргізілген қазба жұмыстарының қорытындылары мен деректері бұл ескерткіштердің архитектурасы, құрылымы, өмір сүрген уақыты жайлы аса маңызды ғыл. мәліметтерді берді. Бұларға сүйене отырып, ғалымдар Ұлытау ортағасырлық қалаларын мерзімі жағынан 3 топқа ажыратты. Бірінші топ — ерте орта ғасырлар кезеңіне жататын және 9 — 11 ғ-лардағы оғыз тайпалары мәдениетінен деректер берген Басқамыр, Аяққамыр, Хан ордасы, Нөгербек дарасы, Құлман, Милықұдық сияқты ескерткіштер. Екінші топ — 13 — 14 ғ-ларға жататын Жошы ордасы, Шотқара, т.б. Алтын Орда қыпшақтары заманының ескерткіштері. Үшінші топ — мәдени қабаты жоқ, негізінен бекініс-сарай қызметін атқарған Алаша хан, Тоғызбайкөл, Айбас дарасы, Топыраққорған сияқты Қазақ хандығы кезеңінің ескерткіштері. 15 — 17 ғ-ларда Ұлытау қ-ларын алыс-жақындағы аймақтармен бірнеше ірі керуен жолдары байланыстырған. Мұның аса маңыздысы — Ұлы Жібек жолынан басталып, Түркістан өңірін баса өтіп, Ұлытау тұсында тармақталатын атақты Сарысу жолы. Тарихи зерттеулер бойынша оғыз-қыпшақ заманында іргелі ұлыс болып қалыптасқан Ұлытау өңірі бұдан кейін Жошы ұлысының орт-на айналған. Жошы ханның өзі осы жерді мекендеп, осында өлгенін оның күмбезді мазары айғақтайды. Ақ Орда, Қазақ хандығының алғашқы кезеңіндегі саяси оқиғалар тұсында да Ұлытау өңірі маңызды рөл атқарған. Сарысу өз. бойындағы Таңбалытаста үш жүздің рулары бірнеше рет кеңес өткізіп, таңбаларын салған. Тарихи сәулет ескерткіштері — сағаналар типтес құрылыстар, күмбезді мазарлар мен кесенелер көптеп сақталған. Алтыншоқыда Ақсақ Темірдің жарлығымен естелік сөз жазылған әйгілі тас Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы. Көне дәуірлерден, орта ғасырлардан сақталған ескерткіштердің ерекше тобын тастағы таңбалар құрайды.

==Петроглифтер :==
*Арғанаты
* Зыңғыртас 
*Теректі тауларында 
*Байқоңыр
* Тамды
* Жанғабыл
* Жетіқыз өзендері алқаптарынан табылды.
Бұл ерекше мекеннің тарихи ландшафтын, ескерткіштерін қорғау мен пайдалануды бүгінгі күн талабына сәйкес қамтамасыз ету үшін мұнда “Ұлытау” тарихи-мәдени, табиғи қорығы ұйымдастырылған.
== Дереккөздер: == 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>3czoex0qz039s02fgukmi6ikcebfh1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вернер Гейзенберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40978</id>
    <revision>
      <id>3659912</id>
      <parentid>3612717</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75061" sha1="q9hwltfiymaqvgmsshtvj4hmvfhpjfd" xml:space="preserve">
[[Сурет:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|thumb|Heisenberg (1933)]]
'''Вернер Карл Гейзенберг''', {{lang-de|Werner Karl Heisenberg}}  (5.12.1901&lt;ref&gt;https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Heisenberg/&lt;/ref&gt;, Вюрцбург — 1976, [[Мюнхен]]) — [[неміс]] физигі, [[кванттық механика]]ның негізін салушылардың бірі. [[Мюнхен]] ([[1923]]) және Геттинген (1924) университеттерін бітірген. [[1927]] — [[1941 ж.]] [[Лейпциг университеті]]нің профессоры, [[1941]] — [[1945 ж.]] [[Кайзер Вильгельм]]нің Физика институтының директоры және Берлин университетінің профессоры, [[1946]] — [[1958 ж.]] Физика институтының директоры және [[Геттинген университеті]]нің профессоры болды. Ал [[1958 жыл]]дан Физика және астрофизика институтының директоры және Мюнхен университетінің профессоры. 

Оның ғылыми-зерттеу еңбектері кванттық механикаға, [[кванттық электрдинамика]]сына, өрістің релятивистік [[кванттық теория]]сына, [[ядро]] теориясына, [[магниттік құбылыстар]]ға, ғарыштық сәулелер [[физика]]сына, [[элемент]]ар бөлшектер теориясына, жаратылыстану ғылымының философиясына арналған. Гейзенберг 1925 ж. Н. [[Бормен]] бірге кванттық механиканың алғашқы нұсқасы — [[матрицалық механика]] теориясын жасады. [[1927 ж.]] микробөлшектің импульсі мен координаты арасындағы байланысты өрнектейтін — анықталмағандық принципін ашты. Ол [[ферромагниттік теориясы]]н, сондай-ақ, [[алмаспалы өзара әсер]] теориясын жетілдірді. Гейзенберг — атом ядросының моделіне, өрістің квантталу сұлбасына арналған бірқатар еңбектердің авторы. [[Нобель]] сыйлығының лауреаты (1932)&lt;ref&gt;“Қазақ ұлттық энциклопедиясы”&lt;/ref&gt;.

== Отбасы және хоббиі ==
1937 жылы қаңтарда Гейзенберг Берлиндегі экономика профессорының қызы Элизабет Шумахермен (Элизабет Шумахер, 1914-1998) жас қызбен кездесті және сәуір айында оған үйленді. Келесі жылы олардың отбасында Вольфганг пен Анна-Мария есімді егіздер дүниеге келді. Олардың барлығы жеті баласы болды, олардың кейбіреулері ғылымға қызығушылық танытты: Мартин (ағылш. Martin Heisenberg) генетик болды, Йохен (ағылш. Jochen Heisenberg) — физик, ал Анна-Мария және Верена — физиологтар&lt;ref&gt;''N. Mott, R. Peierls.'' Werner Heisenberg (1901—1976). — P. 229—235.&lt;/ref&gt;.

Гейзенбергтің музыкалық дарыны болды, алдымен виолончельде ойнады, жас кезінде пианист Питер Дорфингерден фортепиано сабақтарын алды. Ол камералық музыка ұжымдарында жақсы ойнады және танымал болды&lt;ref&gt;''Helmut Rechenberg.'' Biographical Notes on Werner Heisenberg // Fundamental Physics — Heisenberg and Beyond. — Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg, 2004. — С. 26. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-642-62203-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Тіпті 1966 жылы 3 шілдеде Мюнхендегі үйінде әуесқой оркестрмен және Гейзенбергпен бірге Моцарттың фортепиано концертінің рекорды бар&lt;ref&gt;https://suppose.de/produkt/heisenberg/&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==

==== Жас жылдары (1901-1920) ====
Вернер Гейзенберг Вюрцбургте ортағасырлық және қазіргі грек филологиясының профессоры Август Гейзенберг пен Мюнхендегі Максимилиан гимназиясының (Maximilian gymnasium) директорының қызы Анни Веклейн (Annie Wecklein) отбасында дүниеге келді. Ол отбасындағы екінші бала болды, оның үлкен ағасы Эрвин (1900-1965) кейіннен химик ғалым болды. 1910 жылы отбасы Мюнхенге көшті, онда Вернер мектепте оқып, математика, физика және грамматикада жетістіктерге жетті. Оның оқуы 1918 жылдың көктемінде, оны және басқа 16 жастағы жасөспірімдерді фермаға көмекші жұмыстарға жіберген кезде үзілді. Осы уақытта ол философияға қатты қызығушылық танытты, Платон мен Кантты оқыды&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society. — 1977. — Vol. 23. — P. 213—219.&lt;/ref&gt;. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ел мен қала белгісіз жағдайға тап болып, билік бір саяси топтан екіншісіне өтті. 1919 жылдың көктемінде Гейзенберг жаңа Бавария Үкіметінің қалаға кірген әскерлеріне көмектесіп, біраз уақыт вестов ретінде қызмет етті&lt;ref&gt;''В. Гейзенберг.'' Физика и философия. Часть и целое. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука, 1990. — С. 142.&lt;/ref&gt;. Содан кейін ол жастар қозғалысына қатысты, оған қатысушылар заттардың қолданыстағы тәртібіне, ескі дәстүрлер мен алалаушылықтарға наразы болды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Гейзенбергтің өзі осындай жастардың кездесулерінің бірі туралы осылай еске алды:&lt;blockquote&gt;Пафос бүгін бізге жат болып көрінетін көптеген сөздер айтылды. Біз үшін ең маңыздысы — халқымыздың немесе бүкіл адамзаттың тағдыры; қаза тапқандардың құрбандыққа шалынатын өлімі жеңіліспен мағынасыз ба; жастардың өз өмірін құндылықтар туралы өз идеяларына сәйкес құруға құқығы бар ма; ғасырлар бойы адамдардың өмірін реттеп келген салмақты, өзіне адалдық немесе ескі формалар — мұның бәрі туралы құмарлықпен айтылды және дауласты. Мен бұл пікірталастарға қатысу үшін барлық мәселелер бойынша тым тартындым, бірақ оларды қайта-қайта тыңдадым…&lt;ref&gt;''В. Гейзенберг.'' Физика и философия. Часть и целое. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука, 1990. — С. 145.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Алайда, бұл кезде оған басты қызығушылық саясат, философия немесе музыка емес (Гейзенберг дарынды пианист болған және Феликс Блохтың естеліктері бойынша аспапта бірнеше сағат бойы жаттыға алатын&lt;ref&gt;''F. Bloch.'' Heisenberg and the early days of quantum mechanics // Physics Today. — 1976. — Vol. 29, № 12. — P. 23—27.&lt;/ref&gt;), бірақ оны қызықтырған математика мен физика. Ол оларды негізінен өз бетінше оқыды және оның мектеп курсынан тыс білімі гимназиядағы қорытынды емтихандардың нәтижелері бойынша ерекше атап өтілді&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''D. C. Cassidy.'' Heisenberg's first paper // Physics Today. — 1978. — Vol. 31, № 7. — P. 23—28.&lt;/ref&gt;. Ұзақ ауру кезінде ол Герман Вейлдің «Кеңістік, уақыт және материя» кітабын оқып, математикалық әдістер мен олардың қосымшаларының күшіне таңданып, 1920 жылдың жазында Мюнхен университетінде математиканы оқуға шешім қабылдап оқуға түседі. Алайда, математика профессоры Фердинанд фон Линдеман жаңадан келген адамды өзінің семинарына қатыстырмайды, және Гейзенберг әкесінің кеңесі бойынша әйгілі теориялық физик Арнольд Соммерфельдке жүгінді. Ол бірден Вернерді өз тобына қабылдауға келісті, онда жас Вольфганг Паули жұмыс істеді, ол көп ұзамай Гейзенбергтің жақын досы болды&lt;ref&gt;''В. Гейзенберг.'' Физика и философия. Часть и целое. — С. 149—151, 157—159.&lt;/ref&gt;.

==== Мюнхен — Гёттинген — Копенгаген (1920—1927) ====
Зоммерфельдтің басшылығымен Гейзенберг «Ескі кванттық теория» деп аталатын бағытта жұмыс істей бастады. 1922-1923 жылдың қысын Зоммерфельд Висконсин университетінде (АҚШ) өткізіп, оқушысына Макс Борнның басшылығымен Геттингенде жұмыс істеуге кеңес берді. Осылайша екі ғалымның жемісті ынтымақтастығы басталды. Айта кету керек, Гейзенберг Геттингенде 1922 жылы маусымда Нильс Бор оқыған «Боровской фестивалі» деп аталатын жаңа атом физикасы туралы дәрістер сериясы кезінде болған. Жас физик тіпті әйгілі даниялықпен танысып, серуендеп кезінде онымен әңгімелескен. Кейіннен Гейзенбергтің өзі еске түсіргендей, бұл әңгіме оның көзқарасы мен ғылыми мәселелерді шешуге деген көзқарасын қалыптастыруға үлкен әсер етті. Ол осылайша өз өміріндегі әртүрлі әсерлердің рөлін анықтаған: «Зоммерфельдтен мен оптимизмді, геттингендіктерден математиканы, ал Бордан физиканы үйрендім»&lt;ref&gt;https://dx.doi.org/10.1063/1.2810176&lt;/ref&gt;.

Гейзенберг 1923 жылдың жазғы семестрінде Мюнхенге оралды. Осы уақытқа дейін ол гидродинамиканың кейбір негізгі мәселелеріне арналған диссертация дайындады. Бұл тақырыпты Зоммерфельд ұсынды, ол классикалық тақырып қорғауды жеңілдетеді деп сенді. Алайда, диссертациядан басқа, философия докторы дәрежесін алу үшін үш пән бойынша ауызша емтихан тапсыру қажет болды. Гейзенберг үшін ол аса назар аудармайтын эксперименттік физика сынағы қиын болды. Нәтижесінде ол профессор Вильгельм Виннің бірде-бір сұрағына жауап бере алмады (фабри-перот интерферометрінің рұқсат етілген күші, микроскоп, телескоп және қорғасын аккумуляторының жұмыс принципі туралы), бірақ Зоммерфельдтің шапағатының арқасында оған әлі де дәреже беру үшін жеткілікті ең төменгі баға берілді&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;''N. Mott, R. Peierls.'' Werner Heisenberg (1901—1976) // Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society. — 1977. — Vol. 23. — P. 213—219.&lt;/ref&gt;.

1923 жылдың күзінде Гейзенберг Геттингенге Борнға оралды, ол оған қосымша көмекші орынға ие болды. Борн өзінің жаңа қызметкерін келесідей сипаттады:&lt;blockquote&gt;Ол қарапайым шаруа жігітіне ұқсайтын, қысқа, ақшыл шашы, мөлдір, жанды көздері және сүйкімді көрінісі бар. Ол өзінің көмекші міндеттерін Паулиден гөрі байыпты орындады және маған үлкен көмек көрсетті. Оның түсініксіз жылдамдығы мен түсіну өткірлігі оған көп күш жұмсамай-ақ үлкен жұмыс жасауға мүмкіндік берді&lt;ref&gt;''Дж. Мехра.'' Рождение квантовой механики // Успехи физических наук. — Российская академия наук, 1977. — Т. 122, № 4. — С. 723.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Геттингенде жас ғалым Зееман эффектісі теориясы және басқа кванттық мәселелер бойынша жұмысын жалғастырды және келесі жылы дәріс оқуға ресми құқықпен тұрақтандыру процедурасынан өтті. 1924 жылдың күзінде Гейзенберг алғаш рет Копенгагенге Нильс Бордың басшылығымен жұмыс істеуге келді. Ол сондай-ақ Хендрик Крамерспен тығыз жұмыс істей бастады, дисперсияның кванттық теориясы бойынша бірлесіп мақала жазды.

1925 жылдың көктемінде Гейзенберг Геттингенге оралды және келесі бірнеше айда алғашқы логикалық келісілген кванттық теорияны — матрицалық механиканы құруда шешуші прогреске қол жеткізді. Әрі қарай теорияның формализмі Борн мен Паскуаль Джорданның қатысуымен жетілдірілді. Теорияның тағы бір тұжырымдамасы — толқындық механика — Эрвин Шредингер берген және көптеген нақты қосымшалардың пайда болуын да, теорияның физикалық негіздерін терең зерттеуді де ынталандырды. Бұл қызметтің нәтижелерінің бірі 1927 жылдың басында тұжырымдалған Гейзенбергтің белгісіздік принципі болды&lt;ref&gt;''N. Mott, R. Peierls.'' Werner Heisenberg (1901—1976). — P. 220—229.&lt;/ref&gt;.

1926 жылы мамырда Гейзенберг Данияға қоныс аударып, Копенгагендегі университет доценті және ассистент Нильс Бор міндеттерін бастады.

==== Лейпциг — Берлин (1927—1945) ====
Гейзенбергтің ғылыми еңбегін мойындау Лейпциг пен Цюрихтен келген профессор лауазымына шақыруларға әкелді. Ғалым Лейпцигті таңдады, онда Питер Дебай университеттің физика институтының директоры болып жұмыс істеді және 1927 жылы қазанда теориялық физика профессоры болды. Оның басқа әріптестері Грегор Вентцель мен Фридрих Хунд болды, ал бірінші көмекші Гидо Бек болды. Гейзенберг факультетте көптеген міндеттерді атқарды, теориялық физика бойынша дәрістер оқыды, атом теориясы бойынша апта сайынғы семинар ұйымдастырды, ол ғылыми мәселелерді қарқынды талқылаумен ғана емес, сонымен қатар достық шай ішумен де қатар жүрді, кейде үстел теннисі жарыстарына біртіндеп ағылды (жас профессор өте жақсы және үлкен толқумен ойнады). Сонымен қатар, ғалымның өмірбаяны Невилл Мотт пен Рудольф Пайерлс атап өткендей, ерте атақ Гейзенбергтің жеке қасиеттеріне іс жүзінде әсер еткен жоқ:&lt;blockquote&gt;Егер ол өзін байыпты қабылдай бастаса және физиканың бет-әлпетін өзгертетін кем дегенде екі шешуші қадам жасағаннан кейін және жас кезінде профессор мәртебесін алғаннан кейін аздап өзін көтергенде, оны ешкім айыптамас еді, бұл көптеген ескі және маңызды емес адамдарды да маңызды сезінуге мәжбүр етті, бірақ ол сол күйінде қалды — бейресми және көңілді, ерке дерлік және ұялшақтықпен шектесетін қарапайымдылыққа ие&lt;ref&gt;''N. Mott, R. Peierls.'' Werner Heisenberg (1901—1976) // Biogr. Mems Fell. Roy. Soc.. — 1977. — Vol. 23. — P. 225.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Лейпцигте Гейзенбергтің алғашқы оқушылары пайда болды және көп ұзамай үлкен ғылыми мектеп құрылды&lt;ref&gt;''Евгений Беркович.'' Эпизоды «революции вундеркиндов» Эпизод двенадцатый. «Золотой век атомной физики» // Наука и жизнь. — 2019. — № 98. — С. 44—62.&lt;/ref&gt;. Әр түрлі уақытта теориялық топтың мүшелері Феликс Блох, Уго Фано, Эрих Гюккель, Роберт Мулликен, Рудольф Пайерлс, Георг Плачек, Джон Слейтер, Эдвард Теллер, Ласло Тисса, Джон Хазбрук ван Флек, Виктор Вайскопф, Карл фон Вайцзеккер, Кларенс Зенер, Исидор Раби, Глеб Ватагин, Эрих Багге, Ганс Эйлер, Зигфрид Флюгге, Теодор Ферстер, Грета Герман, Герман Артур Ян, Фриц Заутер, Иван Супек, Харальд Вергеланд, Джанкарло Вик, Уильям Хьюстон және басқалары болды. Профессор әдетте студенттерінің жұмысының математикалық егжей-тегжейін зерттемегенімен, ол жиі зерттелетін мәселенің физикалық мәнін анықтауға көмектесті. Гейзенбергтің алғашқы студенті (және кейіннен Нобель сыйлығының лауреаты) Феликс Блох өзінің тәлімгерінің педагогикалық және ғылыми қасиеттерін былайша сипаттады:&lt;blockquote&gt;Егер мен оның мұғалім ретіндегі керемет қасиеттерінің бірін таңдауым керек болса, онда бұл оның кез-келген прогреске деген ерекше оң көзқарасы және осыған байланысты оны көтермелеуі болар еді. ...Гейзенбергтің таңғажайып ерекшеліктерінің бірі оның физикалық мәселеге деген көзқарасында көрсеткен қатесіз түйсігі және шешімдердің аспаннан құлағандай керемет тәсілі болды&lt;ref&gt;''F. Bloch.'' Heisenberg and the early days of quantum mechanics // Physics Today. — 1976. — Vol. 29, № 12. — P. 26—27.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;1933 жылы Гейзенберг физика бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды, «Кванттық механиканы құрғаны үшін, оның қолданылуы, басқалармен қатар, сутектің аллотропты формаларының ашылуына әкелді»&lt;ref&gt;http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/heisenberg-bio.html&lt;/ref&gt;. Өз қуанышына қарамастан, ғалым өзінің әріптестері Пол Дирак пен Эрвин Шредингердің екеуі бір сыйлық (1933 жылы) алғанына және Макс Борн Нобель комитетінің назарынан тыс қалғанына таңданыс білдірді&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''N. Mott, R. Peierls.'' Werner Heisenberg (1901—1976). — P. 229—235.&lt;/ref&gt;.

Осы уақытқа дейін Германиядағы саяси жағдай түбегейлі өзгерді: Гитлер билікке келді. Елде қалуға бел буған Гейзенберг көп ұзамай «еврей физикасы» деп аталатын қарсыластардың шабуылына ұшырады, оған кванттық механика және салыстырмалылық кірді. Алайда, 1930-1940 жылдардың басында ғалым атом ядросы теориясының, ғарыштық сәулелер физикасының, кванттық өріс теориясының мәселелерімен жемісті жұмыс жасады. 1939 жылдан бастап неміс ядролық жобасының қызметіне оның жетекшілерінің бірі ретінде қатысып, 1942 жылы Берлин университетінің физика профессоры және Кайзер Вильгельм қоғамының физика институтының жетекшісі болып тағайындалды&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== Соғыстан кейінгі кезең (1946-1976) ====
Эпсилон операциясы кезінде одақтас күштер фашистік Германияда ядролық қарумен жұмыс істеген он неміс ғалымын (оның ішінде Гейзенбергті) ұстады. Ғалымдар 1945 жылдың 1 мамыры мен 30 маусымы аралығында басып алынып, Годманчестердегі (Англия, Кембридж маңындағы) тыңдау құрылғыларымен толтырылған Farm Hall ғимаратына көшірілді. Олар 1945 жылдың 3 шілдесінен 1946 жылдың 3 қаңтарына дейін немістердің атом бомбасын жасауға қаншалықты жақын екенін анықтау мақсатында ұсталды.

1946 жылдың басында полковник Блоунт (B. K. Blount), Британдық оккупация аймағының әскери Үкіметінің ғылыми бөлімінің мүшесі, Гейзенберг пен Отто Ганды Геттингенге шақырды, ол жойылған Германияда ғылымды жандандыруды бастауы керек еді. Ғалымдар алдымен ғылым Кеңесінің, содан кейін Кайзер Вильгельм қоғамының орнына келген Макс Планк қоғамының ұйымдастырушылық жұмысына көп көңіл бөлді. 1949 жылы, ГФР құрылғаннан кейін, Гейзенберг неміс ғылыми-зерттеу қауымдастығының алғашқы президенті болды, ол елдегі ғылыми жұмыстарға ықпал етуі керек еді. Атом физикасы комитетінің басшысы ретінде ол Германиядағы ядролық реакторлар бойынша жұмысты бастаушылардың бірі болды. Сонымен бірге Гейзенберг елдің Аденауэр Үкіметі жоспарлаған ядролық қаруды сатып алуына қарсы болды. 1955 жылы ол он алты Нобель сыйлығының лауреаттары қол қойған Майнау декларациясының пайда болуында және екі жылдан кейін он сегіз неміс ғалымдарының Геттинген Манифестінің пайда болуында белсенді рөл атқарды. 1958 жылы ол Линус Полинг бастаған және БҰҰ Бас хатшысына жолданған ядролық сынақтарға тыйым салу туралы үндеуге қол қойды&lt;ref&gt;''H. Kant.'' Otto Hahn and the Declarations of Mainau and Göttingen // Second International Symposium on the History of Atomic Projects HISAP'99. — 1999.&lt;/ref&gt;. Бұл қызметтің алыс нәтижесі Германияның ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылуы болды.

Гейзенберг өзінің бірқатар комитеттерінің жұмысына қатыса отырып, CERN құруды белсенді қолдады. Атап айтқанда, ол ғылыми саясат комитетінің бірінші төрағасы болды және CERN даму бағыттарын анықтаумен айналысты. Бір уақытта Гейзенберг Макс Планк қоғамының физикалық институтының директоры қызметін атқарды, ол 1958 жылы Геттингеннен Мюнхенге көшіп, физика және астрофизика институты болып өзгертілді. Ғалым бұл мекемені 1970 жылы жұмыстан кеткенге дейін басқарды. Ол өзінің ықпалын қоғам шеңберінде жаңа институттар ашу үшін пайдаланды — Карлсруэдегі ғылыми-зерттеу орталығы, Плазма физикасы институты, және Жерден тыс физика институты. 1953 жылы ол Германияда жұмыс істегісі келетін шетелдік ғалымдарды насихаттауға бағытталған Александр фон Гумбольдт қорының соғыстан кейінгі алғашқы президенті болды. Бұл қызметті жиырма жыл бойы атқарған Гейзенберг қордың автономиясы мен оның құрылымын Мемлекеттік мекемелердің бюрократиялық кемшіліктерінен босатты&lt;ref&gt;''C. Carson.'' Heisenberg and the Framework of Science Policy // 100 years Werner Heisenberg: works and impact. — Wiley, 2002. — P. 3—7.&lt;/ref&gt;.

Көптеген әкімшілік және қоғамдық міндеттерге қарамастан, ғалым өзінің ғылыми жұмысын жалғастырды, соңғы жылдары біртұтас өріс теориясын құру әрекеттеріне назар аударды. Оның Геттинген тобының әр түрлі уақыттағы қызметкерлері қатарында Карл фон Вайцзеккер, Казухико Нишиджима, Гарри Леман (нем., Герхарт Людерс, Рейнхард Эме, Вальтер Тирринг, Бруно Зумино, Ханс-Питер Дюрр және басқалары болды. Жұмыстан кеткеннен кейін Гейзенберг негізінен жаратылыстанудың жалпы немесе философиялық мәселелері бойынша сөз сөйледі. 1975 жылы оның денсаулығы нашарлай бастады, ал 1976 жылы 1 ақпанда ғалым қайтыс болды. Атақты физик Евгений Вигнер осыған орай былай деп жазды:&lt;blockquote&gt;Біздің ғылымға одан да көп үлес қосқан тірі теориялық физик жоқ. Сонымен бірге ол бәріне мейірімді болды, тәкаппарлықтан айырылған және жағымды компания құрды&lt;ref&gt;''E. P. Wigner.'' Werner K. Heisenberg (Obituary) // Physics Today. — 1976. — Vol. 29, № 4. — P. 86—87.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Ғылыми қызметі ==

==== Ескі кванттық теория ====
1920 жылдардың басында Атом физикасында «Ескі кванттық теория» деп аталатын уақыт болды, ол бастапқыда Зоммерфельд пен басқа ғалымдардың еңбектерінде дамыған Нильс Бордың идеяларына негізделген. Жаңа нәтижелерді алудың негізгі әдістерінің бірі боровской сәйкестік принципі болды. Бірқатар жетістіктерге қарамастан, көптеген мәселелер әлі қанағаттанарлық түрде шешілген жоқ, атап айтқанда бірнеше өзара әрекеттесетін бөлшектер мәселесі және кеңістіктік кванттау мәселесі. Сонымен қатар, теорияның өзі сәйкес келмеді: Ньютонның классикалық заңдарын тек электронның стационарлық орбиталарына қолдануға болады, ал олардың арасындағы ауысуды осы негізде сипаттау мүмкін болмады&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Осы қиындықтардың барлығын жақсы білетін Зоммерфельд Гейзенбергті теориямен жұмыс істеуге қосты. Оның 1922 жылдың басында шыққан алғашқы мақаласы Зееман эффектінің феноменологиялық моделі туралы болды. Валенттік электрондармен әрекеттесетін және жартылай бүтін кванттық сандарды енгізетін атомдық омыртқаның батыл моделін ұсынған бұл жұмыс жас ғалымды бірден теориялық спектроскопияның жетекшілерінің біріне айналдырды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Кейінгі жұмыстарда сәйкестік принципі негізінде спектрлік сызықтардың ені мен қарқындылығы және олардың Зеемандық компоненттері талқыланды. Макс Борнмен бірге жазылған мақалалар көп электронды атомдар теориясының жалпы мәселелерін қарастырды (классикалық толқулар теориясының бөлігі ретінде), молекулалар теориясын талдады және энергиясымен ерекшеленетін молекулаішілік қозғалыстардың иерархиясын ұсынды (молекулалық айналу және тербелістер, электронды қозулар), атомдық поляризация шамаларын бағалады және жартылай бүтін кванттық сандарды енгізу қажеттілігі туралы қорытынды жасалды. Бұрыштық импульстің кванттық сандарының екі жартылай бүтін мәндерін атомның кванттық күйлеріне жатқызудан тұратын кванттық қатынастардың тағы бір модификациясы Зееманның аномальды әсерін қарастырудан туындады(кейіннен бұл модификация электронның спинінің болуымен түсіндірілді). Бұл жұмыс, Борнның ұсынысы бойынша, Habilitationsschrift ретінде қызмет етті, бұл Гейзенбергтің Геттинген университетінде 22 жасында алған хабилитациясының негізі&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Копенгагенде жазылған Хендрик Крамерспен бірлескен жұмыс Борн мен Крамерстің соңғы нәтижелерін қорытындылайтын дисперсия теориясының тұжырымдамасын қамтыды. Оның нәтижесі жоғары және төмен күйлерге ауысу мүмкіндігін ескере отырып, берілген стационарлық күйдегі атомның поляризациялануы үшін дисперсиялық формулалардың кванттық-теориялық аналогтарын алу болды. 1925 жылдың басында шыққан бұл маңызды жұмыс кванттық механиканың алғашқы тұжырымдамасының тікелей ізашары болды&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;''М. Джеммер.'' Эволюция понятий квантовой механики. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука, 1985. — С. 188—195.&lt;/ref&gt;.

==== Матрицалық механиканы құру ====
Гейзенберг классикалық физика шеңберіндегі әрбір нақты есепті шешуді, содан кейін сәйкестік принципі арқылы кванттық тілге аударуды талап ететін теорияның күйіне қанағаттанбады. Бұл тәсіл әрқашан нәтиже бермеді және көбінесе зерттеушінің түйсігіне байланысты болды. Қатаң және логикалық үйлесімді формализмді алу үшін 1925 жылдың көктемінде Гейзенберг бұрынғы сипаттамадан бас тартуға шешім қабылдады, оны бақыланатын шамалар деп аталатын сипаттамамен алмастырды. Бұл идея Альберт Эйнштейннің жұмысының әсерінен пайда болды, ол бақыланбайтын ньютондық абсолютті уақыттың орнына релятивистік уақыт анықтамасын берді. (Алайда, 1926 жылдың сәуірінде Эйнштейн Гейзенбергпен жеке сұхбатында қандай шамаларды байқауға болатынын және қайсысы байқалмайтынын анықтайтын теория екенін байқады&lt;ref&gt;''G. Holton.'' Werner Heisenberg and Albert Einstein // Physics Today. — 2000. — Vol. 53, № 7. — P. 38—42.&lt;/ref&gt;.) Гейзенберг атомдағы электронның орны мен импульсі туралы классикалық түсініктерден бас тартты және оптикалық эксперименттен анықтауға болатын тербелістердің жиілігі мен амплитудасын қарастырды. Ол бұл шамаларды күрделі сандар жиынтығы ретінде ұсынып, оларды көбейту ережесін бере алды, ол коммутативті емес болып шықты, содан кейін ангармоникалық осциллятор мәселесіне әзірленген әдісті қолданды. Бұл ретте гармоникалық осциллятордың ерекше жағдайы үшін &quot;нөлдік энергия&quot;деп аталатын нәрсенің болуы табиғи түрде жүрді. Осылайша, сәйкестік принципі дамыған математикалық схеманың негіздеріне енгізілді&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Гейзенберг бұл мәселені 1925 жылы маусымда гельголанд аралында шешті, онда ол шөп безгегінен айығып кетті. Геттингенге оралғаннан кейін ол өзінің нәтижелерін «Кинематикалық және механикалық қатынастардың кванттық теориялық түсіндірмесі туралы» мақаласында сипаттап, оны Вольфганг Паулиге жіберді. Соңғысының мақұлдауын алғаннан кейін, Гейзенберг бұл жұмысты Борнға 1925 жылы 29 шілдеде алған Zeitschrift für Physik журналында жариялау үшін берді. Көп ұзамай Борн физикалық шамаларды білдіретін сандар жиынтығы матрицалардан басқа ештеңе емес екенін түсінді, ал оларды көбейтудің Гейзенберг ережесі матрицаларды көбейту ережесі болып табылады.

Жалпы алғанда, матрицалық механиканы матрицалардың математикалық формализмімен әлсіз таныс және теорияның ерекше абстрактілігінен қорқатын физикалық қауымдастықтың пассивті қабылдауы күтті. Тек кейбір ғалымдар Гейзенбергтің мақаласына мұқият назар аударды. Сонымен, Нильс Бор оны бірден жоғары бағалап, «Механика мен математиканы өзара ынталандырудың жаңа дәуірі басталды» деп мәлімдеді. Матрицалық механиканың алғашқы қатаң тұжырымдамасын Бор Мен Паскуал Джордан 1925 жылы қыркүйекте аяқталған «Кванттық механика туралы» бірлескен жұмысында берді. Олар координаталық және импульстік матрицалар үшін іргелі ауыстыру қатынасын (кванттық шарт) алды. Көп ұзамай Гейзенберг осы зерттеулерге қосылды, нәтижесінде 1925 жылы қарашада аяқталған әйгілі «үш жұмыс» (Drei-Männer Arbeit) аяқталды. Онда матрицалық механика шеңберіндегі есептерді шешудің жалпы әдісі ұсынылды, атап айтқанда еркіндік дәрежелерінің ерікті саны бар жүйелер қарастырылды, канондық түрлендірулер енгізілді, толқулардың кванттық механикалық теориясының негіздері берілді, бұрыштық импульсті кванттау мәселесі шешілді, іріктеу ережелері және басқа да бірқатар мәселелер талқыланды&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Матрицалық механиканың одан әрі модификациялары екі негізгі бағыт бойынша жүрді: Борн мен Норберт Винер жүзеге асырған оператор түріндегі матрицаларды жалпылау және теорияны алгебралық түрде ұсыну (Гамильтон формализмінің бөлігі ретінде), өрістендіру Диракта болы&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;''М. Джеммер.'' Эволюция понятий квантовой механики. — С. 225—226.&lt;/ref&gt;. Соңғысы көптеген жылдар өткен соң Атом физикасын одан әрі дамыту үшін матрицалық механиканың пайда болуы қаншалықты ынталандырылғанын еске түсірді:&lt;blockquote&gt;Менде Вернер Гейзенбергтің жанкүйері болудың ең жақсы себептері бар. Біз бір уақытта оқыдық, құрдастар болдық және сол мәселеде жұмыс істедік. Гейзенберг менде сәтсіздіктер болған жерде жетістікке жетті. Осы уақытқа дейін көптеген спектроскопиялық материалдар жиналды және Гейзенберг оның лабиринтінде дұрыс жолды тапты. Осыны жасай отырып, ол теориялық физиканың алтын ғасырын бастады және көп ұзамай бірінші дәрежелі жұмыстарды орындауға мүмкіндік алды тіпті екінші дәрежелі студент&lt;ref&gt;''П. А. М. Дирак.'' Методы теоретической физики // Успехи физических наук. — Российская академия наук, 1970. — Т. 102. — С. 299.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

==== Белгісіздік қатынасы ====
1926 жылдың басында Эрвин Шредингердің толқындық механикадағы жұмыстары баспадан шыға бастады, ол атомдық процестерді үздіксіз дифференциалдық теңдеулердің әдеттегі түрінде сипаттады және көп ұзамай матрицалық формализмге математикалық тұрғыдан ұқсас болып шықты. Гейзенберг жаңа теорияны, әсіресе оның электр зарядын тасымалдайтын нақты толқындармен айналысатын алғашқы түсіндірмесін сынға алды&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Тіпті толқындық функцияның борновалық ықтималдық интерпретациясының пайда болуы формализмнің өзін түсіндіру мәселесін шешпеді, яғни онда қолданылатын ұғымдардың мағынасын нақтылау. Бұл мәселені шешу қажеттілігі әсіресе 1926 жылдың қыркүйегінде, Шредингердің Копенгагенге сапарынан кейін айқын болды, онда ол бор мен Гейзенбергпен ұзақ пікірталастарда Атом құбылыстарының үздіксіздігінің суретін қорғады және дискреттілік пен кванттық секірістер туралы түсініктерді сынға алды&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''М. Джеммер.'' Эволюция понятий квантовой механики. — С. 313—314.&lt;/ref&gt;.

Гейзенберг талдауының бастапқы нүктесі классикалық ұғымдарды (мысалы, «координат» және «импульс») микрофизикада қолдану үшін, салыстырмалылық теориясы кеңістік пен уақыт ұғымдарын қалай реттегені сияқты, сол арқылы Лоренц түрлендірулерінің формализміне мән беру қажеттілігін түсіну болды. Жағдайдан шығудың жолын ол математикалық тұрғыдан белгісіздік қатынасы түрінде көрсетілген классикалық ұғымдарды қолдануға шектеу қоюдан тапты: «позиция неғұрлым дәл анықталса, импульс соғұрлым аз белгілі болады және керісінше». Ол өзінің қорытындыларын гамма-микроскоппен әйгілі ой экспериментімен көрсетті. Алынған нәтижелерді Гейзенберг Паулидің 14 беттік хатында атап өтті, ол оларды жоғары бағалады. Норвегиядағы демалыстан оралған Бор толық қанағаттанбады және бірқатар ескертулер айтты, бірақ Гейзенберг бордың постскриптіндегі ұсыныстарын айта отырып, мәтініне өзгертулер енгізуден бас тартты. Белгісіздік принципін егжей-тегжейлі баяндайтын «Кванттық теориялық кинематика мен механиканың көрнекі мазмұны туралы» мақаланы 1927 жылы 23 наурызда Zeitschrift für Physik редакциясы алды&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Белгісіздік принципі кванттық механиканы түсіндіруді дамытуда маңызды рөл атқарып қана қоймай, бірқатар философиялық мәселелерді көтерді. Бор оны бір уақытта дамыған қосымша ұғыммен байланыстырды: ол белгісіздік қатынастарын өзара алып тастайтын (қосымша) ұғымдарды қолдануға болатын шектің математикалық көрінісі ретінде түсіндірді&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;''М. Джеммер.'' Эволюция понятий квантовой механики. — С. 337.&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, Гейзенбергтің мақаласы физиктер мен философтардың назарын өлшеу тұжырымдамасына, сондай-ақ автор ұсынған себептілік туралы жаңа, ерекше түсінікке аударды: ''«... себептілік Заңының күшті тұжырымдамасында: «егер сіз бүгінді дәл білсеңіз, болашақты болжай аласыз», қорытынды емес, алғышарт дұрыс емес. Біз, негізінен, қазіргі уақытты барлық бөлшектерден біле алмаймыз»''&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. Кейінірек, 1929 жылы ол кванттық механиканың «Копенгаген интерпретациясы» деп аталатын негізгі ұғымдардың біріне айналған «Толқындық пакеттің құлдырауы» терминін кванттық теорияға енгізді&lt;ref&gt;''R. Y. Chiao, P. G. Kwiat.'' Heisenberg’s Introduction of the “Collapse of the Wavepacket” into Quantum Mechanics // 100 years Werner Heisenberg: works and impact. — Wiley, 2002. — P. 185—186.&lt;/ref&gt;.

==== Кванттық механиканың қосымшалары ====
Ғылыми қауымдастық бірден мойындаған кванттық механиканың пайда болуы (алдымен матрицада, содан кейін толқын түрінде) кванттық көріністердің дамуында, бірқатар нақты мәселелерді шешуде жылдам ілгерілеуді ынталандырды. Гейзенбергтің өзі 1926 жылы наурызда Джорданмен бірге Гаудсмит пен Уленбектің электронды спин гипотезасын қолдана отырып, зееманның аномальды әсерін түсіндіретін мақаланы аяқтады. Шредингер формализмін қолдана отырып жазылған кейінгі жұмыстарда ол бірнеше бөлшектердің жүйелерін қарастырды және гелий спектрлерінің (пара - және ортогелий терминдері), литий иондарының, диатомдық молекулалардың ерекшеліктерін түсіну үшін күй симметриясының маңыздылығын көрсетті, бұл сутектің екі аллотропты формасы — орто - және паравододтың бар екендігі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік берді.Шын мәнінде, Гейзенберг Паули принципін қанағаттандыратын жүйелер үшін Ферми — Дирак статистикасына дербес келді&lt;ref&gt;''М. А. Ельяшевич.'' От возникновения квантовых представлений до становления квантовой механики // Успехи физических наук. — Российская академия наук, 1977. — Т. 122, вып. 8. — С. 701.&lt;/ref&gt;.

1907 жылы Пьер Вейс енгізген «молекулалық өріс» деп аталатын нәрсені түсіндіру үшін электрондар арасындағы алмасу күштері туралы түсінікті қолдана отырып, 1928 жылы Гейзенберг ферромагнетизмнің кванттық теориясының негізін қалады (Гейзенберг моделі). Бұл ретте толқындық функцияның кеңістіктік бөлігінің симметриясын анықтайтын және осылайша электрондардың кеңістіктік таралуына және олардың арасындағы электростатикалық өзара әрекеттесуге әсер ететін электрондардың спиндерінің салыстырмалы бағыты шешуші рөл атқарды. 1940 жылдардың екінші жартысында Гейзенберг электрондар арасындағы электростатикалық өзара әрекеттесуді ғана қарастыратын асқын өткізгіштік теориясын құруға сәтсіз әрекет жасады.

==== Кванттық электродинамика ====
1927 жылдың аяғынан бастап Гейзенбергтің басты міндеті квантталған электромагниттік өрістің болуын ғана емес, оның релятивистік зарядталған бөлшектермен өзара әрекеттесуін ескеретін кванттық электродинамиканы құру болды. 1928 жылдың басында пайда болған релятивистік электронға арналған Дирак теңдеуі, бір жағынан, дұрыс жолды көрсетті, бірақ екінші жағынан, шешілмейтін болып көрінетін бірқатар проблемаларды тудырды — бөлшектердің массасына шексіз үлкен қоспаның пайда болуымен байланысты электронның өзіндік энергетикалық проблемасы және теріс энергетикалық күйлер проблемасы. Гейзенберг Паулимен бірге жүргізген зерттеу тығырыққа тірелді және ол оны ферромагнетизм теориясымен біраз уақытқа тастап кетті. 1929 жылдың басында ғана олар сол жылдың наурыз айында аяқталған мақалада баяндалған релятивистік теорияның жалпы схемасын құруда алға жылжи алды. Ұсынылған схема релятивистік-инвариантты лагранжды қамтитын классикалық өріс теориясын кванттау процедурасына негізделген. Ғалымдар бұл формализмді электромагниттік өріс пен өзара әрекеттесетін материя толқындарын қамтитын жүйеге қолданды. 1930 жылы шыққан келесі мақалада олар белгілі математик Герман Вейлмен қарым-қатынастан алынған симметрия ойларын қолдана отырып, теорияны едәуір жеңілдетті. Бұл, ең алдымен, бастапқы тұжырымдаманың кейбір жасанды құрылымдарынан құтылуға мүмкіндік беретін калибрлеу инварианттылығы туралы ойларға қатысты болды&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;''J. Mehra.'' The golden age of theoretical physics. — Singapore: World Scientific, 2001. — P. 1066—1082.&lt;/ref&gt;.

Гейзенберг пен Паулидің кванттық электродинамиканы құру әрекеті атом теориясының шекараларын едәуір кеңейтіп, бірқатар белгілі нәтижелерді қамтығанымен, ол нүктелік электронның шексіз меншікті энергиясымен байланысты дивергенцияларды жоя алмады. Кейінірек бұл мәселені шешуге бағытталған барлық әрекеттер, соның ішінде кеңістікті кванттау (тор моделі) сияқты түбегейлі әрекеттер сәтті болмады. Шешім кейінірек қайта құру теориясының бөлігі ретінде табылды&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

1932 жылдан бастап Гейзенберг ғарыштық сәулелер құбылысына көп көңіл бөлді, оның пікірінше, теориялық түсініктерді байыпты тексеруге мүмкіндік берді. Дәл ғарыштық сәулеленуде Карл Андерсон бұрын Дирак болжаған позитронды тапты (Дирактың «тесігі»). 1934 жылы Гейзенберг кванттық электродинамиканың формализміне позитрондарды қосу арқылы тесіктер теориясын дамытты. Осылайша, ол, Дирак сияқты, вакуумдық поляризация құбылысының бар екендігін тұжырымдады және 1936 жылы Ганс Эйлермен бірге Максвелл теңдеулеріне осы әсерге байланысты кванттық түзетулерді есептеді (Гейзенберг — Эйлер лагранжы деп аталады)&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;''J. Mehra, H. Rechenberg.'' The historical development of quantum theory. — P. 918—922.&lt;/ref&gt;.

==== Ядролық физика ====
1932 жылы Джеймс Чадвик нейтронды ашқаннан кейін көп ұзамай Гейзенберг атом ядросының протон-нейтрондық құрылымы туралы идеяны алға тартты (бұған дейін Дмитрий Иваненко дербес ұсынған) және үш мақалада осындай ядроның кванттық механикалық теориясын құруға тырысты. Бұл гипотеза алдыңғы (Протон-электронды) модельдің көптеген қиындықтарын шешкенімен, бета-ыдырау процестерінде шығарылатын электрондардың шығу тегі, ядролық бөлшектер статистикасының кейбір ерекшеліктері және нуклондар арасындағы күштердің табиғаты белгісіз болып қалды&lt;ref&gt;https://dx.doi.org/10.1063/1.880993&lt;/ref&gt;. Гейзенберг бұл сұрақтарды ядродағы протондар мен нейтрондар арасындағы алмасу өзара әрекеттесулерінің болуын болжау арқылы нақтылауға тырысты, олар протон мен сутегі атомы арасындағы молекулалық сутегі ионын құрайтын күштерге ұқсас. Бұл өзара әрекеттесу нейтрон мен протон алмасатын электрондар арқылы жүзеге асырылуы керек деген болжам бар, бірақ бұл ядролық электрондар «дұрыс емес» қасиеттерге жатқызылуы керек еді (атап айтқанда, олар спинсіз, яғни бозондар болуы керек). Нейтрондар арасындағы өзара әрекеттесу сутегі молекуласындағы екі бейтарап атомның өзара әрекеттесуіне ұқсас сипатталған. Мұнда ғалым алғаш рет нуклондар арасындағы заряд алмасумен және ядролық күштердің заряд тәуелсіздігімен байланысты изотоптық инварианттық идеяны ұсынды. Бұл модельге ядролық күштердің қанығу әсерін анықтаған Этторе майорана одан әрі жетілдірулер енгізді&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;''J. Mehra, H. Rechenberg.'' The historical development of quantum theory. — P. 808—814.&lt;/ref&gt;.

1934 жылы Энрико Ферми дамытқан бета-ыдырау теориясы пайда болғаннан кейін, Гейзенберг оны кеңейтуге кірісті және ядролық күштер электрондармен емес, электрон — нейтрино жұптарымен алмасу арқылы пайда болады деген ойды алға тартты (бұл идеяны Иваненко, Игорь Тамм және Арнольд Нордсик дербес дамытты). Рас, мұндай өзара әрекеттесудің мәні эксперимент көрсеткеннен әлдеқайда аз болды. Дегенмен, бұл модель (кейбір толықтырулармен) ядродағы нейтрондар мен протондардың өзара әрекеттесуін қамтамасыз ететін ауыр бөлшектердің болуын болжаған Хидеки Юкава теориясы пайда болғанға дейін басым болды&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;. 1938 жылы Гейзенберг пен Эйлер ғарыштық сәулелерді сіңіру деректерін талдау әдістерін әзірледі және сәулелердің қатты компонентіне жататын және алдымен гипотетикалық Юкава бөлшегімен байланысты бөлшектің («мезотрон» немесе кейінірек айтқандай, мезон) өмір сүру уақытына алғашқы баға бере алды. Келесі жылы Гейзенберг бұзылу теориясын қолдануға негізделген қарапайым бөлшектердің өзара әрекеттесуінің кванттық теорияларының шектеулерін талдап, ғарыштық сәулелерде қол жеткізуге болатын жоғары энергиялар саласындағы осы теориялардан тыс мүмкіндіктерді талқылады. Бұл салада векторлық мезон теориясының бөлігі ретінде қарастырылған ғарыштық нөсерде бірнеше бөлшектердің пайда болуы мүмкін&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

==== Кванттық өріс теориясы ====
1942 жылдың қыркүйегі мен 1944 жылдың мамыры аралығында жазылған үш мақала сериясында Гейзенберг кванттық өріс теориясындағы алшақтықты жоюдың түбегейлі әдісін ұсынды. Іргелі ұзындық (кеңістік кванты) идеясы оны үздіксіз Шредингер теңдеуі арқылы сипаттамадан бас тартуға итермеледі. Ғалым бақыланатын шамалар тұжырымдамасына қайта оралды, олардың арасындағы қатынастар болашақ теорияның негізі болуы керек. Осы шамалар арасындағы байланыс үшін ол стационарлық күйлердің энергиясын және шашырау, сіңіру және сәулелену процестеріндегі толқындық функцияның асимптотикалық әрекетін ерекше түрде байланыстырды (Джон Уилерге қарамастан, мұны 1937 жылы жасаған)&lt;ref&gt;John Archibald Wheeler, 'On the Mathematical Description of Light Nuclei by the Method. of Resonating Group Structure' Phys. Rev. 52, 1107—1122 (1937)&lt;/ref&gt;) s матрицасы (шашырау матрицасы) туралы түсінік, яғни кейбір оператор, толқын функциясын шашыраңқы толқын функциясына айналдыру. Гейзенбергтің ойынша, s матрицасы болашақ теорияда гамильтонды алмастыруы керек еді. Соғыс жағдайында ғылыми ақпаратпен алмасудағы қиындықтарға қарамастан, шашырау матрицасының теориясын көп ұзамай бірқатар ғалымдар қабылдады (Женевадағы Эрнст Стюкельберг, Лейдендегі Хендрик Крамерс, Копенгагендегі Кристиан Меллер, Принстондағы Паули), олар формализмді одан әрі дамытып, оның физикалық аспектілерін нақтылауды қолға алды. Алайда, уақыт өте келе бұл теория таза күйінде әдеттегі кванттық өріс теориясына балама бола алмайтыны белгілі болды, бірақ оның шеңберіндегі пайдалы математикалық құралдардың бірі болуы мүмкін. Атап айтқанда, ол кванттық электродинамиканың Фейнман формализмінде (өзгертілген түрде) қолданылады&lt;ref&gt;''С. Швебер, Х. Бете, Ф. Гофман.'' Мезоны и поля. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Иностр. лит-ра, 1957. — Т. 1. — С. 193—195&lt;/ref&gt;. Бірқатар шарттармен толықтырылған s-матрица ұғымы өрістің аксиоматикалық кванттық теориясын тұжырымдауда&lt;ref&gt;''Б. В. Медведев, M. К. Поливанов.'' Матрица рассеяния // Физическая энциклопедия. — 1992. — Т. 3. — С. 71—73.&lt;/ref&gt; және одан әрі жолдар теориясын дамытуда орталық болды&lt;ref&gt;''M. A. Shifman.'' From Heisenberg to Supersymmetry // 100 years Werner Heisenberg: works and impact. — Wiley, 2002. — P. 123—132.&lt;/ref&gt;.

Соғыстан кейінгі уақытта жаңадан ашылған элементар бөлшектердің көбеюі жағдайында оларды мүмкіндігінше аз өрістер мен өзара әрекеттесулердің көмегімен сипаттау мәселесі туындады, қарапайым жағдайда — жалғыз өріс (содан кейін «бірыңғай өріс теориясы» туралы айтуға болады). Шамамен 1950 жылдан бастап осы біртұтас өрісті сипаттайтын дұрыс теңдеуді табу мәселесі Гейзенбергтің ғылыми жұмысында басты болды. Оның тәсілі Дирак теңдеуін сызықтық емес жалпылауға және әдеттегі кванттық механиканың қолданылуын шектейтін кейбір негізгі ұзындықтардың (классикалық Электрон радиусының реті) болуына негізделген. Тұтастай алғанда, ең күрделі математикалық мәселелерге және эксперименттік деректердің үлкен көлемін орналастыру қажеттілігіне бірден тап болған бұл бағытты ғылыми қауымдастық күмәнмен қабылдады және тек Гейзенберг тобында әзірленді. Табысқа қол жеткізілмегеніне және кванттық теорияның дамуы негізінен басқа жолдармен жүргеніне қарамастан, неміс ғалымының еңбектерінде пайда болған кейбір идеялар мен әдістер осы әрі қарайғы дамуда маңызды рөл атқарды. Атап айтқанда, Симметрияның өздігінен бұзылуынан туындайтын нейтриноны голдстоун бөлшегі ретінде ұсыну идеясы суперсимметрия тұжырымдамасының дамуына әсер етті&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=2DFMD_j25lwC&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s{{Deadlink|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==== Гидродинамика ====
Гидродинамиканың негізгі мәселелерімен Гейзенберг 1920 жылдардың басында, бірінші мақалада Теодор Фон Карманнан кейін қозғалатын пластинаның артында пайда болатын құйынды құйрықтың параметрлерін анықтауға тырысып бастады. Докторлық диссертациясында ол екі жазық параллель пластиналар арасындағы сұйықтық ағынының мысалында ламинарлы ағынның тұрақтылығы мен турбуленттілік сипатын қарастырды. Ол Рейнольдстың аз сандарында (критикалық мәннен төмен) тұрақты ламинарлы ағынның бұл параметр жоғарылаған кезде алдымен тұрақсыз болатынын көрсете алды, бірақ өте үлкен мәндерде оның тұрақтылығы жоғарылайды (тек ұзақ толқындық бұзылулар тұрақсыз). Гейзенберг 1945 жылы Англияда интернатта болған кезде турбуленттілік мәселесіне қайта оралды. Ол статистикалық механикаға негізделген тәсілді дамытты, ол Джеффри Тейлор, Андрей Колмогоров және басқа ғалымдар жасаған идеяларға ұқсас болды. Атап айтқанда, ол әртүрлі мөлшердегі құйындар арасында энергия алмасудың қалай жүретінін көрсете алды.

== Марапаттары мен мүшеліктер ==

* Маттеуччи Медалі (1929);
* Бернард Медалі (1930);
* Физика бойынша Нобель сыйлығы (1932);
* Макс Планк атындағы Медаль (1933);
* АҚШ Ұлттық Ғылым академиясының қола медалі (1964);
* Нильс Бордың Халықаралық Алтын медалі (1970);
* Баварияның «Еңбегі үшін» ордені;
* «Германия Федеративтік Республикасына сіңірген еңбегі үшін» ордені (нем. Der Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland)
* Pour le Mérite орденінің рыцарі (азаматтық сынып, 1957)&lt;ref&gt;http://www.pourlemerite.org/&lt;/ref&gt;;
* Саксон ғылым академиясының, Геттинген ғылым академиясының, Пруссия Ғылым академиясының, Бавария ғылым академиясының, леопольдин ғылым академиясының, Папа ғылым академиясының мүшесі (1955)&lt;ref&gt;http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/heisenberg.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725063728/http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/heisenberg.html |date=2018-07-25 }}&lt;/ref&gt;;
* Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (1955), АҚШ Ұлттық Ғылым академиясы (1961)&lt;ref&gt;http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001950.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230615034515/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001950.html |date=2023-06-15 }}&lt;/ref&gt;, Америка өнер және ғылым академиясы, Ирландия Корольдік академиясы, Швеция корольдік Ғылым академиясы, Нидерланды корольдік Ғылым академиясы, деи Линчей Ұлттық академиясы, Норвегия, Испания, Румыния Ғылым академиялары.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Werner Heisenberg}}{{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1926—1950}}
[[Санат:5 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1901 жылы туғандар]]
[[Санат:Вюрцбургте туғандар]]
[[Санат:1 ақпанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1976 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мюнхенде қайтыс болғандар]]
[[Санат:XX ғасыр физиктері]]
[[Санат:Германия академиктері]]
[[Санат:Маттеуччи медалінің иегерлері]]
[[Санат:Макса Планк атындағы медаль иегерлері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]]
[[Санат:Швед корольдігі ғылым академиясының мүшелері]]</text>
      <sha1>q9hwltfiymaqvgmsshtvj4hmvfhpjfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інжіл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47085</id>
    <revision>
      <id>3659927</id>
      <parentid>3483792</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51124-20</username>
        <id>186100</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3659927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6404" sha1="5luh4gtyyqu5mopc1l69nxrcegjnjob" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Інжіл''' ({{lang-ar|[[wikt:إنجيل|إنجيل]]}} - '''инджил''', {{lang-ru|'''Евангелие'''}}) – [[Ислам|ислам діні]] бойынша [[Евангелия|Евангелиені]] көрсетеді, негізінен [[жаңа өсиет]]ті көзде тұтады. Христиан діні бойынша [[Ғайса|Ғийса]] [[пайғамбар]]дың іс-іздері мен тәлімі Киелі кітапта айтылған. Нақты тұрғыда, Киелі кітапты, яғни Інжілді І ғасырлар айналасында [[Рим империясы]] крестке шегелеген Ғайсаның шәкірттері жазып қалдырған. Ал, Ислам діні бойынша Құдай аспаннан [[Забур]], [[Тәурат]], Інжіл және Құран кітаптарын іркес-тіркес түсірген. Інжіл де кейін күші жойылған Құдайдың кітабы.

Ислам діні бойынша, Інжілдің Құдай тарапынан келгені шындық болғанымен, оны соңғы пайғамбар келіп, Хазіретті Мұхаммедке (Аллаһтың Оған игілігі мен сәлемі болсын) 7 ғасырда Құран Кәрімнің түсуімен оған дейінгі кітаптар мансұқталған болып саналады.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 9 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

==Қасиетті Құран Кәрімде Інжіл мен Тәурат жайында ==
Жуық аудармасы '''Халифа Алтай''' бойынша:

&quot;Әй Пайғамбар! Ауыздарымен: “Сендік” деп, жүректері сенбегендермен Яһудилерден күпірде жарысқандар сені кейітпесін. Олар өтірікке құлақ асады; сондай-ақ саған келмеген басқа бір қауым үшін тыңдайды. Және олар сөзді орындалғаннан кейін өзгертеді: “Егер сендерге осы берілсе, оны алыңдар да, егер ол берілмесе, онда бой тартыңдар!”,- дейді. (Мұхаммед Ғ.С.) Аллаһ (Т.), біреудің бұзылуын қаласа, сен ол үшін Аллаһтан дәнеңеге ие бола алмайсың. Міне солар, Аллаһтың жүректерін тазартуды қаламағандар. Оларға дүниеде жапа әрі ақыретте де зор азап бар. (5:41)

Олар өтірікке құлақ салушы, арам жеушілер. (Мұхаммед Ғ.С.) егер олар саған келсе, араларына үкім бер, немесе олардан жүз бұр. Егер олардан жүз бұрсаң да, олар саған ешбір зиян бере алмайды. Ал, егер араларына үкім берсең, тура үкім бер. Шәксіз Аллаһ турашыларды сүйеді. (5:42)

Олардың қасындағы Тәуратта Аллаһтың үкімі бола тұра саған қалайша жүгініседі? Сонан соң да одан олар бас тартады. Өйткені олар сенуші емес. (5:43)

Күдіксіз Тәуратты түсірдік, онда тура жол және нұр бар. Аллаһқа бой ұсынған пайғамбарлар, Яһудилерге онымен үкім етер еді. Және Аллаһтың Кітабын қорғауға міндеттендірілген сопылар мен ғалымдар да, онымен үкім етер еді. Олар оған куәгер еді. Ендеше адамдардан қорықпаңдар да, Менен қорқыңдар және аяттарымды аз бір ақшаға сатпаңдар! Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар қарсы болушылар. (5:44)

Оларға Тәуратта: жанға жан, көзге көз, мұрынға мұрын, құлаққа құлақ, тіске тіс және жараларға да, қарама-қарсы төлеу (қысас) жаздық. Дегенмен біреу, оны кешірім етсе, сонда ол оған кәппарат болады (өз күнәсы кешіледі.) Және кім Аллаһ түсірген заң бойынша билік етпесе, міне солар залымдар. (5:45)

Және пайғамбарлардың ізінше өзінің алдындағы Тәуратты растаушы етіп, Мәриям ұлы Ғисаны жалғастырдық. Әрі оған ішінде туралық, нұр болған алдындағы Тәуратты бекітуші сондай-ақ сақтанушылар үшін тура жол, үгіт түрінде Інжілді бердік. (5:46)&quot;

==Сыртқы сілттемелер==
* [http://kz.fgulen.com/kz-books/faith/in-the-shadow-of-faith/591-2010-01-28-04-43-37.html Мұхаммедтің (с.ғ.с.) пайғамбарлығын Тәурат пен Інжіл растайды, Фетхуллаһ Гүлен торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140919082352/http://kz.fgulen.com/kz-books/faith/in-the-shadow-of-faith/591-2010-01-28-04-43-37.html |date=2014-09-19 }}
* [http://dinislam.kz/publ/38-1-0-314 Інжілдегі пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) туралы хабар, Мұрат Мыңбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229144025/http://dinislam.kz/publ/38-1-0-314 |date=2012-02-29 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=1cITI8FOcEU&amp;feature=player_embedded Мұхаммед (с.ғ.с.) Інжіл кітабында Ахмед Дидат]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Қасиетті жазулар]]
[[Санат:Ислам]]


{{Islam-stub}}

[[bs:Indžil]]</text>
      <sha1>5luh4gtyyqu5mopc1l69nxrcegjnjob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659928</id>
      <parentid>3659927</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51124-20</username>
        <id>186100</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3659928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6400" sha1="r4g8xpffp164iec452uy3fnuo6ptrbl" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Інжіл''' ({{lang-ar|[[wikt:إنجيل|إنجيل]]}} - '''инджил''', {{lang-ru|'''Евангелие'''}}) – [[Ислам|ислам діні]] бойынша [[Евангелия|Евангелиені]] көрсетеді, негізінен [[жаңа өсиет]]ті көзде тұтады. Христиан діні бойынша [[Ғайса|Ғиса]] [[пайғамбар]]дың іс-іздері мен тәлімі Киелі кітапта айтылған. Нақты тұрғыда, Киелі кітапты, яғни Інжілді І ғасырлар айналасында [[Рим империясы]] крестке шегелеген Ғисаның шәкірттері жазып қалдырған. Ал, Ислам діні бойынша Құдай аспаннан [[Забур]], [[Тәурат]], Інжіл және Құран кітаптарын іркес-тіркес түсірген. Інжіл де кейін күші жойылған Құдайдың кітабы.

Ислам діні бойынша, Інжілдің Құдай тарапынан келгені шындық болғанымен, оны соңғы пайғамбар келіп, Хазіретті Мұхаммедке (Аллаһтың Оған игілігі мен сәлемі болсын) 7 ғасырда Құран Кәрімнің түсуімен оған дейінгі кітаптар мансұқталған болып саналады.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 9 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

==Қасиетті Құран Кәрімде Інжіл мен Тәурат жайында ==
Жуық аудармасы '''Халифа Алтай''' бойынша:

&quot;Әй Пайғамбар! Ауыздарымен: “Сендік” деп, жүректері сенбегендермен Яһудилерден күпірде жарысқандар сені кейітпесін. Олар өтірікке құлақ асады; сондай-ақ саған келмеген басқа бір қауым үшін тыңдайды. Және олар сөзді орындалғаннан кейін өзгертеді: “Егер сендерге осы берілсе, оны алыңдар да, егер ол берілмесе, онда бой тартыңдар!”,- дейді. (Мұхаммед Ғ.С.) Аллаһ (Т.), біреудің бұзылуын қаласа, сен ол үшін Аллаһтан дәнеңеге ие бола алмайсың. Міне солар, Аллаһтың жүректерін тазартуды қаламағандар. Оларға дүниеде жапа әрі ақыретте де зор азап бар. (5:41)

Олар өтірікке құлақ салушы, арам жеушілер. (Мұхаммед Ғ.С.) егер олар саған келсе, араларына үкім бер, немесе олардан жүз бұр. Егер олардан жүз бұрсаң да, олар саған ешбір зиян бере алмайды. Ал, егер араларына үкім берсең, тура үкім бер. Шәксіз Аллаһ турашыларды сүйеді. (5:42)

Олардың қасындағы Тәуратта Аллаһтың үкімі бола тұра саған қалайша жүгініседі? Сонан соң да одан олар бас тартады. Өйткені олар сенуші емес. (5:43)

Күдіксіз Тәуратты түсірдік, онда тура жол және нұр бар. Аллаһқа бой ұсынған пайғамбарлар, Яһудилерге онымен үкім етер еді. Және Аллаһтың Кітабын қорғауға міндеттендірілген сопылар мен ғалымдар да, онымен үкім етер еді. Олар оған куәгер еді. Ендеше адамдардан қорықпаңдар да, Менен қорқыңдар және аяттарымды аз бір ақшаға сатпаңдар! Кім Аллаһтың түсіргенімен үкім етпесе, міне солар қарсы болушылар. (5:44)

Оларға Тәуратта: жанға жан, көзге көз, мұрынға мұрын, құлаққа құлақ, тіске тіс және жараларға да, қарама-қарсы төлеу (қысас) жаздық. Дегенмен біреу, оны кешірім етсе, сонда ол оған кәппарат болады (өз күнәсы кешіледі.) Және кім Аллаһ түсірген заң бойынша билік етпесе, міне солар залымдар. (5:45)

Және пайғамбарлардың ізінше өзінің алдындағы Тәуратты растаушы етіп, Мәриям ұлы Ғисаны жалғастырдық. Әрі оған ішінде туралық, нұр болған алдындағы Тәуратты бекітуші сондай-ақ сақтанушылар үшін тура жол, үгіт түрінде Інжілді бердік. (5:46)&quot;

==Сыртқы сілттемелер==
* [http://kz.fgulen.com/kz-books/faith/in-the-shadow-of-faith/591-2010-01-28-04-43-37.html Мұхаммедтің (с.ғ.с.) пайғамбарлығын Тәурат пен Інжіл растайды, Фетхуллаһ Гүлен торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140919082352/http://kz.fgulen.com/kz-books/faith/in-the-shadow-of-faith/591-2010-01-28-04-43-37.html |date=2014-09-19 }}
* [http://dinislam.kz/publ/38-1-0-314 Інжілдегі пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) туралы хабар, Мұрат Мыңбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229144025/http://dinislam.kz/publ/38-1-0-314 |date=2012-02-29 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=1cITI8FOcEU&amp;feature=player_embedded Мұхаммед (с.ғ.с.) Інжіл кітабында Ахмед Дидат]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Қасиетті жазулар]]
[[Санат:Ислам]]


{{Islam-stub}}

[[bs:Indžil]]</text>
      <sha1>r4g8xpffp164iec452uy3fnuo6ptrbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марат Даңғылұлы Ілиясов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47927</id>
    <revision>
      <id>3659991</id>
      <parentid>3359158</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51424-59</username>
        <id>186112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3659991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5282" sha1="npilrrqhwybn5ss4hfpxuqs1kx1fuq7" xml:space="preserve">'''Марат Даңғылұлы Ильясов''' ([[1956 жыл|&quot;1959 жыл]]ы Жамбыл облысы [[Шу ауданы]] [[Балуан Шолақ ауылы (Жамбыл облысы)|Балуан Шолақ ауылы]]&lt;nowiki/&gt;нда туған&quot;) – Композитор-Әнші, Професор, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисі, Кавалер ордена «ҚҰРМЕТ» РК, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік «Дарын» сыйлығының лауреаты, Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының лауреаты, Халықаралық Республикалық композиторлар конкурстарының лауреаты, Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының мүшесі, Қазақстан авторлар қоғамы басқармасының мүшесі.. 

== Өмірбаяны ==
Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;
* Өнер институты (Композитор-Әнші) Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы. 
* «Мемлекеттік басқару» мамандығы бойынша. Біліктілігі: мемлекеттік қызмет менеджері.

* Еңбек жолын [[Қазақ теледидары]]нда редактор болудан бастаған.

* [[Қазақ радиостудиясы]]ның директоры ретінде жалғастырды.

== Шығармашылығы ==
М.Ильясов ең алғашқы әнін [[Мұзафар Әлімбаев]]тың «Айнұр құсты аяйды» деген өлеңіне 11 жасында шығарды. Мұнан кейін балалық шақтың әсерінен туындаған:
* «Кең мекенім»
* «Құстар келді»
* «Егеменді елім-ай»
* «Ана тіл - Дана тіл»
* «Шілде»
* «Кел көктемім» атты әндерін дүниеге келтірді. 
Лирикалық сазды әуендер санатына жататын: 
* «Мен саған өкпелемеймін»
* «Құштарым сен»
* «Сүйіктім»
* «Арманға бірге барайық»
* «Аққуымды аяла»
* «Сені ойладым»
* «Мерекем сен»
* «Бір өкініш, бір үміт»
* «Қимас қалқам»
* «Ақ ботам»
* «Алтынай»
* «Сұлуым»
* «Сезім» 
* «Казақы дастарқаным»
* «Мен - қазақпын»
* «Анама»
* «Әкеме» сияқты әндері М.Ильясовті кең танымал композитор санатына жеткізді.
* «Ерлікке ескерткіш»
* «Балуан Шолақ туралы терме - толғауы» сазгердің философиялық, азаматтық үлгіге кеңінен құлаш сермегендігін көрсетеді.
== Кітаптары мен әндер жинағы ==
* 1988 ж. «Мерекем сен» деген атпен әндер жинағы мен жеке күйтабағы шыкты.
* 1990 ж. «Өнер» баспасынан «Аққуыңды аяла» атты әндер жинағы жарық көрді.&lt;ref&gt;&quot;Казақ әндерінің антологиясы&quot; Өнер баспасы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық&quot; Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;
* 1994 ж. «Марат Ильясовтын әндері».
* 1996 ж. «Марат Ильясовтын әндері».
* 2000 ж. «Сұлуым» әндер жинағы.
* 2002 ж. «Алтынай» әндер жинағы.
* 2011 ж. «Достарым» әндер жинағы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Шу ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы мәдениет институты түлектері]]</text>
      <sha1>npilrrqhwybn5ss4hfpxuqs1kx1fuq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659992</id>
      <parentid>3659991</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-51424-59|~2026-51424-59]] ([[User talk:~2026-51424-59|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3359158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5281" sha1="mgqs9o9dtp2pzxd4wk529vamridxkr5" xml:space="preserve">'''Марат Даңғылұлы Ильясов''' ([[1956 жыл|&quot;1959 жыл]]ы Жамбыл облысы [[Шу ауданы]] [[Балуан Шолақ ауылы (Жамбыл облысы)|Балуан Шолақ ауылы]]&lt;nowiki/&gt;нда туған&quot;) – Композитор-Әнші, Професор, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисі, Кавалер ордена «ҚҰРМЕТ» РК, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік «Дарын» сыйлығының лауреаты, Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының лауреаты, Халықаралық Республикалық композиторлар конкурстарының лауреаты, Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының мүшесі, Қазақстан авторлар қоғамы басқармасының мүшесі. 

== Өмірбаяны ==
Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;
* Өнер институты (Композитор-Әнші) Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы. 
* «Мемлекеттік басқару» мамандығы бойынша. Біліктілігі: мемлекеттік қызмет менеджері.

* Еңбек жолын [[Қазақ теледидары]]нда редактор болудан бастаған.

* [[Қазақ радиостудиясы]]ның директоры ретінде жалғастырды.

== Шығармашылығы ==
М.Ильясов ең алғашқы әнін [[Мұзафар Әлімбаев]]тың «Айнұр құсты аяйды» деген өлеңіне 11 жасында шығарды. Мұнан кейін балалық шақтың әсерінен туындаған:
* «Кең мекенім»
* «Құстар келді»
* «Егеменді елім-ай»
* «Ана тіл - Дана тіл»
* «Шілде»
* «Кел көктемім» атты әндерін дүниеге келтірді. 
Лирикалық сазды әуендер санатына жататын: 
* «Мен саған өкпелемеймін»
* «Құштарым сен»
* «Сүйіктім»
* «Арманға бірге барайық»
* «Аққуымды аяла»
* «Сені ойладым»
* «Мерекем сен»
* «Бір өкініш, бір үміт»
* «Қимас қалқам»
* «Ақ ботам»
* «Алтынай»
* «Сұлуым»
* «Сезім» 
* «Казақы дастарқаным»
* «Мен - қазақпын»
* «Анама»
* «Әкеме» сияқты әндері М.Ильясовті кең танымал композитор санатына жеткізді.
* «Ерлікке ескерткіш»
* «Балуан Шолақ туралы терме - толғауы» сазгердің философиялық, азаматтық үлгіге кеңінен құлаш сермегендігін көрсетеді.
== Кітаптары мен әндер жинағы ==
* 1988 ж. «Мерекем сен» деген атпен әндер жинағы мен жеке күйтабағы шыкты.
* 1990 ж. «Өнер» баспасынан «Аққуыңды аяла» атты әндер жинағы жарық көрді.&lt;ref&gt;&quot;Казақ әндерінің антологиясы&quot; Өнер баспасы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық&quot; Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;
* 1994 ж. «Марат Ильясовтын әндері».
* 1996 ж. «Марат Ильясовтын әндері».
* 2000 ж. «Сұлуым» әндер жинағы.
* 2002 ж. «Алтынай» әндер жинағы.
* 2011 ж. «Достарым» әндер жинағы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Шу ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы мәдениет институты түлектері]]</text>
      <sha1>mgqs9o9dtp2pzxd4wk529vamridxkr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шағалалы қонысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52145</id>
    <revision>
      <id>3659966</id>
      <parentid>2398129</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4992" sha1="e8zgr06tufjegvk0qf3i58ytdztxqhu" xml:space="preserve">{{мағына|Шағалалы}}
'''Шағалалы қонысы''' — қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс. [[Ақмола облысы]] [[Зеренді ауданы]] Октябрь] станциясының оңтүстікнен 3 км жердегі Шағалалы өзенінің оң жағасында орналасқан. Қонысты 1956 жылы [[Солтүстік Қазақстан]] археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Ақышев) және 1964 — [[1967|67]] жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі ауылы Оразбаев) зерттеген. Қоныс аумағы 13475 м2. Қоныстан 16 жеркепенің орны табылды. Үй орындары тереңдігі 0,3 — 1,25 м шұңқыр түрінде көрініп жатыр. Пішімдері дөңгелек және сопақша. Оның 8-і бірімен-бірі жалғас, жапсарлас орналасқан. Шұңқырлар өлшемі 120 — 585 м2. Қоныс алаңында күл, мал сүйектері, керамика сынықтары көп кездеседі. Қоныста 6 үй орны қазылып зерттелді. Ашылған үйлердің бірнешеуі (ғ3, 9, 13, 14) сол кездегі үйлердің құрылысын анықтауға мүмкіндік туғызды. Олардың қабырғалары негізінен бөренелерден салынған. Тігінен көмілген бөренелердің арасын іші-сыртынан бөренелермен, бұтақтармен көмкеріп, үстінен қалың етіп сылаған. Үйлердің пішіміне қарай төбесі де әр түрлі жабылған. Оның бірі ортасы бик, екі жағына көлбеу болса, екіншісі төбесінде түтін шығатын ойығы бар төрт қырлы болған. Бұлардың құрылыс жүйесі қазақтың шошала, жаппа үйлеріне ұқсастығы анықталды. Бірімен-бірі іргелес салынып дәліз арқылы жалғасқан үйлері қазақтың үлкен ас, той жасаған кезде қосақтап тіккен киіз үйлерінің пішімін көрсетеді. Бұл қосақталған үйлердің бірі тұрғын үй болса, екіншісі қамба және ерте көктемде малдың жас төлін ұстайтын бөлме ретінде пайдаланылған. Әрбір үй ішінен бірнеше түрлі ошақ орындары табылды. Біріншісі тастан қаланып, сырты сыланған. Пішімін анықтау қиын. Жан-жағынан табылған саз ыдыстарға қарағанда тамақ пісіріп, үйді жылытатын негізгі пеш болса керек, екінші түрі шұңқыр тәріздес. Ол үй жылытып, ас пісірумен қатар мыс балқытқан пеш те болған. Сонымен қатар ашық ошақ орындары да кездеседі. Қазба кезінде табылған [[қола]]дан, [[сүйек]]тен, [[тас]]тан жасалған құрал-саймандар, [[саз балшық]]тан жасаған ыдыстар, тұрғындардың металл өндіріп, оны өңдеумен айналысқанын, мал өсіріп, аздаған егіншілікті кәсіп етіп, көзе жасау, әшекей бұйымдар жасау өнерлерімен айналысқанын көрсетеді. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың басындағы Шағалалы қаласының үйлері, тұрғындарының кәсіптері қазақтардың 19 — 20 ғасырлардың бас кезіндегі тұрмысы мен тұрғын үй құрылыстарының бастауы болғанын көрсетеді. Шағалалы қонысы қаласының тұрғындары б.з.б. 11 — 9 ғасырларда өмір сүрген.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Қола дәуірі]]
*[[Ақмола облысы]]
*[[20 ғасыр]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан қоныстары]]
[[Санат:Ақмола облысы географиясы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>e8zgr06tufjegvk0qf3i58ytdztxqhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659967</id>
      <parentid>3659966</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5015" sha1="fusocaimqqy0i3hsuejhlb5om5lci4k" xml:space="preserve">{{мағына|Шағалалы}}
'''Шағалалы қонысы''' — қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс. [[Ақмола облысы]] [[Зеренді ауданы]] Октябрь] станциясының оңтүстікнен 3 км жердегі Шағалалы өзенінің оң жағасында орналасқан. Қонысты 1956 жылы [[Солтүстік Қазақстан]] археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Ақышев) және 1964 — [[1967|67]] жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі ауылы Оразбаев) зерттеген. Қоныс аумағы 13475 м2. Қоныстан 16 жеркепенің орны табылды. Үй орындары тереңдігі 0,3 — 1,25 м шұңқыр түрінде көрініп жатыр. [[Пішіндері|Пішімдері]] дөңгелек және сопақша. Оның 8-і бірімен-бірі жалғас, жапсарлас орналасқан. Шұңқырлар өлшемі 120 — 585 м2. Қоныс алаңында күл, мал сүйектері, керамика сынықтары көп кездеседі. Қоныста 6 үй орны қазылып зерттелді. Ашылған үйлердің бірнешеуі (ғ3, 9, 13, 14) сол кездегі үйлердің құрылысын анықтауға мүмкіндік туғызды. Олардың қабырғалары негізінен бөренелерден салынған. Тігінен көмілген бөренелердің арасын іші-сыртынан бөренелермен, бұтақтармен көмкеріп, үстінен қалың етіп сылаған. Үйлердің пішіміне қарай төбесі де әр түрлі жабылған. Оның бірі ортасы бик, екі жағына көлбеу болса, екіншісі төбесінде түтін шығатын ойығы бар төрт қырлы болған. Бұлардың құрылыс жүйесі қазақтың шошала, жаппа үйлеріне ұқсастығы анықталды. Бірімен-бірі іргелес салынып дәліз арқылы жалғасқан үйлері қазақтың үлкен ас, той жасаған кезде қосақтап тіккен киіз үйлерінің пішімін көрсетеді. Бұл қосақталған үйлердің бірі тұрғын үй болса, екіншісі қамба және ерте көктемде малдың жас төлін ұстайтын бөлме ретінде пайдаланылған. Әрбір үй ішінен бірнеше түрлі ошақ орындары табылды. Біріншісі тастан қаланып, сырты сыланған. Пішімін анықтау қиын. Жан-жағынан табылған саз ыдыстарға қарағанда тамақ пісіріп, үйді жылытатын негізгі пеш болса керек, екінші түрі шұңқыр тәріздес. Ол үй жылытып, ас пісірумен қатар мыс балқытқан пеш те болған. Сонымен қатар ашық ошақ орындары да кездеседі. Қазба кезінде табылған [[қола]]дан, [[сүйек]]тен, [[тас]]тан жасалған құрал-саймандар, [[саз балшық]]тан жасаған ыдыстар, тұрғындардың металл өндіріп, оны өңдеумен айналысқанын, мал өсіріп, аздаған егіншілікті кәсіп етіп, көзе жасау, әшекей бұйымдар жасау өнерлерімен айналысқанын көрсетеді. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың басындағы Шағалалы қаласының үйлері, тұрғындарының кәсіптері қазақтардың 19 — 20 ғасырлардың бас кезіндегі тұрмысы мен тұрғын үй құрылыстарының бастауы болғанын көрсетеді. Шағалалы қонысы қаласының тұрғындары б.з.б. 11 — 9 ғасырларда өмір сүрген.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Қола дәуірі]]
*[[Ақмола облысы]]
*[[20 ғасыр]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан қоныстары]]
[[Санат:Ақмола облысы географиясы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>fusocaimqqy0i3hsuejhlb5om5lci4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659968</id>
      <parentid>3659967</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] ([[User talk:Sagyndykova Nurgul|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2398129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4983" sha1="lihfrkbt5qm06fgqt1ss66j4a98ex05" xml:space="preserve">{{мағына|Шағалалы}}
'''Шағалалы қонысы''' — қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс. [[Ақмола облысы]] [[Зеренді ауданы]] Октябрь] станциясының оңтүстікнен 3 км жердегі Шағалалы өзенінің оң жағасында орналасқан. Қонысты 1956 жылы [[Солтүстік Қазақстан]] археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Ақышев) және 1964 — 67 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі ауылы Оразбаев) зерттеген. Қоныс аумағы 13475 м2. Қоныстан 16 жеркепенің орны табылды. Үй орындары тереңдігі 0,3 — 1,25 м шұңқыр түрінде көрініп жатыр. Пішімдері дөңгелек және сопақша. Оның 8-і бірімен-бірі жалғас, жапсарлас орналасқан. Шұңқырлар өлшемі 120 — 585 м2. Қоныс алаңында күл, мал сүйектері, керамика сынықтары көп кездеседі. Қоныста 6 үй орны қазылып зерттелді. Ашылған үйлердің бірнешеуі (ғ3, 9, 13, 14) сол кездегі үйлердің құрылысын анықтауға мүмкіндік туғызды. Олардың қабырғалары негізінен бөренелерден салынған. Тігінен көмілген бөренелердің арасын іші-сыртынан бөренелермен, бұтақтармен көмкеріп, үстінен қалың етіп сылаған. Үйлердің пішіміне қарай төбесі де әр түрлі жабылған. Оның бірі ортасы бик, екі жағына көлбеу болса, екіншісі төбесінде түтін шығатын ойығы бар төрт қырлы болған. Бұлардың құрылыс жүйесі қазақтың шошала, жаппа үйлеріне ұқсастығы анықталды. Бірімен-бірі іргелес салынып дәліз арқылы жалғасқан үйлері қазақтың үлкен ас, той жасаған кезде қосақтап тіккен киіз үйлерінің пішімін көрсетеді. Бұл қосақталған үйлердің бірі тұрғын үй болса, екіншісі қамба және ерте көктемде малдың жас төлін ұстайтын бөлме ретінде пайдаланылған. Әрбір үй ішінен бірнеше түрлі ошақ орындары табылды. Біріншісі тастан қаланып, сырты сыланған. Пішімін анықтау қиын. Жан-жағынан табылған саз ыдыстарға қарағанда тамақ пісіріп, үйді жылытатын негізгі пеш болса керек, екінші түрі шұңқыр тәріздес. Ол үй жылытып, ас пісірумен қатар мыс балқытқан пеш те болған. Сонымен қатар ашық ошақ орындары да кездеседі. Қазба кезінде табылған [[қола]]дан, [[сүйек]]тен, [[тас]]тан жасалған құрал-саймандар, [[саз балшық]]тан жасаған ыдыстар, тұрғындардың металл өндіріп, оны өңдеумен айналысқанын, мал өсіріп, аздаған егіншілікті кәсіп етіп, көзе жасау, әшекей бұйымдар жасау өнерлерімен айналысқанын көрсетеді. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың басындағы Шағалалы қаласының үйлері, тұрғындарының кәсіптері қазақтардың 19 — 20 ғасырлардың бас кезіндегі тұрмысы мен тұрғын үй құрылыстарының бастауы болғанын көрсетеді. Шағалалы қонысы қаласының тұрғындары б.з.б. 11 — 9 ғасырларда өмір сүрген.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Қола дәуірі]]
*[[Ақмола облысы]]
*[[20 ғасыр]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан қоныстары]]
[[Санат:Ақмола облысы географиясы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>lihfrkbt5qm06fgqt1ss66j4a98ex05</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659974</id>
      <parentid>3659968</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4994" sha1="c23mznt5q2944o430f3gsj2dzhqm1ee" xml:space="preserve">{{мағына|Шағалалы}}
'''Шағалалы қонысы''' — қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс. [[Ақмола облысы]] [[Зеренді ауданы]] Октябрь] станциясының оңтүстікнен 3 км жердегі Шағалалы өзенінің оң жағасында орналасқан. Қонысты 1956 жылы [[Солтүстік Қазақстан]] археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Ақышев) және 1964 — 67 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі ауылы Оразбаев) зерттеген. Қоныс аумағы 13475 м2. Қоныстан 16 жеркепенің орны табылды. Үй орындары тереңдігі 0,3 — 1,25 м шұңқыр түрінде көрініп жатыр. Пішімдері дөңгелек және сопақша. Оның 8-і бірімен-бірі жалғас, жапсарлас орналасқан. Шұңқырлар өлшемі 120 — 585 м2. Қоныс алаңында күл, мал сүйектері, керамика сынықтары көп кездеседі. Қоныста 6 үй орны қазылып зерттелді. Ашылған үйлердің бірнешеуі (ғ3, 9, 13, 14) сол кездегі үйлердің құрылысын анықтауға мүмкіндік туғызды. Олардың қабырғалары негізінен бөренелерден салынған. Тігінен көмілген бөренелердің арасын іші-сыртынан бөренелермен, бұтақтармен көмкеріп, үстінен қалың етіп сылаған. Үйлердің пішіміне қарай төбесі де әр түрлі жабылған. Оның бірі ортасы бик, екі жағына көлбеу болса, екіншісі төбесінде түтін шығатын ойығы бар төрт қырлы болған. Бұлардың құрылыс жүйесі қазақтың шошала, жаппа үйлеріне ұқсастығы анықталды. Бірімен-бірі іргелес салынып дәліз арқылы жалғасқан үйлері қазақтың үлкен ас, той жасаған кезде қосақтап тіккен киіз үйлерінің пішімін көрсетеді. Бұл қосақталған үйлердің бірі тұрғын үй болса, екіншісі қамба және ерте көктемде малдың жас төлін ұстайтын бөлме ретінде пайдаланылған. Әрбір үй ішінен бірнеше түрлі ошақ орындары табылды. Біріншісі тастан қаланып, сырты сыланған. Пішімін анықтау қиын. Жан-жағынан табылған саз ыдыстарға қарағанда тамақ пісіріп, үйді жылытатын негізгі пеш болса керек, екінші түрі шұңқыр тәріздес. Ол үй жылытып, ас пісірумен қатар мыс балқытқан пеш те болған. Сонымен қатар ашық ошақ орындары да кездеседі. Қазба кезінде табылған [[қола]]дан, [[сүйек]]тен, [[тас]]тан жасалған құрал-саймандар, [[саз балшық]]тан жасаған ыдыстар, тұрғындардың металл өндіріп, оны өңдеумен айналысқанын, мал өсіріп, аздаған егіншілікті кәсіп етіп, көзе жасау, әшекей бұйымдар жасау өнерлерімен айналысқанын көрсетеді. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың басындағы Шағалалы қаласының үйлері, тұрғындарының кәсіптері қазақтардың [[XIX-XX|19 — 20]] ғасырлардың бас кезіндегі тұрмысы мен тұрғын үй құрылыстарының бастауы болғанын көрсетеді. Шағалалы қонысы қаласының тұрғындары б.з.б. 11 — 9 ғасырларда өмір сүрген.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Қола дәуірі]]
*[[Ақмола облысы]]
*[[20 ғасыр]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан қоныстары]]
[[Санат:Ақмола облысы географиясы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>c23mznt5q2944o430f3gsj2dzhqm1ee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659975</id>
      <parentid>3659974</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5004" sha1="4vms1heubuo8kkfufeq3gxs6udmqirt" xml:space="preserve">{{мағына|Шағалалы}}
'''Шағалалы қонысы''' — қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс. [[Ақмола облысы]] [[Зеренді ауданы]] Октябрь] станциясының оңтүстікнен 3 км жердегі Шағалалы өзенінің оң жағасында орналасқан. Қонысты 1956 жылы [[Солтүстік Қазақстан]] археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Ақышев) және 1964 — 67 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі ауылы Оразбаев) зерттеген. Қоныс аумағы 13475 м2. Қоныстан 16 жеркепенің орны табылды. Үй орындары тереңдігі 0,3 — 1,25 м шұңқыр түрінде көрініп жатыр. Пішімдері дөңгелек және сопақша. Оның 8-і бірімен-бірі жалғас, жапсарлас орналасқан. Шұңқырлар өлшемі 120 — 585 м2. Қоныс алаңында күл, мал сүйектері, керамика сынықтары көп кездеседі. Қоныста 6 үй орны қазылып зерттелді. Ашылған үйлердің бірнешеуі (ғ3, 9, 13, 14) сол кездегі үйлердің құрылысын анықтауға мүмкіндік туғызды. Олардың қабырғалары негізінен бөренелерден салынған. Тігінен көмілген бөренелердің арасын іші-сыртынан бөренелермен, бұтақтармен көмкеріп, үстінен қалың етіп сылаған. Үйлердің пішіміне қарай төбесі де әр түрлі жабылған. Оның бірі ортасы бик, екі жағына көлбеу болса, екіншісі төбесінде түтін шығатын ойығы бар төрт қырлы болған. Бұлардың құрылыс жүйесі қазақтың шошала, жаппа үйлеріне ұқсастығы анықталды. Бірімен-бірі іргелес салынып дәліз арқылы жалғасқан үйлері қазақтың үлкен ас, той жасаған кезде қосақтап тіккен киіз үйлерінің пішімін көрсетеді. Бұл қосақталған үйлердің бірі тұрғын үй болса, екіншісі қамба және ерте көктемде малдың жас төлін ұстайтын бөлме ретінде пайдаланылған. Әрбір үй ішінен бірнеше түрлі ошақ орындары табылды. Біріншісі тастан қаланып, сырты сыланған. Пішімін анықтау қиын. Жан-жағынан табылған саз ыдыстарға қарағанда тамақ пісіріп, үйді жылытатын негізгі пеш болса керек, екінші түрі шұңқыр тәріздес. Ол үй жылытып, ас пісірумен қатар мыс балқытқан пеш те болған. Сонымен қатар ашық ошақ орындары да кездеседі. Қазба кезінде табылған [[қола]]дан, [[сүйек]]тен, [[тас]]тан жасалған құрал-саймандар, [[саз балшық]]тан жасаған ыдыстар, тұрғындардың металл өндіріп, оны өңдеумен айналысқанын, мал өсіріп, аздаған егіншілікті кәсіп етіп, көзе жасау, әшекей бұйымдар жасау өнерлерімен айналысқанын көрсетеді. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың басындағы Шағалалы қаласының үйлері, тұрғындарының кәсіптері қазақтардың [[XIX-XX|19 — 20]] ғасырлардың бас кезіндегі тұрмысы мен тұрғын үй құрылыстарының бастауы болғанын көрсетеді. Шағалалы қонысы қаласының тұрғындары б.з.б. [[IX-XI|11 — 9]] ғасырларда өмір сүрген.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Қола дәуірі]]
*[[Ақмола облысы]]
*[[20 ғасыр]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан қоныстары]]
[[Санат:Ақмола облысы географиясы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>4vms1heubuo8kkfufeq3gxs6udmqirt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659979</id>
      <parentid>3659975</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] ([[User talk:Sagyndykova Nurgul|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2398129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4983" sha1="lihfrkbt5qm06fgqt1ss66j4a98ex05" xml:space="preserve">{{мағына|Шағалалы}}
'''Шағалалы қонысы''' — қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс. [[Ақмола облысы]] [[Зеренді ауданы]] Октябрь] станциясының оңтүстікнен 3 км жердегі Шағалалы өзенінің оң жағасында орналасқан. Қонысты 1956 жылы [[Солтүстік Қазақстан]] археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Ақышев) және 1964 — 67 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі ауылы Оразбаев) зерттеген. Қоныс аумағы 13475 м2. Қоныстан 16 жеркепенің орны табылды. Үй орындары тереңдігі 0,3 — 1,25 м шұңқыр түрінде көрініп жатыр. Пішімдері дөңгелек және сопақша. Оның 8-і бірімен-бірі жалғас, жапсарлас орналасқан. Шұңқырлар өлшемі 120 — 585 м2. Қоныс алаңында күл, мал сүйектері, керамика сынықтары көп кездеседі. Қоныста 6 үй орны қазылып зерттелді. Ашылған үйлердің бірнешеуі (ғ3, 9, 13, 14) сол кездегі үйлердің құрылысын анықтауға мүмкіндік туғызды. Олардың қабырғалары негізінен бөренелерден салынған. Тігінен көмілген бөренелердің арасын іші-сыртынан бөренелермен, бұтақтармен көмкеріп, үстінен қалың етіп сылаған. Үйлердің пішіміне қарай төбесі де әр түрлі жабылған. Оның бірі ортасы бик, екі жағына көлбеу болса, екіншісі төбесінде түтін шығатын ойығы бар төрт қырлы болған. Бұлардың құрылыс жүйесі қазақтың шошала, жаппа үйлеріне ұқсастығы анықталды. Бірімен-бірі іргелес салынып дәліз арқылы жалғасқан үйлері қазақтың үлкен ас, той жасаған кезде қосақтап тіккен киіз үйлерінің пішімін көрсетеді. Бұл қосақталған үйлердің бірі тұрғын үй болса, екіншісі қамба және ерте көктемде малдың жас төлін ұстайтын бөлме ретінде пайдаланылған. Әрбір үй ішінен бірнеше түрлі ошақ орындары табылды. Біріншісі тастан қаланып, сырты сыланған. Пішімін анықтау қиын. Жан-жағынан табылған саз ыдыстарға қарағанда тамақ пісіріп, үйді жылытатын негізгі пеш болса керек, екінші түрі шұңқыр тәріздес. Ол үй жылытып, ас пісірумен қатар мыс балқытқан пеш те болған. Сонымен қатар ашық ошақ орындары да кездеседі. Қазба кезінде табылған [[қола]]дан, [[сүйек]]тен, [[тас]]тан жасалған құрал-саймандар, [[саз балшық]]тан жасаған ыдыстар, тұрғындардың металл өндіріп, оны өңдеумен айналысқанын, мал өсіріп, аздаған егіншілікті кәсіп етіп, көзе жасау, әшекей бұйымдар жасау өнерлерімен айналысқанын көрсетеді. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың басындағы Шағалалы қаласының үйлері, тұрғындарының кәсіптері қазақтардың 19 — 20 ғасырлардың бас кезіндегі тұрмысы мен тұрғын үй құрылыстарының бастауы болғанын көрсетеді. Шағалалы қонысы қаласының тұрғындары б.з.б. 11 — 9 ғасырларда өмір сүрген.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
*[[Қола дәуірі]]
*[[Ақмола облысы]]
*[[20 ғасыр]]
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан қоныстары]]
[[Санат:Ақмола облысы географиясы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>lihfrkbt5qm06fgqt1ss66j4a98ex05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53107</id>
    <revision>
      <id>3659747</id>
      <parentid>3213962</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9251" sha1="i01hkt69i95kljgj1e3amq9w1bimqvw" xml:space="preserve">[[File:Burgas-Archeology-museum-Strategoi-relief-1.jpg|thumb|Археологиялық қазбалар]]
'''Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы''', [[төменгі палеолит]] ескерткіштерінен бастап ортағасырлық қалалар өркениеті ошақтарын зерттеді. Ол ''1946 жылы ҚР ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтында құрылған. Жетекшілері: [[1946 жыл|1946]] – [[1975 жыл|75]] жылдары – Ә.Марғұлан, 1976 – 81 жылдары – М.Қадырбаев, 1982 – 85 жылдары – Ж.Құрманқұлов, 1986 – 89 жылдары – С.Ақынжанов болды, 1990 жылдан – Ж.Құрманқұлов''. Экспедиция '''Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы''' деп аталғанымен, Қазақстанның барлық аймақтарында жұмыс атқарды. 
== Барлау жұмыстарының нәтижесі==
Батыста [[Сарайшық қаласын]], [[Сырдария өзені]] бойы мен Қаратаудың терістігінде орналасқан көптеген ортағасырлық қалаларды зерттеді. 1946 – [[1947|47]] жылдары барлау жұмыстарының нәтижесінде ''Сарысу өзенінің бойы мен оның Атасу, Манақа, Сары және Қара Кеңгір, Жезді, т.б. салалары және Нұра өзені бойынан адамзат тарихының әрбір кезеңінен қалған жүздеген тарихи ескерткіштер'' ашты. Оның ішінде әлемдік тарихқа енген ''Беғазы, Саңғыру, Айшырақ, Бұғылы І, ІІ, Ақсу-Аюлы, Ортау, Беласар сияқты қола дәуірі қорымдары, тастағы суреттер мен таңбалар, түркі-қыпшақ'' замандарының [[Ұлытау]] жеріндегі тас мүсін кешендері, қам кірпішпен әсемдеп өрілген қазақ мазарлары табылды. Сол сияқты ерте заманнан бастау алған ''Уанас, Хан жолы, Сарысу өзені'' бойымен жүретін керуен жолдарының бағыттары анықталды. 
[[File:Stamp of Kazakhstan 489.jpg|thumb|Әлкей Марғұлан]]
== Әлкей Марғұлан экспедициясы==
Табылған ескерткіштер негізінде Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жетекшісі академик [[Ә.Марғұлан]] 1948 жылы  экспедиция алдына үш түрлі мақсат қойды: а) өңірдің отырықшы елді мекендер тарихын зерттеу (VI – 7VII ғасырлар); ''ә) патриархалдық-рулық құрылыстың ыдырау кезеңіне жататын қола және ерте темір дәуірлерінің ескерткіштерін зерттеу, оның ішінде көне кен өндірісіне терең көңіл бөлу; б) адамзаттың көне дәуірлеріндегі палеолит пен неолит кезеңін'' зерттеу. Бұл мәселелер осы күнге дейін Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеулерінің негізгі өзегі болып саналады. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы құрамында '''үш отряд''' құрылды. Қола дәуір ескерткіштерін зерттеу тобын Ә.Оразбаев, қола дәуірінен ерте темір дәуіріне өтпелі кезең ескерткіштерін Марғұлан, ал ерте темір дәуірі тайпаларының мәдениетін М.Қадырбаев зерттеді. Олармен бірге әр жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жұмысына әйгілі ғалымдар: ''Л.Кызласов, К.Ақышев, Г.Ц. Пацевич, А.Г. Максимова, Т.М. Сенигова, Г.В. Кушаев, Х.Алпысбаев, С.Жолдасбаев, Н.А. Аванесова,'' т.б. қатысты. 
[[File:Kurgan1.jpg|thumb||thumb| left| alt=A.| ''[[Обалар]]''.]]
==Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция ғалымдары==
Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция ғалымдары 1954 – 55 жылдары [[тың және тыңайған жерлерді]] игеруге байланысты Қазақстанның орталығы, солтүстік аймақтарын кең зерттеді. Бірқатар [[обалар]] қазылып, көптеген ескерткіштер картаға түсірілді. 1959 – 61 жылдары [[Ертіс-Қарағанды каналы]], 1972 жылы оның Қарағанды-Жезқазған бағыты зерттелді. 1963 жылға дейінгі ғылыми зерттеулер Қазақстан ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы сыйлығын алған [[“Древняя культура Центрального Казахстана”]] (авторлары Марғұлан, Ақышев, Оразбаев, Қадырбаев) атты іргелі еңбекте жарияланды. Кітапта қола дәуірінің мерзімдік кезеңдері, басты белгілері, өзара сабақтастығы, қола дәуірінің ерте темір дәуіріне өтпелі кезеңінің, яғни [[Беғазы-Дәндібай мәдениетінің]] сипаттамасы, оған жалғас ерте темір дәуірінің [[Тасмола мәдениетінің ескерткіштері]] де толық ғылыми сипатталды. ''1979 жылы Марғұлан Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ескерткіштерін жеке кітап етіп'' шығарды. 1980 – 90 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов) Атасу өзені бойындағы және Қызылтау, Ортау, Ақтау аңғарларынан ондаған ескерткіш тауып, зерттеді. Кең көлемде ашылған ''Атасу, Мыржық, Ақ Мұстафа, Ақмая қоныстарынан б.з.б.  II мыңжылдықтың орта кезінде металл балқытқан пештер мен металл өңдеген шеберханалар'' табылды. Осындай пештер Ұлытау ауданындағы қазіргі кезде зерттеліп жатқан Талдысай қонысынан да табылды. ''Жезқазған, Балқаш, Қарқаралы, Саяқ,'' т.б. өңірлерден ертеде кен өндірген көптеген орындар табылды. Ерте заманда кен қазу, металл балқыту істерінің тарихы, түркі-қыпшақ замандарының тас мүсіндері қойылған қоршаулар мен обалар, ғибадатханалар Марғұлан, Қадырбаев, Құрманқұлов, С.Жауымбаев, Л.Н. [[Ермоленко еңбектерінде]] жарық көрді. Сол сияқты Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясыжетістіктері Марғұланның көп томдық шығармалар жинағына енді. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы шын мәнінде Қазақстан археологиясының '''өсіп, шыңдалу мектебі''' болды. Қазіргі кезде Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жұмыстары халықараралық дәрежеге көтерілді. Оның құрамында ''Италия, АҚШ, Ресей археолог мамандары еңбек'' етуде.
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>i01hkt69i95kljgj1e3amq9w1bimqvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659749</id>
      <parentid>3659747</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9260" sha1="sc72yc3v1j6ri4rm504mnlicxwpxapl" xml:space="preserve">[[File:Burgas-Archeology-museum-Strategoi-relief-1.jpg|thumb|Археологиялық қазбалар]]
'''Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы''', [[төменгі палеолит]] ескерткіштерінен бастап ортағасырлық қалалар өркениеті ошақтарын зерттеді. Ол ''1946 жылы ҚР ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтында құрылған. Жетекшілері: [[1946 жыл|1946]] – [[1975 жыл|75]] жылдары – Ә.Марғұлан, 1976 – 81 жылдары – М.Қадырбаев, 1982 – [[1985|85]] жылдары – Ж.Құрманқұлов, 1986 – 89 жылдары – С.Ақынжанов болды, 1990 жылдан – Ж.Құрманқұлов''. Экспедиция '''Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы''' деп аталғанымен, Қазақстанның барлық аймақтарында жұмыс атқарды. 
== Барлау жұмыстарының нәтижесі==
Батыста [[Сарайшық қаласын]], [[Сырдария өзені]] бойы мен Қаратаудың терістігінде орналасқан көптеген ортағасырлық қалаларды зерттеді. 1946 – [[1947|47]] жылдары барлау жұмыстарының нәтижесінде ''Сарысу өзенінің бойы мен оның Атасу, Манақа, Сары және Қара Кеңгір, Жезді, т.б. салалары және Нұра өзені бойынан адамзат тарихының әрбір кезеңінен қалған жүздеген тарихи ескерткіштер'' ашты. Оның ішінде әлемдік тарихқа енген ''Беғазы, Саңғыру, Айшырақ, Бұғылы І, ІІ, Ақсу-Аюлы, Ортау, Беласар сияқты қола дәуірі қорымдары, тастағы суреттер мен таңбалар, түркі-қыпшақ'' замандарының [[Ұлытау]] жеріндегі тас мүсін кешендері, қам кірпішпен әсемдеп өрілген қазақ мазарлары табылды. Сол сияқты ерте заманнан бастау алған ''Уанас, Хан жолы, Сарысу өзені'' бойымен жүретін керуен жолдарының бағыттары анықталды. 
[[File:Stamp of Kazakhstan 489.jpg|thumb|Әлкей Марғұлан]]
== Әлкей Марғұлан экспедициясы==
Табылған ескерткіштер негізінде Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жетекшісі академик [[Ә.Марғұлан]] 1948 жылы  экспедиция алдына үш түрлі мақсат қойды: а) өңірдің отырықшы елді мекендер тарихын зерттеу (VI – 7VII ғасырлар); ''ә) патриархалдық-рулық құрылыстың ыдырау кезеңіне жататын қола және ерте темір дәуірлерінің ескерткіштерін зерттеу, оның ішінде көне кен өндірісіне терең көңіл бөлу; б) адамзаттың көне дәуірлеріндегі палеолит пен неолит кезеңін'' зерттеу. Бұл мәселелер осы күнге дейін Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеулерінің негізгі өзегі болып саналады. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы құрамында '''үш отряд''' құрылды. Қола дәуір ескерткіштерін зерттеу тобын Ә.Оразбаев, қола дәуірінен ерте темір дәуіріне өтпелі кезең ескерткіштерін Марғұлан, ал ерте темір дәуірі тайпаларының мәдениетін М.Қадырбаев зерттеді. Олармен бірге әр жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жұмысына әйгілі ғалымдар: ''Л.Кызласов, К.Ақышев, Г.Ц. Пацевич, А.Г. Максимова, Т.М. Сенигова, Г.В. Кушаев, Х.Алпысбаев, С.Жолдасбаев, Н.А. Аванесова,'' т.б. қатысты. 
[[File:Kurgan1.jpg|thumb||thumb| left| alt=A.| ''[[Обалар]]''.]]
==Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция ғалымдары==
Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция ғалымдары 1954 – 55 жылдары [[тың және тыңайған жерлерді]] игеруге байланысты Қазақстанның орталығы, солтүстік аймақтарын кең зерттеді. Бірқатар [[обалар]] қазылып, көптеген ескерткіштер картаға түсірілді. 1959 – 61 жылдары [[Ертіс-Қарағанды каналы]], 1972 жылы оның Қарағанды-Жезқазған бағыты зерттелді. 1963 жылға дейінгі ғылыми зерттеулер Қазақстан ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы сыйлығын алған [[“Древняя культура Центрального Казахстана”]] (авторлары Марғұлан, Ақышев, Оразбаев, Қадырбаев) атты іргелі еңбекте жарияланды. Кітапта қола дәуірінің мерзімдік кезеңдері, басты белгілері, өзара сабақтастығы, қола дәуірінің ерте темір дәуіріне өтпелі кезеңінің, яғни [[Беғазы-Дәндібай мәдениетінің]] сипаттамасы, оған жалғас ерте темір дәуірінің [[Тасмола мәдениетінің ескерткіштері]] де толық ғылыми сипатталды. ''1979 жылы Марғұлан Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ескерткіштерін жеке кітап етіп'' шығарды. 1980 – 90 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов) Атасу өзені бойындағы және Қызылтау, Ортау, Ақтау аңғарларынан ондаған ескерткіш тауып, зерттеді. Кең көлемде ашылған ''Атасу, Мыржық, Ақ Мұстафа, Ақмая қоныстарынан б.з.б.  II мыңжылдықтың орта кезінде металл балқытқан пештер мен металл өңдеген шеберханалар'' табылды. Осындай пештер Ұлытау ауданындағы қазіргі кезде зерттеліп жатқан Талдысай қонысынан да табылды. ''Жезқазған, Балқаш, Қарқаралы, Саяқ,'' т.б. өңірлерден ертеде кен өндірген көптеген орындар табылды. Ерте заманда кен қазу, металл балқыту істерінің тарихы, түркі-қыпшақ замандарының тас мүсіндері қойылған қоршаулар мен обалар, ғибадатханалар Марғұлан, Қадырбаев, Құрманқұлов, С.Жауымбаев, Л.Н. [[Ермоленко еңбектерінде]] жарық көрді. Сол сияқты Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясыжетістіктері Марғұланның көп томдық шығармалар жинағына енді. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы шын мәнінде Қазақстан археологиясының '''өсіп, шыңдалу мектебі''' болды. Қазіргі кезде Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жұмыстары халықараралық дәрежеге көтерілді. Оның құрамында ''Италия, АҚШ, Ресей археолог мамандары еңбек'' етуде.
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>sc72yc3v1j6ri4rm504mnlicxwpxapl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659750</id>
      <parentid>3659749</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9269" sha1="p0c6fggcv25oiivmx5xsc3p5litetym" xml:space="preserve">[[File:Burgas-Archeology-museum-Strategoi-relief-1.jpg|thumb|Археологиялық қазбалар]]
'''Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы''', [[төменгі палеолит]] ескерткіштерінен бастап ортағасырлық қалалар өркениеті ошақтарын зерттеді. Ол ''1946 жылы ҚР ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтында құрылған. Жетекшілері: [[1946 жыл|1946]] – [[1975 жыл|75]] жылдары – Ә.Марғұлан, 1976 – 81 жылдары – М.Қадырбаев, 1982 – [[1985|85]] жылдары – Ж.Құрманқұлов, 1986 – [[1989|89]] жылдары – С.Ақынжанов болды, 1990 жылдан – Ж.Құрманқұлов''. Экспедиция '''Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы''' деп аталғанымен, Қазақстанның барлық аймақтарында жұмыс атқарды. 
== Барлау жұмыстарының нәтижесі==
Батыста [[Сарайшық қаласын]], [[Сырдария өзені]] бойы мен Қаратаудың терістігінде орналасқан көптеген ортағасырлық қалаларды зерттеді. 1946 – [[1947|47]] жылдары барлау жұмыстарының нәтижесінде ''Сарысу өзенінің бойы мен оның Атасу, Манақа, Сары және Қара Кеңгір, Жезді, т.б. салалары және Нұра өзені бойынан адамзат тарихының әрбір кезеңінен қалған жүздеген тарихи ескерткіштер'' ашты. Оның ішінде әлемдік тарихқа енген ''Беғазы, Саңғыру, Айшырақ, Бұғылы І, ІІ, Ақсу-Аюлы, Ортау, Беласар сияқты қола дәуірі қорымдары, тастағы суреттер мен таңбалар, түркі-қыпшақ'' замандарының [[Ұлытау]] жеріндегі тас мүсін кешендері, қам кірпішпен әсемдеп өрілген қазақ мазарлары табылды. Сол сияқты ерте заманнан бастау алған ''Уанас, Хан жолы, Сарысу өзені'' бойымен жүретін керуен жолдарының бағыттары анықталды. 
[[File:Stamp of Kazakhstan 489.jpg|thumb|Әлкей Марғұлан]]
== Әлкей Марғұлан экспедициясы==
Табылған ескерткіштер негізінде Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жетекшісі академик [[Ә.Марғұлан]] 1948 жылы  экспедиция алдына үш түрлі мақсат қойды: а) өңірдің отырықшы елді мекендер тарихын зерттеу (VI – 7VII ғасырлар); ''ә) патриархалдық-рулық құрылыстың ыдырау кезеңіне жататын қола және ерте темір дәуірлерінің ескерткіштерін зерттеу, оның ішінде көне кен өндірісіне терең көңіл бөлу; б) адамзаттың көне дәуірлеріндегі палеолит пен неолит кезеңін'' зерттеу. Бұл мәселелер осы күнге дейін Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеулерінің негізгі өзегі болып саналады. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы құрамында '''үш отряд''' құрылды. Қола дәуір ескерткіштерін зерттеу тобын Ә.Оразбаев, қола дәуірінен ерте темір дәуіріне өтпелі кезең ескерткіштерін Марғұлан, ал ерте темір дәуірі тайпаларының мәдениетін М.Қадырбаев зерттеді. Олармен бірге әр жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жұмысына әйгілі ғалымдар: ''Л.Кызласов, К.Ақышев, Г.Ц. Пацевич, А.Г. Максимова, Т.М. Сенигова, Г.В. Кушаев, Х.Алпысбаев, С.Жолдасбаев, Н.А. Аванесова,'' т.б. қатысты. 
[[File:Kurgan1.jpg|thumb||thumb| left| alt=A.| ''[[Обалар]]''.]]
==Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция ғалымдары==
Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция ғалымдары 1954 – 55 жылдары [[тың және тыңайған жерлерді]] игеруге байланысты Қазақстанның орталығы, солтүстік аймақтарын кең зерттеді. Бірқатар [[обалар]] қазылып, көптеген ескерткіштер картаға түсірілді. 1959 – 61 жылдары [[Ертіс-Қарағанды каналы]], 1972 жылы оның Қарағанды-Жезқазған бағыты зерттелді. 1963 жылға дейінгі ғылыми зерттеулер Қазақстан ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы сыйлығын алған [[“Древняя культура Центрального Казахстана”]] (авторлары Марғұлан, Ақышев, Оразбаев, Қадырбаев) атты іргелі еңбекте жарияланды. Кітапта қола дәуірінің мерзімдік кезеңдері, басты белгілері, өзара сабақтастығы, қола дәуірінің ерте темір дәуіріне өтпелі кезеңінің, яғни [[Беғазы-Дәндібай мәдениетінің]] сипаттамасы, оған жалғас ерте темір дәуірінің [[Тасмола мәдениетінің ескерткіштері]] де толық ғылыми сипатталды. ''1979 жылы Марғұлан Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ескерткіштерін жеке кітап етіп'' шығарды. 1980 – 90 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов) Атасу өзені бойындағы және Қызылтау, Ортау, Ақтау аңғарларынан ондаған ескерткіш тауып, зерттеді. Кең көлемде ашылған ''Атасу, Мыржық, Ақ Мұстафа, Ақмая қоныстарынан б.з.б.  II мыңжылдықтың орта кезінде металл балқытқан пештер мен металл өңдеген шеберханалар'' табылды. Осындай пештер Ұлытау ауданындағы қазіргі кезде зерттеліп жатқан Талдысай қонысынан да табылды. ''Жезқазған, Балқаш, Қарқаралы, Саяқ,'' т.б. өңірлерден ертеде кен өндірген көптеген орындар табылды. Ерте заманда кен қазу, металл балқыту істерінің тарихы, түркі-қыпшақ замандарының тас мүсіндері қойылған қоршаулар мен обалар, ғибадатханалар Марғұлан, Қадырбаев, Құрманқұлов, С.Жауымбаев, Л.Н. [[Ермоленко еңбектерінде]] жарық көрді. Сол сияқты Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясыжетістіктері Марғұланның көп томдық шығармалар жинағына енді. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы шын мәнінде Қазақстан археологиясының '''өсіп, шыңдалу мектебі''' болды. Қазіргі кезде Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жұмыстары халықараралық дәрежеге көтерілді. Оның құрамында ''Италия, АҚШ, Ресей археолог мамандары еңбек'' етуде.
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>p0c6fggcv25oiivmx5xsc3p5litetym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659751</id>
      <parentid>3659750</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3659751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9278" sha1="h7ycrqlpphphtimjs49kes3sfrcpvgn" xml:space="preserve">[[File:Burgas-Archeology-museum-Strategoi-relief-1.jpg|thumb|Археологиялық қазбалар]]
'''Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы''', [[төменгі палеолит]] ескерткіштерінен бастап ортағасырлық қалалар өркениеті ошақтарын зерттеді. Ол ''1946 жылы ҚР ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтында құрылған. Жетекшілері: [[1946 жыл|1946]] – [[1975 жыл|75]] жылдары – Ә.Марғұлан, 1976 – [[1981|81]] жылдары – М.Қадырбаев, 1982 – [[1985|85]] жылдары – Ж.Құрманқұлов, 1986 – [[1989|89]] жылдары – С.Ақынжанов болды, 1990 жылдан – Ж.Құрманқұлов''. Экспедиция '''Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы''' деп аталғанымен, Қазақстанның барлық аймақтарында жұмыс атқарды. 
== Барлау жұмыстарының нәтижесі==
Батыста [[Сарайшық қаласын]], [[Сырдария өзені]] бойы мен Қаратаудың терістігінде орналасқан көптеген ортағасырлық қалаларды зерттеді. 1946 – [[1947|47]] жылдары барлау жұмыстарының нәтижесінде ''Сарысу өзенінің бойы мен оның Атасу, Манақа, Сары және Қара Кеңгір, Жезді, т.б. салалары және Нұра өзені бойынан адамзат тарихының әрбір кезеңінен қалған жүздеген тарихи ескерткіштер'' ашты. Оның ішінде әлемдік тарихқа енген ''Беғазы, Саңғыру, Айшырақ, Бұғылы І, ІІ, Ақсу-Аюлы, Ортау, Беласар сияқты қола дәуірі қорымдары, тастағы суреттер мен таңбалар, түркі-қыпшақ'' замандарының [[Ұлытау]] жеріндегі тас мүсін кешендері, қам кірпішпен әсемдеп өрілген қазақ мазарлары табылды. Сол сияқты ерте заманнан бастау алған ''Уанас, Хан жолы, Сарысу өзені'' бойымен жүретін керуен жолдарының бағыттары анықталды. 
[[File:Stamp of Kazakhstan 489.jpg|thumb|Әлкей Марғұлан]]
== Әлкей Марғұлан экспедициясы==
Табылған ескерткіштер негізінде Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жетекшісі академик [[Ә.Марғұлан]] 1948 жылы  экспедиция алдына үш түрлі мақсат қойды: а) өңірдің отырықшы елді мекендер тарихын зерттеу (VI – 7VII ғасырлар); ''ә) патриархалдық-рулық құрылыстың ыдырау кезеңіне жататын қола және ерте темір дәуірлерінің ескерткіштерін зерттеу, оның ішінде көне кен өндірісіне терең көңіл бөлу; б) адамзаттың көне дәуірлеріндегі палеолит пен неолит кезеңін'' зерттеу. Бұл мәселелер осы күнге дейін Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеулерінің негізгі өзегі болып саналады. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы құрамында '''үш отряд''' құрылды. Қола дәуір ескерткіштерін зерттеу тобын Ә.Оразбаев, қола дәуірінен ерте темір дәуіріне өтпелі кезең ескерткіштерін Марғұлан, ал ерте темір дәуірі тайпаларының мәдениетін М.Қадырбаев зерттеді. Олармен бірге әр жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жұмысына әйгілі ғалымдар: ''Л.Кызласов, К.Ақышев, Г.Ц. Пацевич, А.Г. Максимова, Т.М. Сенигова, Г.В. Кушаев, Х.Алпысбаев, С.Жолдасбаев, Н.А. Аванесова,'' т.б. қатысты. 
[[File:Kurgan1.jpg|thumb||thumb| left| alt=A.| ''[[Обалар]]''.]]
==Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция ғалымдары==
Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция ғалымдары 1954 – 55 жылдары [[тың және тыңайған жерлерді]] игеруге байланысты Қазақстанның орталығы, солтүстік аймақтарын кең зерттеді. Бірқатар [[обалар]] қазылып, көптеген ескерткіштер картаға түсірілді. 1959 – 61 жылдары [[Ертіс-Қарағанды каналы]], 1972 жылы оның Қарағанды-Жезқазған бағыты зерттелді. 1963 жылға дейінгі ғылыми зерттеулер Қазақстан ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы сыйлығын алған [[“Древняя культура Центрального Казахстана”]] (авторлары Марғұлан, Ақышев, Оразбаев, Қадырбаев) атты іргелі еңбекте жарияланды. Кітапта қола дәуірінің мерзімдік кезеңдері, басты белгілері, өзара сабақтастығы, қола дәуірінің ерте темір дәуіріне өтпелі кезеңінің, яғни [[Беғазы-Дәндібай мәдениетінің]] сипаттамасы, оған жалғас ерте темір дәуірінің [[Тасмола мәдениетінің ескерткіштері]] де толық ғылыми сипатталды. ''1979 жылы Марғұлан Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ескерткіштерін жеке кітап етіп'' шығарды. 1980 – 90 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов) Атасу өзені бойындағы және Қызылтау, Ортау, Ақтау аңғарларынан ондаған ескерткіш тауып, зерттеді. Кең көлемде ашылған ''Атасу, Мыржық, Ақ Мұстафа, Ақмая қоныстарынан б.з.б.  II мыңжылдықтың орта кезінде металл балқытқан пештер мен металл өңдеген шеберханалар'' табылды. Осындай пештер Ұлытау ауданындағы қазіргі кезде зерттеліп жатқан Талдысай қонысынан да табылды. ''Жезқазған, Балқаш, Қарқаралы, Саяқ,'' т.б. өңірлерден ертеде кен өндірген көптеген орындар табылды. Ерте заманда кен қазу, металл балқыту істерінің тарихы, түркі-қыпшақ замандарының тас мүсіндері қойылған қоршаулар мен обалар, ғибадатханалар Марғұлан, Қадырбаев, Құрманқұлов, С.Жауымбаев, Л.Н. [[Ермоленко еңбектерінде]] жарық көрді. Сол сияқты Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясыжетістіктері Марғұланның көп томдық шығармалар жинағына енді. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы шын мәнінде Қазақстан археологиясының '''өсіп, шыңдалу мектебі''' болды. Қазіргі кезде Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жұмыстары халықараралық дәрежеге көтерілді. Оның құрамында ''Италия, АҚШ, Ресей археолог мамандары еңбек'' етуде.
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>h7ycrqlpphphtimjs49kes3sfrcpvgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659774</id>
      <parentid>3659751</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] ([[User talk:Sagyndykova Nurgul|т]]) өңдемелерінен [[User:Бахыт Абдурашидд|Бахыт Абдурашидд]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3213962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9242" sha1="nwsin4g4ih1f64n33n385pyk4utzixn" xml:space="preserve">[[File:Burgas-Archeology-museum-Strategoi-relief-1.jpg|thumb|Археологиялық қазбалар]]
'''Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы''', [[төменгі палеолит]] ескерткіштерінен бастап ортағасырлық қалалар өркениеті ошақтарын зерттеді. Ол ''1946 жылы ҚР ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтында құрылған. Жетекшілері: [[1946 жыл|1946]] – [[1975 жыл|75]] жылдары – Ә.Марғұлан, 1976 – 81 жылдары – М.Қадырбаев, 1982 – 85 жылдары – Ж.Құрманқұлов, 1986 – 89 жылдары – С.Ақынжанов болды, 1990 жылдан – Ж.Құрманқұлов''. Экспедиция '''Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы''' деп аталғанымен, Қазақстанның барлық аймақтарында жұмыс атқарды. 
== Барлау жұмыстарының нәтижесі==
Батыста [[Сарайшық қаласын]], [[Сырдария өзені]] бойы мен Қаратаудың терістігінде орналасқан көптеген ортағасырлық қалаларды зерттеді. 1946 – 47 жылдары барлау жұмыстарының нәтижесінде ''Сарысу өзенінің бойы мен оның Атасу, Манақа, Сары және Қара Кеңгір, Жезді, т.б. салалары және Нұра өзені бойынан адамзат тарихының әрбір кезеңінен қалған жүздеген тарихи ескерткіштер'' ашты. Оның ішінде әлемдік тарихқа енген ''Беғазы, Саңғыру, Айшырақ, Бұғылы І, ІІ, Ақсу-Аюлы, Ортау, Беласар сияқты қола дәуірі қорымдары, тастағы суреттер мен таңбалар, түркі-қыпшақ'' замандарының [[Ұлытау]] жеріндегі тас мүсін кешендері, қам кірпішпен әсемдеп өрілген қазақ мазарлары табылды. Сол сияқты ерте заманнан бастау алған ''Уанас, Хан жолы, Сарысу өзені'' бойымен жүретін керуен жолдарының бағыттары анықталды. 
[[File:Stamp of Kazakhstan 489.jpg|thumb|Әлкей Марғұлан]]
== Әлкей Марғұлан экспедициясы==
Табылған ескерткіштер негізінде Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жетекшісі академик [[Ә.Марғұлан]] 1948 жылы  экспедиция алдына үш түрлі мақсат қойды: а) өңірдің отырықшы елді мекендер тарихын зерттеу (VI – 7VII ғасырлар); ''ә) патриархалдық-рулық құрылыстың ыдырау кезеңіне жататын қола және ерте темір дәуірлерінің ескерткіштерін зерттеу, оның ішінде көне кен өндірісіне терең көңіл бөлу; б) адамзаттың көне дәуірлеріндегі палеолит пен неолит кезеңін'' зерттеу. Бұл мәселелер осы күнге дейін Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеулерінің негізгі өзегі болып саналады. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы құрамында '''үш отряд''' құрылды. Қола дәуір ескерткіштерін зерттеу тобын Ә.Оразбаев, қола дәуірінен ерте темір дәуіріне өтпелі кезең ескерткіштерін Марғұлан, ал ерте темір дәуірі тайпаларының мәдениетін М.Қадырбаев зерттеді. Олармен бірге әр жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жұмысына әйгілі ғалымдар: ''Л.Кызласов, К.Ақышев, Г.Ц. Пацевич, А.Г. Максимова, Т.М. Сенигова, Г.В. Кушаев, Х.Алпысбаев, С.Жолдасбаев, Н.А. Аванесова,'' т.б. қатысты. 
[[File:Kurgan1.jpg|thumb||thumb| left| alt=A.| ''[[Обалар]]''.]]
==Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция ғалымдары==
Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция ғалымдары 1954 – 55 жылдары [[тың және тыңайған жерлерді]] игеруге байланысты Қазақстанның орталығы, солтүстік аймақтарын кең зерттеді. Бірқатар [[обалар]] қазылып, көптеген ескерткіштер картаға түсірілді. 1959 – 61 жылдары [[Ертіс-Қарағанды каналы]], 1972 жылы оның Қарағанды-Жезқазған бағыты зерттелді. 1963 жылға дейінгі ғылыми зерттеулер Қазақстан ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы сыйлығын алған [[“Древняя культура Центрального Казахстана”]] (авторлары Марғұлан, Ақышев, Оразбаев, Қадырбаев) атты іргелі еңбекте жарияланды. Кітапта қола дәуірінің мерзімдік кезеңдері, басты белгілері, өзара сабақтастығы, қола дәуірінің ерте темір дәуіріне өтпелі кезеңінің, яғни [[Беғазы-Дәндібай мәдениетінің]] сипаттамасы, оған жалғас ерте темір дәуірінің [[Тасмола мәдениетінің ескерткіштері]] де толық ғылыми сипатталды. ''1979 жылы Марғұлан Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ескерткіштерін жеке кітап етіп'' шығарды. 1980 – 90 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов) Атасу өзені бойындағы және Қызылтау, Ортау, Ақтау аңғарларынан ондаған ескерткіш тауып, зерттеді. Кең көлемде ашылған ''Атасу, Мыржық, Ақ Мұстафа, Ақмая қоныстарынан б.з.б.  II мыңжылдықтың орта кезінде металл балқытқан пештер мен металл өңдеген шеберханалар'' табылды. Осындай пештер Ұлытау ауданындағы қазіргі кезде зерттеліп жатқан Талдысай қонысынан да табылды. ''Жезқазған, Балқаш, Қарқаралы, Саяқ,'' т.б. өңірлерден ертеде кен өндірген көптеген орындар табылды. Ерте заманда кен қазу, металл балқыту істерінің тарихы, түркі-қыпшақ замандарының тас мүсіндері қойылған қоршаулар мен обалар, ғибадатханалар Марғұлан, Қадырбаев, Құрманқұлов, С.Жауымбаев, Л.Н. [[Ермоленко еңбектерінде]] жарық көрді. Сол сияқты Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясыжетістіктері Марғұланның көп томдық шығармалар жинағына енді. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы шын мәнінде Қазақстан археологиясының '''өсіп, шыңдалу мектебі''' болды. Қазіргі кезде Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жұмыстары халықараралық дәрежеге көтерілді. Оның құрамында ''Италия, АҚШ, Ресей археолог мамандары еңбек'' етуде.
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>nwsin4g4ih1f64n33n385pyk4utzixn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қалдыбай Бектайұлы Бектаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54834</id>
    <revision>
      <id>3659850</id>
      <parentid>3558968</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>Жыл аралықтарының жазылуы біріздендіріліп, мәтіндегі бос орын түзетілді</comment>
      <origin>3659850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3984" sha1="7foyl97cxxrrjxq46jpuemlkydudwog" xml:space="preserve">'''Қалдыбай Бектайұлы Бектаев''' (27.11.[[1920]], Оңтүстік Қазақстан облысы Бөген ауданы Шұбар ауылы – [[1996]], [[Шымкент қаласы]]) – физика-математика ғыл. канд., филол. ғыл. докт. (1975), проф. (1976), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғыл. қайраткері (1980). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан.

[[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Орта Азия ун-тін бітірген (1946). 1946–1948 ж. [[Шымкент]] педагогика институтында оқытушы, 1958–1996 ж. кафедра меңгерушісі, декан (1965–1968) болды. 1968–1974 ж. Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі ин-тының статист.-лингвист. зерттеулер және автоматтандыру тобын басқарды. Негізгі ғыл. еңбектері ықтималдық теориясына, матем. статистикаға, ақпарат теориясына және матем.-инж. лингвистика мәселелеріне арналған. Ол – [[математика]] және кибернетикалық әдістерді түркі тілдерін зерттеуге тұңғыш рет қолданған ғалым. Бектаевтың басшылығымен республикада алғаш рет электрондық есептеуіш машинаның көмегімен мәтіндердің ағылшын тілінен орыс тіліне машиналық аудармасы жасалды. 2-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Бектаевтың жетекшілігімен 1979 ж. «М. Әуезовтің «[[Абай жолы]]» романының жиілік сөздігі» жарық көрді. Бұл еңбекте жазушының сөз байлығына, сөздерді қолдану тәсіліне, стилистикалық ерекшеліктеріне сандық сипаттама берілді. Бул зерттеу қазақ  және жалпы түркі тілдерін, көркем шығарманың тілдік ерекшеліктерін зерттеушілер үшін мол мағлұматтар береді.&lt;ref name=source1&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1920 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркістан облысында туғандар]]
[[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>7foyl97cxxrrjxq46jpuemlkydudwog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659941</id>
      <parentid>3659850</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>Туған күні нақтыланып, дереккөз қосылды</comment>
      <origin>3659941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4263" sha1="d4qqt8mdsln06dg8u69jtu9r6dfi26p" xml:space="preserve">'''Қалдыбай Бектайұлы Бектаев''' ([[1920]] жылы 27 қарашада,&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://tbi.kz/page33414495.html
|title=Қолданбалы лингвистика бөлімі — Қалдыбай Бектаев
|website=А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты
}}&lt;/ref&gt; Оңтүстік Қазақстан облысы Бөген ауданы Шұбар ауылы – [[1996]], [[Шымкент қаласы]]) – физика-математика ғыл. канд., филол. ғыл. докт. (1975), проф. (1976), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғыл. қайраткері (1980). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан.

[[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Орта Азия ун-тін бітірген (1946). 1946–1948 ж. [[Шымкент]] педагогика институтында оқытушы, 1958–1996 ж. кафедра меңгерушісі, декан (1965–1968) болды. 1968–1974 ж. Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі ин-тының статист.-лингвист. зерттеулер және автоматтандыру тобын басқарды. Негізгі ғыл. еңбектері ықтималдық теориясына, матем. статистикаға, ақпарат теориясына және матем.-инж. лингвистика мәселелеріне арналған. Ол – [[математика]] және кибернетикалық әдістерді түркі тілдерін зерттеуге тұңғыш рет қолданған ғалым. Бектаевтың басшылығымен республикада алғаш рет электрондық есептеуіш машинаның көмегімен мәтіндердің ағылшын тілінен орыс тіліне машиналық аудармасы жасалды. 2-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Бектаевтың жетекшілігімен 1979 ж. «М. Әуезовтің «[[Абай жолы]]» романының жиілік сөздігі» жарық көрді. Бұл еңбекте жазушының сөз байлығына, сөздерді қолдану тәсіліне, стилистикалық ерекшеліктеріне сандық сипаттама берілді. Бул зерттеу қазақ  және жалпы түркі тілдерін, көркем шығарманың тілдік ерекшеліктерін зерттеушілер үшін мол мағлұматтар береді.&lt;ref name=source1&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1920 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркістан облысында туғандар]]
[[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>d4qqt8mdsln06dg8u69jtu9r6dfi26p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659942</id>
      <parentid>3659941</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>Мәтін түзетілді, қысқартулар толық жазылды, дереккөздер нақтыланды.</comment>
      <origin>3659942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4777" sha1="0ipgv3adokambbuqu6iokzm2k5j6543" xml:space="preserve">'''Қалдыбай Бектайұлы Бектаев''' ([[1920]] жылы 27 қарашада,&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://tbi.kz/page33414495.html
|title=Қолданбалы лингвистика бөлімі — Қалдыбай Бектаев
|website=А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты
}}&lt;/ref&gt; Оңтүстік Қазақстан облысы Бөген ауданы Шұбар ауылы – [[1996]], [[Шымкент қаласы]]) – физика-математика ғылымдарының кандидаты, филология ғылымдарының докторы (1975), профессор (1976), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1980). Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

[[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Орта Азия университетін бітірген (1946). 1946–1948 жылдары Шымкент педагогика институтында оқытушы, 1958–1996 жылдары кафедра меңгерушісі, декан (1965–1968) болды. 1968–1974 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтының статистикалық-лингвистикалық зерттеулер және автоматтандыру тобын басқарды. Негізгі ғылыми еңбектері ықтималдық теориясына, математикалық статистикаға, ақпарат теориясына және математикалық және инженерлік лингвистика мәселелеріне арналған. Ол – [[математика]] және кибернетикалық әдістерді түркі тілдерін зерттеуге тұңғыш рет қолданған ғалым. Бектаевтың басшылығымен республикада алғаш рет электрондық есептеуіш машинаның көмегімен мәтіндердің ағылшын тілінен орыс тіліне машиналық аудармасы жасалды.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.tbi.kz/page33414495.html
 |title=Қолданбалы лингвистика бөлімі
 |website=А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты
 |access-date=24 қыркүйек 2026
}}&lt;/ref&gt; II дәрежелі Отан соғысы орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Бектаевтың жетекшілігімен 1979 жылы М. Әуезовтің «[[Абай жолы]]» романының жиілік сөздігі жарық көрді. Бұл еңбекте жазушының сөз байлығына, сөздерді қолдану тәсіліне, стилистикалық ерекшеліктеріне сандық сипаттама берілді. Бұл зерттеу қазақ және жалпы түркі тілдерін, сондай-ақ көркем шығармалардың тілдік ерекшеліктерін зерттеуге мол мағлұмат береді.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2011. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1920 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркістан облысында туғандар]]
[[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>0ipgv3adokambbuqu6iokzm2k5j6543</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нарухито</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61064</id>
    <revision>
      <id>3660000</id>
      <parentid>3653396</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51551-13</username>
        <id>186113</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қоғамдастық міндеттері */</comment>
      <origin>3660000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107950" sha1="rz2f7rhcz397wfqs6uxp1hfjett8ur7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = монарх
 | Қазақша есімі        = Нарухито
 | Шынайы есімі         = {{lang-jp|徳仁}}
 | Суреті               = Emperor Naruhito at TICAD7 (cropped).jpg
 | Атауы                = Нарухито 8 қыркүйек 2019 жыл
 | Сурет ені            = 200
 | Елтаңба              = Flag of the Japanese Emperor.svg
 | Елтаңба атауы        = Жапон Императорының байрағы
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Жапония]]-ның [[Жапония императорларының тізімі|126-шы]] [[Жапония императоры|Императоры]]
 | Лақап аты            = Нарухито
 | Ту                   = Flag of the Japanese Emperor.svg
 | Ту2                   = Imperial Seal of Japan.svg
 | Басқара бастады      = [[1 мамыр]] [[2019 жыл]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Акихито]]
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = [[22 қазан]] [[2019 жыл]]
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = [[Фумихито]]
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = [[Синдо Абэ]]&lt;br /&gt;[[Ёсихидэ Суга]]&lt;br /&gt;[[Фумио Кисида]]&lt;br /&gt;[[Сигэру Исиба]]&lt;br /&gt;[[Санаэ Такаити]]
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Синтоизм]]
 | Азаматтығы               = {{JPN}}
 | Туған күні         = 23.02.1960
 | Туған жері         = {{JPN}} [[Токио]] Тогу сарайы
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Жапон императорлық үйі|Ямато]]
 | Туған кездегі есімі      = Нару
 | Әкесі                = [[Акихито]]
 | Анасы                = [[Митико]]
 | Жұбайы               = [[Масако]]
 | Балалары             = [[Айко ханшайым]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               =[[Гакусюин Университеті]]
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = [[File:JPN Daikun'i kikkasho BAR.svg|50px|Хризантеманың жоғарғы ордені]] [[File:St. Olavs Orden stripe.svg|50px|Әулие Олафтың ордені]] [[File:QAT Order of Merit of the State of Qatar ribbon.svg|50px|Құрмет белгісі ордені (Катар)]] [[File:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (civil) 5class BAR.svg|50px|Құрмет белгісі ордені (Мажарстан)]] [[File:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|50px|«Австрия Республикасындағы қызметі үшін» Құрмет белгісі]] [[File:BEL - Order of Leopold - Knight bar.svg|50px|Леопольд I ордені]] [[File:Order of the Elephant Ribbon bar.svg|50px|Пілдің ордені]] [[File:Order of the Redeemer Ribbon bar.svg|50px|Құтқарушы ордені]] [[File:Cavaliere OMRI BAR.svg|50px|Италия Республикасы үшін құрмет белгісі]] [[File:Order of the Crown (Netherlands).svg|50px|Тәждің ордені (Нидерланды)]] [[File:PRT Order of Christ - Knight BAR.svg|50px|Христа Ордені]] [[File:ESP Charles III Order CROSS.svg|50px|Карлос III ордені]] [[File:PHL Order of Sikatuna - Grand Cross BAR.png|50px|Сикатуна ордені]] [[File:Seraphimerorden ribbon.svg|50px|Серафимнің ордені]] [[File:Ribbon bar of the Order of Zayed.svg|50px|Заида Ордені]] [[File:Ord.Lion.Nassau.jpg|50px|Нассаудың Алтын Арыстаны ордені]]
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Naruhito
}}
'''Нарухито''' ([[Жапон тілі|жапон.]] 徳仁 ; 23 ақпан [[1960 жыл]]) — [[Жапония]]ның 126-шы [[император]]ы ([[2019 жыл]]дың 1 мамырынан бастап).

Ол таққа 2019 жылдың 1 мамырында әкесі [[Акихито]]ның биліктен кеткенінен кейін келді. Таққа отыру 2019 жылдың 22 қазанында өтті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін дүниеге келген Жапонияның алғашқы императоры.

Нарухитоның билігінің ұраны — [[Рэйва]] (令和), оның иероглифтері сәттілік, бейбітшілік пен келісім дегенді білдіреді&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/index.php/news/73413/ Жапонияда жаңа императормен Рэйва дәуірі басталады]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Балалық шақ және тәрбие ==
&lt;gallery widths=&quot;250px&quot;&gt;
Naruhito19610204.jpg|Нарухито-ның бала кезі 1961 жылдың ақпанында
Catalpa ovata.jpg|Азуса мөр ретінде пайдаланылды. [[Катальпа]] деп аталатын ағаш түрі, сиыр еті көрсетілген.
Rittaishi of Prince Naruhito.jpg|Ханзада [[Акихито]]ның ескертпелері (содан кейін: 31 жаста) 23 ақпан 1991 ж.
Prince Naruhito wearing Sokutai.jpg|Мұрагер ханзада Нарухито (сол кезде) жолақталған сары шамды киіп, император Акихитоның тәжі рәсімінде, 1990 жылғы 12 қарашада ([[Хэйсэй]] 2)
&lt;/gallery&gt;
Нарухито [[1960 жыл]]ы [[23 ақпан]]да [[Токио]]да күндізгі сағат төрттен кешкі уақытта (JST) дүниеге келді. Мұрагер болып жарияланбас бұрын ол Хиро-но-мия (浩宮) атағын иемденді.

[[1989 жыл]]ы 7 қаңтарда атасы [[Хирохито]]ның қайтыс болуымен ол [[Тақ мұрагері (Жапония)|тақтың мұрагері]] болды. Қайырымдылықпен айналысады.

1982 жылы [[Гакусюин Университеті|Гакусюин университетін]] бітірген. 1983-1986 жылдары [[Англия]]да [[Оксфорд университетінің колледждері|Оксфорд Мертон колледжінде]] оқыды. 1989 жылы Гакусюин университетінің тарих магистрі дәрежесіне ие. Бос уақытында Нарухито виолада ойнайды, [[Альпинизм|жүгіруді]] және [[Жаяу туризм|серуендеуді]] жақсы көреді, сонымен қатар тауға өрмелеумен айналысады. Ол Оксфорд күндері туралы бірнеше мақалалар мен естеліктер жазды: Темза және мен: Оксфордтағы екі жылдық сипаттама.

[[1974 жыл]]ы тамызда, ханзада 14 жаста болғанда&lt;ref&gt;{{harvnb|Hills|2006|p=56}}&lt;/ref&gt;, ол үйге қонаққа [[Аустралия]], [[Мельбурн]]ге жіберілді. Нарухитоның әкесі, сол кезде мұрагер ханзада Акихито бір жыл бұрын сапарында оң тәжірибе жинап, ұлын да баруға шақырды. Ол кәсіпкер Колин Харпердің отбасында қалды -Жалпы сэр [[Джон Керр (генерал-губернатор)|Джон Керр]]

==Білімі==

Нарухито төрт жаста болғанда, ол беделді [[Гакусюин]] мектебіне қабылданды, онда көптеген жапондық элиталық отбасылар мен нарикин (нувориши) балаларын жібереді. Жоғарғы сыныптарда Нарухито географиялық үйірмеге кірді.

Нарухито [[Гакусюин Университеті]]н 1982 жылы наурызда тарих бакалавры дәрежесімен бітірді. [[1983 жыл]]дың шілдесінде ол [[Англия]]дағы [[Мертон-колледж (Оксфорд)|Мертон]] колледжіне, Оксфорд университетіне түсер алдында үш айлық қарқынды [[Ағылшын тілі|ағылшын]] курсына түсіп, онда 1986 жылға дейін оқыды. 18-ші ғасырдан 1989 жылға дейін. Ол кейінірек өзінің кітабында «Темза және мен - Оксфордта екі жыл туралы естелік» деп аталады. Ол шамамен 21 тарихи пабқа, оның ішінде ''Trout Inn-де болды''. Нарухито Жапония қоғамы мен драма қоғамына қосылып, [[Каратэ]] және [[Дзюдо]] клубтарының құрметті президенті болды. Ол колледж аралық теннис ойнады, Merton командасының алтыдан үшеуін таңдап, гольфтан сабақ алды. Мертондағы үш жылында ол сонымен қатар Біріккен Корольдіктің үш құрылтай еліндегі ең биік шыңдарды бағындырды: [[Шотландия]] [[Бен-Невис]], Уэльс Сноуден және [[Англия]]дағы [[Скофелл-Пайк]].

Оксфордта жүргенде, Нарухито сонымен бірге Еуропаның көрікті жерлерін аралап, оның көптеген патшалықтарын, оның ішінде [[британдық корольдік отбасы]]н кездестіре алды. Біріккен Корольдіктің роялдарының салыстырмалы түрдегі әдет-ғұрпы оны таң қалдырды: «[[II Елизавета|Елизавета]] патшайымы, ол таңқаларлық түрде өз шәйін құйып, бутербродтарға қызмет етті». Ол сонымен бірге [[Лихтенштейн]] ханзадасы [[II Ханс-Адам|Ханс-Адам II]]-мен шаңғы теуіп, [[Жерорта теңізі]]ндегі Мальоркада король [[I Хуан Карлос|Хуан Карлос I]]-мен бірге демалып, [[Норвегия]] мұрагер ханзадасы [[V Харальд|Харальд]] және мұрагер ханзада Соня және Нидерланды патшайымы Беатриспен бірге жүзді.

Жапонияға оралғаннан кейін Нарухито [[Гакусюин Университеті]]не тарих ғылымдарының магистрі дәрежесін алу үшін тағы бір рет оқуға түсіп, 1988 ж.

===Зерттеуші ретінде===
* Тарихтың мамандануының себебі (жол тарихы, тарату тарихы): «мен бала кезімде мен анам Мичиконымен (сол кездегі ханшайыммен) сайтты аралап жүргенде тас [[Стела|ескерткіш]] таптым». Кейін «Мен бала кезімнен тасымалдау ортасы болып табылатын« жолға »әрқашан қызығушылық таныттым. Атап айтқанда, менің жолымнан кетпеу тұрғысынан, егер мен Акасака империялық жерін аралап жүрсем де, мен бұрын жолды білмей саяхатқа шығуға мүмкіндік алдым. Мен үшін жол белгісіз әлемді маған қосуда маңызды рөл атқарды. Есімде.&lt;ref&gt;『[[テムズとともに]]』徳仁親王、1993年、学習院総務部広報課、p150。&lt;/ref&gt;
* [[Түркия]]дағы 5-ші Бүкіләлемдік су форумының ашылу салтанатында түрік тілінде соңғы қоңырау соғылды және жиналған жер ду қол шапалақпен толды. Екінші жағынан, баяндамада су проблемалары Яайой кезеңінде «Карако-Каги қирандылары» сақиналық торының және Иеясу Токугаваның су тасқынына қарсы қауіпсіздікті түбегейлі жақсарту үшін жүзеге асырған «Тонегва Тохоку» жағдайын салу арқылы туындады. Тарих тұрғысынан. «Менің мәртебелім қабылдаушы елдің тарихы мен Жапонияның дәстүріне сүйене отырып, су мен адамдар арасындағы қарым-қатынастың нақты мысалын келтіреді. Эйда Ода дейді.&lt;ref&gt;『皇太子殿下〜皇位継承者としてのご覚悟』明成社、p46 - 54&lt;/ref&gt;

=== Шетелде болу — бару===
* 1984 жылы (59-шоу) [[Оксфорд университеті]]нде оқып жүргенде Лондон саммитіне қатысу үшін [[Англия]]ға барған премьер-министр [[Ясухиро Накасонэ]] (сол кезде) патшайым [[II Елизавета|Елизавета II]]-нің күйеуі ханзада Эдинбург былай деді: Мен мүше».&lt;ref&gt;「プリンス浩宮」 薗部英一 日本映像出版 1987年&lt;/ref&gt;
* [[Моңғолия]]ға 2007 жылы барған кезімде (Хэйсэй 19) мен келгенімнен кейінгі күні жапондық ұсталғандарға ескерткішке гүл шоқтарын ұсындым. «[[Сібір]]дегі тұтқындардың 14 мыңы ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] бойынша) Моңғолияға ауыстырылып, 2000-ға жуығы қайтыс болды», — деді ол. Бұл үшін оған алғыс білдірген Жапон Моңғолия қауымдастығы «ол үлкен Хиномарудың туы ханзада пойызымен сәлемдесу үшін желбіреп, оны шығарып салғанын» айтты.&lt;ref&gt;『皇太子殿下〜皇位継承者としてのご覚悟』明成社、p94 - 97&lt;/ref&gt;
* Мен 2017 жылы [[Дания]]ға барған кезде (Хэйсэй 29) мен [[Копенгаген]] азаматтарының автопортреттеріне жауап бердім.&lt;ref&gt;[https://www.sankei.com/life/news/170618/lif1706180012-n1.html 皇太子さま、市民とご交流 ビール勧められ「次の機会に」 デンマークで運河沿いご散策] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210223071824/https://www.sankei.com/life/news/170618/lif1706180012-n1.html |date=2021-02-23 }} 産経新聞2017年6月17日（2018年5月21日閲覧）&lt;/ref&gt;

===Хоббиі мен қызығушылығы===
Нарухито су саясаты мен суды үнемдеуге мүдделі. 2003 жылдың наурызында Үшінші Дүниежүзілік су форумының құрметті президенті ретінде ол форумның ашылу салтанатында «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды байланыстыратын су жолдары» атты баяндамасын жасады. 2006 жылдың наурызында Мексикаға барған ол төртінші дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында «Эдо және су көлігі» атты негізгі баяндаманы жасады. Ал 2007 жылдың желтоқсанында ол Азия мен Тынық мұхиты суының бірінші саммитінің ашылу салтанатында «Адамдар мен су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» атты еске алу сөз сөйледі.

Нарухито скрипкадан ауып, виолонада ойнайды, себебі ол өзінің музыкалық және жеке талғамына сәйкес «тым көшбасшы, тым көрнекті» деп ойлады. Ол бос уақытында жүгіруді, серуендеуді және альпинизмді ұнатады.

==Неке және балалар==
Нарухито 29 жасар [[Масако]] Овадаға екі рет ұсыныс жасады, ол өзінің әкесі [[Хисаси Овады]]ның жетекшілігімен Жапонияның Сыртқы істер министрлігінде дипломат болып жұмыс істеді, ол 2002 жылдан бастап [[БҰҰ-ның халықаралық соты|БҰҰ Халықаралық сотының]] судьясы болды, бұған дейін сыртқы істер вице-министрі және Жапонияның [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-дағы елшісі болды. 1993 жылдың 19 қаңтарында келісім жарияланды.

[[1993 жыл]]ы 9 маусымда Жапонияның мұрагер ханзадасы және Масако Овада Токиодағы Императорлық [[Синтоизм|Синтои]]зм Шіркеуінде 800 шақырылған қонақ пен әлем бойынша 500 миллион адамның алдында бұқаралық ақпарат құралдары арқылы үйленді. Тойға көптеген тәждер мен Еуропа мемлекет басшылары да қатысты. Ерлі-зайыптылар [[Токио]]дағы Тогу сарайын өз үйлеріне айналдырды.

Ерлі-зайыптылардың жалғыз баласы [[Айко ханшайым|Айко]], ханшайым Тоши [[2001 жыл]]ы 1 желтоқсанда дүниеге келді.

==Масако Овадамен үйленудің негізі==
{{main|Тақуа ханзада Нарухито мен Масако Оваданың неке қию рәсімі}}
[[File:Japanese 500-yen commemorative coin 1993 Imperial Wedding.jpg|thumb|200px|Императорлық үйлену тойына арналған 500 иендік монета]]
[[File:Emperor Naruhito and Empress Masako in formal wedding robes.jpg|thumb|300px|Тақуа ханзада Нарухито мен [[Масако]] Оваданың неке қию рәсімі]]
[[1986 жыл]]ы 18 қазанда (Showa 61) үлкен қызы Хигашимия Императорлық сарайында [[Испания Королі]] [[I Хуан Карлос|Хуан Карлос I]]-нің қызы [[Елена, герцогиня де Луго|Елена]] ханшайымға арналған шай рәсіміне Сыртқы істер министрлігі келісім бюросының директоры болған Сатоши Овада қарсы алды. Жақында шетелдік шенеуніктер үшін I типті емтихан тапсырған Масако Овадамен алғашқы кездесуде. 1987 жылы 25 сәуірде (Showa 62) Нарухито Такаенномияның патша сарайы Хисаши Кономия достарының тереңдеуіне мүмкіндік туғызу үшін өзінің ұлы  мен Масако Оваданы шақырды.&lt;ref&gt;[[サンデー毎日]] 1993年1月24日号&lt;/ref&gt;

Осындай жолмен патшайымға үміткерлердің бірі болған Масаконың атасы [[Ютака Эгашира]] банк қызметкері болды, бірақ Nippon Nitrogen Co., Ltd. компаниясының негізгі банкінен, ол ластанудың төрт негізгі ауруы болған Минамата ауруын тудырды. Кепілдік бөлімі ретінде жаңадан құрылған Чиссоға жіберілгеннен кейін, ол президент болып тағайындалғаны, Media Scrum-дің бүлінуі және дипломаттың өзі жұмысына деген құлшынысы себебінен патшайымға үміткер болудан шеттетілді. Алайда, осы уақытта, сондай-ақ Нарухитоның ойында [[Масако]] болды және Токухито мен басқа патшайымдар медиа-парақтардың ұқсас зақымдалуына байланысты бірінен соң бірі бас тартты деген үміттер болды және Токунитоның үмітімен, Талқылау қатар жүрді. Бұл бұрынғы Жоғарғы Соттың судьясы, содан кейін Императорлық үй шаруашылықтары агенттігінің кеңесшісі болған, Шигемицу Данто «Эсаши қайта құру үшін Жапонияның Индустриалды банкінен Киссоға кірді. «Минаматата ауруының өршуіне заңды жауапкершілік жоқ». Асахико Томита мырза, бұрынғы Императорлық Үй Агенттігінің хатшысы кейінірек былай деді: «Сот шешімін ұсыну сияқты жағдайлар бар, бұл оң форма деп айтылады, бастамалар сияқты мәселелер бар, сондықтан біз бүгін [[Сёити Фудзимори]] мырзамен түрлі жағдайлар туралы сөйлестік, Мен осы уақытқа дейін біз оны қадағалай алмаймын деп ойлаймын. Бұл уақыт өткен кезде, қалай болатынын жалпы тарих »&lt;ref&gt;毎日新聞 1993年6月10日&lt;/ref&gt;.

Сонымен қатар, император [[Акихито]] мен патшайым [[Митико]] (сол уақытта) Императорлық үй басқармасына «ханзада таңдаған әңгімені жалғастырғаныңызды қалаймын» деді. Масако Овада Ұлыбританияда шетелден оқудан оралғаннан кейін, сыртқы істер жөніндегі бұрынғы хатшы Кенсуке Янагия Ішкі істер бюросының хатшысы Шойчи Фужиморидің өтініші бойынша және Императорлық Үй Агенттігі мен Овада отбасы арасында делдал болды және 1992 жылғы 16 тамызда (4-ші жыл) Янагия резиденциясы Сол кезде Токужин мен Масако тағы да кездесіп, қарым-қатынастарын қалпына келтірді. Сол жылдың 3 қазанында Токужин Императорлық үй басқармасында Шиннаихама Камоба күнінде үйленді. Овада отбасы бас тартты, бірақ Токужин [[Масако]]ға: «Мажаристтері Император мен Император да:» Біз сіздерді жылы қарсы аламыз «деді. Содан кейін, 12 желтоқсанда Масако Хигашимия императорлық сарайында келісімді қабылдағанын хабарлады. 25 желтоқсанда Хигашимия императорлық сарайында Токужин Масаконы императормен және императормен таныстырып, әңгімелесті.&lt;ref&gt;毎日新聞 1993年1月18日&lt;/ref&gt;

Келесі жылы, [[1993 жыл]]дың 6 қаңтарында (Хейсей 5), сағат 18: 45-те жаңалықтар келісімі алынып тасталды, сондықтан әр теледидар тұрақты бағдарламаны үзіп, [[Масако]]ның ханшайым болуға шешім қабылдағанын хабарлады. Сол жылдың 19 қаңтарында империялық кеңесте (Төрағасы: [[Премьер-Министр]] [[Киити Миядзава]] / Миязаваны жөндейтін кабинет) «Ханзада Нарухито ханзадасы мен Масако Овада арасындағы неке» бірауыздан қабылданды және сол күні екі адам баспасөз конференциясын өткізді. .. Келесі күннен бастап көптеген компаниялар газеттерге мерекелік жарнама жариялап, адамдар мерекелік көңіл-күйге оранды. 12 сәуірдегі салтанатты рәсімнен (тарту) кейін, үйлену рәсімі сол жылы 9 маусымда өтті. Басқа перспективалы үміткер - 1988 жылы күзде Акишиномия Фумихитомен қосарласқан император түлектерінің үлкен қызы және бұрынғы барон Барон Акаши Мотошо (Showa 63). Ол жоғалып кетті. Осыдан кейін ханшайымға ең ықтимал кандидат бұрынғы корольдік отбасының үлкен қызы Куниаки Куниаки (Импресс Казумидің жиені) болды, ол бірнеше байланыс жасап, телефон мен факс алмасты. Үй мен адам келісіп, оқиға шешілуге жақын қалды, бірақ тәж ханзадасының өзі Масако Овада туралы ойларын тастай алмады және бұл үлкен жетістік болды.&lt;ref&gt;『[[FLASH (写真週刊誌)|FLASH]]』1993年1月26日&lt;/ref&gt;

===Мұрагерлікке байланысты келіспеушіліктер===
Айконың дүниеге келуі әйелдердің тағына мұрагерлік ету мүмкіндігі туралы мәселені көтеру қажеттілігін туғызды. Үкімет тағайындаған сарапшылар тобы 2005 жылғы 25 қазанда Кризантема тағының мұрагері туралы Императорлық заңға тек ер адамдар ғана өзгертіліп, әйелдердің мұрагерлік құқығына ие болуға кеңес берді. [[Салик ақиқаты|Тұздық жүйенің]] (агнатикалық немесе патриинеальды примогентация, мұрагерлік тек ерлер қатарында жүреді) когнитивтік примогенетура (Кастилия немесе Австриялық жүйелер, белгілі бір жағдайларда әйелдер таққа ие бола алатын кезде) немесе абсолютті [[Примогенитура]] (Швед жүйесімен) қағидатынан ауысу ұсынылды. ерлер мен әйелдердің мұрагерлік құқығы толық тең, ал мұрагер қарапайым премогенез арқылы анықталады).

[[20 қаңтар]]да 2006 жылы [[Жапония Премьер-министрі|премьер-министр]] [[Джуничиро Коидзуми]] жыл сайынғы негізгі баяндамасының бір бөлігін осы мәселеге арнады және болашақта әйелдерге империялық таққа ие болуға рұқсат беретін заң жобасын [[Жапония Парламенті|парламентке]] жіберуге уәде берді. Коидзуми заң жобасын жасау уақыты мен егжей-тегжейін ашпады, бірақ әзірлеу 2005 жылы үкіметтік топтың қорытындысына сәйкес жүзеге асырылады деп атап өтті.

Егер заң қабылданса, Айко алғашқы жапон тәжі ханшайымына айналуы мүмкін. Алайда, 2006 жылы князь Нарухитоның інісі князь [[Фумихито)|Акисино]] (Фумихито) үшінші рет әке атанды. Айко ханшайымнан гөрі [[Хисахито|туылған баланың]] жапон тағына көтерілу мүмкіндігі жақсы.

2007 жылдың қаңтарында премьер-министр [[Синдзо Абэ]] «Үй шаруашылығы туралы» заңға өзгерістер енгізу туралы ұсынысты қабылдамайтынын мәлімдеді.

===Масакомен жағдайды талқылау===
[[File:Naruhito-2008-1.jpg|thumb|200px|Нарухито, [[Бразилия]], 18 маусым 2008 ж]]
[[2008 жыл]]дың 11 шілдесінде ханзада Нарухито «бейімделудің бұзылуы» деп диагноз қойылған және көпшілік алдында сирек кездесетін, [[Негізгі депрессиялық бұзылыс|депрессияның ауыр түрімен]] ауыратын, өзінің ауыр әйелі Ханшайым Масаконың ауыр жағдайын түсінуге және жанашыр болуға шақырды. Ханзада онсыз Испанияға 8 күндік сапармен болды:

{{дәйексөз|Сізден Масако қазір айналасындағылардың көмегімен сауығып, жомарт шыдамдылық таныту үшін барлығын жасайтындығын түсінулеріңізді сұраймын.|date=2008-27-02}}

Ерлі-зайыптылар үйлену тойының 15 жылдығын 2008 жылы 9 маусымда атап өтті. Ежелгі дәстүрлерге және 1947 жылғы Императорлық Отбасы туралы заңға сәйкес ер мұрагерін тууға қысым жасалды және ханшайымның ауруын жеңуге көмектесу үшін ескерілді.

==Жеке мүдделер==
Нарухито Жердің су ресурстары мен оларды сақтау проблемаларына қызығушылық танытады. Осы мәселелерге қатысты, 2003 жылғы наурызда, 3-ші Бүкіләлемдік су форумының құрметті президенті ретінде ол «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды қосатын су жолдары» атты ашылу рәсімінде сөз сөйледі. Нарухито 2006 жылғы наурызда [[Мексика]]ға сапары кезінде 4-ші Дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында негізгі сөз сөйледі: «Эдо және су көлігі». Сонымен қатар, 2007 жылдың желтоқсанында ол 1-ші Азия-Тынық мұхиты су саммитінің ашылу салтанатында «Адамдар және су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» атты естелік дәріс оқыды.

==Қоғамдастық міндеттері==
[[File:Crown Prince Naruhito and Crown Princess Masako 20160801 2.jpg|thumb|250px|Тақ мұрагері Нарухитоның сөзі
Токио ғылыми мұражайында «Су шағылыстыру конвенциясының» алдында 2016 ж.]]
[[File:Japan Koutaisi(son) Flag.svg|thumb|Жапонияның мұрагер ханзадасының байрағы]]
[[File:Emperor Naruhito1.jpg|thumb|Нарухито топта отырады және коронация залы рәсімімен бетпе-бет келеді. Сары және сары түсті бояғыш шүберекке киіп, тұрақты тәжді киіңіз 22 қазан 2019 жыл]]
Нарухито - ХХІ ғасырдың Дүниежүзілік су комиссиясының құрметті мүшесі және [[Дүниежүзілік банк]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және Швецияның Даму агенттігі құрған ғаламдық су қоғамдастығының қамқоршысы.{{Citation needed|date=April 2019}}

Ол [[1998 жыл]]ға дейін [[1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Жапония Олимпиадалық комитетінің қамқоршысы]] болды, содан кейін ол [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада Комитетінің]] мүшесі болды. Тәжінің атынан ол Жапонияда да, одан тыс жерлерде де түрлі өкілдік міндеттерді орындайды. Нарухито сонымен бірге Бой скауттар қозғалысының Дүниежүзілік ұйымының жақтаушысы болып табылады және 2006 жылы Жапондық балалар скауттары қауымдастығымен ұйымдастырылған жапон ұлттық фестивалі болып табылатын 14-ші Жапон бой скаут раллиіне (Ниппон Джамборье) қатысты. Нарухито сонымен қатар 1994 жылдан бастап Жапон Қызыл Крест қоғамының құрметті вице-президенті.

[[2013 жыл]]ғы 30 сәуірде Нарухито мен Масако [[Виллем-Александр]] патшаның ұлықтау рәсіміне қатысты.

2015 жылдың 4 шілдесінде Нарухито мен Масако Тонга мемлекетінің королі [[VI Тупоу|Тупоу VI]]-нің тәжіне қатысты.

Сол 14 қарашада 15 қарашада Император сарайының өмірлік дәстүрі - [[Дайдзёсай]]дың орталық рәсімі - «Дайжокюноги» өтті.

Сол жылдың [[4 желтоқсан]]ында император мен императрица Миянака Санден Император сарайының сахнасында [[Таққа мұрагерлік|тақтың мұрагер]] болуына және бір кездері маңызды болып табылатын «Отсу фестиваліне» байланысты «жедел алғыс» бірқатар ұлттық актілерді аяқтады. Біз Окамиға ризашылықпен [[Аматэрасу|Кагураны]] ойнау үшін -[[Жапон императорларының Регалиясы]]ға бардық. Ол сол жылдың мамыр айынан бері жалғасып жатқан коронацияға байланысты рәсімдердің жабылуында өтті, патша отбасы, оның ішінде [[Фумихито]] Акисино және ханзада [[Кико (ханшайым)|Кико]] ханшайымы да қатысты. Мерекелік рәсімде, Кагураның өнерінен бұрын, император Хуангжин-өлім киген, шамамен 16:30 шамасында ақылды жерде қылыш пен 璽 (Магаматама) қасиетті құралдың үш түрін құрбандыққа шалатын самурай қызметшісі бар. Мен дәлізден өтіп, табындым. Содан кейін Он екі [[Дзюни-хитоэ|бөліктің костюмін]] киген императрица да тағзым етті. Қатысқан патша отбасы да дана адамның алдында ғибадат етті. Бұған дейін император мен императрион Миянакадағы үш храмға сол күні таңертең коронация мен «халық рәсімі» құрметіне фестивальдің аяқталатынын жариялау құрметіне тағзым еткен. Сол жылдың 1 мамырында «Кенрокудың мұрагерлік рәсімі» басталған коронацияға байланысты рәсімдер аяқталды, онда император таққа мұрагерліктің дәлелі ретінде үш қасиетті қазынаның бір бөлігін иемденді.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Emperor Naruhito and Empress Masako.jpg|Император Нарухито мен Император Масако (коронациядан бұрын патша ханзадалық дәуірінде 2018 жылы түсірілген)
Toyota_Century_Royal_2.jpg|Император мен Император Акасака Императорлық Сарайы мен Император сарайы арасында [[Көлік|автокөлік]]пен тәждік күні 2019 жылдың 1 мамырында жүреді
Emperor Naruhito 20190504b.jpg|Императордың жаңа тәжін, император [[сарай]]ын және [[Човаденнің қабылдау залы]] сарайын атап өтуге жалпы келуші (4 мамыр 2019 ж.)
President Trump and First Lady Melania Trump Attend a State Banquet at the Imperial Palace (47958911508).jpg|[[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] және оның әйелі [[Меланья Трамп]] Император сарайындағы кешкі асқа шақырылды (27 мамыр 2019 жыл)
Ceremony of the Enthronement of His Majesty the Emperor at the Seiden7.jpg|Сөздерді шығаратын император Нарухито
Ceremony of the Enthronement of His Majesty the Emperor at the Seiden8.jpg|Премьер-министр [[Синдзо Абэ]] үш рет ән айтты
Court Banquets after the Ceremony of the Enthronement2019(1).png|Мерекелік рәсім (31 қазан 2019 жыл)
Court Banquets after the Ceremony of the Enthronement2019(5).png|Нарухито [[Бруней]]дегі [[Бруней королі]] [[Хассанал Болкиах]] мен бірге дастарқан басында дастархан жайып жатыр
Imperial Procession by motorcar after the Ceremony of the Enthronement2019(4).png|Мерекелік рәсім (10 қараша, 2019)
Imperial Procession by motorcar after the Ceremony of the Enthronement2019(3).png|Мерекелік салтанатқа көрермендер жиналды
Crown Prince Naruhito and Prince William 20150227.jpg|Тақ мұрагері Нарухито және ханзада [[Уильям, Уэльс ханзадасы|Уильям]] 2015 жыл
&lt;/gallery&gt;

Короннан кейінгі бір жыл ішінде ол қоғамдық істерді ата-анасының әйелі мен әйелінен алды және Юкиюкиді (рәсімдерді және т.б. қоса) Жапонияның әртүрлі жерлеріне императрицамен өткізді. 2019 жылы (Рэйва 1), «70-жылдық ағаш отырғызу ұлттық фестивалі» (2 маусым: Айман префектурасы, Орман саябағы), «Халықаралық геосфера және қашықтықтан зондтау бойынша халықаралық симпозиумның ашылу рәсімі 2019» (29 шілде: Pacifico Yokohama) ), «Ұлттық соғысты еске алу рәсімі» (15 тамыз: Ниппон Будокан), «39-ші теңізге бай ұлттық турнир» (8 қыркүйек: Акита префектурасы Будокан), «34-ші ұлттық мәдени фестиваль «Мүгедектерге арналған 19-шы ұлттық өнер және мәдени фестиваль» (16 қыркүйек: Токи Мессе), «74-ші ұлттық атлетикалық кездесу» (28 қыркүйек: [[Касамацу стадион|Касамацу атлетикалық]] паркі атлетикалық алаңы), «Никкейдің 60-шы шет елдік турнирі» Еске алу күні (1 қазан: Конституция мемориалды залы), «Оңалтуды қорғаудың 70-жылдық мерейтойлық ұлттық конвенциясы» (7 қазан: [[Токио халықаралық форумы]]), 2020 (Рейваның 2-ші жылы) Оңалту орталығы мен Ұлттық кәсіптік оңалту орталығының 40 жылдық мерейтойына қатысу рәсімі (22 қаңтар: Мүгедектерді ұлттық оңалту орталығы) «Тек ағылшын тілінде)&lt;ref name=&quot;okotoba_r02&quot;&gt;{{cite web|author=|date=2020-01-22|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/61|title=主な式典におけるおことば（令和2年）：天皇陛下のおことば – 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|accessdate=2020-05-04}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылғы 26 желтоқсанда (Рэйва) мен Мияги мен Фукусима префектураларына сол жылдың қазан айында болған № [[Хагибис (тайфун)|19 тайфун]] сияқты қиын аудандарды аралау үшін мен императрицамен бірге бір күндік сапарымда болдым. Жергілікті жүктемені ескере отырып, өзін-өзі қорғау күштерінің тікұшағы екі префектураның арасында жылжу үшін қолданылады. Бұл сол жылдың мамыр айында Нарухито таққа отырғаннан кейін, император мен императордың апатқа ұшыраған аймақтарға баруының алғашқы мүмкіндігі болды. Сол күні Император мен оның әйелі Сендай әуежайына арнайы ұшақпен келіп, тікұшаққа отырды және 10 адам қаза тапқан Миаги префектурасы, Игу-мыль, Марумори-Чоға көшті. Біз Абукума өзенінің саласы су басқан және шөгінді ағаш пен шөгінді қалған жерге бардық. Уақытша тұрғын үйдің мәжіліс залында біз зардап шеккендерге қоңырау шалып, апат салдарын жоюға қатысы бар адамдарды сұрадық. [[Фукусима (префектура)|Фукусима]] префектурасының [[Мотомия]] қаласында құлаған Адатара өзенінің жағалауының қалпына келу жағдайын бақылап, біз №19 тайфуннан кейін баспана ретінде пайдаланылған емдеу-сауықтыру нысандарын араладық, Мен алаңдаушылық білдіретін сөздер айттым.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/191226/lif1912260020-n1.html|title=両陛下、宮城・福島の台風被災地お見舞い|publisher=[[産経ニュース]]|date=2019-12-26|accessdate=2020-04-27}}&lt;/ref&gt;

2020 жылдың 1 қаңтарында (Рейваның 2-ші жылы) біз коронациядан кейінгі бірінші Жаңа жылды тойлаймыз және біз Жаңа жылдық салтанатты рәсім болып табылатын төрт күндік ғибадат пен жыл соңындағы мерекеге қатысамыз. Осыдан кейін ол [[Масако]] Импрессімен бірге Жаңа жылды қарсы алу рәсіміне барды&lt;ref name=&quot;schedule2020JANMAR&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/gonittei/show/2?quarter=202001|title=天皇皇后両陛下のご日程：令和2年（1月～3月）- 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-03-31|accessdate=2020-04-06}}&lt;/ref&gt;. 2 қаңтарда біз ата-анамыздың императорларымен және императорларымен жалпы Жаңа жылдық қонаққа барамыз, олар елден шыққаннан кейін алғаш рет көпшілік алдында шығады. 3 қаңтарда түпнұсқа фестивальдің салтанатты рәсімі өтеді. 14 қаңтарда дәріс басында және 16 қаңтарда ән басында басқа [[Корольдік отбасы|патша отбасыларымен]] бірге.

Сол жылдың 25 қаңтарында ол [[Рёгоку Кокугикан]]ға ([[Сумида]] Вард, Токио) императрица Масако және үлкен қызы Айко екеуімен бірге барып, алғашқы сумо оқиғасының 14-ші күні күш-жігерін бақылап көрді. 2017 жылдың мамыр айынан бастап Токужин мен Масако сумен күрес матчының куәсі болды, ол Императордың тәжінен кейінгі алғашқы Тенрё Сумо болады. Айконың ата-анасы 2007 жылдың қыркүйегінен бері қарап келеді (Хэйсэй 19)&lt;ref name=&quot;両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200125/lif2001250040-n1.html|title=両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-01-25|accessdate=2020-04-27}}&lt;/ref&gt;.

Сол жылы 10 ақпанда Санкомару Шозокан қаласында [[Масако]] императриалымен «[[Императорлық коллекциялар мұражайы (Токио)|Рэйва дәуіріне қош келдіңіздер]]» атты арнайы көрме өтті.&lt;ref name=&quot;両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲&quot;/&gt;

Сол жылдың 23 ақпанында коронациядан кейін бірінші [[императордың туған күні]]не 60 жасқа толады (60 жас). Сол күні Император сарайында императордың туған күніне арналған жалпы сапар жаңа [[COVID-19 пандемиясы|коронавирустық инфекцияның]] таралуына байланысты тоқтатылады. Осыдан екі күн бұрын, 21 ақпанда, біз Акасака император сарайында баспасөз мәслихатын өткіздік.&lt;ref name=&quot;birthday_interview2020&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/kaiken/show/30|title=天皇陛下お誕生日に際し（令和2年） 天皇陛下の記者会見（会見年月日：令和2年2月21日、会見場所：赤坂御所） - 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-02-21|accessdate=2020-04-06}}&lt;/ref&gt;

Сол жылдың 6 сәуірінде «Императорлық үй шаруашылығы» агенттігі императордың [[Әл-ауқаттылық|тәжімен байланысты]] әлеуметтік қамсыздандыру бизнесіне, «Балалардың болашақты қолдау қоры» мен NPO корпорациясына (белгілі бір коммерциялық емес ұйым) қайырымдылық көмек көрсетуге шешім қабылдады (Белсенді корпорация) «[[Абсолютті кедейшілік|Жалпыұлттық апаттарға арналған еріктілерді қолдау тобының желісі]]» әрқайсысы 50 миллион иен болатынын мәлімдеді. Садақа Императордың жеке «ақшалай қаражаты» есебінен жасалады және балалар арасындағы [[Жапониядағы кедейлік|кедейлікпен]] байланысты жобаларға және құрбан болушыларға қолдау көрсету жобаларына жұмсалады деп айтылады. Сол күні империалистік үй басқармасы бас менеджерінің орынбасары Кенджи Икеда: «Мажеститтер Император мен Императорлар халықтың кедейлік мәселесі туралы түсінігін және Гейсей дәуірінде болған апаттар салдарынан рөлі артып келе жатқан еріктілердің құрбандарға қолдауын түсінуді тереңдетеді. Мен бұған сенемін ». Жапония Конституциясының 8-бабында егер империялық отбасы қайырымдылық жасаса, Диета дауыс беруі керек, ал қайырымдылық мөлшері жылына 18 миллион иеннен асады. Сол жылы наурызда [[Жапония кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасының]] (Ассамблеяның өзгеруі) 201-ші сессиясында император 30 сәуірге дейін әлеуметтік қамсыздандыру қызметтеріне 100 миллион иенге дейін көмек беруге рұқсат беретін қарар қабылдады. Әкесі Акихитоның көтерілу кезінде, екі топқа, балаларды қорғау және мүгедектерді қолдау үшін жалпы сомасы 100 миллион иен 50 миллион иен сыйға тартылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/show/49|title=天皇陛下御即位に際しての賜金について（令和2年4月28日） - 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-04-28|accessdate=2020-05-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200406/lif2004060052-n1.html|title=陛下ご即位に伴う1億円、寄付先が決定|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-04-06|accessdate=2020-04-28}}&lt;/ref&gt;

10 сәуірде Императорлар мен олардың әйелі Акасака Императорлық Сарайында резиденцияға коронавирустық жұқпалы аурулардың жаңа түрлеріне қарсы күрес шаралары жөніндегі үкімет сарапшыларының отырысына Төрағаның орынбасары [[Шигеру Оми]]ді шақырды және ол өзінің дәрісі ретінде Жапония мен шетелдердегі [[Денсаулық сақтау|инфекциялық жағдай]] туралы бір жарым сағатқа жуық түсіндірді. Алынған (барлық [[Респиратор|үш маска]]). Бастапқыда 6 сәуірге жоспарланған, ол [[төтенше жағдай]] туралы декларация шығарылған кезде кейінге қалдырылды. Басында Император медициналық қызметкерлерге алғысын білдіріп: «Біз барлығымыз бірге осы жұқпалы ауруды бақылау және қазіргі қиын жағдайдан шығу үшін бірге жұмыс істейміз. Мен шын жүректен үміттенемін ». Жазбаларды жазып жатқанда, Император мен ханым «Медициналық көмектің құлдырауын қалай болдырмауға болады?» Сияқты белсенді сұрақтар қойды.&lt;ref&gt;[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2020/01/28/138524/ Жапония тұрғыны қытай туристерінен коронавирус жұқтырған ktk.kz сайтының материалдарын пайдалану Материалды мәтіннің бірінші немесе екінші сөйлемінде негізгі мәтін ретінде бір шрифтпен орналастырылуы тиіс материалға тікелей гиперсілтеме болған кезде рұқсат етіледі.28.01.2020]&lt;/ref&gt;

Жаңа коронавирустың ([[Жапониядағы 2020 жылғы коронавирус пандемиясы|COVID-19]]) инфекциясының таралуына қатысты Император мен ханым сол жылдың наурыз айында Гакушуин әйелдер орта мектебінің үлкен қызы Айко Наиконы бітірген кезде шыққан құжатта айтты. Мен жасап жатқан түрлі қиындықтар мен қиыншылықтарға қатты алаңдаймын».&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200410/lif2004100126-n1.html|title=両陛下、感染拡大ご憂慮　専門家から進講|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-04-10|accessdate=2020-04-28}}&lt;/ref&gt;

14 сәуірде түстен кейін император сарайға маска киіп кірді және жабысқақ күріш пен [[жабысқақ күріш]]тің екі түрінен [[күріш]] егетін күріш егуді бастады. Император [[Хирохито]] Император сарайында фермерлерге қиындықты сезіну үшін күріш өсіруді бастады. Императорға балама болып табылатын 2019 жылдың сәуірінде (Хейсей 31) әкесі Император (сол кездегі император) тұқым отырғызды, ал император күріш егіп, оны жинады. Бұл күріш Император сарайында және басқа жерлерде пайдалану үшін қарастырылып жатыр, император күріш егіп, оны жинағаннан кейін.

* 1960 жылы 23 ақпанда сағат 16: 15-те (Showa 35) Токио, [[Тиёда]]-ку, Чиодадағы [[Токио Император сарайы|Императорлық үй]] шаруашылығы агенттігінің ауруханасында дүниеге келді. Әкесі тақ мұрагері Акихито мен анасы Мичико (сол кездегі екеуі) арасындағы екі ұл мен бір әйелдің бірінші императордың баласы (бірінші бала).
* 1964 (39-шоу)
* [[Гакусюин балабақшасы]]на 13 сәуірде кірді.
* 29 қазан, Хакама рәсімі.
* Гакусюин бастауыш мектебіне 1966 жылы 8 сәуірде қабылданды.
* Гакусюин орта мектебіне 1972 жылы 8 сәуірде қабылданды.
* Гакусюин орта мектебіне 1975 жылы 7 сәуірде қабылданды.
* 1980 (Showa 55)
* 23 ақпан (ересек адам: 20 жаста), Қару рәсімі (Император сарайы, көктем мен күзде)
* 30 қарашада ол Хризантема гүлі орденінің Ұлы орденін алды.
* Гакусюин университетінің хат факультеті, тарих факультетін 1982 жылы 8 сәуірде бітірді (Showa 57).
* 1983 жылдың 15 қазанында (Showa 58) Мертон колледжіне оқуға түсті, Оксфорд университеті, Англия.
* 1988 жылы (1988) Гакушуин университетінің гуманитарлық ғылымдар мектебінің магистратурасын аяқтады (өнер магистрі).
* 1989 жылы 7 қаңтарда (Showa 64), 28 жасында Шоу императоры Киого, оның әкесі Акихито (сол кезде) Жапонияның Конституциясы мен Императорлық үй кодексіне негізделген 125-ші император ретінде бекітілді және тақ мұрагері. (Таққа мұрагерлік құқығының 1-ші орны, заңды мұрагерлер).
* 1991 жылы 23 ақпанда (31 жаста), 31 жасында ханзада Тайишидің салтанат рәсімінде (Тадаши, Мацума сарайы). Оған құмыраны кесетін қылыш беріледі (Омотесоба сарайы, Финикс).
* 1993 ж. (Хейсей 5)
* 19 қаңтарда (32 жаста) сол кездегі [[Жапония Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]] Солтүстік Америка бюросының 2 Солтүстік Америка бөлімінің қызметкері болған Масако Овада ханшайымға бейресми түрде ұсынылды.
* 12 сәуір, Хананоги (Овада үйі, Минами, Токио)
* 9 маусым, үйлену рәсімі (Миянака Санден, Кеншо)
* 2001 жылғы 1 желтоқсанда (41 жаста) 1-ші императордың қызы / үлкен қызы Айко Кеймия дүниеге келді.
* 2019 (Рэйваның бірінші жылы)
* 1 мамырда (59 жаста) [[Жапония Конституциясы|Жапон конституциясы]] мен Императорды ұрлауға қатысты «Үй шаруасындағы империялық заңның» ерекше заңы негізінде (59 жас), 126-шы императорға дейін көтерілді (Акихитодан Наухитоға дейін Таққа отырды). Сол күні Жапония үкіметі Нарухитоға Ұлы хризантема, ожерель, [[Павловнии Гүлдер ордені|үлкен вольф гүлі]] мен [[мәдениет ордені]]н берді 6 ескерту. Кенрокудың мұрагерлік рәсімі және тәжден кейін Асами рәсімі.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=令和元年5月1日（水）午前 {{!}} 令和元年 {{!}} 官房長官記者会見|url=https://www.kantei.go.jp/jp/tyoukanpress/201905/01_a.html|website=首相官邸ホームページ|accessdate=2019-06-07|language=ja|publisher=[[内閣官房]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190607073452/http://www.kantei.go.jp/jp/tyoukanpress/201905/01_a.html|archivedate=2019-6-7}}&lt;/ref&gt;
* Сол жылы 22 қазанда (59 жаста) коронация залының салтанатты рәсімі өтті.
* Сол жылдың 9 қарашасында (59 жаста) «Мәртебелі император таққа арналған ұлттық фестиваль».
* Сол жылы 10 қарашада (59 жаста) мерекелік салтанат өтті.
* Сол жылы 14 және 15 қараша (59 жаста), Дайишо фестивалі (Дайишогу рәсімі)

===Вьетнамға алғашқы сапары===
9 ақпанда дүйсенбіде мұрагер ханзада Нарухито [[Вьетнам]]ға сапармен Жапониядан кетті. Бұл [[Хризантема тағысы|Хризантема тағының]] мұрагері [[Коммунизм|коммунистік]] елге алғашқы сапары. Бір аптаға созылған сапар барысында ол [[Ханой]]да [[Вьетнам президенті|президент]] [[Нгуен Минь Чьет]]пен кездесті және Вьетнамның орталық аймағындағы ежелгі [[Хюэ]] қаласына, сондай-ақ оңтүстігінде [[Хошимин]] қаласына барды. Сапар екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастардың 35 жылдығын атап өтті. Жапония - Вьетнамның ең ірі шетелдік импорттаушысы.

==Ескеррту==
* «Әдемі заттарды көргенде бағалай алатын адамдар»
* «Бұдан былай сіз қандай да бір шет тілінде сөйлей білуіңіз керек».
* «Егер сіз [[Нью-Йорк]]тегі [[Tiffany &amp; Co.|Тиффаниға]] барып, мынаны немесе біреуін сатып алсаңыз, бұл мәселе».
* «Кез-келген адаммен оңай сөйлесе алатын адам. Табиғи жағдайда адамдармен кездескенде де сөйлесе алатындай жағдай жасай алатын әйел. Сөйлескенде қарапайым, бірақ қажет кезде өз пікірін айта алатын әйел».
* Жоғарыда айтылғандай, 1985 жылы (Showa 60) шетелде оқудан оралғаннан кейінгі баспасөз конференциясында Англияға «Сіз ханшайым ретінде қандай адамды қалайсыз?» Деген сұраққа жауап берді.&lt;ref&gt;3 ұпайдан жоғары «Ханзада Комия» Eiichi Sonobe Japan Video Publishing&lt;/ref&gt;
* «Адамдардың сезімдерін, уайымдары мен азаптарын түсінетін біреудің болғаны жақсы».
* Жоғарыда айтылғандай, 1986 жылы (Showa 61) туған күніме арналған баспасөз конференциясында менен ханшайымның идеалды бейнесі туралы сұрадым.
* «Ортағасырлықтарға қол жетімді»
* Мен 1983 жылы шетелде оқыған [[Оксфорд университеті]]нің Мертон колледжі туралы 1264 (1983).
* «Мен өзімнің пікірімді нақты білдіргеніме және киімнің қарапайым екендігіне (жапон әйелдеріне қарағанда) әсерлендім».
* Шетелде оқығаннан кейін алты ай өткен соң, [[1983 жыл]]дың желтоқсанында өткен баспасөз конференциясында Ұлыбританиядағы студент қыздар туралы.
* «Мен жатақхананың барлық бөлмелерін ескерткіш ретінде алғым келеді».
* 1985 жылы қазан айында Оксфорд университетінде шетелде оқығаннан кейінгі әсер.
* «Мен сізді шын жүректен құттықтағым келеді. Норико Кавашима бізде көптен бері болып келеді және оған өзінен кіші қарындасындай қарады ... Менің ойымша, оның ағасы мен Норико өте жарасымды болды».
* «Кейде маған Кавашима отбасыларынан көптеген сұрақтар келіп түсті, ал олар үшін тұрақсыз болғаны жақсы болмады. Мен оларға үйленуге кеңес бердім. Мен оны өз қарқыныммен жасаймын. Менің барғым келеді. »
* Жоғарыда айтылғандай, 1989 жылғы 21 қыркүйектегі баспасөз конференциясында (1989), король Бунжинді тарту туралы сұраққа жауап ретінде.
«Мен князьді жариялау рәсіміне шын жүректен ынтамын және ханзада ретіндегі міндеттерімнің маңыздылығын ескере отырып, өз міндеттерімді орындау үшін барымды саламын».
* 1991 жылы 23 ақпанда, Тацуатиконың ілтипатымен.
* «Императорлық отбасында болуға байланысты әр түрлі мазасыздықтар мен уайымдар болуы мүмкін, бірақ мен Масако-санды қорғауға бар күшімді саламын».
* 1992 жылдың қараша айының екінші жартысында ханшайым Масако өзінің үйленуі үшін баспасөз конференциясында сол кезде кездесіп жүрген Масако Овадаға (сол кезде) өзінің сөзін жариялады.&lt;ref&gt;Иомиури Шимбун 1993 жылғы 20 қаңтар&lt;/ref&gt;
«Сонымен қатар Масаконың дипломат ретіндегі мансабын және жеке басынан бас тартуға көшудің болғаны рас».&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kunaicho.go.jp/okotoba/02/gaikoku/gaikoku-h16az-europe.html|title=皇太子殿下の記者会見 デンマーク・ポルトガル・スペインご訪問に際し（平成16年）|author=宮内庁|accessdate=2009-11-14}}&lt;/ref&gt;
* 2004 жылы (2004), Еуропаға бармас бұрын өткен баспасөз конференциясында. Жеке тұлғаны жоққа шығару ескертулері деп аталады.
«Мен Императорлық кодекс бойынша сарапшылар кеңесінің қорытынды есеп бергенін және оның мазмұнын білемін. Ата-ана ретінде мен көп ойлануым мүмкін, бірақ одан әрі мәлімдеме жасаудан аулақ болғым келеді».
* 2006 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол Императорлық кодексті қайта қарау мәселесі туралы сұраққа жауап берді.
* «Мен өткен жылдың қыркүйегінде Юхито патшаның дүниеге келгеніне қуаныштымын. Мен кейде Император сарайында, Акишиномия резиденциясында кездесемін, және тағы да менің ағам мен оның әйелі осы Акасака алаңына серуенге шыққан кезде. Оның сау болып өсіп келе жатқанына қуаныштымын ».
* 2007 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз мәслихатында ол Юхито патшаның дүниеге келуіне байланысты сұрақ қойды.
* «Мен олардың осы уақытқа дейінгі ілгерілеуін әрдайым қатты құрметтедім және олардың Мәртебелілерінің әр ісінен көп нәрсе білдім».
* 2009 жылы 20 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол 125-ші император Акихито мен оның императрицасы Мичиконың тарихы туралы сұрақ қойды.
* «Император Ханазононың« оқуы »- бұл тек стипендия болу үшін ғана емес, сонымен қатар адам ретінде үйрену керек адамгершілік пен сыпайылықты қолдану үшін қолданылатын сөз. Мен қайтадан оқытудың маңыздылығын түсінемін ».
* 2010 жылы ақпанда ол өзінің туған күніндегі баспасөз конференциясында «Тайкошоны» еске түсірді .
* «Өскелең ұрпақтың ел ішінде де, оның сыртында да белсенді рөл ойнауы және барлық адамдар, оның ішінде әйелдер, қарттар мен мүгедектер қоғамға белсенді қатыса алатын жарқын қоғам құруы үшін (... ) Мен биыл көптеген адамдармен, олардың ішінде жастармен және еріктілермен, елдің ішінде де, сыртында да кездескім келеді ».
* 2013 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол өткен жылдың маусым айында өткен 20 жылда алғаш рет өткізілген «БҰҰ-ның тұрақты даму конференциясын» еске алды.
* «Бұрынғы императорлар басып өткен жол туралы, сондай-ақ Жапон конституциясының император Жапония мен ұлттық бірліктің белгісі екендігі туралы ережелері туралы ойлану керек, ал халықпен, халқымен қиын болған кезде Менің ойымша, халықтың бақытын тілей отырып, символ қандай болуы керек екендігінің идеалды жолын іздеуді жалғастыру маңызды. Біз бұған жауап ретінде қоғамның қоғамдық істерге деген сұранысына жауап беру маңызды деп санаймыз.Мен де әрдайым 
* әлемдегі басқаларға деген жанашырлықты үйренуді және бағалауды ұмытпаймын. Мен осы мақсатта не істей алатынымды есте ұстағым келеді ».
* Сол баспасөз мәслихатында ол болашақта император болу тұрғысынан қоғамдық істер туралы не ойлайды деген сұраққа жауап берді.
* «Менің ойымша, мен үшін және Акишиномияның мәртебелі мырзаның ара-тұра пікірін сұрауы немесе әр түрлі пікір алмасуы өте маңызды. Мен өзім өте мағыналы уақыт өткізіп жатырмын.Сіздің сұрағыңыздың символдық императоры туралы не айтып тұрғаныңызды айта алмаймын, бірақ сіз не айтып отырғаныңызды айта алмайсыз. Мен әртүрлі ойлар мен тәжірибелер туралы сөйлесетін боламын, сондықтан мен оған әр түрлі сілтеме жасай алғаныма өте ризамын ».
* Сол баспасөз конференциясында 125-ші император Акихито, ханзада Токухито және Акишиномия Фумихитоның Император сарайында болған келіссөздері туралы сұраққа жауап ретінде
* «Мәртебелі Императордың 2016 жылғы 8 тамызда айтқан сөздерінен бастап, мен көтеретін ауыр жауапкершіліктерді қайта қараудың мүмкіндіктері көп болды, бірақ әр уақытта олардың Мажаристерінің қиындықтары. Мен сіздің күш-жігеріңіз 
* үшін ризамын және құрметтеймін, сонымен қатар олардың Мәртебелі адамдар әр түрлі жағдайларда көптеген әңгімелер естігендігі болашақта қоғамдық істермен жұмыс істеу үшін керемет нұсқаулық болады. Мен бұл үшін өте ризамын.
* Болашақ туралы ойлаған кезде мен өзімді өте салтанатты сезінемін, бірақ өзін-өзі жетілдіруге ұмтыла отырып, мен императордың өткен уақыттағы істерін есіме түсіремін, адамдар туралы ойлаймын, адамдар үшін және олардың Мәсіхтері 
* үшін дұға етемін Көріп отырғаныңыздай, мен әрдайым адамдарға жақын болып, рәміз ретіндегі өз рөлімді халықпен бірге қуанып немесе ренжісіп атқарғым келеді. Сондай-ақ, бұрын да айтып өткенімдей, мен байлық пен апаттардың алдын-алу сияқты адамдардың өмірінің тұрақтылығы мен дамуы туралы көптеген жылдар бойы айналысқан «су» проблемасы тұрғысынан ойлана аламын деп ойлаймын. Сонымен қатар, Жапонияның бай және алуан түрлі жерлері тайфундар, нөсерлі жаңбырлар, цунами сияқты табиғи апаттарға ұшырайды, сондықтан «су» проблемасын шешуден алған білім болашақ міндеттерімізге қосылады. Мен адамдардың өмірінің тұрақтылығы мен дамуын тілеймін және апаттардың алдын алу мен олардың салдарын жоюдың маңыздылығын қарастырған кезде мен оған мұқият болғым келеді.
* Патша отбасының болашақ имиджі туралы сұрақтарға қатысты еркектердің корольдік отбасыларының үлесі азайып, қартаюдың өсіп келе жатқандығы және әйел корольдік отбасылардың некеге байланысты императорлық отбасынан кетуі керек екендігі - бұл корольдік отбасының болашағы. Бұл сондай-ақ байланысты мәселе. Алайда, мен бұл жерде жүйеге қатысты мәселелерді айтудан аулақ болғым келеді.
Императорлық отбасының идеалды күйіне келетін болсақ, бұл негізінен адамдармен жүрек пен азапты бөлісетін империялық отбасы, және менің ойымша, бұл ғасырлар бойы жалғасып келеді. Бұрынғы императорлар басып өткен жол туралы және 
* Жапон конституциясының император Жапония мен жапон халқының бірігуінің символы екендігі туралы ережелері туралы ойлана отырып, адамдармен қиыншылыққа тап болған кезде халықтың бақытын тілеймін. Символ қандай болуы керек және ол қалай болуы керек, оны іздеуді жалғастыру маңызды деген идея әлі күнге дейін өзгеріссіз.
* Сонымен қатар, сол дәуірде жаңа жел соққандай, менің ойымша, империя отбасының жағдайы дәуірге байланысты өзгереді. Мен өткеннен алуан түрлі нәрселер үйреніп, ескі дәстүрлерді берік мұра етіп алғым келеді және әр дәуірге сәйкес талап етілетін империялық отбасының идеалды күйін ұстанғым келеді. «
* 2019 жылдың 21 ақпанында (2019 ж.) Князь ретінде қарсы алынатын соңғы туған күніне арналған баспасөз конференциясында (59 жаста) (орын: Томия Императорлық сарайы) «(өзі) жаңа император болғанға дейін қалады Екі айдан астам уақыт * өтті және ханзада мансабына көз жүгірте отырып, оның таққа отырғалы жатқанын, жаңа дәуірге тап болуға бел буғанын және патша отбасының бүкіл империялық отбасында құлдырап, қартайып бара жатқанын ескерді. Сіз болашақ император отбасының бейнесін осылай салуға тырысасыз ба? «
* «Мен бұл жерде Жапонияның Конституциясы мен Императорлық кодекс туралы арнайы заңда көрсетілген таққа отырдым. Мен өзіме жүктелген ауыр жауапкершілік туралы ойлаған кезде өзімді жеңіл сезінемін. Артқа қарай, Ұлы мәртебелі Император 30 жылдан астам уақыттан бері мен әлемде бейбітшілік пен адамдардың бақытты болуын тіледім және адамдармен әрдайым қиыншылыққа тап болып, олардың ерік-жігерін өз жолдарымен бір-бірлеп көрсетемін. Мен осы міндеттермен шын жүректен жұмыс істедім, Ұлы мәртебелі Император көрсеткен символдық көрінісі үшін шын жүректен құрмет пен ризашылығымды білдіргім келеді, міне, осы таққа дейін, Ұлы мәртебелі Император Ұлттың өркендеуі туралы терең ой жүгіртумен қатар, дәйекті императорлардың әрекеттерін есте сақтай отырып, өзін жетілдіру үшін аянбай еңбек етіп, әрдайым халық туралы ойланып, халыққа жақын болыңыз, Конституцияға сәйкес Жапония және жапон халқының интеграциясы Мен өз міндеттерімді халықтың бақытына, елдің одан әрі дамуына және әлем тыныштығына деген сенім мен үміт ретінде орындауға уәде беремін ».
* 1 мамыр 2019 ж. (Рейваның бірінші жылы), «Патшалықтан кейінгі Асами салтанатының Ұлы мәртебелі Императорының сөздері»
«Бұрын мен Жапония Конституциясы мен Императорлық кодекстегі арнайы заңға сәйкес таққа отырдым. Мұнда мен» Діни Діндер залының салтанатын «орындаймын және тақты іші мен сыртында жариялаймын. Ұлы мәртебелі Императордың 30 жылдан астам уақыты бар. Ол өзінің билігі кезінде әрдайым адамдардың бақыты мен әлемнің тыныштығын тілеп, әр уақытта адамдармен қиналғанда, өз еркімен өзінше көрсетті. Мен терең ойға шомамын және мұнда мен әрдайым адамдардың бақыты мен әлемнің тыныштығын тілеймін және адамдармен жақын бола отырып, мен Жапонияның символы ретіндегі рөлімді және Конституцияға сәйкес жапон халқының бірігуін жүзеге асыруға уәде беремін. Біз Жапония біздің қажымас күш-жігерімізбен әрі қарай дамып, халықаралық қоғамдастықтың достығы мен бейбітшілігіне, адамзаттың әл-ауқаты мен гүлденуіне үлес қосады деп шын жүректен тілейміз ».
* 22 қазан 2019 ж. (Рэйваның бірінші жылы), «Ұлы Мәртебелі Императордың өлмес Рей Шоден салтанатының сөздері»
«Өткен жылдың мамыр айында Ұлы мәртебелі Императордың отставкасын алып, таққа отырған сәттен бастап мен халықтың бақытынан үміттеніп күнделікті міндеттерімді орындадым және уақытымды осы күнге дейін өткіздім. Таққа байланысты түрлі іс-шараларды сәтті аяқтай алдым. Мен жеңілдеп, үйден және шетелден көптеген адамдармен кездестім, мезгіл-мезгіл жылы бата алудың көптеген мүмкіндіктері болды.Биылғы жыл мен үшін және императрица үшін қатты эмоционалды болды, екінші жағынан өткен жыл да тайфун мен қатты жаңбыр болды. Мен көптеген қымбат өмірлердің жоғалуына қатты қайғырамын.Мен баспанасынан айырылған және суық ауа райында қиын өмір сүріп жатқан көптеген адамдарға алаңдаймын.Биыл. Мен апатсыз жыл болсын деп дұға етемін.Жаңа жыл Жапония халқы мен әлем үшін бақытты жыл болады деп шын жүректен тілеймін және мен өз міндеттерімді орындағым келеді ».&lt;ref&gt;[http://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/47#156 即位後朝見の儀の天皇陛下のおことば（令和元年5月1日）- 宮内庁] – 2019年9月14日閲覧。&lt;/ref&gt;
Мәртебелі Императордың 2020 жылғы 1 қаңтардағы әсерлері (Рэйваның 2-жылы)&lt;ref&gt;[https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/60 即位礼正殿の儀の天皇陛下のおことば（令和元年10月22日）- 宮内庁] – 2019年11月12日閲覧。&lt;/ref&gt;
«Сіз атап өткендей, бұл соңғы жылдары ерекше әсерлі кезең болды. Мысал ретінде келтірілген жасанды интеллект (жасанды интеллект) бірнеше жыл бұрын қазіргідей айтылмады, ал қазір үйреншікті жағдайға айналды. Біз, өмірімізді едәуір өзгертетін смартфондардың таралуы, ал екінші жағынан, әр түрлі жерлерде үлкен зиян келтіретін климаттың өзгеруіне байланысты табиғи апаттардың қаупі тіпті Хейзей кезеңімен салыстырғанда едәуір күшейіп келеді. Менің ойымша, адамдардың өмір сүру ортасы өзгеріп отырады.Мұндай тез өзгеретін дәуірде әлеуметтік өзгерістер мен заманауи өзгерістерге байланысты ойланып, әрекет ету маңызды. Менің ойымша, бұл сол кездегі империялық отбасының рөлі.Ол үшін мен көптеген адамдармен қарым-қатынас жасау және оларды жеке тыңдау мүмкіндігін бағалағым келеді.Сонымен бірге, мен жоғарыда айтқан болатынмын. Көріп отырғаныңыздай, мен әрдайым адамдар туралы ойлағым келеді, оларға жақын болғым келеді, олар символ ретінде болу керек нәрсені іздеу кезінде өз міндеттерімді орындап, болашақтағы іс-әрекеттің бағытын ойлағым келеді ».
* «Тақтың жасына келетін болсақ, кейбір императорлар үлкенірек жасында билік құрған, бірақ күнтізбеге келетін болсақ, бұл енді күнтізбе емес, күнтізбе деп ойлаймын».
Акасака Императорлар сарайында 2020 жылдың 21 ақпанында (Рейваның 2-жылы) өзінің бірінші күнтізбесіне (Императордың туған күні: 23 ақпан) өзінің күнтізбесінде (60 жаста) өткен баспасөз мәслихатынан үзінді.
* «Инфекциялық аурулардың таралуы адамзат үшін үлкен сынақ болып табылады және біз Жапонияда да көптеген адамдардың өміріне қауіп төніп, көптеген адамдар түрлі қиындықтарға тап болып жатқанына қатты алаңдаймыз. Біз барлығымыз бірлесіп осы жұқпалы ауруды бақылауға алып, қазіргі қиын жағдайдан шығамыз деп сенемін ».
* 10 сәуір 2020 ж. (Рэйва 2 курс), Шигеру Оми, жаңа коронавирустық инфекциялық ауруларға қарсы іс-қимыл жөніндегі сарапшылар кеңесінің төрағасының орынбасары

== Император ==
[[Сурет:Shinzō Abe at the Enthronement Ceremony of Emperor Naruhito.jpg|нобай|солға|Император Нарухитоның интронизация рәсімі. 22 қазан 2019]]
[[Сурет:President Trump at the Palace Hotel Tokyo (47951122293).jpg|thumb|right|200px|Президент [[Дональд Трамп|Трамп]] және Нарухито [[Токио]]дағы Палас қонақ үйінде]]
[[Сурет:Michel Temer and Naruhito.jpg|thumb|right|200px|Мишель Темер мен Ханзада Нарухито, 2018 жыл]]
2016 жылдың тамызында император Акихито тақтан түсіп, тақты ұлы Нарухитоға тапсыруды жоспарлағанын хабарлады.&lt;ref&gt;[http://www.nippon.com/ru/nipponblog/l00165/ Император Японии в обращении к народу выразил желание отказаться от титула при жизни] nippon.com.&lt;/ref&gt; Жапонияда 200 жылдай мұндай жағдай болған жоқ: 1817 жылдан бастап [[Кокаку Император|Кокаку император]] (1771-1840) тақтан кетіп, оның билігін өз ұлына табыстауға шешім қабылдады. 2018 жылғы 6 наурызда Жапония үкіметі 2019 жылғы 30 сәуірде Жапония Императорының қызметінен бас тарту рәсімін өткізу туралы арнайы қаулы қабылдады.&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5011477 В Японии принят указ о проведении 30 апреля 2019 года церемонии отречения императора — Международная панорама — ТАСС]&lt;/ref&gt;

Таққа отырудың ресми рәсімі тиёдтегі император сарайының қарағай залында өтті. Онда Акихито Ұлының және биліктің үш тармағының басшыларының — [[Синдзо Абэ]] бастаған Үкіметтің, Парламенттің және Жоғарғы Соттың қатысуымен қоштасу сөзін сөйледі.
[[Сурет:President Trump Attends a State Banquet at the Imperial Palace (47945532937) (cropped).jpg|thumb|upright|Нарухито мен [[Масако]] 2019 жылдың мамыр айында]]

Жапонияда Нарухито тағына кіруге байланысты 1 жылдың 2019 мамырында Рэйваның жаңа империялық дәуірі басталды — шамамен аударма «гармония» немесе «гүлденген әлем» дегенді білдіреді. Дәуір атауы болашақ онжылдықтарға үн қосады. Бұл атау алғаш рет жапон поэзиясының антологиясының «Маньесю» өлеңінен таңдалды; бұрын иероглифтер Қытай философиясынан немесе әдебиетінен таңдалды. Жұмыста көктемнің басында өрік ағаштарының гүлденуі сипатталған. [[Акихито]]ның билік дәуірі [[Хэйсэй]] деп аталды, бұл «бейбітшілікке жету» дегенді білдіреді. Оған дейін егін [[Сёва]] кезеңі — «ағартылған әлем» болды. Нарухитоның таққа отыруының ресми рәсімі 1 мамырда өтті, ал дәстүрлі іс-шаралар 22 жылдың 2019 қазанында өтті.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ROmM1B87e2o Ханзада Нарухитоны брондау рәсімі]&lt;/ref&gt;

Нарухито оған билік беру қарсаңында қазіргі уақытқа сәйкес келетін жаңа рөлді қабылдауға дайын екенін айтты. Оның пікірінше, идеалды император — «адамдардың қуаныштары мен қайғы-қасіреттерін бөлісе алатын» адам; жаңа императордан олар монархиялық отбасының әкесіне қарағанда халыққа одан да жақындауын күтеді: Еуропада оқу кезінде Нарухито патша адамдарының ашықтығын атап өтті, бұл оның көзқарастарына нақты әсер етті. Император табиғи апаттардың алдын алу және су ресурстарын сақтауды қоса алғанда, жаһандық проблемаларға назар аударуы мүмкін. Сонымен бірге, оның әйелі Масако бұрынғы дипломат ретінде, егер оның денсаулығы мүмкіндік берсе, оған шетелдік сапарларда қолдау көрсете алады.

2019 жыл 20 қыркүйегінде император Нарухито [[Регби бойынша әлем чемпионаты 2019|Жапонияда регби бойынша әлем чемпионатын]], Азия мен Жапония тарихындағы осындай деңгейдегі алғашқы регби турнирін салтанатты түрде ашты&lt;ref&gt;[https://mainichi.jp/english/articles/20190920/p2g/00m/0sp/104000c Rugby: Japanese culture-inspired ceremony kicks off World Cup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920195110/https://mainichi.jp/english/articles/20190920/p2g/00m/0sp/104000c |date=2019-09-20 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

==Жапония императоры==
{{main|2019 Жапон империялық көшуі|Рэйва}}
2017 жылғы 1 желтоқсанда үкімет Нарухитоның әкесі Император Акихитоның 2019 жылғы 30 сәуірде қызметінен кететінін және Нарухитоның 2019 жылдың 1 мамырынан бастап император болатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;[https://qamshy.kz/article/47325-zhaponiya-imperatory-akikhito-oz-erkimen-taqtan-ketti Жапония императоры Акихито өз еркімен тақтан кетті 30.04.2019]&lt;/ref&gt;

30 сәуірде түстен кейін биліктен бас тарту рәсімінен кейін [[Акихито]]ның билігі және Гейсей дәуірі күннің соңына дейін жалғасты. Содан кейін Нарухито оны мамырдың 1-і күні Рейва дәуіріне еніп император ретінде тағайындады. Ауысу түн ортасында болды. Нарухитоның император ретіндегі орны 1 мамырда таңертең рәсімде рәсімделді. Ол император ретіндегі алғашқы мәлімдемесінде ол әкесінің жолымен терең ой жүгіртуге және «мемлекет пен Жапония халқының бірлігінің нышаны ретінде» өзінің конституциялық жауапкершілігін орындауға уәде берді.&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/61341 Нарухито Жапонияның жаңа императоры болып таққа отырды | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/61341 Нарухито Жапонияның жаңа императоры болып таққа отырды | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/61341 Сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз. Сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз.02.05.2019]&lt;/ref&gt;

Нарухитоның [[Жапон императорының тағайындауы|таққа отыру рәсімі]] 2019 жылдың 22 қазанында өтті, онда ол ежелгі түрдегі жариялау рәсімінде лайықты түрде таққа отырды&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/70781 Императорды ұлықтау: 170 мемлекет делегациясын жинаған рәсім | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/70781 сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз. 22.10.2019]&lt;/ref&gt;.

Көптеген конституциялық монархтардан айырмашылығы, Нарухито тіпті атақты атқарушы емес. [[Конституциялық монархия|Конституция императордың]] рөлін үкіметке қатысты тіпті атаулы өкілеттіктерсіз де толығымен салтанатты және өкілді ретінде нақты анықтайды. Оның бірнеше өкілеттіктері - оны орындау үшін қажет салтанатты міндеттер. Тіпті бұл мәселелерде ол [[Жапония Конституциясы|Конституцияның]] талаптары мен Министрлер кабинетінің міндетті кеңестеріне бағынады. Мысалы, ол [[Жапония Премьер-министрі|премьер-министрді]] ресми түрде тағайындайтын кезде, ол тағайындаудан бас тартуға мүмкіндік берместен, Ұлттық диета тағайындаған адамды тағайындауы керек.

== Таққа отыруы ==
[[2019 жыл]]ғы 1 мамырда [[Жапония]]да Нарухито таққа отыруына байланысты жаңа империялық дәуір «Рэйва» басталды. Аудармасы «үйлесімділік» немесе «гүлденген әлем» дегенді білдіреді. Заманның атауы ондаған жылдарға арналған үнді белгілейді.

==Хобби және қызығушылық==
Нарухито [[Суды ұтымды пайдалану|су саясаты]] мен суды үнемдеуге мүдделі. 2003 жылғы наурызда Үшінші [[Дүниежүзілік су форумы]]ның құрметті президенті ретінде ол форумның ашылу салтанатында «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды қосатын су жолдары» сөз сөйледі. 2006 жылдың наурызында Мексикада болған ол төртінші Дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында «[[Эдо (қала)|Эдо]] және су көлігі» тақырыбында баяндама жасады. Ал 2007 жылдың желтоқсанында ол «Адамдар мен су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» Бірінші Азия-Тынық мұхиты су саммитінің ашылу салтанатында естелік сөз сөйледі.

Нарухито [[скрипка]]дан ауысып, [[альт]] ойнайды, өйткені ол өзінің музыкалық және жеке талғамына сай «көшбасшы тым көп, көрнекті» деп ойлады. Бос уақытында ол [[жүгіру]]ді, [[Жаяу туризм|серуендеуді]] және [[альпинизм]]ді ұнатады.

==Марапаттары==
;Жапония марапаттары
{| class=&quot;wikitable wide&quot;
|-
! Ел
! Марапаттау уақыты
! colspan=&quot;2&quot; | Марапат
! Хаттар
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || width=&quot;15%&quot; | Егемен || rowspan=&quot;2&quot; | [[Хризантеманың жоғарғы ордені]] ||
|-
| 23 ақпан 1980 — 1 мамыр 2019 ||Тізбектің кавалері  ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Павловнии гүлдеріне тапсырыс беру]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Шығыстағы күн тәртібі]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Қасиетті қазынаға тапсырыс беру]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Мәдениет ордені]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Бағалы тәждің бұйрығы]] ||
|}

;Шет елдердің марапаттары
{| class=&quot;wikitable wide&quot;
|-
! Ел
! Марапаттау уақыты
! colspan=&quot;2&quot; | Марапат
! Хаттар
|-
| {{BHR}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Әл-халифа тәртібі]] ||
|-
| {{BEL}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Леопольд I ордені]] ||
|-
| {{GRC}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Құтқарушының бұйрығы]] ||
|-
| {{QAT}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Құрмет белгісі ордені (Катар)|Құрмет белгісі ордені]] ||
|-
| {{ITA}} || 9 наурыз 1982 || colspan=&quot;2&quot; | [[Италия Республикасы үшін құрмет белгісі]]||
|-
| {{NED}} || 1991 || colspan=&quot;2&quot; | [[Тәждің ордені (Нидерланды)|Тәждің ордені]] ||
|-
| {{PRT}} || 2 желтоқсан 1993 || colspan=&quot;2&quot; | [[Христа Ордені]] ||GCC
|-
| {{UAE}} || 23 қаңтар 1995 || colspan=&quot;2&quot; | [[Заида Ордені]] ||
|-
| {{GER}} || 7 сәуір 1997 || colspan=&quot;2&quot; | [[Германия Федеративтік Республикасы үшін құрмет белгісі]] ||
|-
| {{AUT}} || 1999 || colspan=&quot;2&quot; | [[«Австрия Республикасындағы қызметі үшін» Құрмет белгісі]] ||
|-
| {{HUN}} || 10 сәуір 2000 || colspan=&quot;2&quot; | [[Құрмет белгісі ордені (Мажарстан)|Құрмет белгісі ордені]] ||
|-
| {{NOR}} || 26 наурыз 2001 || colspan=&quot;2&quot; | [[Әулие Олафтың ордені]] ||
|-
| {{PHI}} || 3 желтоқсан 2002 || colspan=&quot;2&quot; | [[Сикатуна ордені]] ||
|-
| {{DNK}} || 16 қараша 2004 || colspan=&quot;2&quot; | [[Пілдің ордені]] || RE
|-
| {{SWE}} || 26 наурыз 2007 || colspan=&quot;2&quot; | [[Серафимнің ордені]] ||RSerifO
|-
| {{TON}} || 1 тамыз 2008 || colspan=&quot;2&quot; | [[Тәждің ордені (Тонга)|Тәждің ордені]] ||K.G.C.C.C.T.
|-
| {{TON}} || 1 тамыз 2008 || colspan=&quot;2&quot; | [[Король Джордж Тупу V Коронация медалі]] ||
|-
| {{ESP}} || 8 қараша 2008 || colspan=&quot;2&quot; | [[Карлос III ордені]] ||
|-
| {{MYS}} || 2012 || colspan=&quot;2&quot; | [[Патшалықтың қорғаушысы ордені]] ||SMN
|-
| {{NED}} || 30 сәуір 2013 || colspan=&quot;2&quot; | [[Король Виллем-Александр Коронациясы медалі]] ||
|-
| {{TON}} || 4 шілде 2015 || colspan=&quot;2&quot; | [[Король Джордж Тупоу V Коронация медалі]] ||
|-
| {{LUX}} || 27 қараша 2017 || colspan=&quot;2&quot; | [[Нассаудың Алтын Арыстаны ордені]] ||
|}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.kunaicho.go.jp/e-about/activity/activity02.html Their Imperial Highnesses Crown Prince Naruhito and Crown Princess Masako] at the Imperial Household Agency website{{ref-en}}
* [http://www.kunaicho.go.jp/page/kaiken/showEn/9 Press Conference by His Imperial Highness The Crown Prince on the Occasion of His Birthday (2017)]{{ref-en}}

{{start box}}
{{succession box
|before=[[Акихито]]
|title=[[Жапония Императоры]]
|after= &lt;small&gt;''лауазымда'' &lt;br&gt;(мұрагер: [[Фумихито]])&lt;/small&gt;
|years=[[2019 жыл|2019]] — қ.у.}}
{{end box}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Токиода туғандар]]
[[Санат:Жапония императорлары]]</text>
      <sha1>rz2f7rhcz397wfqs6uxp1hfjett8ur7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660025</id>
      <parentid>3660000</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51551-13</username>
        <id>186113</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3660025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107986" sha1="8wrgtyhh7u0x8c69a5uwmc5tqsc7i95" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = монарх
 | Қазақша есімі        = Нарухито
 | Шынайы есімі         = {{lang-jp|徳仁}}
 | Суреті               = Emperor Naruhito at TICAD7 (cropped).jpg
 | Атауы                = Нарухито 8 қыркүйек 2019 жыл
 | Сурет ені            = 200
 | Елтаңба              = Flag of the Japanese Emperor.svg
 | Елтаңба атауы        = Жапон Императорының байрағы
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Жапония]]-ның [[Жапония императорларының тізімі|126-шы]] [[Жапония императоры|Императоры]]
 | Лақап аты            = Нарухито
 | Ту                   = Flag of the Japanese Emperor.svg
 | Ту2                   = Imperial Seal of Japan.svg
 | Басқара бастады      = [[1 мамыр]] [[2019 жыл]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Акихито]]
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = [[22 қазан]] [[2019 жыл]]
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = [[Фумихито]]
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = [[Синдо Абэ]]&lt;br /&gt;[[Ёсихидэ Суга]]&lt;br /&gt;[[Фумио Кисида]]&lt;br /&gt;[[Сигэру Исиба]]&lt;br /&gt;[[Санаэ Такаити]]
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Синтоизм]]
 | Азаматтығы               = {{JPN}}
 | Туған күні         = 23.02.1960
 | Туған жері         = {{JPN}} [[Токио]] Тогу сарайы
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Жапон императорлық үйі|Ямато]]
 | Туған кездегі есімі      = Нару
 | Әкесі                = [[Акихито]]
 | Анасы                = [[Митико]]
 | Жұбайы               = [[Масако]]
 | Балалары             = [[Айко ханшайым]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               =[[Гакусюин Университеті]]
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = [[File:JPN Daikun'i kikkasho BAR.svg|50px|Хризантеманың жоғарғы ордені]] [[File:St. Olavs Orden stripe.svg|50px|Әулие Олафтың ордені]] [[File:QAT Order of Merit of the State of Qatar ribbon.svg|50px|Құрмет белгісі ордені (Катар)]] [[File:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (civil) 5class BAR.svg|50px|Құрмет белгісі ордені (Мажарстан)]] [[File:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|50px|«Австрия Республикасындағы қызметі үшін» Құрмет белгісі]] [[File:BEL - Order of Leopold - Knight bar.svg|50px|Леопольд I ордені]] [[File:Order of the Elephant Ribbon bar.svg|50px|Пілдің ордені]] [[File:Order of the Redeemer Ribbon bar.svg|50px|Құтқарушы ордені]] [[File:Cavaliere OMRI BAR.svg|50px|Италия Республикасы үшін құрмет белгісі]] [[File:Order of the Crown (Netherlands).svg|50px|Тәждің ордені (Нидерланды)]] [[File:PRT Order of Christ - Knight BAR.svg|50px|Христа Ордені]] [[File:ESP Charles III Order CROSS.svg|50px|Карлос III ордені]] [[File:PHL Order of Sikatuna - Grand Cross BAR.png|50px|Сикатуна ордені]] [[File:Seraphimerorden ribbon.svg|50px|Серафимнің ордені]] [[File:Ribbon bar of the Order of Zayed.svg|50px|Заида Ордені]] [[File:Ord.Lion.Nassau.jpg|50px|Нассаудың Алтын Арыстаны ордені]]
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Naruhito
}}
'''Нарухито''' ([[Жапон тілі|жапон.]] 徳仁 ; 23 ақпан [[1960 жыл]]) — [[Жапония]]ның 126-шы [[император]]ы ([[2019 жыл]]дың 1 мамырынан бастап).

Ол таққа 2019 жылдың 1 мамырында әкесі [[Акихито]]ның биліктен кеткенінен кейін келді. Таққа отыру 2019 жылдың 22 қазанында өтті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін дүниеге келген Жапонияның алғашқы императоры.

Нарухитоның билігінің ұраны — [[Рэйва]] (令和), оның иероглифтері сәттілік, бейбітшілік пен келісім дегенді білдіреді&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/index.php/news/73413/ Жапонияда жаңа императормен Рэйва дәуірі басталады]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Балалық шақ және тәрбие ==
&lt;gallery widths=&quot;250px&quot;&gt;
Naruhito19610204.jpg|Нарухито-ның бала кезі 1961 жылдың ақпанында
Catalpa ovata.jpg|Азуса мөр ретінде пайдаланылды. [[Катальпа]] деп аталатын ағаш түрі, сиыр еті көрсетілген.
Rittaishi of Prince Naruhito.jpg|Ханзада [[Акихито]]ның ескертпелері (содан кейін: 31 жаста) 23 ақпан 1991 ж.
Prince Naruhito wearing Sokutai.jpg|Мұрагер ханзада Нарухито (сол кезде) жолақталған сары шамды киіп, император Акихитоның тәжі рәсімінде, 1990 жылғы 12 қарашада ([[Хэйсэй]] 2)
&lt;/gallery&gt;
Нарухито [[1960 жыл]]ы [[23 ақпан]]да [[Токио]]да күндізгі сағат төрттен кешкі уақытта (JST) дүниеге келді. Мұрагер болып жарияланбас бұрын ол Хиро-но-мия (浩宮) атағын иемденді.

[[1989 жыл]]ы 7 қаңтарда атасы [[Хирохито]]ның қайтыс болуымен ол [[Тақ мұрагері (Жапония)|тақтың мұрагері]] болды. Қайырымдылықпен айналысады.

1982 жылы [[Гакусюин Университеті|Гакусюин университетін]] бітірген. 1983-1986 жылдары [[Англия]]да [[Оксфорд университетінің колледждері|Оксфорд Мертон колледжінде]] оқыды. 1989 жылы Гакусюин университетінің тарих магистрі дәрежесіне ие. Бос уақытында Нарухито виолада ойнайды, [[Альпинизм|жүгіруді]] және [[Жаяу туризм|серуендеуді]] жақсы көреді, сонымен қатар тауға өрмелеумен айналысады. Ол Оксфорд күндері туралы бірнеше мақалалар мен естеліктер жазды: Темза және мен: Оксфордтағы екі жылдық сипаттама.

[[1974 жыл]]ы тамызда, ханзада 14 жаста болғанда&lt;ref&gt;{{harvnb|Hills|2006|p=56}}&lt;/ref&gt;, ол үйге қонаққа [[Аустралия]], [[Мельбурн]]ге жіберілді. Нарухитоның әкесі, сол кезде мұрагер ханзада Акихито бір жыл бұрын сапарында оң тәжірибе жинап, ұлын да баруға шақырды. Ол кәсіпкер Колин Харпердің отбасында қалды -Жалпы сэр [[Джон Керр (генерал-губернатор)|Джон Керр]]

==Білімі==

Нарухито төрт жаста болғанда, ол беделді [[Гакусюин]] мектебіне қабылданды, онда көптеген жапондық элиталық отбасылар мен нарикин (нувориши) балаларын жібереді. Жоғарғы сыныптарда Нарухито географиялық үйірмеге кірді.

Нарухито [[Гакусюин Университеті]]н 1982 жылы наурызда тарих бакалавры дәрежесімен бітірді. [[1983 жыл]]дың шілдесінде ол [[Англия]]дағы [[Мертон-колледж (Оксфорд)|Мертон]] колледжіне, Оксфорд университетіне түсер алдында үш айлық қарқынды [[Ағылшын тілі|ағылшын]] курсына түсіп, онда 1986 жылға дейін оқыды. 18-ші ғасырдан 1989 жылға дейін. Ол кейінірек өзінің кітабында «Темза және мен - Оксфордта екі жыл туралы естелік» деп аталады. Ол шамамен 21 тарихи пабқа, оның ішінде ''Trout Inn-де болды''. Нарухито Жапония қоғамы мен драма қоғамына қосылып, [[Каратэ]] және [[Дзюдо]] клубтарының құрметті президенті болды. Ол колледж аралық теннис ойнады, Merton командасының алтыдан үшеуін таңдап, гольфтан сабақ алды. Мертондағы үш жылында ол сонымен қатар Біріккен Корольдіктің үш құрылтай еліндегі ең биік шыңдарды бағындырды: [[Шотландия]] [[Бен-Невис]], Уэльс Сноуден және [[Англия]]дағы [[Скофелл-Пайк]].

Оксфордта жүргенде, Нарухито сонымен бірге Еуропаның көрікті жерлерін аралап, оның көптеген патшалықтарын, оның ішінде [[британдық корольдік отбасы]]н кездестіре алды. Біріккен Корольдіктің роялдарының салыстырмалы түрдегі әдет-ғұрпы оны таң қалдырды: «[[II Елизавета|Елизавета]] патшайымы, ол таңқаларлық түрде өз шәйін құйып, бутербродтарға қызмет етті». Ол сонымен бірге [[Лихтенштейн]] ханзадасы [[II Ханс-Адам|Ханс-Адам II]]-мен шаңғы теуіп, [[Жерорта теңізі]]ндегі Мальоркада король [[I Хуан Карлос|Хуан Карлос I]]-мен бірге демалып, [[Норвегия]] мұрагер ханзадасы [[V Харальд|Харальд]] және мұрагер ханзада Соня және Нидерланды патшайымы Беатриспен бірге жүзді.

Жапонияға оралғаннан кейін Нарухито [[Гакусюин Университеті]]не тарих ғылымдарының магистрі дәрежесін алу үшін тағы бір рет оқуға түсіп, 1988 ж.

===Зерттеуші ретінде===
* Тарихтың мамандануының себебі (жол тарихы, тарату тарихы): «мен бала кезімде мен анам Мичиконымен (сол кездегі ханшайыммен) сайтты аралап жүргенде тас [[Стела|ескерткіш]] таптым». Кейін «Мен бала кезімнен тасымалдау ортасы болып табылатын« жолға »әрқашан қызығушылық таныттым. Атап айтқанда, менің жолымнан кетпеу тұрғысынан, егер мен Акасака империялық жерін аралап жүрсем де, мен бұрын жолды білмей саяхатқа шығуға мүмкіндік алдым. Мен үшін жол белгісіз әлемді маған қосуда маңызды рөл атқарды. Есімде.&lt;ref&gt;『[[テムズとともに]]』徳仁親王、1993年、学習院総務部広報課、p150。&lt;/ref&gt;
* [[Түркия]]дағы 5-ші Бүкіләлемдік су форумының ашылу салтанатында түрік тілінде соңғы қоңырау соғылды және жиналған жер ду қол шапалақпен толды. Екінші жағынан, баяндамада су проблемалары Яайой кезеңінде «Карако-Каги қирандылары» сақиналық торының және Иеясу Токугаваның су тасқынына қарсы қауіпсіздікті түбегейлі жақсарту үшін жүзеге асырған «Тонегва Тохоку» жағдайын салу арқылы туындады. Тарих тұрғысынан. «Менің мәртебелім қабылдаушы елдің тарихы мен Жапонияның дәстүріне сүйене отырып, су мен адамдар арасындағы қарым-қатынастың нақты мысалын келтіреді. Эйда Ода дейді.&lt;ref&gt;『皇太子殿下〜皇位継承者としてのご覚悟』明成社、p46 - 54&lt;/ref&gt;

=== Шетелде болу — бару===
* 1984 жылы (59-шоу) [[Оксфорд университеті]]нде оқып жүргенде Лондон саммитіне қатысу үшін [[Англия]]ға барған премьер-министр [[Ясухиро Накасонэ]] (сол кезде) патшайым [[II Елизавета|Елизавета II]]-нің күйеуі ханзада Эдинбург былай деді: Мен мүше».&lt;ref&gt;「プリンス浩宮」 薗部英一 日本映像出版 1987年&lt;/ref&gt;
* [[Моңғолия]]ға 2007 жылы барған кезімде (Хэйсэй 19) мен келгенімнен кейінгі күні жапондық ұсталғандарға ескерткішке гүл шоқтарын ұсындым. «[[Сібір]]дегі тұтқындардың 14 мыңы ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] бойынша) Моңғолияға ауыстырылып, 2000-ға жуығы қайтыс болды», — деді ол. Бұл үшін оған алғыс білдірген Жапон Моңғолия қауымдастығы «ол үлкен Хиномарудың туы ханзада пойызымен сәлемдесу үшін желбіреп, оны шығарып салғанын» айтты.&lt;ref&gt;『皇太子殿下〜皇位継承者としてのご覚悟』明成社、p94 - 97&lt;/ref&gt;
* Мен 2017 жылы [[Дания]]ға барған кезде (Хэйсэй 29) мен [[Копенгаген]] азаматтарының автопортреттеріне жауап бердім.&lt;ref&gt;[https://www.sankei.com/life/news/170618/lif1706180012-n1.html 皇太子さま、市民とご交流 ビール勧められ「次の機会に」 デンマークで運河沿いご散策] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210223071824/https://www.sankei.com/life/news/170618/lif1706180012-n1.html |date=2021-02-23 }} 産経新聞2017年6月17日（2018年5月21日閲覧）&lt;/ref&gt;

===Хоббиі мен қызығушылығы===
Нарухито су саясаты мен суды үнемдеуге мүдделі. 2003 жылдың наурызында Үшінші Дүниежүзілік су форумының құрметті президенті ретінде ол форумның ашылу салтанатында «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды байланыстыратын су жолдары» атты баяндамасын жасады. 2006 жылдың наурызында Мексикаға барған ол төртінші дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында «Эдо және су көлігі» атты негізгі баяндаманы жасады. Ал 2007 жылдың желтоқсанында ол Азия мен Тынық мұхиты суының бірінші саммитінің ашылу салтанатында «Адамдар мен су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» атты еске алу сөз сөйледі.

Нарухито скрипкадан ауып, виолонада ойнайды, себебі ол өзінің музыкалық және жеке талғамына сәйкес «тым көшбасшы, тым көрнекті» деп ойлады. Ол бос уақытында жүгіруді, серуендеуді және альпинизмді ұнатады.

==Неке және балалар==
Нарухито 29 жасар [[Масако]] Овадаға екі рет ұсыныс жасады, ол өзінің әкесі [[Хисаси Овады]]ның жетекшілігімен Жапонияның Сыртқы істер министрлігінде дипломат болып жұмыс істеді, ол 2002 жылдан бастап [[БҰҰ-ның халықаралық соты|БҰҰ Халықаралық сотының]] судьясы болды, бұған дейін сыртқы істер вице-министрі және Жапонияның [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-дағы елшісі болды. 1993 жылдың 19 қаңтарында келісім жарияланды.

[[1993 жыл]]ы 9 маусымда Жапонияның мұрагер ханзадасы және Масако Овада Токиодағы Императорлық [[Синтоизм|Синтои]]зм Шіркеуінде 800 шақырылған қонақ пен әлем бойынша 500 миллион адамның алдында бұқаралық ақпарат құралдары арқылы үйленді. Тойға көптеген тәждер мен Еуропа мемлекет басшылары да қатысты. Ерлі-зайыптылар [[Токио]]дағы Тогу сарайын өз үйлеріне айналдырды.

Ерлі-зайыптылардың жалғыз баласы [[Айко ханшайым|Айко]], ханшайым Тоши [[2001 жыл]]ы 1 желтоқсанда дүниеге келді.

==Масако Овадамен үйленудің негізі==
{{main|Тақуа ханзада Нарухито мен Масако Оваданың неке қию рәсімі}}
[[File:Japanese 500-yen commemorative coin 1993 Imperial Wedding.jpg|thumb|200px|Императорлық үйлену тойына арналған 500 иендік монета]]
[[File:Emperor Naruhito and Empress Masako in formal wedding robes.jpg|thumb|300px|Тақуа ханзада Нарухито мен [[Масако]] Оваданың неке қию рәсімі]]
[[1986 жыл]]ы 18 қазанда (Showa 61) үлкен қызы Хигашимия Императорлық сарайында [[Испания Королі]] [[I Хуан Карлос|Хуан Карлос I]]-нің қызы [[Елена, герцогиня де Луго|Елена]] ханшайымға арналған шай рәсіміне Сыртқы істер министрлігі келісім бюросының директоры болған Сатоши Овада қарсы алды. Жақында шетелдік шенеуніктер үшін I типті емтихан тапсырған Масако Овадамен алғашқы кездесуде. 1987 жылы 25 сәуірде (Showa 62) Нарухито Такаенномияның патша сарайы Хисаши Кономия достарының тереңдеуіне мүмкіндік туғызу үшін өзінің ұлы  мен Масако Оваданы шақырды.&lt;ref&gt;[[サンデー毎日]] 1993年1月24日号&lt;/ref&gt;

Осындай жолмен патшайымға үміткерлердің бірі болған Масаконың атасы [[Ютака Эгашира]] банк қызметкері болды, бірақ Nippon Nitrogen Co., Ltd. компаниясының негізгі банкінен, ол ластанудың төрт негізгі ауруы болған Минамата ауруын тудырды. Кепілдік бөлімі ретінде жаңадан құрылған Чиссоға жіберілгеннен кейін, ол президент болып тағайындалғаны, Media Scrum-дің бүлінуі және дипломаттың өзі жұмысына деген құлшынысы себебінен патшайымға үміткер болудан шеттетілді. Алайда, осы уақытта, сондай-ақ Нарухитоның ойында [[Масако]] болды және Токухито мен басқа патшайымдар медиа-парақтардың ұқсас зақымдалуына байланысты бірінен соң бірі бас тартты деген үміттер болды және Токунитоның үмітімен, Талқылау қатар жүрді. Бұл бұрынғы Жоғарғы Соттың судьясы, содан кейін Императорлық үй шаруашылықтары агенттігінің кеңесшісі болған, Шигемицу Данто «Эсаши қайта құру үшін Жапонияның Индустриалды банкінен Киссоға кірді. «Минаматата ауруының өршуіне заңды жауапкершілік жоқ». Асахико Томита мырза, бұрынғы Императорлық Үй Агенттігінің хатшысы кейінірек былай деді: «Сот шешімін ұсыну сияқты жағдайлар бар, бұл оң форма деп айтылады, бастамалар сияқты мәселелер бар, сондықтан біз бүгін [[Сёити Фудзимори]] мырзамен түрлі жағдайлар туралы сөйлестік, Мен осы уақытқа дейін біз оны қадағалай алмаймын деп ойлаймын. Бұл уақыт өткен кезде, қалай болатынын жалпы тарих »&lt;ref&gt;毎日新聞 1993年6月10日&lt;/ref&gt;.

Сонымен қатар, император [[Акихито]] мен патшайым [[Митико]] (сол уақытта) Императорлық үй басқармасына «ханзада таңдаған әңгімені жалғастырғаныңызды қалаймын» деді. Масако Овада Ұлыбританияда шетелден оқудан оралғаннан кейін, сыртқы істер жөніндегі бұрынғы хатшы Кенсуке Янагия Ішкі істер бюросының хатшысы Шойчи Фужиморидің өтініші бойынша және Императорлық Үй Агенттігі мен Овада отбасы арасында делдал болды және 1992 жылғы 16 тамызда (4-ші жыл) Янагия резиденциясы Сол кезде Токужин мен Масако тағы да кездесіп, қарым-қатынастарын қалпына келтірді. Сол жылдың 3 қазанында Токужин Императорлық үй басқармасында Шиннаихама Камоба күнінде үйленді. Овада отбасы бас тартты, бірақ Токужин [[Масако]]ға: «Мажаристтері Император мен Император да:» Біз сіздерді жылы қарсы аламыз «деді. Содан кейін, 12 желтоқсанда Масако Хигашимия императорлық сарайында келісімді қабылдағанын хабарлады. 25 желтоқсанда Хигашимия императорлық сарайында Токужин Масаконы императормен және императормен таныстырып, әңгімелесті.&lt;ref&gt;毎日新聞 1993年1月18日&lt;/ref&gt;

Келесі жылы, [[1993 жыл]]дың 6 қаңтарында (Хейсей 5), сағат 18: 45-те жаңалықтар келісімі алынып тасталды, сондықтан әр теледидар тұрақты бағдарламаны үзіп, [[Масако]]ның ханшайым болуға шешім қабылдағанын хабарлады. Сол жылдың 19 қаңтарында империялық кеңесте (Төрағасы: [[Премьер-Министр]] [[Киити Миядзава]] / Миязаваны жөндейтін кабинет) «Ханзада Нарухито ханзадасы мен Масако Овада арасындағы неке» бірауыздан қабылданды және сол күні екі адам баспасөз конференциясын өткізді. .. Келесі күннен бастап көптеген компаниялар газеттерге мерекелік жарнама жариялап, адамдар мерекелік көңіл-күйге оранды. 12 сәуірдегі салтанатты рәсімнен (тарту) кейін, үйлену рәсімі сол жылы 9 маусымда өтті. Басқа перспективалы үміткер - 1988 жылы күзде Акишиномия Фумихитомен қосарласқан император түлектерінің үлкен қызы және бұрынғы барон Барон Акаши Мотошо (Showa 63). Ол жоғалып кетті. Осыдан кейін ханшайымға ең ықтимал кандидат бұрынғы корольдік отбасының үлкен қызы Куниаки Куниаки (Импресс Казумидің жиені) болды, ол бірнеше байланыс жасап, телефон мен факс алмасты. Үй мен адам келісіп, оқиға шешілуге жақын қалды, бірақ тәж ханзадасының өзі Масако Овада туралы ойларын тастай алмады және бұл үлкен жетістік болды.&lt;ref&gt;『[[FLASH (写真週刊誌)|FLASH]]』1993年1月26日&lt;/ref&gt;

===Мұрагерлікке байланысты келіспеушіліктер===
Айконың дүниеге келуі әйелдердің тағына мұрагерлік ету мүмкіндігі туралы мәселені көтеру қажеттілігін туғызды. Үкімет тағайындаған сарапшылар тобы 2005 жылғы 25 қазанда Кризантема тағының мұрагері туралы Императорлық заңға тек ер адамдар ғана өзгертіліп, әйелдердің мұрагерлік құқығына ие болуға кеңес берді. [[Салик ақиқаты|Тұздық жүйенің]] (агнатикалық немесе патриинеальды примогентация, мұрагерлік тек ерлер қатарында жүреді) когнитивтік примогенетура (Кастилия немесе Австриялық жүйелер, белгілі бір жағдайларда әйелдер таққа ие бола алатын кезде) немесе абсолютті [[Примогенитура]] (Швед жүйесімен) қағидатынан ауысу ұсынылды. ерлер мен әйелдердің мұрагерлік құқығы толық тең, ал мұрагер қарапайым премогенез арқылы анықталады).

[[20 қаңтар]]да 2006 жылы [[Жапония Премьер-министрі|премьер-министр]] [[Джуничиро Коидзуми]] жыл сайынғы негізгі баяндамасының бір бөлігін осы мәселеге арнады және болашақта әйелдерге империялық таққа ие болуға рұқсат беретін заң жобасын [[Жапония Парламенті|парламентке]] жіберуге уәде берді. Коидзуми заң жобасын жасау уақыты мен егжей-тегжейін ашпады, бірақ әзірлеу 2005 жылы үкіметтік топтың қорытындысына сәйкес жүзеге асырылады деп атап өтті.

Егер заң қабылданса, Айко алғашқы жапон тәжі ханшайымына айналуы мүмкін. Алайда, 2006 жылы князь Нарухитоның інісі князь [[Фумихито)|Акисино]] (Фумихито) үшінші рет әке атанды. Айко ханшайымнан гөрі [[Хисахито|туылған баланың]] жапон тағына көтерілу мүмкіндігі жақсы.

2007 жылдың қаңтарында премьер-министр [[Синдзо Абэ]] «Үй шаруашылығы туралы» заңға өзгерістер енгізу туралы ұсынысты қабылдамайтынын мәлімдеді.

===Масакомен жағдайды талқылау===
[[File:Naruhito-2008-1.jpg|thumb|200px|Нарухито, [[Бразилия]], 18 маусым 2008 ж]]
[[2008 жыл]]дың 11 шілдесінде ханзада Нарухито «бейімделудің бұзылуы» деп диагноз қойылған және көпшілік алдында сирек кездесетін, [[Негізгі депрессиялық бұзылыс|депрессияның ауыр түрімен]] ауыратын, өзінің ауыр әйелі Ханшайым Масаконың ауыр жағдайын түсінуге және жанашыр болуға шақырды. Ханзада онсыз Испанияға 8 күндік сапармен болды:

{{дәйексөз|Сізден Масако қазір айналасындағылардың көмегімен сауығып, жомарт шыдамдылық таныту үшін барлығын жасайтындығын түсінулеріңізді сұраймын.|date=2008-27-02}}

Ерлі-зайыптылар үйлену тойының 15 жылдығын 2008 жылы 9 маусымда атап өтті. Ежелгі дәстүрлерге және 1947 жылғы Императорлық Отбасы туралы заңға сәйкес ер мұрагерін тууға қысым жасалды және ханшайымның ауруын жеңуге көмектесу үшін ескерілді.

==Жеке мүдделер==
Нарухито Жердің су ресурстары мен оларды сақтау проблемаларына қызығушылық танытады. Осы мәселелерге қатысты, 2003 жылғы наурызда, 3-ші Бүкіләлемдік су форумының құрметті президенті ретінде ол «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды қосатын су жолдары» атты ашылу рәсімінде сөз сөйледі. Нарухито 2006 жылғы наурызда [[Мексика]]ға сапары кезінде 4-ші Дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында негізгі сөз сөйледі: «Эдо және су көлігі». Сонымен қатар, 2007 жылдың желтоқсанында ол 1-ші Азия-Тынық мұхиты су саммитінің ашылу салтанатында «Адамдар және су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» атты естелік дәріс оқыды.

==Қоғамдастық міндеттері==
[[File:Crown Prince Naruhito and Crown Princess Masako 20160801 2.jpg|thumb|250px|Тақ мұрагері Нарухитоның сөзі
Токио ғылыми мұражайында «Су шағылыстыру конвенциясының» алдында 2016 ж.]]
[[File:Japan Koutaisi(son) Flag.svg|thumb|Жапонияның мұрагер ханзадасының байрағы]]
[[File:Emperor Naruhito1.jpg|thumb|Нарухито топта отырады және коронация залы рәсімімен бетпе-бет келеді. Сары және сары түсті бояғыш шүберекке киіп, тұрақты тәжді киіңіз 22 қазан 2019 жыл]]
Нарухито - ХХІ ғасырдың Дүниежүзілік су комиссиясының құрметті мүшесі және [[Дүниежүзілік банк]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және Швецияның Даму агенттігі құрған ғаламдық су қоғамдастығының қамқоршысы.{{Citation needed|date=April 2019}}

Ол [[1998 жыл]]ға дейін [[1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Жапония Олимпиадалық комитетінің қамқоршысы]] болды, содан кейін ол [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада Комитетінің]] мүшесі болды. Тәжінің атынан ол Жапонияда да, одан тыс жерлерде де түрлі өкілдік міндеттерді орындайды. Нарухито сонымен бірге Бой скауттар қозғалысының Дүниежүзілік ұйымының жақтаушысы болып табылады және 2006 жылы Жапондық балалар скауттары қауымдастығымен ұйымдастырылған жапон ұлттық фестивалі болып табылатын 14-ші Жапон бой скаут раллиіне (Ниппон Джамборье) қатысты. Нарухито сонымен қатар 1994 жылдан бастап Жапон Қызыл Крест қоғамының құрметті вице-президенті.

[[2013 жыл]]ғы 30 сәуірде Нарухито мен Масако [[Виллем-Александр]] патшаның ұлықтау рәсіміне қатысты.

2015 жылдың 4 шілдесінде Нарухито мен Масако Тонга мемлекетінің королі [[VI Тупоу|Тупоу VI]]-нің тәжіне қатысты.

Сол 14 қарашада 15 қарашада Император сарайының өмірлік дәстүрі - [[Дайдзёсай]]дың орталық рәсімі - «Дайжокюноги» өтті.

Сол жылдың [[4 желтоқсан]]ында император мен императрица Миянака Санден Император сарайының сахнасында [[Таққа мұрагерлік|тақтың мұрагер]] болуына және бір кездері маңызды болып табылатын «Отсу фестиваліне» байланысты «жедел алғыс» бірқатар ұлттық актілерді аяқтады. Біз Окамиға ризашылықпен [[Аматэрасу|Кагураны]] ойнау үшін -[[Жапон императорларының Регалиясы]]ға бардық. Ол сол жылдың мамыр айынан бері жалғасып жатқан коронацияға байланысты рәсімдердің жабылуында өтті, патша отбасы, оның ішінде [[Фумихито]] Акисино және ханзада [[Кико (ханшайым)|Кико]] ханшайымы да қатысты. Мерекелік рәсімде, Кагураның өнерінен бұрын, император Хуангжин-өлім киген, шамамен 16:30 шамасында ақылды жерде қылыш пен 璽 (Магаматама) қасиетті құралдың үш түрін құрбандыққа шалатын самурай қызметшісі бар. Мен дәлізден өтіп, табындым. Содан кейін Он екі [[Дзюни-хитоэ|бөліктің костюмін]] киген императрица да тағзым етті. Қатысқан патша отбасы да дана адамның алдында ғибадат етті. Бұған дейін император мен императрион Миянакадағы үш храмға сол күні таңертең коронация мен «халық рәсімі» құрметіне фестивальдің аяқталатынын жариялау құрметіне тағзым еткен. Сол жылдың 1 мамырында «Кенрокудың мұрагерлік рәсімі» басталған коронацияға байланысты рәсімдер аяқталды, онда император таққа мұрагерліктің дәлелі ретінде үш қасиетті қазынаның бір бөлігін иемденді.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Emperor Naruhito and Empress Masako.jpg|Император Нарухито мен Император Масако (коронациядан бұрын патша ханзадалық дәуірінде 2018 жылы түсірілген)
Toyota_Century_Royal_2.jpg|Император мен Император Акасака Императорлық Сарайы мен Император сарайы арасында [[Көлік|автокөлік]]пен тәждік күні 2019 жылдың 1 мамырында жүреді
Emperor Naruhito 20190504b.jpg|Императордың жаңа тәжін, император [[сарай]]ын және [[Човаденнің қабылдау залы]] сарайын атап өтуге жалпы келуші (4 мамыр 2019 ж.)
President Trump and First Lady Melania Trump Attend a State Banquet at the Imperial Palace (47958911508).jpg|[[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] және оның әйелі [[Меланья Трамп]] Император сарайындағы кешкі асқа шақырылды (27 мамыр 2019 жыл)
Ceremony of the Enthronement of His Majesty the Emperor at the Seiden7.jpg|Сөздерді шығаратын император Нарухито
Ceremony of the Enthronement of His Majesty the Emperor at the Seiden8.jpg|Премьер-министр [[Синдзо Абэ]] үш рет ән айтты
Court Banquets after the Ceremony of the Enthronement2019(1).png|Мерекелік рәсім (31 қазан 2019 жыл)
Court Banquets after the Ceremony of the Enthronement2019(5).png|Нарухито [[Бруней]]дегі [[Бруней королі]] [[Хассанал Болкиах]] мен бірге дастарқан басында дастархан жайып жатыр
Imperial Procession by motorcar after the Ceremony of the Enthronement2019(4).png|Мерекелік рәсім (10 қараша, 2019)
Imperial Procession by motorcar after the Ceremony of the Enthronement2019(3).png|Мерекелік салтанатқа көрермендер жиналды
Crown Prince Naruhito and Prince William 20150227.jpg|Тақ мұрагері Нарухито және ханзада [[Уильям, Уэльс ханзадасы|Уильям]] 2015 жыл
&lt;/gallery&gt;

Короннан кейінгі бір жыл ішінде ол қоғамдық істерді ата-анасының әйелі мен әйелінен алды және Юкиюкиді (рәсімдерді және т.б. қоса) Жапонияның әртүрлі жерлеріне императрицамен өткізді. 2019 жылы (Рэйва 1), «70-жылдық ағаш отырғызу ұлттық фестивалі» (2 маусым: Айман префектурасы, Орман саябағы), «Халықаралық геосфера және қашықтықтан зондтау бойынша халықаралық симпозиумның ашылу рәсімі 2019» (29 шілде: Pacifico Yokohama) ), «Ұлттық соғысты еске алу рәсімі» (15 тамыз: Ниппон Будокан), «39-ші теңізге бай ұлттық турнир» (8 қыркүйек: Акита префектурасы Будокан), «34-ші ұлттық мәдени фестиваль «Мүгедектерге арналған 19-шы ұлттық өнер және мәдени фестиваль» (16 қыркүйек: Токи Мессе), «74-ші ұлттық атлетикалық кездесу» (28 қыркүйек: [[Касамацу стадион|Касамацу атлетикалық]] паркі атлетикалық алаңы), «Никкейдің 60-шы шет елдік турнирі» Еске алу күні (1 қазан: Конституция мемориалды залы), «Оңалтуды қорғаудың 70-жылдық мерейтойлық ұлттық конвенциясы» (7 қазан: [[Токио халықаралық форумы]]), 2020 (Рейваның 2-ші жылы) Оңалту орталығы мен Ұлттық кәсіптік оңалту орталығының 40 жылдық мерейтойына қатысу рәсімі (22 қаңтар: Мүгедектерді ұлттық оңалту орталығы) «Тек ағылшын тілінде)&lt;ref name=&quot;okotoba_r02&quot;&gt;{{cite web|author=|date=2020-01-22|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/61|title=主な式典におけるおことば（令和2年）：天皇陛下のおことば – 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|accessdate=2020-05-04}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылғы 26 желтоқсанда (Рэйва) мен Мияги мен Фукусима префектураларына сол жылдың қазан айында болған № [[Хагибис (тайфун)|19 тайфун]] сияқты қиын аудандарды аралау үшін мен императрицамен бірге бір күндік сапарымда болдым. Жергілікті жүктемені ескере отырып, өзін-өзі қорғау күштерінің тікұшағы екі префектураның арасында жылжу үшін қолданылады. Бұл сол жылдың мамыр айында Нарухито таққа отырғаннан кейін, император мен императордың апатқа ұшыраған аймақтарға баруының алғашқы мүмкіндігі болды. Сол күні Император мен оның әйелі Сендай әуежайына арнайы ұшақпен келіп, тікұшаққа отырды және 10 адам қаза тапқан Миаги префектурасы, Игу-мыль, Марумори-Чоға көшті. Біз Абукума өзенінің саласы су басқан және шөгінді ағаш пен шөгінді қалған жерге бардық. Уақытша тұрғын үйдің мәжіліс залында біз зардап шеккендерге қоңырау шалып, апат салдарын жоюға қатысы бар адамдарды сұрадық. [[Фукусима (префектура)|Фукусима]] префектурасының [[Мотомия]] қаласында құлаған Адатара өзенінің жағалауының қалпына келу жағдайын бақылап, біз №19 тайфуннан кейін баспана ретінде пайдаланылған емдеу-сауықтыру нысандарын араладық, Мен алаңдаушылық білдіретін сөздер айттым.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/191226/lif1912260020-n1.html|title=両陛下、宮城・福島の台風被災地お見舞い|publisher=[[産経ニュース]]|date=2019-12-26|accessdate=2020-04-27}}&lt;/ref&gt;

2020 жылдың 1 қаңтарында (Рейваның 2-ші жылы) біз коронациядан кейінгі бірінші Жаңа жылды тойлаймыз және біз Жаңа жылдық салтанатты рәсім болып табылатын төрт күндік ғибадат пен жыл соңындағы мерекеге қатысамыз. Осыдан кейін ол [[Масако]] Импрессімен бірге Жаңа жылды қарсы алу рәсіміне барды&lt;ref name=&quot;schedule2020JANMAR&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/gonittei/show/2?quarter=202001|title=天皇皇后両陛下のご日程：令和2年（1月～3月）- 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-03-31|accessdate=2020-04-06}}&lt;/ref&gt;. 2 қаңтарда біз ата-анамыздың императорларымен және императорларымен жалпы Жаңа жылдық қонаққа барамыз, олар елден шыққаннан кейін алғаш рет көпшілік алдында шығады. 3 қаңтарда түпнұсқа фестивальдің салтанатты рәсімі өтеді. 14 қаңтарда дәріс басында және 16 қаңтарда ән басында басқа [[Корольдік отбасы|патша отбасыларымен]] бірге.

Сол жылдың 25 қаңтарында ол [[Рёгоку Кокугикан]]ға ([[Сумида]] Вард, Токио) императрица Масако және үлкен қызы Айко екеуімен бірге барып, алғашқы сумо оқиғасының 14-ші күні күш-жігерін бақылап көрді. 2017 жылдың мамыр айынан бастап Токужин мен Масако сумен күрес матчының куәсі болды, ол Императордың тәжінен кейінгі алғашқы Тенрё Сумо болады. Айконың ата-анасы 2007 жылдың қыркүйегінен бері қарап келеді (Хэйсэй 19)&lt;ref name=&quot;両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200125/lif2001250040-n1.html|title=両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-01-25|accessdate=2020-04-27}}&lt;/ref&gt;.

Сол жылы 10 ақпанда Санкомару Шозокан қаласында [[Масако]] императриалымен «[[Императорлық коллекциялар мұражайы (Токио)|Рэйва дәуіріне қош келдіңіздер]]» атты арнайы көрме өтті.&lt;ref name=&quot;両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲&quot;/&gt;

Сол жылдың 23 ақпанында коронациядан кейін бірінші [[императордың туған күні]]не 60 жасқа толады (60 жас). Сол күні Император сарайында императордың туған күніне арналған жалпы сапар жаңа [[COVID-19 пандемиясы|коронавирустық инфекцияның]] таралуына байланысты тоқтатылады. Осыдан екі күн бұрын, 21 ақпанда, біз Акасака император сарайында баспасөз мәслихатын өткіздік.&lt;ref name=&quot;birthday_interview2020&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/kaiken/show/30|title=天皇陛下お誕生日に際し（令和2年） 天皇陛下の記者会見（会見年月日：令和2年2月21日、会見場所：赤坂御所） - 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-02-21|accessdate=2020-04-06}}&lt;/ref&gt;

Сол жылдың 6 сәуірінде «Императорлық үй шаруашылығы» агенттігі императордың [[Әл-ауқаттылық|тәжімен байланысты]] әлеуметтік қамсыздандыру бизнесіне, «Балалардың болашақты қолдау қоры» мен NPO корпорациясына (белгілі бір коммерциялық емес ұйым) қайырымдылық көмек көрсетуге шешім қабылдады (Белсенді корпорация) «[[Абсолютті кедейшілік|Жалпыұлттық апаттарға арналған еріктілерді қолдау тобының желісі]]» әрқайсысы 50 миллион иен болатынын мәлімдеді. Садақа Императордың жеке «ақшалай қаражаты» есебінен жасалады және балалар арасындағы [[Жапониядағы кедейлік|кедейлікпен]] байланысты жобаларға және құрбан болушыларға қолдау көрсету жобаларына жұмсалады деп айтылады. Сол күні империалистік үй басқармасы бас менеджерінің орынбасары Кенджи Икеда: «Мажеститтер Император мен Императорлар халықтың кедейлік мәселесі туралы түсінігін және Гейсей дәуірінде болған апаттар салдарынан рөлі артып келе жатқан еріктілердің құрбандарға қолдауын түсінуді тереңдетеді. Мен бұған сенемін ». Жапония Конституциясының 8-бабында егер империялық отбасы қайырымдылық жасаса, Диета дауыс беруі керек, ал қайырымдылық мөлшері жылына 18 миллион иеннен асады. Сол жылы наурызда [[Жапония кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасының]] (Ассамблеяның өзгеруі) 201-ші сессиясында император 30 сәуірге дейін әлеуметтік қамсыздандыру қызметтеріне 100 миллион иенге дейін көмек беруге рұқсат беретін қарар қабылдады. Әкесі Акихитоның көтерілу кезінде, екі топқа, балаларды қорғау және мүгедектерді қолдау үшін жалпы сомасы 100 миллион иен 50 миллион иен сыйға тартылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/show/49|title=天皇陛下御即位に際しての賜金について（令和2年4月28日） - 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-04-28|accessdate=2020-05-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200406/lif2004060052-n1.html|title=陛下ご即位に伴う1億円、寄付先が決定|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-04-06|accessdate=2020-04-28}}&lt;/ref&gt;

10 сәуірде Императорлар мен олардың әйелі Акасака Императорлық Сарайында резиденцияға коронавирустық жұқпалы аурулардың жаңа түрлеріне қарсы күрес шаралары жөніндегі үкімет сарапшыларының отырысына Төрағаның орынбасары [[Шигеру Оми]]ді шақырды және ол өзінің дәрісі ретінде Жапония мен шетелдердегі [[Денсаулық сақтау|инфекциялық жағдай]] туралы бір жарым сағатқа жуық түсіндірді. Алынған (барлық [[Респиратор|үш маска]]). Бастапқыда 6 сәуірге жоспарланған, ол [[төтенше жағдай]] туралы декларация шығарылған кезде кейінге қалдырылды. Басында Император медициналық қызметкерлерге алғысын білдіріп: «Біз барлығымыз бірге осы жұқпалы ауруды бақылау және қазіргі қиын жағдайдан шығу үшін бірге жұмыс істейміз. Мен шын жүректен үміттенемін ». Жазбаларды жазып жатқанда, Император мен ханым «Медициналық көмектің құлдырауын қалай болдырмауға болады?» Сияқты белсенді сұрақтар қойды.&lt;ref&gt;[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2020/01/28/138524/ Жапония тұрғыны қытай туристерінен коронавирус жұқтырған ktk.kz сайтының материалдарын пайдалану Материалды мәтіннің бірінші немесе екінші сөйлемінде негізгі мәтін ретінде бір шрифтпен орналастырылуы тиіс материалға тікелей гиперсілтеме болған кезде рұқсат етіледі.28.01.2020]&lt;/ref&gt;

Жаңа коронавирустың ([[Жапониядағы 2020 жылғы коронавирус пандемиясы|COVID-19]]) инфекциясының таралуына қатысты Император мен ханым сол жылдың наурыз айында Гакушуин әйелдер орта мектебінің үлкен қызы Айко Наиконы бітірген кезде шыққан құжатта айтты. Мен жасап жатқан түрлі қиындықтар мен қиыншылықтарға қатты алаңдаймын».&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200410/lif2004100126-n1.html|title=両陛下、感染拡大ご憂慮　専門家から進講|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-04-10|accessdate=2020-04-28}}&lt;/ref&gt;

14 сәуірде түстен кейін император сарайға маска киіп кірді және жабысқақ күріш пен [[жабысқақ күріш]]тің екі түрінен [[күріш]] егетін күріш егуді бастады. Император [[Хирохито]] Император сарайында фермерлерге қиындықты сезіну үшін күріш өсіруді бастады. Императорға балама болып табылатын 2019 жылдың сәуірінде (Хейсей 31) әкесі Император (сол кездегі император) тұқым отырғызды, ал император күріш егіп, оны жинады. Бұл күріш Император сарайында және басқа жерлерде пайдалану үшін қарастырылып жатыр, император күріш егіп, оны жинағаннан кейін.

* 1960 жылы 23 ақпанда сағат 16: 15-те (Showa 35) Токио, [[Тиёда]]-ку, Чиодадағы [[Токио Император сарайы|Императорлық үй]] шаруашылығы агенттігінің ауруханасында дүниеге келді. Әкесі тақ мұрагері Акихито мен анасы Мичико (сол кездегі екеуі) арасындағы екі ұл мен бір әйелдің бірінші императордың баласы (бірінші бала).
* 1964 (39-шоу)
* [[Гакусюин балабақшасы]]на 13 сәуірде кірді.
* 29 қазан, Хакама рәсімі.
* Гакусюин бастауыш мектебіне 1966 жылы 8 сәуірде қабылданды.
* Гакусюин орта мектебіне 1972 жылы 8 сәуірде қабылданды.
* Гакусюин орта мектебіне 1975 жылы 7 сәуірде қабылданды.
* 1980 (Showa 55)
* 23 ақпан (ересек адам: 20 жаста), Қару рәсімі (Император сарайы, көктем мен күзде)
* 30 қарашада ол Хризантема гүлі орденінің Ұлы орденін алды.
* Гакусюин университетінің хат факультеті, тарих факультетін 1982 жылы 8 сәуірде бітірді (Showa 57).
* 1983 жылдың 15 қазанында (Showa 58) Мертон колледжіне оқуға түсті, Оксфорд университеті, Англия.
* 1988 жылы (1988) Гакушуин университетінің гуманитарлық ғылымдар мектебінің магистратурасын аяқтады (өнер магистрі).
* 1989 жылы 7 қаңтарда (Showa 64), 28 жасында Шоу императоры Киого, оның әкесі Акихито (сол кезде) Жапонияның Конституциясы мен Императорлық үй кодексіне негізделген 125-ші император ретінде бекітілді және тақ мұрагері. (Таққа мұрагерлік құқығының 1-ші орны, заңды мұрагерлер).
* 1991 жылы 23 ақпанда (31 жаста), 31 жасында ханзада Тайишидің салтанат рәсімінде (Тадаши, Мацума сарайы). Оған құмыраны кесетін қылыш беріледі (Омотесоба сарайы, Финикс).
* 1993 ж. (Хейсей 5)
* 19 қаңтарда (32 жаста) сол кездегі [[Жапония Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]] Солтүстік Америка бюросының 2 Солтүстік Америка бөлімінің қызметкері болған Масако Овада ханшайымға бейресми түрде ұсынылды.
* 12 сәуір, Хананоги (Овада үйі, Минами, Токио)
* 9 маусым, үйлену рәсімі (Миянака Санден, Кеншо)
* 2001 жылғы 1 желтоқсанда (41 жаста) 1-ші императордың қызы / үлкен қызы Айко Кеймия дүниеге келді.
* 2019 (Рэйваның бірінші жылы)
* 1 мамырда (59 жаста) [[Жапония Конституциясы|Жапон конституциясы]] мен Императорды ұрлауға қатысты «Үй шаруасындағы империялық заңның» ерекше заңы негізінде (59 жас), 126-шы императорға дейін көтерілді (Акихитодан Наухитоға дейін Таққа отырды). Сол күні Жапония үкіметі Нарухитоға Ұлы хризантема, ожерель, [[Павловнии Гүлдер ордені|үлкен вольф гүлі]] мен [[мәдениет ордені]]н берді 6 ескерту. Кенрокудың мұрагерлік рәсімі және тәжден кейін Асами рәсімі.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=令和元年5月1日（水）午前 {{!}} 令和元年 {{!}} 官房長官記者会見|url=https://www.kantei.go.jp/jp/tyoukanpress/201905/01_a.html|website=首相官邸ホームページ|accessdate=2019-06-07|language=ja|publisher=[[内閣官房]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190607073452/http://www.kantei.go.jp/jp/tyoukanpress/201905/01_a.html|archivedate=2019-6-7}}&lt;/ref&gt;
* Сол жылы 22 қазанда (59 жаста) коронация залының салтанатты рәсімі өтті.
* Сол жылдың 9 қарашасында (59 жаста) «Мәртебелі император таққа арналған ұлттық фестиваль».
* Сол жылы 10 қарашада (59 жаста) мерекелік салтанат өтті.
* Сол жылы 14 және 15 қараша (59 жаста), Дайишо фестивалі (Дайишогу рәсімі)

===Вьетнамға алғашқы сапары===
9 ақпанда дүйсенбіде мұрагер ханзада Нарухито [[Вьетнам]]ға сапармен Жапониядан кетті. Бұл [[Хризантема тағысы|Хризантема тағының]] мұрагері [[Коммунизм|коммунистік]] елге алғашқы сапары. Бір аптаға созылған сапар барысында ол [[Ханой]]да [[Вьетнам президенті|президент]] [[Нгуен Минь Чьет]]пен кездесті және Вьетнамның орталық аймағындағы ежелгі [[Хюэ]] қаласына, сондай-ақ оңтүстігінде [[Хошимин]] қаласына барды. Сапар екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастардың 35 жылдығын атап өтті. Жапония - Вьетнамның ең ірі шетелдік импорттаушысы.

==Ескеррту==
* «Әдемі заттарды көргенде бағалай алатын адамдар»
* «Бұдан былай сіз қандай да бір шет тілінде сөйлей білуіңіз керек».
* «Егер сіз [[Нью-Йорк]]тегі [[Tiffany &amp; Co.|Тиффаниға]] барып, мынаны немесе біреуін сатып алсаңыз, бұл мәселе».
* «Кез-келген адаммен оңай сөйлесе алатын адам. Табиғи жағдайда адамдармен кездескенде де сөйлесе алатындай жағдай жасай алатын әйел. Сөйлескенде қарапайым, бірақ қажет кезде өз пікірін айта алатын әйел».
* Жоғарыда айтылғандай, 1985 жылы (Showa 60) шетелде оқудан оралғаннан кейінгі баспасөз конференциясында Англияға «Сіз ханшайым ретінде қандай адамды қалайсыз?» Деген сұраққа жауап берді.&lt;ref&gt;3 ұпайдан жоғары «Ханзада Комия» Eiichi Sonobe Japan Video Publishing&lt;/ref&gt;
* «Адамдардың сезімдерін, уайымдары мен азаптарын түсінетін біреудің болғаны жақсы».
* Жоғарыда айтылғандай, 1986 жылы (Showa 61) туған күніме арналған баспасөз конференциясында менен ханшайымның идеалды бейнесі туралы сұрадым.
* «Ортағасырлықтарға қол жетімді»
* Мен 1983 жылы шетелде оқыған [[Оксфорд университеті]]нің Мертон колледжі туралы 1264 (1983).
* «Мен өзімнің пікірімді нақты білдіргеніме және киімнің қарапайым екендігіне (жапон әйелдеріне қарағанда) әсерлендім».
* Шетелде оқығаннан кейін алты ай өткен соң, [[1983 жыл]]дың желтоқсанында өткен баспасөз конференциясында Ұлыбританиядағы студент қыздар туралы.
* «Мен жатақхананың барлық бөлмелерін ескерткіш ретінде алғым келеді».
* 1985 жылы қазан айында Оксфорд университетінде шетелде оқығаннан кейінгі әсер.
* «Мен сізді шын жүректен құттықтағым келеді. Норико Кавашима бізде көптен бері болып келеді және оған өзінен кіші қарындасындай қарады ... Менің ойымша, оның ағасы мен Норико өте жарасымды болды».
* «Кейде маған Кавашима отбасыларынан көптеген сұрақтар келіп түсті, ал олар үшін тұрақсыз болғаны жақсы болмады. Мен оларға үйленуге кеңес бердім. Мен оны өз қарқыныммен жасаймын. Менің барғым келеді. »
* Жоғарыда айтылғандай, 1989 жылғы 21 қыркүйектегі баспасөз конференциясында (1989), король Бунжинді тарту туралы сұраққа жауап ретінде.
«Мен князьді жариялау рәсіміне шын жүректен ынтамын және ханзада ретіндегі міндеттерімнің маңыздылығын ескере отырып, өз міндеттерімді орындау үшін барымды саламын».
* 1991 жылы 23 ақпанда, Тацуатиконың ілтипатымен.
* «Императорлық отбасында болуға байланысты әр түрлі мазасыздықтар мен уайымдар болуы мүмкін, бірақ мен Масако-санды қорғауға бар күшімді саламын».
* 1992 жылдың қараша айының екінші жартысында ханшайым Масако өзінің үйленуі үшін баспасөз конференциясында сол кезде кездесіп жүрген Масако Овадаға (сол кезде) өзінің сөзін жариялады.&lt;ref&gt;Иомиури Шимбун 1993 жылғы 20 қаңтар&lt;/ref&gt;
«Сонымен қатар Масаконың дипломат ретіндегі мансабын және жеке басынан бас тартуға көшудің болғаны рас».&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kunaicho.go.jp/okotoba/02/gaikoku/gaikoku-h16az-europe.html|title=皇太子殿下の記者会見 デンマーク・ポルトガル・スペインご訪問に際し（平成16年）|author=宮内庁|accessdate=2009-11-14}}&lt;/ref&gt;
* 2004 жылы (2004), Еуропаға бармас бұрын өткен баспасөз конференциясында. Жеке тұлғаны жоққа шығару ескертулері деп аталады.
«Мен Императорлық кодекс бойынша сарапшылар кеңесінің қорытынды есеп бергенін және оның мазмұнын білемін. Ата-ана ретінде мен көп ойлануым мүмкін, бірақ одан әрі мәлімдеме жасаудан аулақ болғым келеді».
* 2006 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол Императорлық кодексті қайта қарау мәселесі туралы сұраққа жауап берді.
* «Мен өткен жылдың қыркүйегінде Юхито патшаның дүниеге келгеніне қуаныштымын. Мен кейде Император сарайында, Акишиномия резиденциясында кездесемін, және тағы да менің ағам мен оның әйелі осы Акасака алаңына серуенге шыққан кезде. Оның сау болып өсіп келе жатқанына қуаныштымын ».
* 2007 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз мәслихатында ол Юхито патшаның дүниеге келуіне байланысты сұрақ қойды.
* «Мен олардың осы уақытқа дейінгі ілгерілеуін әрдайым қатты құрметтедім және олардың Мәртебелілерінің әр ісінен көп нәрсе білдім».
* 2009 жылы 20 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол 125-ші император Акихито мен оның императрицасы Мичиконың тарихы туралы сұрақ қойды.
* «Император Ханазононың« оқуы »- бұл тек стипендия болу үшін ғана емес, сонымен қатар адам ретінде үйрену керек адамгершілік пен сыпайылықты қолдану үшін қолданылатын сөз. Мен қайтадан оқытудың маңыздылығын түсінемін ».
* 2010 жылы ақпанда ол өзінің туған күніндегі баспасөз конференциясында «Тайкошоны» еске түсірді .
* «Өскелең ұрпақтың ел ішінде де, оның сыртында да белсенді рөл ойнауы және барлық адамдар, оның ішінде әйелдер, қарттар мен мүгедектер қоғамға белсенді қатыса алатын жарқын қоғам құруы үшін (... ) Мен биыл көптеген адамдармен, олардың ішінде жастармен және еріктілермен, елдің ішінде де, сыртында да кездескім келеді ».
* 2013 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол өткен жылдың маусым айында өткен 20 жылда алғаш рет өткізілген «БҰҰ-ның тұрақты даму конференциясын» еске алды.
* «Бұрынғы императорлар басып өткен жол туралы, сондай-ақ Жапон конституциясының император Жапония мен ұлттық бірліктің белгісі екендігі туралы ережелері туралы ойлану керек, ал халықпен, халқымен қиын болған кезде Менің ойымша, халықтың бақытын тілей отырып, символ қандай болуы керек екендігінің идеалды жолын іздеуді жалғастыру маңызды. Біз бұған жауап ретінде қоғамның қоғамдық істерге деген сұранысына жауап беру маңызды деп санаймыз.Мен де әрдайым 
* әлемдегі басқаларға деген жанашырлықты үйренуді және бағалауды ұмытпаймын. Мен осы мақсатта не істей алатынымды есте ұстағым келеді ».
* Сол баспасөз мәслихатында ол болашақта император болу тұрғысынан қоғамдық істер туралы не ойлайды деген сұраққа жауап берді.
* «Менің ойымша, мен үшін және Акишиномияның мәртебелі мырзаның ара-тұра пікірін сұрауы немесе әр түрлі пікір алмасуы өте маңызды. Мен өзім өте мағыналы уақыт өткізіп жатырмын.Сіздің сұрағыңыздың символдық императоры туралы не айтып тұрғаныңызды айта алмаймын, бірақ сіз не айтып отырғаныңызды айта алмайсыз. Мен әртүрлі ойлар мен тәжірибелер туралы сөйлесетін боламын, сондықтан мен оған әр түрлі сілтеме жасай алғаныма өте ризамын ».
* Сол баспасөз конференциясында 125-ші император Акихито, ханзада Токухито және Акишиномия Фумихитоның Император сарайында болған келіссөздері туралы сұраққа жауап ретінде
* «Мәртебелі Императордың 2016 жылғы 8 тамызда айтқан сөздерінен бастап, мен көтеретін ауыр жауапкершіліктерді қайта қараудың мүмкіндіктері көп болды, бірақ әр уақытта олардың Мажаристерінің қиындықтары. Мен сіздің күш-жігеріңіз 
* үшін ризамын және құрметтеймін, сонымен қатар олардың Мәртебелі адамдар әр түрлі жағдайларда көптеген әңгімелер естігендігі болашақта қоғамдық істермен жұмыс істеу үшін керемет нұсқаулық болады. Мен бұл үшін өте ризамын.
* Болашақ туралы ойлаған кезде мен өзімді өте салтанатты сезінемін, бірақ өзін-өзі жетілдіруге ұмтыла отырып, мен императордың өткен уақыттағы істерін есіме түсіремін, адамдар туралы ойлаймын, адамдар үшін және олардың Мәсіхтері 
* үшін дұға етемін Көріп отырғаныңыздай, мен әрдайым адамдарға жақын болып, рәміз ретіндегі өз рөлімді халықпен бірге қуанып немесе ренжісіп атқарғым келеді. Сондай-ақ, бұрын да айтып өткенімдей, мен байлық пен апаттардың алдын-алу сияқты адамдардың өмірінің тұрақтылығы мен дамуы туралы көптеген жылдар бойы айналысқан «су» проблемасы тұрғысынан ойлана аламын деп ойлаймын. Сонымен қатар, Жапонияның бай және алуан түрлі жерлері тайфундар, нөсерлі жаңбырлар, цунами сияқты табиғи апаттарға ұшырайды, сондықтан «су» проблемасын шешуден алған білім болашақ міндеттерімізге қосылады. Мен адамдардың өмірінің тұрақтылығы мен дамуын тілеймін және апаттардың алдын алу мен олардың салдарын жоюдың маңыздылығын қарастырған кезде мен оған мұқият болғым келеді.
* Патша отбасының болашақ имиджі туралы сұрақтарға қатысты еркектердің корольдік отбасыларының үлесі азайып, қартаюдың өсіп келе жатқандығы және әйел корольдік отбасылардың некеге байланысты императорлық отбасынан кетуі керек екендігі - бұл корольдік отбасының болашағы. Бұл сондай-ақ байланысты мәселе. Алайда, мен бұл жерде жүйеге қатысты мәселелерді айтудан аулақ болғым келеді.
Императорлық отбасының идеалды күйіне келетін болсақ, бұл негізінен адамдармен жүрек пен азапты бөлісетін империялық отбасы, және менің ойымша, бұл ғасырлар бойы жалғасып келеді. Бұрынғы императорлар басып өткен жол туралы және 
* Жапон конституциясының император Жапония мен жапон халқының бірігуінің символы екендігі туралы ережелері туралы ойлана отырып, адамдармен қиыншылыққа тап болған кезде халықтың бақытын тілеймін. Символ қандай болуы керек және ол қалай болуы керек, оны іздеуді жалғастыру маңызды деген идея әлі күнге дейін өзгеріссіз.
* Сонымен қатар, сол дәуірде жаңа жел соққандай, менің ойымша, империя отбасының жағдайы дәуірге байланысты өзгереді. Мен өткеннен алуан түрлі нәрселер үйреніп, ескі дәстүрлерді берік мұра етіп алғым келеді және әр дәуірге сәйкес талап етілетін империялық отбасының идеалды күйін ұстанғым келеді. «
* 2019 жылдың 21 ақпанында (2019 ж.) Князь ретінде қарсы алынатын соңғы туған күніне арналған баспасөз конференциясында (59 жаста) (орын: Томия Императорлық сарайы) «(өзі) жаңа император болғанға дейін қалады Екі айдан астам уақыт * өтті және ханзада мансабына көз жүгірте отырып, оның таққа отырғалы жатқанын, жаңа дәуірге тап болуға бел буғанын және патша отбасының бүкіл империялық отбасында құлдырап, қартайып бара жатқанын ескерді. Сіз болашақ император отбасының бейнесін осылай салуға тырысасыз ба? «
* «Мен бұл жерде Жапонияның Конституциясы мен Императорлық кодекс туралы арнайы заңда көрсетілген таққа отырдым. Мен өзіме жүктелген ауыр жауапкершілік туралы ойлаған кезде өзімді жеңіл сезінемін. Артқа қарай, Ұлы мәртебелі Император 30 жылдан астам уақыттан бері мен әлемде бейбітшілік пен адамдардың бақытты болуын тіледім және адамдармен әрдайым қиыншылыққа тап болып, олардың ерік-жігерін өз жолдарымен бір-бірлеп көрсетемін. Мен осы міндеттермен шын жүректен жұмыс істедім, Ұлы мәртебелі Император көрсеткен символдық көрінісі үшін шын жүректен құрмет пен ризашылығымды білдіргім келеді, міне, осы таққа дейін, Ұлы мәртебелі Император Ұлттың өркендеуі туралы терең ой жүгіртумен қатар, дәйекті императорлардың әрекеттерін есте сақтай отырып, өзін жетілдіру үшін аянбай еңбек етіп, әрдайым халық туралы ойланып, халыққа жақын болыңыз, Конституцияға сәйкес Жапония және жапон халқының интеграциясы Мен өз міндеттерімді халықтың бақытына, елдің одан әрі дамуына және әлем тыныштығына деген сенім мен үміт ретінде орындауға уәде беремін ».
* 1 мамыр 2019 ж. (Рейваның бірінші жылы), «Патшалықтан кейінгі Асами салтанатының Ұлы мәртебелі Императорының сөздері»
«Бұрын мен Жапония Конституциясы мен Императорлық кодекстегі арнайы заңға сәйкес таққа отырдым. Мұнда мен» Діни Діндер залының салтанатын «орындаймын және тақты іші мен сыртында жариялаймын. Ұлы мәртебелі Императордың 30 жылдан астам уақыты бар. Ол өзінің билігі кезінде әрдайым адамдардың бақыты мен әлемнің тыныштығын тілеп, әр уақытта адамдармен қиналғанда, өз еркімен өзінше көрсетті. Мен терең ойға шомамын және мұнда мен әрдайым адамдардың бақыты мен әлемнің тыныштығын тілеймін және адамдармен жақын бола отырып, мен Жапонияның символы ретіндегі рөлімді және Конституцияға сәйкес жапон халқының бірігуін жүзеге асыруға уәде беремін. Біз Жапония біздің қажымас күш-жігерімізбен әрі қарай дамып, халықаралық қоғамдастықтың достығы мен бейбітшілігіне, адамзаттың әл-ауқаты мен гүлденуіне үлес қосады деп шын жүректен тілейміз ».
* 22 қазан 2019 ж. (Рэйваның бірінші жылы), «Ұлы Мәртебелі Императордың өлмес Рей Шоден салтанатының сөздері»
«Өткен жылдың мамыр айында Ұлы мәртебелі Императордың отставкасын алып, таққа отырған сәттен бастап мен халықтың бақытынан үміттеніп күнделікті міндеттерімді орындадым және уақытымды осы күнге дейін өткіздім. Таққа байланысты түрлі іс-шараларды сәтті аяқтай алдым. Мен жеңілдеп, үйден және шетелден көптеген адамдармен кездестім, мезгіл-мезгіл жылы бата алудың көптеген мүмкіндіктері болды.Биылғы жыл мен үшін және императрица үшін қатты эмоционалды болды, екінші жағынан өткен жыл да тайфун мен қатты жаңбыр болды. Мен көптеген қымбат өмірлердің жоғалуына қатты қайғырамын.Мен баспанасынан айырылған және суық ауа райында қиын өмір сүріп жатқан көптеген адамдарға алаңдаймын.Биыл. Мен апатсыз жыл болсын деп дұға етемін.Жаңа жыл Жапония халқы мен әлем үшін бақытты жыл болады деп шын жүректен тілеймін және мен өз міндеттерімді орындағым келеді ».&lt;ref&gt;[http://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/47#156 即位後朝見の儀の天皇陛下のおことば（令和元年5月1日）- 宮内庁] – 2019年9月14日閲覧。&lt;/ref&gt;
Мәртебелі Императордың 2020 жылғы 1 қаңтардағы әсерлері (Рэйваның 2-жылы)&lt;ref&gt;[https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/60 即位礼正殿の儀の天皇陛下のおことば（令和元年10月22日）- 宮内庁] – 2019年11月12日閲覧。&lt;/ref&gt;
«Сіз атап өткендей, бұл соңғы жылдары ерекше әсерлі кезең болды. Мысал ретінде келтірілген жасанды интеллект (жасанды интеллект) бірнеше жыл бұрын қазіргідей айтылмады, ал қазір үйреншікті жағдайға айналды. Біз, өмірімізді едәуір өзгертетін смартфондардың таралуы, ал екінші жағынан, әр түрлі жерлерде үлкен зиян келтіретін климаттың өзгеруіне байланысты табиғи апаттардың қаупі тіпті Хейзей кезеңімен салыстырғанда едәуір күшейіп келеді. Менің ойымша, адамдардың өмір сүру ортасы өзгеріп отырады.Мұндай тез өзгеретін дәуірде әлеуметтік өзгерістер мен заманауи өзгерістерге байланысты ойланып, әрекет ету маңызды. Менің ойымша, бұл сол кездегі империялық отбасының рөлі.Ол үшін мен көптеген адамдармен қарым-қатынас жасау және оларды жеке тыңдау мүмкіндігін бағалағым келеді.Сонымен бірге, мен жоғарыда айтқан болатынмын. Көріп отырғаныңыздай, мен әрдайым адамдар туралы ойлағым келеді, оларға жақын болғым келеді, олар символ ретінде болу керек нәрсені іздеу кезінде өз міндеттерімді орындап, болашақтағы іс-әрекеттің бағытын ойлағым келеді ».
* «Тақтың жасына келетін болсақ, кейбір императорлар үлкенірек жасында билік құрған, бірақ күнтізбеге келетін болсақ, бұл енді күнтізбе емес, күнтізбе деп ойлаймын».
Акасака Императорлар сарайында 2020 жылдың 21 ақпанында (Рейваның 2-жылы) өзінің бірінші күнтізбесіне (Императордың туған күні: 23 ақпан) өзінің күнтізбесінде (60 жаста) өткен баспасөз мәслихатынан үзінді.
* «Инфекциялық аурулардың таралуы адамзат үшін үлкен сынақ болып табылады және біз Жапонияда да көптеген адамдардың өміріне қауіп төніп, көптеген адамдар түрлі қиындықтарға тап болып жатқанына қатты алаңдаймыз. Біз барлығымыз бірлесіп осы жұқпалы ауруды бақылауға алып, қазіргі қиын жағдайдан шығамыз деп сенемін ».
* 10 сәуір 2020 ж. (Рэйва 2 курс), Шигеру Оми, жаңа коронавирустық инфекциялық ауруларға қарсы іс-қимыл жөніндегі сарапшылар кеңесінің төрағасының орынбасары

== Император ==
[[Сурет:Shinzō Abe at the Enthronement Ceremony of Emperor Naruhito.jpg|нобай|солға|Император Нарухитоның интронизация рәсімі. 22 қазан 2019]]
[[Сурет:President Trump at the Palace Hotel Tokyo (47951122293).jpg|thumb|right|200px|Президент [[Дональд Трамп|Трамп]] және Нарухито [[Токио]]дағы Палас қонақ үйінде]]
[[Сурет:Michel Temer and Naruhito.jpg|thumb|right|200px|Мишель Темер мен Ханзада Нарухито, 2018 жыл]]
2016 жылдың тамызында император Акихито тақтан түсіп, тақты ұлы Нарухитоға тапсыруды жоспарлағанын хабарлады.&lt;ref&gt;[http://www.nippon.com/ru/nipponblog/l00165/ Император Японии в обращении к народу выразил желание отказаться от титула при жизни] nippon.com.&lt;/ref&gt; Жапонияда 200 жылдай мұндай жағдай болған жоқ: 1817 жылдан бастап [[Кокаку Император|Кокаку император]] (1771-1840) тақтан кетіп, оның билігін өз ұлына табыстауға шешім қабылдады. 2018 жылғы 6 наурызда Жапония үкіметі 2019 жылғы 30 сәуірде Жапония Императорының қызметінен бас тарту рәсімін өткізу туралы арнайы қаулы қабылдады.&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5011477 В Японии принят указ о проведении 30 апреля 2019 года церемонии отречения императора — Международная панорама — ТАСС]&lt;/ref&gt;

Таққа отырудың ресми рәсімі тиёдтегі император сарайының қарағай залында өтті. Онда Акихито Ұлының және биліктің үш тармағының басшыларының — [[Синдзо Абэ]] бастаған Үкіметтің, Парламенттің және Жоғарғы Соттың қатысуымен қоштасу сөзін сөйледі.
[[Сурет:President Trump Attends a State Banquet at the Imperial Palace (47945532937) (cropped).jpg|thumb|upright|Нарухито мен [[Масако]] 2019 жылдың мамыр айында]]

Жапонияда Нарухито тағына кіруге байланысты 1 жылдың 2019 мамырында Рэйваның жаңа империялық дәуірі басталды — шамамен аударма «гармония» немесе «гүлденген әлем» дегенді білдіреді. Дәуір атауы болашақ онжылдықтарға үн қосады. Бұл атау алғаш рет жапон поэзиясының антологиясының «Маньесю» өлеңінен таңдалды; бұрын иероглифтер Қытай философиясынан немесе әдебиетінен таңдалды. Жұмыста көктемнің басында өрік ағаштарының гүлденуі сипатталған. [[Акихито]]ның билік дәуірі [[Хэйсэй]] деп аталды, бұл «бейбітшілікке жету» дегенді білдіреді. Оған дейін егін [[Сёва]] кезеңі — «ағартылған әлем» болды. Нарухитоның таққа отыруының ресми рәсімі 1 мамырда өтті, ал дәстүрлі іс-шаралар 22 жылдың 2019 қазанында өтті.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ROmM1B87e2o Ханзада Нарухитоны брондау рәсімі]&lt;/ref&gt;

Нарухито оған билік беру қарсаңында қазіргі уақытқа сәйкес келетін жаңа рөлді қабылдауға дайын екенін айтты. Оның пікірінше, идеалды император — «адамдардың қуаныштары мен қайғы-қасіреттерін бөлісе алатын» адам; жаңа императордан олар монархиялық отбасының әкесіне қарағанда халыққа одан да жақындауын күтеді: Еуропада оқу кезінде Нарухито патша адамдарының ашықтығын атап өтті, бұл оның көзқарастарына нақты әсер етті. Император табиғи апаттардың алдын алу және су ресурстарын сақтауды қоса алғанда, жаһандық проблемаларға назар аударуы мүмкін. Сонымен бірге, оның әйелі Масако бұрынғы дипломат ретінде, егер оның денсаулығы мүмкіндік берсе, оған шетелдік сапарларда қолдау көрсете алады.

2019 жыл 20 қыркүйегінде император Нарухито [[Регби бойынша әлем чемпионаты 2019|Жапонияда регби бойынша әлем чемпионатын]], Азия мен Жапония тарихындағы осындай деңгейдегі алғашқы регби турнирін салтанатты түрде ашты&lt;ref&gt;[https://mainichi.jp/english/articles/20190920/p2g/00m/0sp/104000c Rugby: Japanese culture-inspired ceremony kicks off World Cup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920195110/https://mainichi.jp/english/articles/20190920/p2g/00m/0sp/104000c |date=2019-09-20 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

==Жапония императоры==
{{main|2019 Жапон империялық көшуі|Рэйва}}
2017 жылғы 1 желтоқсанда үкімет Нарухитоның әкесі Император Акихитоның 2019 жылғы 30 сәуірде қызметінен кететінін және Нарухитоның 2019 жылдың 1 мамырынан бастап император болатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;[https://qamshy.kz/article/47325-zhaponiya-imperatory-akikhito-oz-erkimen-taqtan-ketti Жапония императоры Акихито өз еркімен тақтан кетті 30.04.2019]&lt;/ref&gt;

30 сәуірде түстен кейін биліктен бас тарту рәсімінен кейін [[Акихито]]ның билігі және Гейсей дәуірі күннің соңына дейін жалғасты. Содан кейін Нарухито оны мамырдың 1-і күні Рейва дәуіріне еніп император ретінде тағайындады. Ауысу түн ортасында болды. Нарухитоның император ретіндегі орны 1 мамырда таңертең рәсімде рәсімделді. Ол император ретіндегі алғашқы мәлімдемесінде ол әкесінің жолымен терең ой жүгіртуге және «мемлекет пен Жапония халқының бірлігінің нышаны ретінде» өзінің конституциялық жауапкершілігін орындауға уәде берді.&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/61341 Нарухито Жапонияның жаңа императоры болып таққа отырды | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/61341 Нарухито Жапонияның жаңа императоры болып таққа отырды | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/61341 Сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз. Сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз.02.05.2019]&lt;/ref&gt;

Нарухитоның [[Жапон императорының тағайындауы|таққа отыру рәсімі]] 2019 жылдың 22 қазанында өтті, онда ол ежелгі түрдегі жариялау рәсімінде лайықты түрде таққа отырды&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/70781 Императорды ұлықтау: 170 мемлекет делегациясын жинаған рәсім | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/70781 сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз. 22.10.2019]&lt;/ref&gt;.

Көптеген конституциялық монархтардан айырмашылығы, Нарухито тіпті атақты атқарушы емес. [[Конституциялық монархия|Конституция императордың]] рөлін үкіметке қатысты тіпті атаулы өкілеттіктерсіз де толығымен салтанатты және өкілді ретінде нақты анықтайды. Оның бірнеше өкілеттіктері - оны орындау үшін қажет салтанатты міндеттер. Тіпті бұл мәселелерде ол [[Жапония Конституциясы|Конституцияның]] талаптары мен Министрлер кабинетінің міндетті кеңестеріне бағынады. Мысалы, ол [[Жапония Премьер-министрі|премьер-министрді]] ресми түрде тағайындайтын кезде, ол тағайындаудан бас тартуға мүмкіндік берместен, Ұлттық диета тағайындаған адамды тағайындауы керек.

== Таққа отыруы ==
[[2019 жыл]]ғы 1 мамырда [[Жапония]]да Нарухито таққа отыруына байланысты жаңа империялық дәуір «Рэйва» басталды. Аудармасы «үйлесімділік» немесе «гүлденген әлем» дегенді білдіреді. Заманның атауы ондаған жылдарға арналған үнді белгілейді.

==Хобби және қызығушылық==
Нарухито [[Суды ұтымды пайдалану|су саясаты]] мен суды үнемдеуге мүдделі. 2003 жылғы наурызда Үшінші [[Дүниежүзілік су форумы]]ның құрметті президенті ретінде ол форумның ашылу салтанатында «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды қосатын су жолдары» сөз сөйледі. 2006 жылдың наурызында Мексикада болған ол төртінші Дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында «[[Эдо (қала)|Эдо]] және су көлігі» тақырыбында баяндама жасады. Ал 2007 жылдың желтоқсанында ол «Адамдар мен су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» Бірінші Азия-Тынық мұхиты су саммитінің ашылу салтанатында естелік сөз сөйледі.

Нарухито [[скрипка]]дан ауысып, [[альт]] ойнайды, өйткені ол өзінің музыкалық және жеке талғамына сай «көшбасшы тым көп, көрнекті» деп ойлады. Бос уақытында ол [[жүгіру]]ді, [[Жаяу туризм|серуендеуді]] және [[альпинизм]]ді ұнатады.

==Марапаттары==
;Жапония марапаттары
{| class=&quot;wikitable wide&quot;
|-
! Ел
! Марапаттау уақыты
! colspan=&quot;2&quot; | Марапат
! Хаттар
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || width=&quot;15%&quot; | Егемен || rowspan=&quot;2&quot; | [[Хризантеманың жоғарғы ордені]] ||
|-
| 23 ақпан 1980 — 1 мамыр 2019 ||Тізбектің кавалері  ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Павловнии гүлдеріне тапсырыс беру]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Шығыстағы күн тәртібі]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Қасиетті қазынаға тапсырыс беру]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Мәдениет ордені]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Бағалы тәждің бұйрығы]] ||
|}

;Шет елдердің марапаттары
{| class=&quot;wikitable wide&quot;
|-
! Ел
! Марапаттау уақыты
! colspan=&quot;2&quot; | Марапат
! Хаттар
|-
| {{BHR}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Әл-халифа тәртібі]] ||
|-
| {{BEL}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Леопольд I ордені]] ||
|-
| {{GRC}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Құтқарушының бұйрығы]] ||
|-
| {{QAT}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Құрмет белгісі ордені (Катар)|Құрмет белгісі ордені]] ||
|-
| {{ITA}} || 9 наурыз 1982 || colspan=&quot;2&quot; | [[Италия Республикасы үшін құрмет белгісі]]||
|-
| {{NED}} || 1991 || colspan=&quot;2&quot; | [[Тәждің ордені (Нидерланды)|Тәждің ордені]] ||
|-
| {{PRT}} || 2 желтоқсан 1993 || colspan=&quot;2&quot; | [[Христа Ордені]] ||GCC
|-
| {{UAE}} || 23 қаңтар 1995 || colspan=&quot;2&quot; | [[Заида Ордені]] ||
|-
| {{GER}} || 7 сәуір 1997 || colspan=&quot;2&quot; | [[Германия Федеративтік Республикасы үшін құрмет белгісі]] ||
|-
| {{AUT}} || 1999 || colspan=&quot;2&quot; | [[«Австрия Республикасындағы қызметі үшін» Құрмет белгісі]] ||
|-
| {{HUN}} || 10 сәуір 2000 || colspan=&quot;2&quot; | [[Құрмет белгісі ордені (Мажарстан)|Құрмет белгісі ордені]] ||
|-
| {{NOR}} || 26 наурыз 2001 || colspan=&quot;2&quot; | [[Әулие Олафтың ордені]] ||
|-
| {{PHI}} || 3 желтоқсан 2002 || colspan=&quot;2&quot; | [[Сикатуна ордені]] ||
|-
| {{DNK}} || 16 қараша 2004 || colspan=&quot;2&quot; | [[Пілдің ордені]] || RE
|-
| {{SWE}} || 26 наурыз 2007 || colspan=&quot;2&quot; | [[Серафимнің ордені]] ||RSerifO
|-
| {{TON}} || 1 тамыз 2008 || colspan=&quot;2&quot; | [[Тәждің ордені (Тонга)|Тәждің ордені]] ||K.G.C.C.C.T.
|-
| {{TON}} || 1 тамыз 2008 || colspan=&quot;2&quot; | [[Король Джордж Тупу V Коронация медалі]] ||
|-
| {{ESP}} || 8 қараша 2008 || colspan=&quot;2&quot; | [[Карлос III ордені]] ||
|-
| {{MYS}} || 2012 || colspan=&quot;2&quot; | [[Патшалықтың қорғаушысы ордені]] ||SMN
|-
| {{NED}} || 30 сәуір 2013 || colspan=&quot;2&quot; | [[Король Виллем-Александр Коронациясы медалі]] ||
|-
| {{TON}} || 4 шілде 2015 || colspan=&quot;2&quot; | [[Король Джордж Тупоу V Коронация медалі]] ||
|-
| {{LUX}} || 27 қараша 2017 || colspan=&quot;2&quot; | [[Нассаудың Алтын Арыстаны ордені]] ||
|}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.kunaicho.go.jp/e-about/activity/activity02.html Their Imperial Highnesses Crown Prince Naruhito and Crown Princess Masako] at the Imperial Household Agency website{{ref-en}}
* [http://www.kunaicho.go.jp/page/kaiken/showEn/9 Press Conference by His Imperial Highness The Crown Prince on the Occasion of His Birthday (2017)]{{ref-en}}

{{start box}}
{{succession box
|before=[[Акихито]]
|title=[[Жапония императоры|Жапония Императоры]]
|after= &lt;small&gt;''лауазымда'' &lt;br&gt;(мұрагер: [[Фумихито]])&lt;/small&gt;
|years=[[2019 жыл|2019]] — қ.у.}}
{{end box}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Токиода туғандар]]
[[Санат:Жапония императорлары]]</text>
      <sha1>8wrgtyhh7u0x8c69a5uwmc5tqsc7i95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660096</id>
      <parentid>3660025</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49212-13</username>
        <id>185568</id>
      </contributor>
      <origin>3660096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108016" sha1="5vuy6ybyskhn9mmcnrzlsyn08pm3tpq" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = монарх
 | Қазақша есімі        = Нарухито
 | Шынайы есімі         = {{lang-jp|徳仁}}
 | Суреті               = Emperor Naruhito at TICAD7 (cropped).jpg
 | Атауы                = Нарухито 8 қыркүйек 2019 жыл
 | Сурет ені            = 200
 | Елтаңба              = Flag of the Japanese Emperor.svg
 | Елтаңба атауы        = Жапон Императорының байрағы
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Жапония]]-ның [[Жапония императорларының тізімі|126-шы]] [[Жапония императоры|Императоры]]
 | Лақап аты            = Нарухито
 | Ту                   = Flag of the Japanese Emperor.svg
 | Ту2                   = Imperial Seal of Japan.svg
 | Реті              = 
 | Басқара бастады      = [[1 мамыр]] [[2019 жыл]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Акихито]]
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = [[22 қазан]] [[2019 жыл]]
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = [[Фумихито]]
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = [[Синдзо Абэ]]&lt;br /&gt;[[Ёсихидэ Суга]]&lt;br /&gt;[[Фумио Кисида]]&lt;br /&gt;[[Сигэру Исиба]]&lt;br /&gt;[[Санаэ Такаити]]
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Синтоизм]]
 | Азаматтығы               = {{JPN}}
 | Туған күні         = 23.02.1960
 | Туған жері         = {{JPN}} [[Токио]] Тогу сарайы
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Жапон императорлық үйі|Ямато]]
 | Туған кездегі есімі      = Нару
 | Әкесі                = [[Акихито]]
 | Анасы                = [[Митико]]
 | Жұбайы               = [[Масако]]
 | Балалары             = [[Айко ханшайым]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               =[[Гакусюин Университеті]]
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = [[File:JPN Daikun'i kikkasho BAR.svg|50px|Хризантеманың жоғарғы ордені]] [[File:St. Olavs Orden stripe.svg|50px|Әулие Олафтың ордені]] [[File:QAT Order of Merit of the State of Qatar ribbon.svg|50px|Құрмет белгісі ордені (Катар)]] [[File:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (civil) 5class BAR.svg|50px|Құрмет белгісі ордені (Мажарстан)]] [[File:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|50px|«Австрия Республикасындағы қызметі үшін» Құрмет белгісі]] [[File:BEL - Order of Leopold - Knight bar.svg|50px|Леопольд I ордені]] [[File:Order of the Elephant Ribbon bar.svg|50px|Пілдің ордені]] [[File:Order of the Redeemer Ribbon bar.svg|50px|Құтқарушы ордені]] [[File:Cavaliere OMRI BAR.svg|50px|Италия Республикасы үшін құрмет белгісі]] [[File:Order of the Crown (Netherlands).svg|50px|Тәждің ордені (Нидерланды)]] [[File:PRT Order of Christ - Knight BAR.svg|50px|Христа Ордені]] [[File:ESP Charles III Order CROSS.svg|50px|Карлос III ордені]] [[File:PHL Order of Sikatuna - Grand Cross BAR.png|50px|Сикатуна ордені]] [[File:Seraphimerorden ribbon.svg|50px|Серафимнің ордені]] [[File:Ribbon bar of the Order of Zayed.svg|50px|Заида Ордені]] [[File:Ord.Lion.Nassau.jpg|50px|Нассаудың Алтын Арыстаны ордені]]
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Naruhito
}}
'''Нарухито''' ([[Жапон тілі|жапон.]] 徳仁 ; 23 ақпан [[1960 жыл]]) — [[Жапония]]ның 126-шы [[император]]ы ([[2019 жыл]]дың 1 мамырынан бастап).

Ол таққа 2019 жылдың 1 мамырында әкесі [[Акихито]]ның биліктен кеткенінен кейін келді. Таққа отыру 2019 жылдың 22 қазанында өтті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін дүниеге келген Жапонияның алғашқы императоры.

Нарухитоның билігінің ұраны — [[Рэйва]] (令和), оның иероглифтері сәттілік, бейбітшілік пен келісім дегенді білдіреді&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/index.php/news/73413/ Жапонияда жаңа императормен Рэйва дәуірі басталады]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Балалық шақ және тәрбие ==
&lt;gallery widths=&quot;250px&quot;&gt;
Naruhito19610204.jpg|Нарухито-ның бала кезі 1961 жылдың ақпанында
Catalpa ovata.jpg|Азуса мөр ретінде пайдаланылды. [[Катальпа]] деп аталатын ағаш түрі, сиыр еті көрсетілген.
Rittaishi of Prince Naruhito.jpg|Ханзада [[Акихито]]ның ескертпелері (содан кейін: 31 жаста) 23 ақпан 1991 ж.
Prince Naruhito wearing Sokutai.jpg|Мұрагер ханзада Нарухито (сол кезде) жолақталған сары шамды киіп, император Акихитоның тәжі рәсімінде, 1990 жылғы 12 қарашада ([[Хэйсэй]] 2)
&lt;/gallery&gt;
Нарухито [[1960 жыл]]ы [[23 ақпан]]да [[Токио]]да күндізгі сағат төрттен кешкі уақытта (JST) дүниеге келді. Мұрагер болып жарияланбас бұрын ол Хиро-но-мия (浩宮) атағын иемденді.

[[1989 жыл]]ы 7 қаңтарда атасы [[Хирохито]]ның қайтыс болуымен ол [[Тақ мұрагері (Жапония)|тақтың мұрагері]] болды. Қайырымдылықпен айналысады.

1982 жылы [[Гакусюин Университеті|Гакусюин университетін]] бітірген. 1983-1986 жылдары [[Англия]]да [[Оксфорд университетінің колледждері|Оксфорд Мертон колледжінде]] оқыды. 1989 жылы Гакусюин университетінің тарих магистрі дәрежесіне ие. Бос уақытында Нарухито виолада ойнайды, [[Альпинизм|жүгіруді]] және [[Жаяу туризм|серуендеуді]] жақсы көреді, сонымен қатар тауға өрмелеумен айналысады. Ол Оксфорд күндері туралы бірнеше мақалалар мен естеліктер жазды: Темза және мен: Оксфордтағы екі жылдық сипаттама.

[[1974 жыл]]ы тамызда, ханзада 14 жаста болғанда&lt;ref&gt;{{harvnb|Hills|2006|p=56}}&lt;/ref&gt;, ол үйге қонаққа [[Аустралия]], [[Мельбурн]]ге жіберілді. Нарухитоның әкесі, сол кезде мұрагер ханзада Акихито бір жыл бұрын сапарында оң тәжірибе жинап, ұлын да баруға шақырды. Ол кәсіпкер Колин Харпердің отбасында қалды -Жалпы сэр [[Джон Керр (генерал-губернатор)|Джон Керр]]

==Білімі==

Нарухито төрт жаста болғанда, ол беделді [[Гакусюин]] мектебіне қабылданды, онда көптеген жапондық элиталық отбасылар мен нарикин (нувориши) балаларын жібереді. Жоғарғы сыныптарда Нарухито географиялық үйірмеге кірді.

Нарухито [[Гакусюин Университеті]]н 1982 жылы наурызда тарих бакалавры дәрежесімен бітірді. [[1983 жыл]]дың шілдесінде ол [[Англия]]дағы [[Мертон-колледж (Оксфорд)|Мертон]] колледжіне, Оксфорд университетіне түсер алдында үш айлық қарқынды [[Ағылшын тілі|ағылшын]] курсына түсіп, онда 1986 жылға дейін оқыды. 18-ші ғасырдан 1989 жылға дейін. Ол кейінірек өзінің кітабында «Темза және мен - Оксфордта екі жыл туралы естелік» деп аталады. Ол шамамен 21 тарихи пабқа, оның ішінде ''Trout Inn-де болды''. Нарухито Жапония қоғамы мен драма қоғамына қосылып, [[Каратэ]] және [[Дзюдо]] клубтарының құрметті президенті болды. Ол колледж аралық теннис ойнады, Merton командасының алтыдан үшеуін таңдап, гольфтан сабақ алды. Мертондағы үш жылында ол сонымен қатар Біріккен Корольдіктің үш құрылтай еліндегі ең биік шыңдарды бағындырды: [[Шотландия]] [[Бен-Невис]], Уэльс Сноуден және [[Англия]]дағы [[Скофелл-Пайк]].

Оксфордта жүргенде, Нарухито сонымен бірге Еуропаның көрікті жерлерін аралап, оның көптеген патшалықтарын, оның ішінде [[британдық корольдік отбасы]]н кездестіре алды. Біріккен Корольдіктің роялдарының салыстырмалы түрдегі әдет-ғұрпы оны таң қалдырды: «[[II Елизавета|Елизавета]] патшайымы, ол таңқаларлық түрде өз шәйін құйып, бутербродтарға қызмет етті». Ол сонымен бірге [[Лихтенштейн]] ханзадасы [[II Ханс-Адам|Ханс-Адам II]]-мен шаңғы теуіп, [[Жерорта теңізі]]ндегі Мальоркада король [[I Хуан Карлос|Хуан Карлос I]]-мен бірге демалып, [[Норвегия]] мұрагер ханзадасы [[V Харальд|Харальд]] және мұрагер ханзада Соня және Нидерланды патшайымы Беатриспен бірге жүзді.

Жапонияға оралғаннан кейін Нарухито [[Гакусюин Университеті]]не тарих ғылымдарының магистрі дәрежесін алу үшін тағы бір рет оқуға түсіп, 1988 ж.

===Зерттеуші ретінде===
* Тарихтың мамандануының себебі (жол тарихы, тарату тарихы): «мен бала кезімде мен анам Мичиконымен (сол кездегі ханшайыммен) сайтты аралап жүргенде тас [[Стела|ескерткіш]] таптым». Кейін «Мен бала кезімнен тасымалдау ортасы болып табылатын« жолға »әрқашан қызығушылық таныттым. Атап айтқанда, менің жолымнан кетпеу тұрғысынан, егер мен Акасака империялық жерін аралап жүрсем де, мен бұрын жолды білмей саяхатқа шығуға мүмкіндік алдым. Мен үшін жол белгісіз әлемді маған қосуда маңызды рөл атқарды. Есімде.&lt;ref&gt;『[[テムズとともに]]』徳仁親王、1993年、学習院総務部広報課、p150。&lt;/ref&gt;
* [[Түркия]]дағы 5-ші Бүкіләлемдік су форумының ашылу салтанатында түрік тілінде соңғы қоңырау соғылды және жиналған жер ду қол шапалақпен толды. Екінші жағынан, баяндамада су проблемалары Яайой кезеңінде «Карако-Каги қирандылары» сақиналық торының және Иеясу Токугаваның су тасқынына қарсы қауіпсіздікті түбегейлі жақсарту үшін жүзеге асырған «Тонегва Тохоку» жағдайын салу арқылы туындады. Тарих тұрғысынан. «Менің мәртебелім қабылдаушы елдің тарихы мен Жапонияның дәстүріне сүйене отырып, су мен адамдар арасындағы қарым-қатынастың нақты мысалын келтіреді. Эйда Ода дейді.&lt;ref&gt;『皇太子殿下〜皇位継承者としてのご覚悟』明成社、p46 - 54&lt;/ref&gt;

=== Шетелде болу — бару===
* 1984 жылы (59-шоу) [[Оксфорд университеті]]нде оқып жүргенде Лондон саммитіне қатысу үшін [[Англия]]ға барған премьер-министр [[Ясухиро Накасонэ]] (сол кезде) патшайым [[II Елизавета|Елизавета II]]-нің күйеуі ханзада Эдинбург былай деді: Мен мүше».&lt;ref&gt;「プリンス浩宮」 薗部英一 日本映像出版 1987年&lt;/ref&gt;
* [[Моңғолия]]ға 2007 жылы барған кезімде (Хэйсэй 19) мен келгенімнен кейінгі күні жапондық ұсталғандарға ескерткішке гүл шоқтарын ұсындым. «[[Сібір]]дегі тұтқындардың 14 мыңы ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] бойынша) Моңғолияға ауыстырылып, 2000-ға жуығы қайтыс болды», — деді ол. Бұл үшін оған алғыс білдірген Жапон Моңғолия қауымдастығы «ол үлкен Хиномарудың туы ханзада пойызымен сәлемдесу үшін желбіреп, оны шығарып салғанын» айтты.&lt;ref&gt;『皇太子殿下〜皇位継承者としてのご覚悟』明成社、p94 - 97&lt;/ref&gt;
* Мен 2017 жылы [[Дания]]ға барған кезде (Хэйсэй 29) мен [[Копенгаген]] азаматтарының автопортреттеріне жауап бердім.&lt;ref&gt;[https://www.sankei.com/life/news/170618/lif1706180012-n1.html 皇太子さま、市民とご交流 ビール勧められ「次の機会に」 デンマークで運河沿いご散策] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210223071824/https://www.sankei.com/life/news/170618/lif1706180012-n1.html |date=2021-02-23 }} 産経新聞2017年6月17日（2018年5月21日閲覧）&lt;/ref&gt;

===Хоббиі мен қызығушылығы===
Нарухито су саясаты мен суды үнемдеуге мүдделі. 2003 жылдың наурызында Үшінші Дүниежүзілік су форумының құрметті президенті ретінде ол форумның ашылу салтанатында «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды байланыстыратын су жолдары» атты баяндамасын жасады. 2006 жылдың наурызында Мексикаға барған ол төртінші дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында «Эдо және су көлігі» атты негізгі баяндаманы жасады. Ал 2007 жылдың желтоқсанында ол Азия мен Тынық мұхиты суының бірінші саммитінің ашылу салтанатында «Адамдар мен су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» атты еске алу сөз сөйледі.

Нарухито скрипкадан ауып, виолонада ойнайды, себебі ол өзінің музыкалық және жеке талғамына сәйкес «тым көшбасшы, тым көрнекті» деп ойлады. Ол бос уақытында жүгіруді, серуендеуді және альпинизмді ұнатады.

==Неке және балалар==
Нарухито 29 жасар [[Масако]] Овадаға екі рет ұсыныс жасады, ол өзінің әкесі [[Хисаси Овады]]ның жетекшілігімен Жапонияның Сыртқы істер министрлігінде дипломат болып жұмыс істеді, ол 2002 жылдан бастап [[БҰҰ-ның халықаралық соты|БҰҰ Халықаралық сотының]] судьясы болды, бұған дейін сыртқы істер вице-министрі және Жапонияның [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-дағы елшісі болды. 1993 жылдың 19 қаңтарында келісім жарияланды.

[[1993 жыл]]ы 9 маусымда Жапонияның мұрагер ханзадасы және Масако Овада Токиодағы Императорлық [[Синтоизм|Синтои]]зм Шіркеуінде 800 шақырылған қонақ пен әлем бойынша 500 миллион адамның алдында бұқаралық ақпарат құралдары арқылы үйленді. Тойға көптеген тәждер мен Еуропа мемлекет басшылары да қатысты. Ерлі-зайыптылар [[Токио]]дағы Тогу сарайын өз үйлеріне айналдырды.

Ерлі-зайыптылардың жалғыз баласы [[Айко ханшайым|Айко]], ханшайым Тоши [[2001 жыл]]ы 1 желтоқсанда дүниеге келді.

==Масако Овадамен үйленудің негізі==
{{main|Тақуа ханзада Нарухито мен Масако Оваданың неке қию рәсімі}}
[[File:Japanese 500-yen commemorative coin 1993 Imperial Wedding.jpg|thumb|200px|Императорлық үйлену тойына арналған 500 иендік монета]]
[[File:Emperor Naruhito and Empress Masako in formal wedding robes.jpg|thumb|300px|Тақуа ханзада Нарухито мен [[Масако]] Оваданың неке қию рәсімі]]
[[1986 жыл]]ы 18 қазанда (Showa 61) үлкен қызы Хигашимия Императорлық сарайында [[Испания Королі]] [[I Хуан Карлос|Хуан Карлос I]]-нің қызы [[Елена, герцогиня де Луго|Елена]] ханшайымға арналған шай рәсіміне Сыртқы істер министрлігі келісім бюросының директоры болған Сатоши Овада қарсы алды. Жақында шетелдік шенеуніктер үшін I типті емтихан тапсырған Масако Овадамен алғашқы кездесуде. 1987 жылы 25 сәуірде (Showa 62) Нарухито Такаенномияның патша сарайы Хисаши Кономия достарының тереңдеуіне мүмкіндік туғызу үшін өзінің ұлы  мен Масако Оваданы шақырды.&lt;ref&gt;[[サンデー毎日]] 1993年1月24日号&lt;/ref&gt;

Осындай жолмен патшайымға үміткерлердің бірі болған Масаконың атасы [[Ютака Эгашира]] банк қызметкері болды, бірақ Nippon Nitrogen Co., Ltd. компаниясының негізгі банкінен, ол ластанудың төрт негізгі ауруы болған Минамата ауруын тудырды. Кепілдік бөлімі ретінде жаңадан құрылған Чиссоға жіберілгеннен кейін, ол президент болып тағайындалғаны, Media Scrum-дің бүлінуі және дипломаттың өзі жұмысына деген құлшынысы себебінен патшайымға үміткер болудан шеттетілді. Алайда, осы уақытта, сондай-ақ Нарухитоның ойында [[Масако]] болды және Токухито мен басқа патшайымдар медиа-парақтардың ұқсас зақымдалуына байланысты бірінен соң бірі бас тартты деген үміттер болды және Токунитоның үмітімен, Талқылау қатар жүрді. Бұл бұрынғы Жоғарғы Соттың судьясы, содан кейін Императорлық үй шаруашылықтары агенттігінің кеңесшісі болған, Шигемицу Данто «Эсаши қайта құру үшін Жапонияның Индустриалды банкінен Киссоға кірді. «Минаматата ауруының өршуіне заңды жауапкершілік жоқ». Асахико Томита мырза, бұрынғы Императорлық Үй Агенттігінің хатшысы кейінірек былай деді: «Сот шешімін ұсыну сияқты жағдайлар бар, бұл оң форма деп айтылады, бастамалар сияқты мәселелер бар, сондықтан біз бүгін [[Сёити Фудзимори]] мырзамен түрлі жағдайлар туралы сөйлестік, Мен осы уақытқа дейін біз оны қадағалай алмаймын деп ойлаймын. Бұл уақыт өткен кезде, қалай болатынын жалпы тарих »&lt;ref&gt;毎日新聞 1993年6月10日&lt;/ref&gt;.

Сонымен қатар, император [[Акихито]] мен патшайым [[Митико]] (сол уақытта) Императорлық үй басқармасына «ханзада таңдаған әңгімені жалғастырғаныңызды қалаймын» деді. Масако Овада Ұлыбританияда шетелден оқудан оралғаннан кейін, сыртқы істер жөніндегі бұрынғы хатшы Кенсуке Янагия Ішкі істер бюросының хатшысы Шойчи Фужиморидің өтініші бойынша және Императорлық Үй Агенттігі мен Овада отбасы арасында делдал болды және 1992 жылғы 16 тамызда (4-ші жыл) Янагия резиденциясы Сол кезде Токужин мен Масако тағы да кездесіп, қарым-қатынастарын қалпына келтірді. Сол жылдың 3 қазанында Токужин Императорлық үй басқармасында Шиннаихама Камоба күнінде үйленді. Овада отбасы бас тартты, бірақ Токужин [[Масако]]ға: «Мажаристтері Император мен Император да:» Біз сіздерді жылы қарсы аламыз «деді. Содан кейін, 12 желтоқсанда Масако Хигашимия императорлық сарайында келісімді қабылдағанын хабарлады. 25 желтоқсанда Хигашимия императорлық сарайында Токужин Масаконы императормен және императормен таныстырып, әңгімелесті.&lt;ref&gt;毎日新聞 1993年1月18日&lt;/ref&gt;

Келесі жылы, [[1993 жыл]]дың 6 қаңтарында (Хейсей 5), сағат 18: 45-те жаңалықтар келісімі алынып тасталды, сондықтан әр теледидар тұрақты бағдарламаны үзіп, [[Масако]]ның ханшайым болуға шешім қабылдағанын хабарлады. Сол жылдың 19 қаңтарында империялық кеңесте (Төрағасы: [[Премьер-Министр]] [[Киити Миядзава]] / Миязаваны жөндейтін кабинет) «Ханзада Нарухито ханзадасы мен Масако Овада арасындағы неке» бірауыздан қабылданды және сол күні екі адам баспасөз конференциясын өткізді. .. Келесі күннен бастап көптеген компаниялар газеттерге мерекелік жарнама жариялап, адамдар мерекелік көңіл-күйге оранды. 12 сәуірдегі салтанатты рәсімнен (тарту) кейін, үйлену рәсімі сол жылы 9 маусымда өтті. Басқа перспективалы үміткер - 1988 жылы күзде Акишиномия Фумихитомен қосарласқан император түлектерінің үлкен қызы және бұрынғы барон Барон Акаши Мотошо (Showa 63). Ол жоғалып кетті. Осыдан кейін ханшайымға ең ықтимал кандидат бұрынғы корольдік отбасының үлкен қызы Куниаки Куниаки (Импресс Казумидің жиені) болды, ол бірнеше байланыс жасап, телефон мен факс алмасты. Үй мен адам келісіп, оқиға шешілуге жақын қалды, бірақ тәж ханзадасының өзі Масако Овада туралы ойларын тастай алмады және бұл үлкен жетістік болды.&lt;ref&gt;『[[FLASH (写真週刊誌)|FLASH]]』1993年1月26日&lt;/ref&gt;

===Мұрагерлікке байланысты келіспеушіліктер===
Айконың дүниеге келуі әйелдердің тағына мұрагерлік ету мүмкіндігі туралы мәселені көтеру қажеттілігін туғызды. Үкімет тағайындаған сарапшылар тобы 2005 жылғы 25 қазанда Кризантема тағының мұрагері туралы Императорлық заңға тек ер адамдар ғана өзгертіліп, әйелдердің мұрагерлік құқығына ие болуға кеңес берді. [[Салик ақиқаты|Тұздық жүйенің]] (агнатикалық немесе патриинеальды примогентация, мұрагерлік тек ерлер қатарында жүреді) когнитивтік примогенетура (Кастилия немесе Австриялық жүйелер, белгілі бір жағдайларда әйелдер таққа ие бола алатын кезде) немесе абсолютті [[Примогенитура]] (Швед жүйесімен) қағидатынан ауысу ұсынылды. ерлер мен әйелдердің мұрагерлік құқығы толық тең, ал мұрагер қарапайым премогенез арқылы анықталады).

[[20 қаңтар]]да 2006 жылы [[Жапония Премьер-министрі|премьер-министр]] [[Джуничиро Коидзуми]] жыл сайынғы негізгі баяндамасының бір бөлігін осы мәселеге арнады және болашақта әйелдерге империялық таққа ие болуға рұқсат беретін заң жобасын [[Жапония Парламенті|парламентке]] жіберуге уәде берді. Коидзуми заң жобасын жасау уақыты мен егжей-тегжейін ашпады, бірақ әзірлеу 2005 жылы үкіметтік топтың қорытындысына сәйкес жүзеге асырылады деп атап өтті.

Егер заң қабылданса, Айко алғашқы жапон тәжі ханшайымына айналуы мүмкін. Алайда, 2006 жылы князь Нарухитоның інісі князь [[Фумихито)|Акисино]] (Фумихито) үшінші рет әке атанды. Айко ханшайымнан гөрі [[Хисахито|туылған баланың]] жапон тағына көтерілу мүмкіндігі жақсы.

2007 жылдың қаңтарында премьер-министр [[Синдзо Абэ]] «Үй шаруашылығы туралы» заңға өзгерістер енгізу туралы ұсынысты қабылдамайтынын мәлімдеді.

===Масакомен жағдайды талқылау===
[[File:Naruhito-2008-1.jpg|thumb|200px|Нарухито, [[Бразилия]], 18 маусым 2008 ж]]
[[2008 жыл]]дың 11 шілдесінде ханзада Нарухито «бейімделудің бұзылуы» деп диагноз қойылған және көпшілік алдында сирек кездесетін, [[Негізгі депрессиялық бұзылыс|депрессияның ауыр түрімен]] ауыратын, өзінің ауыр әйелі Ханшайым Масаконың ауыр жағдайын түсінуге және жанашыр болуға шақырды. Ханзада онсыз Испанияға 8 күндік сапармен болды:

{{дәйексөз|Сізден Масако қазір айналасындағылардың көмегімен сауығып, жомарт шыдамдылық таныту үшін барлығын жасайтындығын түсінулеріңізді сұраймын.|date=2008-27-02}}

Ерлі-зайыптылар үйлену тойының 15 жылдығын 2008 жылы 9 маусымда атап өтті. Ежелгі дәстүрлерге және 1947 жылғы Императорлық Отбасы туралы заңға сәйкес ер мұрагерін тууға қысым жасалды және ханшайымның ауруын жеңуге көмектесу үшін ескерілді.

==Жеке мүдделер==
Нарухито Жердің су ресурстары мен оларды сақтау проблемаларына қызығушылық танытады. Осы мәселелерге қатысты, 2003 жылғы наурызда, 3-ші Бүкіләлемдік су форумының құрметті президенті ретінде ол «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды қосатын су жолдары» атты ашылу рәсімінде сөз сөйледі. Нарухито 2006 жылғы наурызда [[Мексика]]ға сапары кезінде 4-ші Дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында негізгі сөз сөйледі: «Эдо және су көлігі». Сонымен қатар, 2007 жылдың желтоқсанында ол 1-ші Азия-Тынық мұхиты су саммитінің ашылу салтанатында «Адамдар және су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» атты естелік дәріс оқыды.

==Қоғамдастық міндеттері==
[[File:Crown Prince Naruhito and Crown Princess Masako 20160801 2.jpg|thumb|250px|Тақ мұрагері Нарухитоның сөзі
Токио ғылыми мұражайында «Су шағылыстыру конвенциясының» алдында 2016 ж.]]
[[File:Japan Koutaisi(son) Flag.svg|thumb|Жапонияның мұрагер ханзадасының байрағы]]
[[File:Emperor Naruhito1.jpg|thumb|Нарухито топта отырады және коронация залы рәсімімен бетпе-бет келеді. Сары және сары түсті бояғыш шүберекке киіп, тұрақты тәжді киіңіз 22 қазан 2019 жыл]]
Нарухито - ХХІ ғасырдың Дүниежүзілік су комиссиясының құрметті мүшесі және [[Дүниежүзілік банк]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және Швецияның Даму агенттігі құрған ғаламдық су қоғамдастығының қамқоршысы.{{Citation needed|date=April 2019}}

Ол [[1998 жыл]]ға дейін [[1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Жапония Олимпиадалық комитетінің қамқоршысы]] болды, содан кейін ол [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада Комитетінің]] мүшесі болды. Тәжінің атынан ол Жапонияда да, одан тыс жерлерде де түрлі өкілдік міндеттерді орындайды. Нарухито сонымен бірге Бой скауттар қозғалысының Дүниежүзілік ұйымының жақтаушысы болып табылады және 2006 жылы Жапондық балалар скауттары қауымдастығымен ұйымдастырылған жапон ұлттық фестивалі болып табылатын 14-ші Жапон бой скаут раллиіне (Ниппон Джамборье) қатысты. Нарухито сонымен қатар 1994 жылдан бастап Жапон Қызыл Крест қоғамының құрметті вице-президенті.

[[2013 жыл]]ғы 30 сәуірде Нарухито мен Масако [[Виллем-Александр]] патшаның ұлықтау рәсіміне қатысты.

2015 жылдың 4 шілдесінде Нарухито мен Масако Тонга мемлекетінің королі [[VI Тупоу|Тупоу VI]]-нің тәжіне қатысты.

Сол 14 қарашада 15 қарашада Император сарайының өмірлік дәстүрі - [[Дайдзёсай]]дың орталық рәсімі - «Дайжокюноги» өтті.

Сол жылдың [[4 желтоқсан]]ында император мен императрица Миянака Санден Император сарайының сахнасында [[Таққа мұрагерлік|тақтың мұрагер]] болуына және бір кездері маңызды болып табылатын «Отсу фестиваліне» байланысты «жедел алғыс» бірқатар ұлттық актілерді аяқтады. Біз Окамиға ризашылықпен [[Аматэрасу|Кагураны]] ойнау үшін -[[Жапон императорларының Регалиясы]]ға бардық. Ол сол жылдың мамыр айынан бері жалғасып жатқан коронацияға байланысты рәсімдердің жабылуында өтті, патша отбасы, оның ішінде [[Фумихито]] Акисино және ханзада [[Кико (ханшайым)|Кико]] ханшайымы да қатысты. Мерекелік рәсімде, Кагураның өнерінен бұрын, император Хуангжин-өлім киген, шамамен 16:30 шамасында ақылды жерде қылыш пен 璽 (Магаматама) қасиетті құралдың үш түрін құрбандыққа шалатын самурай қызметшісі бар. Мен дәлізден өтіп, табындым. Содан кейін Он екі [[Дзюни-хитоэ|бөліктің костюмін]] киген императрица да тағзым етті. Қатысқан патша отбасы да дана адамның алдында ғибадат етті. Бұған дейін император мен императрион Миянакадағы үш храмға сол күні таңертең коронация мен «халық рәсімі» құрметіне фестивальдің аяқталатынын жариялау құрметіне тағзым еткен. Сол жылдың 1 мамырында «Кенрокудың мұрагерлік рәсімі» басталған коронацияға байланысты рәсімдер аяқталды, онда император таққа мұрагерліктің дәлелі ретінде үш қасиетті қазынаның бір бөлігін иемденді.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Emperor Naruhito and Empress Masako.jpg|Император Нарухито мен Император Масако (коронациядан бұрын патша ханзадалық дәуірінде 2018 жылы түсірілген)
Toyota_Century_Royal_2.jpg|Император мен Император Акасака Императорлық Сарайы мен Император сарайы арасында [[Көлік|автокөлік]]пен тәждік күні 2019 жылдың 1 мамырында жүреді
Emperor Naruhito 20190504b.jpg|Императордың жаңа тәжін, император [[сарай]]ын және [[Човаденнің қабылдау залы]] сарайын атап өтуге жалпы келуші (4 мамыр 2019 ж.)
President Trump and First Lady Melania Trump Attend a State Banquet at the Imperial Palace (47958911508).jpg|[[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] және оның әйелі [[Меланья Трамп]] Император сарайындағы кешкі асқа шақырылды (27 мамыр 2019 жыл)
Ceremony of the Enthronement of His Majesty the Emperor at the Seiden7.jpg|Сөздерді шығаратын император Нарухито
Ceremony of the Enthronement of His Majesty the Emperor at the Seiden8.jpg|Премьер-министр [[Синдзо Абэ]] үш рет ән айтты
Court Banquets after the Ceremony of the Enthronement2019(1).png|Мерекелік рәсім (31 қазан 2019 жыл)
Court Banquets after the Ceremony of the Enthronement2019(5).png|Нарухито [[Бруней]]дегі [[Бруней королі]] [[Хассанал Болкиах]] мен бірге дастарқан басында дастархан жайып жатыр
Imperial Procession by motorcar after the Ceremony of the Enthronement2019(4).png|Мерекелік рәсім (10 қараша, 2019)
Imperial Procession by motorcar after the Ceremony of the Enthronement2019(3).png|Мерекелік салтанатқа көрермендер жиналды
Crown Prince Naruhito and Prince William 20150227.jpg|Тақ мұрагері Нарухито және ханзада [[Уильям, Уэльс ханзадасы|Уильям]] 2015 жыл
&lt;/gallery&gt;

Короннан кейінгі бір жыл ішінде ол қоғамдық істерді ата-анасының әйелі мен әйелінен алды және Юкиюкиді (рәсімдерді және т.б. қоса) Жапонияның әртүрлі жерлеріне императрицамен өткізді. 2019 жылы (Рэйва 1), «70-жылдық ағаш отырғызу ұлттық фестивалі» (2 маусым: Айман префектурасы, Орман саябағы), «Халықаралық геосфера және қашықтықтан зондтау бойынша халықаралық симпозиумның ашылу рәсімі 2019» (29 шілде: Pacifico Yokohama) ), «Ұлттық соғысты еске алу рәсімі» (15 тамыз: Ниппон Будокан), «39-ші теңізге бай ұлттық турнир» (8 қыркүйек: Акита префектурасы Будокан), «34-ші ұлттық мәдени фестиваль «Мүгедектерге арналған 19-шы ұлттық өнер және мәдени фестиваль» (16 қыркүйек: Токи Мессе), «74-ші ұлттық атлетикалық кездесу» (28 қыркүйек: [[Касамацу стадион|Касамацу атлетикалық]] паркі атлетикалық алаңы), «Никкейдің 60-шы шет елдік турнирі» Еске алу күні (1 қазан: Конституция мемориалды залы), «Оңалтуды қорғаудың 70-жылдық мерейтойлық ұлттық конвенциясы» (7 қазан: [[Токио халықаралық форумы]]), 2020 (Рейваның 2-ші жылы) Оңалту орталығы мен Ұлттық кәсіптік оңалту орталығының 40 жылдық мерейтойына қатысу рәсімі (22 қаңтар: Мүгедектерді ұлттық оңалту орталығы) «Тек ағылшын тілінде)&lt;ref name=&quot;okotoba_r02&quot;&gt;{{cite web|author=|date=2020-01-22|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/61|title=主な式典におけるおことば（令和2年）：天皇陛下のおことば – 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|accessdate=2020-05-04}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылғы 26 желтоқсанда (Рэйва) мен Мияги мен Фукусима префектураларына сол жылдың қазан айында болған № [[Хагибис (тайфун)|19 тайфун]] сияқты қиын аудандарды аралау үшін мен императрицамен бірге бір күндік сапарымда болдым. Жергілікті жүктемені ескере отырып, өзін-өзі қорғау күштерінің тікұшағы екі префектураның арасында жылжу үшін қолданылады. Бұл сол жылдың мамыр айында Нарухито таққа отырғаннан кейін, император мен императордың апатқа ұшыраған аймақтарға баруының алғашқы мүмкіндігі болды. Сол күні Император мен оның әйелі Сендай әуежайына арнайы ұшақпен келіп, тікұшаққа отырды және 10 адам қаза тапқан Миаги префектурасы, Игу-мыль, Марумори-Чоға көшті. Біз Абукума өзенінің саласы су басқан және шөгінді ағаш пен шөгінді қалған жерге бардық. Уақытша тұрғын үйдің мәжіліс залында біз зардап шеккендерге қоңырау шалып, апат салдарын жоюға қатысы бар адамдарды сұрадық. [[Фукусима (префектура)|Фукусима]] префектурасының [[Мотомия]] қаласында құлаған Адатара өзенінің жағалауының қалпына келу жағдайын бақылап, біз №19 тайфуннан кейін баспана ретінде пайдаланылған емдеу-сауықтыру нысандарын араладық, Мен алаңдаушылық білдіретін сөздер айттым.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/191226/lif1912260020-n1.html|title=両陛下、宮城・福島の台風被災地お見舞い|publisher=[[産経ニュース]]|date=2019-12-26|accessdate=2020-04-27}}&lt;/ref&gt;

2020 жылдың 1 қаңтарында (Рейваның 2-ші жылы) біз коронациядан кейінгі бірінші Жаңа жылды тойлаймыз және біз Жаңа жылдық салтанатты рәсім болып табылатын төрт күндік ғибадат пен жыл соңындағы мерекеге қатысамыз. Осыдан кейін ол [[Масако]] Импрессімен бірге Жаңа жылды қарсы алу рәсіміне барды&lt;ref name=&quot;schedule2020JANMAR&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/gonittei/show/2?quarter=202001|title=天皇皇后両陛下のご日程：令和2年（1月～3月）- 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-03-31|accessdate=2020-04-06}}&lt;/ref&gt;. 2 қаңтарда біз ата-анамыздың императорларымен және императорларымен жалпы Жаңа жылдық қонаққа барамыз, олар елден шыққаннан кейін алғаш рет көпшілік алдында шығады. 3 қаңтарда түпнұсқа фестивальдің салтанатты рәсімі өтеді. 14 қаңтарда дәріс басында және 16 қаңтарда ән басында басқа [[Корольдік отбасы|патша отбасыларымен]] бірге.

Сол жылдың 25 қаңтарында ол [[Рёгоку Кокугикан]]ға ([[Сумида]] Вард, Токио) императрица Масако және үлкен қызы Айко екеуімен бірге барып, алғашқы сумо оқиғасының 14-ші күні күш-жігерін бақылап көрді. 2017 жылдың мамыр айынан бастап Токужин мен Масако сумен күрес матчының куәсі болды, ол Императордың тәжінен кейінгі алғашқы Тенрё Сумо болады. Айконың ата-анасы 2007 жылдың қыркүйегінен бері қарап келеді (Хэйсэй 19)&lt;ref name=&quot;両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200125/lif2001250040-n1.html|title=両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-01-25|accessdate=2020-04-27}}&lt;/ref&gt;.

Сол жылы 10 ақпанда Санкомару Шозокан қаласында [[Масако]] императриалымен «[[Императорлық коллекциялар мұражайы (Токио)|Рэйва дәуіріне қош келдіңіздер]]» атты арнайы көрме өтті.&lt;ref name=&quot;両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲&quot;/&gt;

Сол жылдың 23 ақпанында коронациядан кейін бірінші [[императордың туған күні]]не 60 жасқа толады (60 жас). Сол күні Император сарайында императордың туған күніне арналған жалпы сапар жаңа [[COVID-19 пандемиясы|коронавирустық инфекцияның]] таралуына байланысты тоқтатылады. Осыдан екі күн бұрын, 21 ақпанда, біз Акасака император сарайында баспасөз мәслихатын өткіздік.&lt;ref name=&quot;birthday_interview2020&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/kaiken/show/30|title=天皇陛下お誕生日に際し（令和2年） 天皇陛下の記者会見（会見年月日：令和2年2月21日、会見場所：赤坂御所） - 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-02-21|accessdate=2020-04-06}}&lt;/ref&gt;

Сол жылдың 6 сәуірінде «Императорлық үй шаруашылығы» агенттігі императордың [[Әл-ауқаттылық|тәжімен байланысты]] әлеуметтік қамсыздандыру бизнесіне, «Балалардың болашақты қолдау қоры» мен NPO корпорациясына (белгілі бір коммерциялық емес ұйым) қайырымдылық көмек көрсетуге шешім қабылдады (Белсенді корпорация) «[[Абсолютті кедейшілік|Жалпыұлттық апаттарға арналған еріктілерді қолдау тобының желісі]]» әрқайсысы 50 миллион иен болатынын мәлімдеді. Садақа Императордың жеке «ақшалай қаражаты» есебінен жасалады және балалар арасындағы [[Жапониядағы кедейлік|кедейлікпен]] байланысты жобаларға және құрбан болушыларға қолдау көрсету жобаларына жұмсалады деп айтылады. Сол күні империалистік үй басқармасы бас менеджерінің орынбасары Кенджи Икеда: «Мажеститтер Император мен Императорлар халықтың кедейлік мәселесі туралы түсінігін және Гейсей дәуірінде болған апаттар салдарынан рөлі артып келе жатқан еріктілердің құрбандарға қолдауын түсінуді тереңдетеді. Мен бұған сенемін ». Жапония Конституциясының 8-бабында егер империялық отбасы қайырымдылық жасаса, Диета дауыс беруі керек, ал қайырымдылық мөлшері жылына 18 миллион иеннен асады. Сол жылы наурызда [[Жапония кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасының]] (Ассамблеяның өзгеруі) 201-ші сессиясында император 30 сәуірге дейін әлеуметтік қамсыздандыру қызметтеріне 100 миллион иенге дейін көмек беруге рұқсат беретін қарар қабылдады. Әкесі Акихитоның көтерілу кезінде, екі топқа, балаларды қорғау және мүгедектерді қолдау үшін жалпы сомасы 100 миллион иен 50 миллион иен сыйға тартылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/show/49|title=天皇陛下御即位に際しての賜金について（令和2年4月28日） - 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-04-28|accessdate=2020-05-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200406/lif2004060052-n1.html|title=陛下ご即位に伴う1億円、寄付先が決定|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-04-06|accessdate=2020-04-28}}&lt;/ref&gt;

10 сәуірде Императорлар мен олардың әйелі Акасака Императорлық Сарайында резиденцияға коронавирустық жұқпалы аурулардың жаңа түрлеріне қарсы күрес шаралары жөніндегі үкімет сарапшыларының отырысына Төрағаның орынбасары [[Шигеру Оми]]ді шақырды және ол өзінің дәрісі ретінде Жапония мен шетелдердегі [[Денсаулық сақтау|инфекциялық жағдай]] туралы бір жарым сағатқа жуық түсіндірді. Алынған (барлық [[Респиратор|үш маска]]). Бастапқыда 6 сәуірге жоспарланған, ол [[төтенше жағдай]] туралы декларация шығарылған кезде кейінге қалдырылды. Басында Император медициналық қызметкерлерге алғысын білдіріп: «Біз барлығымыз бірге осы жұқпалы ауруды бақылау және қазіргі қиын жағдайдан шығу үшін бірге жұмыс істейміз. Мен шын жүректен үміттенемін ». Жазбаларды жазып жатқанда, Император мен ханым «Медициналық көмектің құлдырауын қалай болдырмауға болады?» Сияқты белсенді сұрақтар қойды.&lt;ref&gt;[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2020/01/28/138524/ Жапония тұрғыны қытай туристерінен коронавирус жұқтырған ktk.kz сайтының материалдарын пайдалану Материалды мәтіннің бірінші немесе екінші сөйлемінде негізгі мәтін ретінде бір шрифтпен орналастырылуы тиіс материалға тікелей гиперсілтеме болған кезде рұқсат етіледі.28.01.2020]&lt;/ref&gt;

Жаңа коронавирустың ([[Жапониядағы 2020 жылғы коронавирус пандемиясы|COVID-19]]) инфекциясының таралуына қатысты Император мен ханым сол жылдың наурыз айында Гакушуин әйелдер орта мектебінің үлкен қызы Айко Наиконы бітірген кезде шыққан құжатта айтты. Мен жасап жатқан түрлі қиындықтар мен қиыншылықтарға қатты алаңдаймын».&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200410/lif2004100126-n1.html|title=両陛下、感染拡大ご憂慮　専門家から進講|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-04-10|accessdate=2020-04-28}}&lt;/ref&gt;

14 сәуірде түстен кейін император сарайға маска киіп кірді және жабысқақ күріш пен [[жабысқақ күріш]]тің екі түрінен [[күріш]] егетін күріш егуді бастады. Император [[Хирохито]] Император сарайында фермерлерге қиындықты сезіну үшін күріш өсіруді бастады. Императорға балама болып табылатын 2019 жылдың сәуірінде (Хейсей 31) әкесі Император (сол кездегі император) тұқым отырғызды, ал император күріш егіп, оны жинады. Бұл күріш Император сарайында және басқа жерлерде пайдалану үшін қарастырылып жатыр, император күріш егіп, оны жинағаннан кейін.

* 1960 жылы 23 ақпанда сағат 16: 15-те (Showa 35) Токио, [[Тиёда]]-ку, Чиодадағы [[Токио Император сарайы|Императорлық үй]] шаруашылығы агенттігінің ауруханасында дүниеге келді. Әкесі тақ мұрагері Акихито мен анасы Мичико (сол кездегі екеуі) арасындағы екі ұл мен бір әйелдің бірінші императордың баласы (бірінші бала).
* 1964 (39-шоу)
* [[Гакусюин балабақшасы]]на 13 сәуірде кірді.
* 29 қазан, Хакама рәсімі.
* Гакусюин бастауыш мектебіне 1966 жылы 8 сәуірде қабылданды.
* Гакусюин орта мектебіне 1972 жылы 8 сәуірде қабылданды.
* Гакусюин орта мектебіне 1975 жылы 7 сәуірде қабылданды.
* 1980 (Showa 55)
* 23 ақпан (ересек адам: 20 жаста), Қару рәсімі (Император сарайы, көктем мен күзде)
* 30 қарашада ол Хризантема гүлі орденінің Ұлы орденін алды.
* Гакусюин университетінің хат факультеті, тарих факультетін 1982 жылы 8 сәуірде бітірді (Showa 57).
* 1983 жылдың 15 қазанында (Showa 58) Мертон колледжіне оқуға түсті, Оксфорд университеті, Англия.
* 1988 жылы (1988) Гакушуин университетінің гуманитарлық ғылымдар мектебінің магистратурасын аяқтады (өнер магистрі).
* 1989 жылы 7 қаңтарда (Showa 64), 28 жасында Шоу императоры Киого, оның әкесі Акихито (сол кезде) Жапонияның Конституциясы мен Императорлық үй кодексіне негізделген 125-ші император ретінде бекітілді және тақ мұрагері. (Таққа мұрагерлік құқығының 1-ші орны, заңды мұрагерлер).
* 1991 жылы 23 ақпанда (31 жаста), 31 жасында ханзада Тайишидің салтанат рәсімінде (Тадаши, Мацума сарайы). Оған құмыраны кесетін қылыш беріледі (Омотесоба сарайы, Финикс).
* 1993 ж. (Хейсей 5)
* 19 қаңтарда (32 жаста) сол кездегі [[Жапония Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]] Солтүстік Америка бюросының 2 Солтүстік Америка бөлімінің қызметкері болған Масако Овада ханшайымға бейресми түрде ұсынылды.
* 12 сәуір, Хананоги (Овада үйі, Минами, Токио)
* 9 маусым, үйлену рәсімі (Миянака Санден, Кеншо)
* 2001 жылғы 1 желтоқсанда (41 жаста) 1-ші императордың қызы / үлкен қызы Айко Кеймия дүниеге келді.
* 2019 (Рэйваның бірінші жылы)
* 1 мамырда (59 жаста) [[Жапония Конституциясы|Жапон конституциясы]] мен Императорды ұрлауға қатысты «Үй шаруасындағы империялық заңның» ерекше заңы негізінде (59 жас), 126-шы императорға дейін көтерілді (Акихитодан Наухитоға дейін Таққа отырды). Сол күні Жапония үкіметі Нарухитоға Ұлы хризантема, ожерель, [[Павловнии Гүлдер ордені|үлкен вольф гүлі]] мен [[мәдениет ордені]]н берді 6 ескерту. Кенрокудың мұрагерлік рәсімі және тәжден кейін Асами рәсімі.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=令和元年5月1日（水）午前 {{!}} 令和元年 {{!}} 官房長官記者会見|url=https://www.kantei.go.jp/jp/tyoukanpress/201905/01_a.html|website=首相官邸ホームページ|accessdate=2019-06-07|language=ja|publisher=[[内閣官房]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190607073452/http://www.kantei.go.jp/jp/tyoukanpress/201905/01_a.html|archivedate=2019-6-7}}&lt;/ref&gt;
* Сол жылы 22 қазанда (59 жаста) коронация залының салтанатты рәсімі өтті.
* Сол жылдың 9 қарашасында (59 жаста) «Мәртебелі император таққа арналған ұлттық фестиваль».
* Сол жылы 10 қарашада (59 жаста) мерекелік салтанат өтті.
* Сол жылы 14 және 15 қараша (59 жаста), Дайишо фестивалі (Дайишогу рәсімі)

===Вьетнамға алғашқы сапары===
9 ақпанда дүйсенбіде мұрагер ханзада Нарухито [[Вьетнам]]ға сапармен Жапониядан кетті. Бұл [[Хризантема тағысы|Хризантема тағының]] мұрагері [[Коммунизм|коммунистік]] елге алғашқы сапары. Бір аптаға созылған сапар барысында ол [[Ханой]]да [[Вьетнам президенті|президент]] [[Нгуен Минь Чьет]]пен кездесті және Вьетнамның орталық аймағындағы ежелгі [[Хюэ]] қаласына, сондай-ақ оңтүстігінде [[Хошимин]] қаласына барды. Сапар екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастардың 35 жылдығын атап өтті. Жапония - Вьетнамның ең ірі шетелдік импорттаушысы.

==Ескеррту==
* «Әдемі заттарды көргенде бағалай алатын адамдар»
* «Бұдан былай сіз қандай да бір шет тілінде сөйлей білуіңіз керек».
* «Егер сіз [[Нью-Йорк]]тегі [[Tiffany &amp; Co.|Тиффаниға]] барып, мынаны немесе біреуін сатып алсаңыз, бұл мәселе».
* «Кез-келген адаммен оңай сөйлесе алатын адам. Табиғи жағдайда адамдармен кездескенде де сөйлесе алатындай жағдай жасай алатын әйел. Сөйлескенде қарапайым, бірақ қажет кезде өз пікірін айта алатын әйел».
* Жоғарыда айтылғандай, 1985 жылы (Showa 60) шетелде оқудан оралғаннан кейінгі баспасөз конференциясында Англияға «Сіз ханшайым ретінде қандай адамды қалайсыз?» Деген сұраққа жауап берді.&lt;ref&gt;3 ұпайдан жоғары «Ханзада Комия» Eiichi Sonobe Japan Video Publishing&lt;/ref&gt;
* «Адамдардың сезімдерін, уайымдары мен азаптарын түсінетін біреудің болғаны жақсы».
* Жоғарыда айтылғандай, 1986 жылы (Showa 61) туған күніме арналған баспасөз конференциясында менен ханшайымның идеалды бейнесі туралы сұрадым.
* «Ортағасырлықтарға қол жетімді»
* Мен 1983 жылы шетелде оқыған [[Оксфорд университеті]]нің Мертон колледжі туралы 1264 (1983).
* «Мен өзімнің пікірімді нақты білдіргеніме және киімнің қарапайым екендігіне (жапон әйелдеріне қарағанда) әсерлендім».
* Шетелде оқығаннан кейін алты ай өткен соң, [[1983 жыл]]дың желтоқсанында өткен баспасөз конференциясында Ұлыбританиядағы студент қыздар туралы.
* «Мен жатақхананың барлық бөлмелерін ескерткіш ретінде алғым келеді».
* 1985 жылы қазан айында Оксфорд университетінде шетелде оқығаннан кейінгі әсер.
* «Мен сізді шын жүректен құттықтағым келеді. Норико Кавашима бізде көптен бері болып келеді және оған өзінен кіші қарындасындай қарады ... Менің ойымша, оның ағасы мен Норико өте жарасымды болды».
* «Кейде маған Кавашима отбасыларынан көптеген сұрақтар келіп түсті, ал олар үшін тұрақсыз болғаны жақсы болмады. Мен оларға үйленуге кеңес бердім. Мен оны өз қарқыныммен жасаймын. Менің барғым келеді. »
* Жоғарыда айтылғандай, 1989 жылғы 21 қыркүйектегі баспасөз конференциясында (1989), король Бунжинді тарту туралы сұраққа жауап ретінде.
«Мен князьді жариялау рәсіміне шын жүректен ынтамын және ханзада ретіндегі міндеттерімнің маңыздылығын ескере отырып, өз міндеттерімді орындау үшін барымды саламын».
* 1991 жылы 23 ақпанда, Тацуатиконың ілтипатымен.
* «Императорлық отбасында болуға байланысты әр түрлі мазасыздықтар мен уайымдар болуы мүмкін, бірақ мен Масако-санды қорғауға бар күшімді саламын».
* 1992 жылдың қараша айының екінші жартысында ханшайым Масако өзінің үйленуі үшін баспасөз конференциясында сол кезде кездесіп жүрген Масако Овадаға (сол кезде) өзінің сөзін жариялады.&lt;ref&gt;Иомиури Шимбун 1993 жылғы 20 қаңтар&lt;/ref&gt;
«Сонымен қатар Масаконың дипломат ретіндегі мансабын және жеке басынан бас тартуға көшудің болғаны рас».&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kunaicho.go.jp/okotoba/02/gaikoku/gaikoku-h16az-europe.html|title=皇太子殿下の記者会見 デンマーク・ポルトガル・スペインご訪問に際し（平成16年）|author=宮内庁|accessdate=2009-11-14}}&lt;/ref&gt;
* 2004 жылы (2004), Еуропаға бармас бұрын өткен баспасөз конференциясында. Жеке тұлғаны жоққа шығару ескертулері деп аталады.
«Мен Императорлық кодекс бойынша сарапшылар кеңесінің қорытынды есеп бергенін және оның мазмұнын білемін. Ата-ана ретінде мен көп ойлануым мүмкін, бірақ одан әрі мәлімдеме жасаудан аулақ болғым келеді».
* 2006 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол Императорлық кодексті қайта қарау мәселесі туралы сұраққа жауап берді.
* «Мен өткен жылдың қыркүйегінде Юхито патшаның дүниеге келгеніне қуаныштымын. Мен кейде Император сарайында, Акишиномия резиденциясында кездесемін, және тағы да менің ағам мен оның әйелі осы Акасака алаңына серуенге шыққан кезде. Оның сау болып өсіп келе жатқанына қуаныштымын ».
* 2007 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз мәслихатында ол Юхито патшаның дүниеге келуіне байланысты сұрақ қойды.
* «Мен олардың осы уақытқа дейінгі ілгерілеуін әрдайым қатты құрметтедім және олардың Мәртебелілерінің әр ісінен көп нәрсе білдім».
* 2009 жылы 20 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол 125-ші император Акихито мен оның императрицасы Мичиконың тарихы туралы сұрақ қойды.
* «Император Ханазононың« оқуы »- бұл тек стипендия болу үшін ғана емес, сонымен қатар адам ретінде үйрену керек адамгершілік пен сыпайылықты қолдану үшін қолданылатын сөз. Мен қайтадан оқытудың маңыздылығын түсінемін ».
* 2010 жылы ақпанда ол өзінің туған күніндегі баспасөз конференциясында «Тайкошоны» еске түсірді .
* «Өскелең ұрпақтың ел ішінде де, оның сыртында да белсенді рөл ойнауы және барлық адамдар, оның ішінде әйелдер, қарттар мен мүгедектер қоғамға белсенді қатыса алатын жарқын қоғам құруы үшін (... ) Мен биыл көптеген адамдармен, олардың ішінде жастармен және еріктілермен, елдің ішінде де, сыртында да кездескім келеді ».
* 2013 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол өткен жылдың маусым айында өткен 20 жылда алғаш рет өткізілген «БҰҰ-ның тұрақты даму конференциясын» еске алды.
* «Бұрынғы императорлар басып өткен жол туралы, сондай-ақ Жапон конституциясының император Жапония мен ұлттық бірліктің белгісі екендігі туралы ережелері туралы ойлану керек, ал халықпен, халқымен қиын болған кезде Менің ойымша, халықтың бақытын тілей отырып, символ қандай болуы керек екендігінің идеалды жолын іздеуді жалғастыру маңызды. Біз бұған жауап ретінде қоғамның қоғамдық істерге деген сұранысына жауап беру маңызды деп санаймыз.Мен де әрдайым 
* әлемдегі басқаларға деген жанашырлықты үйренуді және бағалауды ұмытпаймын. Мен осы мақсатта не істей алатынымды есте ұстағым келеді ».
* Сол баспасөз мәслихатында ол болашақта император болу тұрғысынан қоғамдық істер туралы не ойлайды деген сұраққа жауап берді.
* «Менің ойымша, мен үшін және Акишиномияның мәртебелі мырзаның ара-тұра пікірін сұрауы немесе әр түрлі пікір алмасуы өте маңызды. Мен өзім өте мағыналы уақыт өткізіп жатырмын.Сіздің сұрағыңыздың символдық императоры туралы не айтып тұрғаныңызды айта алмаймын, бірақ сіз не айтып отырғаныңызды айта алмайсыз. Мен әртүрлі ойлар мен тәжірибелер туралы сөйлесетін боламын, сондықтан мен оған әр түрлі сілтеме жасай алғаныма өте ризамын ».
* Сол баспасөз конференциясында 125-ші император Акихито, ханзада Токухито және Акишиномия Фумихитоның Император сарайында болған келіссөздері туралы сұраққа жауап ретінде
* «Мәртебелі Императордың 2016 жылғы 8 тамызда айтқан сөздерінен бастап, мен көтеретін ауыр жауапкершіліктерді қайта қараудың мүмкіндіктері көп болды, бірақ әр уақытта олардың Мажаристерінің қиындықтары. Мен сіздің күш-жігеріңіз 
* үшін ризамын және құрметтеймін, сонымен қатар олардың Мәртебелі адамдар әр түрлі жағдайларда көптеген әңгімелер естігендігі болашақта қоғамдық істермен жұмыс істеу үшін керемет нұсқаулық болады. Мен бұл үшін өте ризамын.
* Болашақ туралы ойлаған кезде мен өзімді өте салтанатты сезінемін, бірақ өзін-өзі жетілдіруге ұмтыла отырып, мен императордың өткен уақыттағы істерін есіме түсіремін, адамдар туралы ойлаймын, адамдар үшін және олардың Мәсіхтері 
* үшін дұға етемін Көріп отырғаныңыздай, мен әрдайым адамдарға жақын болып, рәміз ретіндегі өз рөлімді халықпен бірге қуанып немесе ренжісіп атқарғым келеді. Сондай-ақ, бұрын да айтып өткенімдей, мен байлық пен апаттардың алдын-алу сияқты адамдардың өмірінің тұрақтылығы мен дамуы туралы көптеген жылдар бойы айналысқан «су» проблемасы тұрғысынан ойлана аламын деп ойлаймын. Сонымен қатар, Жапонияның бай және алуан түрлі жерлері тайфундар, нөсерлі жаңбырлар, цунами сияқты табиғи апаттарға ұшырайды, сондықтан «су» проблемасын шешуден алған білім болашақ міндеттерімізге қосылады. Мен адамдардың өмірінің тұрақтылығы мен дамуын тілеймін және апаттардың алдын алу мен олардың салдарын жоюдың маңыздылығын қарастырған кезде мен оған мұқият болғым келеді.
* Патша отбасының болашақ имиджі туралы сұрақтарға қатысты еркектердің корольдік отбасыларының үлесі азайып, қартаюдың өсіп келе жатқандығы және әйел корольдік отбасылардың некеге байланысты императорлық отбасынан кетуі керек екендігі - бұл корольдік отбасының болашағы. Бұл сондай-ақ байланысты мәселе. Алайда, мен бұл жерде жүйеге қатысты мәселелерді айтудан аулақ болғым келеді.
Императорлық отбасының идеалды күйіне келетін болсақ, бұл негізінен адамдармен жүрек пен азапты бөлісетін империялық отбасы, және менің ойымша, бұл ғасырлар бойы жалғасып келеді. Бұрынғы императорлар басып өткен жол туралы және 
* Жапон конституциясының император Жапония мен жапон халқының бірігуінің символы екендігі туралы ережелері туралы ойлана отырып, адамдармен қиыншылыққа тап болған кезде халықтың бақытын тілеймін. Символ қандай болуы керек және ол қалай болуы керек, оны іздеуді жалғастыру маңызды деген идея әлі күнге дейін өзгеріссіз.
* Сонымен қатар, сол дәуірде жаңа жел соққандай, менің ойымша, империя отбасының жағдайы дәуірге байланысты өзгереді. Мен өткеннен алуан түрлі нәрселер үйреніп, ескі дәстүрлерді берік мұра етіп алғым келеді және әр дәуірге сәйкес талап етілетін империялық отбасының идеалды күйін ұстанғым келеді. «
* 2019 жылдың 21 ақпанында (2019 ж.) Князь ретінде қарсы алынатын соңғы туған күніне арналған баспасөз конференциясында (59 жаста) (орын: Томия Императорлық сарайы) «(өзі) жаңа император болғанға дейін қалады Екі айдан астам уақыт * өтті және ханзада мансабына көз жүгірте отырып, оның таққа отырғалы жатқанын, жаңа дәуірге тап болуға бел буғанын және патша отбасының бүкіл империялық отбасында құлдырап, қартайып бара жатқанын ескерді. Сіз болашақ император отбасының бейнесін осылай салуға тырысасыз ба? «
* «Мен бұл жерде Жапонияның Конституциясы мен Императорлық кодекс туралы арнайы заңда көрсетілген таққа отырдым. Мен өзіме жүктелген ауыр жауапкершілік туралы ойлаған кезде өзімді жеңіл сезінемін. Артқа қарай, Ұлы мәртебелі Император 30 жылдан астам уақыттан бері мен әлемде бейбітшілік пен адамдардың бақытты болуын тіледім және адамдармен әрдайым қиыншылыққа тап болып, олардың ерік-жігерін өз жолдарымен бір-бірлеп көрсетемін. Мен осы міндеттермен шын жүректен жұмыс істедім, Ұлы мәртебелі Император көрсеткен символдық көрінісі үшін шын жүректен құрмет пен ризашылығымды білдіргім келеді, міне, осы таққа дейін, Ұлы мәртебелі Император Ұлттың өркендеуі туралы терең ой жүгіртумен қатар, дәйекті императорлардың әрекеттерін есте сақтай отырып, өзін жетілдіру үшін аянбай еңбек етіп, әрдайым халық туралы ойланып, халыққа жақын болыңыз, Конституцияға сәйкес Жапония және жапон халқының интеграциясы Мен өз міндеттерімді халықтың бақытына, елдің одан әрі дамуына және әлем тыныштығына деген сенім мен үміт ретінде орындауға уәде беремін ».
* 1 мамыр 2019 ж. (Рейваның бірінші жылы), «Патшалықтан кейінгі Асами салтанатының Ұлы мәртебелі Императорының сөздері»
«Бұрын мен Жапония Конституциясы мен Императорлық кодекстегі арнайы заңға сәйкес таққа отырдым. Мұнда мен» Діни Діндер залының салтанатын «орындаймын және тақты іші мен сыртында жариялаймын. Ұлы мәртебелі Императордың 30 жылдан астам уақыты бар. Ол өзінің билігі кезінде әрдайым адамдардың бақыты мен әлемнің тыныштығын тілеп, әр уақытта адамдармен қиналғанда, өз еркімен өзінше көрсетті. Мен терең ойға шомамын және мұнда мен әрдайым адамдардың бақыты мен әлемнің тыныштығын тілеймін және адамдармен жақын бола отырып, мен Жапонияның символы ретіндегі рөлімді және Конституцияға сәйкес жапон халқының бірігуін жүзеге асыруға уәде беремін. Біз Жапония біздің қажымас күш-жігерімізбен әрі қарай дамып, халықаралық қоғамдастықтың достығы мен бейбітшілігіне, адамзаттың әл-ауқаты мен гүлденуіне үлес қосады деп шын жүректен тілейміз ».
* 22 қазан 2019 ж. (Рэйваның бірінші жылы), «Ұлы Мәртебелі Императордың өлмес Рей Шоден салтанатының сөздері»
«Өткен жылдың мамыр айында Ұлы мәртебелі Императордың отставкасын алып, таққа отырған сәттен бастап мен халықтың бақытынан үміттеніп күнделікті міндеттерімді орындадым және уақытымды осы күнге дейін өткіздім. Таққа байланысты түрлі іс-шараларды сәтті аяқтай алдым. Мен жеңілдеп, үйден және шетелден көптеген адамдармен кездестім, мезгіл-мезгіл жылы бата алудың көптеген мүмкіндіктері болды.Биылғы жыл мен үшін және императрица үшін қатты эмоционалды болды, екінші жағынан өткен жыл да тайфун мен қатты жаңбыр болды. Мен көптеген қымбат өмірлердің жоғалуына қатты қайғырамын.Мен баспанасынан айырылған және суық ауа райында қиын өмір сүріп жатқан көптеген адамдарға алаңдаймын.Биыл. Мен апатсыз жыл болсын деп дұға етемін.Жаңа жыл Жапония халқы мен әлем үшін бақытты жыл болады деп шын жүректен тілеймін және мен өз міндеттерімді орындағым келеді ».&lt;ref&gt;[http://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/47#156 即位後朝見の儀の天皇陛下のおことば（令和元年5月1日）- 宮内庁] – 2019年9月14日閲覧。&lt;/ref&gt;
Мәртебелі Императордың 2020 жылғы 1 қаңтардағы әсерлері (Рэйваның 2-жылы)&lt;ref&gt;[https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/60 即位礼正殿の儀の天皇陛下のおことば（令和元年10月22日）- 宮内庁] – 2019年11月12日閲覧。&lt;/ref&gt;
«Сіз атап өткендей, бұл соңғы жылдары ерекше әсерлі кезең болды. Мысал ретінде келтірілген жасанды интеллект (жасанды интеллект) бірнеше жыл бұрын қазіргідей айтылмады, ал қазір үйреншікті жағдайға айналды. Біз, өмірімізді едәуір өзгертетін смартфондардың таралуы, ал екінші жағынан, әр түрлі жерлерде үлкен зиян келтіретін климаттың өзгеруіне байланысты табиғи апаттардың қаупі тіпті Хейзей кезеңімен салыстырғанда едәуір күшейіп келеді. Менің ойымша, адамдардың өмір сүру ортасы өзгеріп отырады.Мұндай тез өзгеретін дәуірде әлеуметтік өзгерістер мен заманауи өзгерістерге байланысты ойланып, әрекет ету маңызды. Менің ойымша, бұл сол кездегі империялық отбасының рөлі.Ол үшін мен көптеген адамдармен қарым-қатынас жасау және оларды жеке тыңдау мүмкіндігін бағалағым келеді.Сонымен бірге, мен жоғарыда айтқан болатынмын. Көріп отырғаныңыздай, мен әрдайым адамдар туралы ойлағым келеді, оларға жақын болғым келеді, олар символ ретінде болу керек нәрсені іздеу кезінде өз міндеттерімді орындап, болашақтағы іс-әрекеттің бағытын ойлағым келеді ».
* «Тақтың жасына келетін болсақ, кейбір императорлар үлкенірек жасында билік құрған, бірақ күнтізбеге келетін болсақ, бұл енді күнтізбе емес, күнтізбе деп ойлаймын».
Акасака Императорлар сарайында 2020 жылдың 21 ақпанында (Рейваның 2-жылы) өзінің бірінші күнтізбесіне (Императордың туған күні: 23 ақпан) өзінің күнтізбесінде (60 жаста) өткен баспасөз мәслихатынан үзінді.
* «Инфекциялық аурулардың таралуы адамзат үшін үлкен сынақ болып табылады және біз Жапонияда да көптеген адамдардың өміріне қауіп төніп, көптеген адамдар түрлі қиындықтарға тап болып жатқанына қатты алаңдаймыз. Біз барлығымыз бірлесіп осы жұқпалы ауруды бақылауға алып, қазіргі қиын жағдайдан шығамыз деп сенемін ».
* 10 сәуір 2020 ж. (Рэйва 2 курс), Шигеру Оми, жаңа коронавирустық инфекциялық ауруларға қарсы іс-қимыл жөніндегі сарапшылар кеңесінің төрағасының орынбасары

== Император ==
[[Сурет:Shinzō Abe at the Enthronement Ceremony of Emperor Naruhito.jpg|нобай|солға|Император Нарухитоның интронизация рәсімі. 22 қазан 2019]]
[[Сурет:President Trump at the Palace Hotel Tokyo (47951122293).jpg|thumb|right|200px|Президент [[Дональд Трамп|Трамп]] және Нарухито [[Токио]]дағы Палас қонақ үйінде]]
[[Сурет:Michel Temer and Naruhito.jpg|thumb|right|200px|Мишель Темер мен Ханзада Нарухито, 2018 жыл]]
2016 жылдың тамызында император Акихито тақтан түсіп, тақты ұлы Нарухитоға тапсыруды жоспарлағанын хабарлады.&lt;ref&gt;[http://www.nippon.com/ru/nipponblog/l00165/ Император Японии в обращении к народу выразил желание отказаться от титула при жизни] nippon.com.&lt;/ref&gt; Жапонияда 200 жылдай мұндай жағдай болған жоқ: 1817 жылдан бастап [[Кокаку Император|Кокаку император]] (1771-1840) тақтан кетіп, оның билігін өз ұлына табыстауға шешім қабылдады. 2018 жылғы 6 наурызда Жапония үкіметі 2019 жылғы 30 сәуірде Жапония Императорының қызметінен бас тарту рәсімін өткізу туралы арнайы қаулы қабылдады.&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5011477 В Японии принят указ о проведении 30 апреля 2019 года церемонии отречения императора — Международная панорама — ТАСС]&lt;/ref&gt;

Таққа отырудың ресми рәсімі тиёдтегі император сарайының қарағай залында өтті. Онда Акихито Ұлының және биліктің үш тармағының басшыларының — [[Синдзо Абэ]] бастаған Үкіметтің, Парламенттің және Жоғарғы Соттың қатысуымен қоштасу сөзін сөйледі.
[[Сурет:President Trump Attends a State Banquet at the Imperial Palace (47945532937) (cropped).jpg|thumb|upright|Нарухито мен [[Масако]] 2019 жылдың мамыр айында]]

Жапонияда Нарухито тағына кіруге байланысты 1 жылдың 2019 мамырында Рэйваның жаңа империялық дәуірі басталды — шамамен аударма «гармония» немесе «гүлденген әлем» дегенді білдіреді. Дәуір атауы болашақ онжылдықтарға үн қосады. Бұл атау алғаш рет жапон поэзиясының антологиясының «Маньесю» өлеңінен таңдалды; бұрын иероглифтер Қытай философиясынан немесе әдебиетінен таңдалды. Жұмыста көктемнің басында өрік ағаштарының гүлденуі сипатталған. [[Акихито]]ның билік дәуірі [[Хэйсэй]] деп аталды, бұл «бейбітшілікке жету» дегенді білдіреді. Оған дейін егін [[Сёва]] кезеңі — «ағартылған әлем» болды. Нарухитоның таққа отыруының ресми рәсімі 1 мамырда өтті, ал дәстүрлі іс-шаралар 22 жылдың 2019 қазанында өтті.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ROmM1B87e2o Ханзада Нарухитоны брондау рәсімі]&lt;/ref&gt;

Нарухито оған билік беру қарсаңында қазіргі уақытқа сәйкес келетін жаңа рөлді қабылдауға дайын екенін айтты. Оның пікірінше, идеалды император — «адамдардың қуаныштары мен қайғы-қасіреттерін бөлісе алатын» адам; жаңа императордан олар монархиялық отбасының әкесіне қарағанда халыққа одан да жақындауын күтеді: Еуропада оқу кезінде Нарухито патша адамдарының ашықтығын атап өтті, бұл оның көзқарастарына нақты әсер етті. Император табиғи апаттардың алдын алу және су ресурстарын сақтауды қоса алғанда, жаһандық проблемаларға назар аударуы мүмкін. Сонымен бірге, оның әйелі Масако бұрынғы дипломат ретінде, егер оның денсаулығы мүмкіндік берсе, оған шетелдік сапарларда қолдау көрсете алады.

2019 жыл 20 қыркүйегінде император Нарухито [[Регби бойынша әлем чемпионаты 2019|Жапонияда регби бойынша әлем чемпионатын]], Азия мен Жапония тарихындағы осындай деңгейдегі алғашқы регби турнирін салтанатты түрде ашты&lt;ref&gt;[https://mainichi.jp/english/articles/20190920/p2g/00m/0sp/104000c Rugby: Japanese culture-inspired ceremony kicks off World Cup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920195110/https://mainichi.jp/english/articles/20190920/p2g/00m/0sp/104000c |date=2019-09-20 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

==Жапония императоры==
{{main|2019 Жапон империялық көшуі|Рэйва}}
2017 жылғы 1 желтоқсанда үкімет Нарухитоның әкесі Император Акихитоның 2019 жылғы 30 сәуірде қызметінен кететінін және Нарухитоның 2019 жылдың 1 мамырынан бастап император болатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;[https://qamshy.kz/article/47325-zhaponiya-imperatory-akikhito-oz-erkimen-taqtan-ketti Жапония императоры Акихито өз еркімен тақтан кетті 30.04.2019]&lt;/ref&gt;

30 сәуірде түстен кейін биліктен бас тарту рәсімінен кейін [[Акихито]]ның билігі және Гейсей дәуірі күннің соңына дейін жалғасты. Содан кейін Нарухито оны мамырдың 1-і күні Рейва дәуіріне еніп император ретінде тағайындады. Ауысу түн ортасында болды. Нарухитоның император ретіндегі орны 1 мамырда таңертең рәсімде рәсімделді. Ол император ретіндегі алғашқы мәлімдемесінде ол әкесінің жолымен терең ой жүгіртуге және «мемлекет пен Жапония халқының бірлігінің нышаны ретінде» өзінің конституциялық жауапкершілігін орындауға уәде берді.&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/61341 Нарухито Жапонияның жаңа императоры болып таққа отырды | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/61341 Нарухито Жапонияның жаңа императоры болып таққа отырды | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/61341 Сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз. Сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз.02.05.2019]&lt;/ref&gt;

Нарухитоның [[Жапон императорының тағайындауы|таққа отыру рәсімі]] 2019 жылдың 22 қазанында өтті, онда ол ежелгі түрдегі жариялау рәсімінде лайықты түрде таққа отырды&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/70781 Императорды ұлықтау: 170 мемлекет делегациясын жинаған рәсім | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/70781 сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз. 22.10.2019]&lt;/ref&gt;.

Көптеген конституциялық монархтардан айырмашылығы, Нарухито тіпті атақты атқарушы емес. [[Конституциялық монархия|Конституция императордың]] рөлін үкіметке қатысты тіпті атаулы өкілеттіктерсіз де толығымен салтанатты және өкілді ретінде нақты анықтайды. Оның бірнеше өкілеттіктері - оны орындау үшін қажет салтанатты міндеттер. Тіпті бұл мәселелерде ол [[Жапония Конституциясы|Конституцияның]] талаптары мен Министрлер кабинетінің міндетті кеңестеріне бағынады. Мысалы, ол [[Жапония Премьер-министрі|премьер-министрді]] ресми түрде тағайындайтын кезде, ол тағайындаудан бас тартуға мүмкіндік берместен, Ұлттық диета тағайындаған адамды тағайындауы керек.

== Таққа отыруы ==
[[2019 жыл]]ғы 1 мамырда [[Жапония]]да Нарухито таққа отыруына байланысты жаңа империялық дәуір «Рэйва» басталды. Аудармасы «үйлесімділік» немесе «гүлденген әлем» дегенді білдіреді. Заманның атауы ондаған жылдарға арналған үнді белгілейді.

==Хобби және қызығушылық==
Нарухито [[Суды ұтымды пайдалану|су саясаты]] мен суды үнемдеуге мүдделі. 2003 жылғы наурызда Үшінші [[Дүниежүзілік су форумы]]ның құрметті президенті ретінде ол форумның ашылу салтанатында «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды қосатын су жолдары» сөз сөйледі. 2006 жылдың наурызында Мексикада болған ол төртінші Дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында «[[Эдо (қала)|Эдо]] және су көлігі» тақырыбында баяндама жасады. Ал 2007 жылдың желтоқсанында ол «Адамдар мен су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» Бірінші Азия-Тынық мұхиты су саммитінің ашылу салтанатында естелік сөз сөйледі.

Нарухито [[скрипка]]дан ауысып, [[альт]] ойнайды, өйткені ол өзінің музыкалық және жеке талғамына сай «көшбасшы тым көп, көрнекті» деп ойлады. Бос уақытында ол [[жүгіру]]ді, [[Жаяу туризм|серуендеуді]] және [[альпинизм]]ді ұнатады.

==Марапаттары==
;Жапония марапаттары
{| class=&quot;wikitable wide&quot;
|-
! Ел
! Марапаттау уақыты
! colspan=&quot;2&quot; | Марапат
! Хаттар
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || width=&quot;15%&quot; | Егемен || rowspan=&quot;2&quot; | [[Хризантеманың жоғарғы ордені]] ||
|-
| 23 ақпан 1980 — 1 мамыр 2019 ||Тізбектің кавалері  ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Павловнии гүлдеріне тапсырыс беру]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Шығыстағы күн тәртібі]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Қасиетті қазынаға тапсырыс беру]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Мәдениет ордені]] ||
|-
| {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan=&quot;2&quot; | [[Бағалы тәждің бұйрығы]] ||
|}

;Шет елдердің марапаттары
{| class=&quot;wikitable wide&quot;
|-
! Ел
! Марапаттау уақыты
! colspan=&quot;2&quot; | Марапат
! Хаттар
|-
| {{BHR}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Әл-халифа тәртібі]] ||
|-
| {{BEL}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Леопольд I ордені]] ||
|-
| {{GRC}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Құтқарушының бұйрығы]] ||
|-
| {{QAT}} ||  || colspan=&quot;2&quot; | [[Құрмет белгісі ордені (Катар)|Құрмет белгісі ордені]] ||
|-
| {{ITA}} || 9 наурыз 1982 || colspan=&quot;2&quot; | [[Италия Республикасы үшін құрмет белгісі]]||
|-
| {{NED}} || 1991 || colspan=&quot;2&quot; | [[Тәждің ордені (Нидерланды)|Тәждің ордені]] ||
|-
| {{PRT}} || 2 желтоқсан 1993 || colspan=&quot;2&quot; | [[Христа Ордені]] ||GCC
|-
| {{UAE}} || 23 қаңтар 1995 || colspan=&quot;2&quot; | [[Заида Ордені]] ||
|-
| {{GER}} || 7 сәуір 1997 || colspan=&quot;2&quot; | [[Германия Федеративтік Республикасы үшін құрмет белгісі]] ||
|-
| {{AUT}} || 1999 || colspan=&quot;2&quot; | [[«Австрия Республикасындағы қызметі үшін» Құрмет белгісі]] ||
|-
| {{HUN}} || 10 сәуір 2000 || colspan=&quot;2&quot; | [[Құрмет белгісі ордені (Мажарстан)|Құрмет белгісі ордені]] ||
|-
| {{NOR}} || 26 наурыз 2001 || colspan=&quot;2&quot; | [[Әулие Олафтың ордені]] ||
|-
| {{PHI}} || 3 желтоқсан 2002 || colspan=&quot;2&quot; | [[Сикатуна ордені]] ||
|-
| {{DNK}} || 16 қараша 2004 || colspan=&quot;2&quot; | [[Пілдің ордені]] || RE
|-
| {{SWE}} || 26 наурыз 2007 || colspan=&quot;2&quot; | [[Серафимнің ордені]] ||RSerifO
|-
| {{TON}} || 1 тамыз 2008 || colspan=&quot;2&quot; | [[Тәждің ордені (Тонга)|Тәждің ордені]] ||K.G.C.C.C.T.
|-
| {{TON}} || 1 тамыз 2008 || colspan=&quot;2&quot; | [[Король Джордж Тупу V Коронация медалі]] ||
|-
| {{ESP}} || 8 қараша 2008 || colspan=&quot;2&quot; | [[Карлос III ордені]] ||
|-
| {{MYS}} || 2012 || colspan=&quot;2&quot; | [[Патшалықтың қорғаушысы ордені]] ||SMN
|-
| {{NED}} || 30 сәуір 2013 || colspan=&quot;2&quot; | [[Король Виллем-Александр Коронациясы медалі]] ||
|-
| {{TON}} || 4 шілде 2015 || colspan=&quot;2&quot; | [[Король Джордж Тупоу V Коронация медалі]] ||
|-
| {{LUX}} || 27 қараша 2017 || colspan=&quot;2&quot; | [[Нассаудың Алтын Арыстаны ордені]] ||
|}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.kunaicho.go.jp/e-about/activity/activity02.html Their Imperial Highnesses Crown Prince Naruhito and Crown Princess Masako] at the Imperial Household Agency website{{ref-en}}
* [http://www.kunaicho.go.jp/page/kaiken/showEn/9 Press Conference by His Imperial Highness The Crown Prince on the Occasion of His Birthday (2017)]{{ref-en}}

{{start box}}
{{succession box
|before=[[Акихито]]
|title=[[Жапония императоры|Жапония Императоры]]
|after= &lt;small&gt;''лауазымда'' &lt;br&gt;(мұрагер: [[Фумихито]])&lt;/small&gt;
|years=[[2019 жыл|2019]] — қ.у.}}
{{end box}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Токиода туғандар]]
[[Санат:Жапония императорлары]]</text>
      <sha1>5vuy6ybyskhn9mmcnrzlsyn08pm3tpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жасұнық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70099</id>
    <revision>
      <id>3659844</id>
      <parentid>2075306</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3659844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1056" sha1="69q8qfiaem5v6yudwn333oqv0s2hxo1" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Целлюлоза}}
'''Жасұнық''' (''клетчатка, целлюлоза'') - жоғары сатыдағы өсімдіктердің [[жасуша]] қабықшасының құрамына кіретін жоғары [[молекула]]лы, жіңішке талшықты [[полисахарид]]. Ол [[өсімдік]] жасушаларына берікгік қасиет береді. Тазаланып бөлініп алынған жасұнықтан сапалы қағаздың түрлері, кинотаспалар, пластмассалар, қопарылғыш зат, [[лак]] жасалынады.&lt;ref&gt;Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2009. ISBN 9965-822-54-9&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]


{{stub}}</text>
      <sha1>69q8qfiaem5v6yudwn333oqv0s2hxo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Технологиялық жұмыссыздық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87430</id>
    <revision>
      <id>3660081</id>
      <parentid>2093551</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3660081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1030" sha1="dz8j84nplw9euk5kdo31zo1znuwnmh0" xml:space="preserve">'''Технологиялық жұмыссыздық''' — техника мен технологияның жаңа буындарына көшуге, қол еңбегін механикаландыру мен автоматтандыруға байланысты пайда болатын [[жұмыссыздық]]; бұл орайда нарықтың көлемі артса, онда сайып келгенде жұмыспен қамтылу да артады, әйтсе де сұраным басқа кәсіптер мен мамандықтардағы қызметкерлерге ұсынылады.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім жэне ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Economy-stub}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]</text>
      <sha1>dz8j84nplw9euk5kdo31zo1znuwnmh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болат Оралұлы Ақшолақов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118830</id>
    <revision>
      <id>3660086</id>
      <parentid>3635592</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13772" sha1="o8auzmo8ohpctpdytvjuv2g6dz6gxux" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Болат Ақшолақов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Bolat Aqsolaqov (P060844-387028) (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 

 | Титулы               = [[Атырау облысы]]ның 11-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Атырау облысы|әкімі]]
 | Ту                   = Coat of arms of Atyrau.svg
 | Ту2                  = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады      = 17 шілде 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізашары              = [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]]
 | Ізбасары             = 

 |Титулы_2             = [[Kazenergy|Kazenergy қауымдастығының]] төрағасы 
 |Басқара бастады_2     = 14 ақпан 2025
 |Басқаруын аяқтады_2   = 27 шілде 2026
 |Ту_2                 =
 |Ту2_2                = Flag of Kazakhstan.svg
 |Ізашары_2            = [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]]
 |Ізбасары_2          = [[Серікқали Аманғалиұлы Брекешев|Серікқали Брекешев]]

 | Титулы_3               = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] кеңесшісі
 | Ту_2_3                   = Flag of the President of Kazakhstan.svg
 | Ту2_3                  = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_3      = 4 сәуір 2023
 | Басқаруын аяқтады_3    = 13 ақпан 2025
 | Президент_3            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізашары_3              = 
 | Ізбасары_3             = [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]]

 | Титулы_4             = [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Қазақстанның 5-ші Энергетика министрі]]
 | Ту_4                 = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Ту2_4                = Flag of Kazakhstan.svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 11 қаңтар 2022
 | Басқаруын аяқтады_4  = 4 сәуір 2023
 | Премьер_4            = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]
 | Ізашары_4            = [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]]
 | Ізбасары_4           = [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]]
 |Президент_3           = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]

 |Титулы_5              = «[[ҚазМұнайГаз]]» компаниясының президенті
 |Басқара бастады_5     = 5 қазан 
 |Басқаруын аяқтады_5   = 23 желтоқсан 2011
 |Ту_5                  = KazMunayGas.png
 |Ту2_5                = Flag of Kazakhstan.svg
 |Президент_5           = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
 |Премьер_5             = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
 |Ізашары_5            = [[Қайыргелді Мақсұтұлы Қабылдин|Қайыргелді Қабылдин]]
 |Ізбасары_5            = [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов|Ләззат Қиынов]]

 | Әкесі                = [[Орал Ақшолақұлы Ақшолақов|Орал Ақшолақұлы]] (1936-2023) 
 | Анасы                = Қабиба Керейқызы Ақшолақова (1930-?)
 | Жұбайы               = Гауһар Аманжолқызы Қабдолова (1978)
 | Балалары             = '''ұлы'''&lt;br&gt;Рұстам (2012)&lt;br&gt;'''қыздары '''&lt;br&gt;Інжу (2002)&lt;br&gt;Инаят (2010)&lt;br&gt;Теона (2020)&lt;br&gt;Этери (2021)&lt;ref name=&quot;online.zakon&quot;&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30107824|title=Акчулаков Булат Уралович|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-05-07}}&lt;/ref&gt;

 | Туған күні           = 9.4.1971
 | Туған жері           = {{туғанжері|Атырау{{!}}Гурьев|Атырауда}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 1. [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] (1993)&lt;br&gt;2. Мұнай және газ өнеркәсібінің оқу орталығы (1998)
 | Мамандығы            = [[Экономист]]
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Bolat Aqşolaqov
 | Марапаттары          = {{Құрмет ордені}}
}}
'''Болат Оралұлы Ақшолақов''' ([[9 сәуір]] [[1971 жыл|1971]], [[Атырау|Гурьев]]) — қазақстандық саясаткер, экономист, 2026 жылдан бастап [[Атырау облысы]]ның әкімі. Әр жылдары [[Kazenergy|«Kazenergy»]] қауымдастығының төрағасы (2025–2026), [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] кеңесшісі (2023–2025), [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] (2022–2023), [[ҚазМұнайГаз]] басшысы (2011) болған.&lt;ref name=&quot;online.zakon&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/aksholakov-bolat-oraluly|title=Ақшолақов Болат Оралұлы|lang=kk|accessdate=2023-05-07|date=2023-04-04|publisher=inbusiness}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zhasalash.kz/sayasat/bolat-aqsholaqov-prezident-kenesshisi-boldy-24010.html|title=Болат Ақшолақов Президент Кеңесшісі болды|lang=kk|accessdate=2023-05-07|date=2023-04-04|publisher=Жас Алаш}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://el.kz/energetika-ministri-auysyp-bolat-aqsholaqov-zhana-qyzmetke-tagayyndaldy_70188/|title=Энергетика министрі ауысып, Болат Ақшолақов жаңа қызметке тағайындалды|lang=kk|accessdate=2023-05-07|date=2023-04-04|publisher=el.kz}}&lt;/ref&gt;

==Өмірбаяны==
Әкесі [[Орал Ақшолақұлы Ақшолақов|Орал Ақшолақов]] – мұнай-газ саласындағы беделді ғалым. 

=== Білімі ===
1993 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]] экономист мамандығы бойынша бітірген.

Қазақ, ағылшын, орыс тілін меңгерген.

=== Қызметі ===
1993 жылдан бастап «Аlem Bank Kazakhstan» филиалдар қызметін бақылау департаментінің экономисі, бас экономисі;

1995 жылдан бастап Орталық Азия ынтымақтастық және даму банкінің бағалы қағаздар бөлімінің, дилинг операциялары бөлімінің бастығы, активтерді басқару департаментінің директоры;

1997 жылдан бастап [[Қазақойл|«Қазақойл]]» ҰМК» ЖАҚ ТШО департаментінің аға сарапшысы, менеджері, бас менеджері, директорының орынбасары;

2001 жылдан бастап Commonwealth and British Services Ltd. компаниясының бизнес-тапдампазы, стратегиялық жоспарлау менеджері, қаржы директоры;

2003 жылдан бастап [[ҚазМұнайГаз|«ҚазМұнайГаз» Ұлттық компаниясы]] АҚ БК үлес басқару жөніндегі атқарушы директоры;

2006 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Қазақстан Республикасы Энергетика және минералдық ресурстар]] вице-министрі;

2008 жылдан бастап [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына» Ұлттық әл-ауқат қоры]] АҚ электрэнергетикалық және мұнайгаз активтерін басқару мәселелері жөніндегі басқарушы директоры;

2010-2011 жылдары «РSА» ЖШС бас директоры басқарма төрағасы (мұнай-газ жобаларындағы өнімді бөлісу туралы келісімдер женіндегі өкілетті орган);&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

2011 жылы – [[ҚазМұнайГаз|«ҚазМұнайГаз» Ұлттық компаниясы]] АҚ президенті;

2012-2014 жылдары Қазақстан Республикасының Мұнай және газ вице-министрі;

2014-2016 жылдары &quot;Almex Petrochemical&quot; ЖШС Бас директоры;

2016-2017 жылдары [[Kazenergy|&quot;KAZENERGY&quot;]] Қазақстан мұнай-газ және энергетика кешені ұйымдарының қауымдастығы заңды тұлғалар бірлестігінің бас директоры;

2017-2019 жылдары Қазақстан Республикасының Энергетика Вице-министрі;

2019—2021 жылдары — [[Kazenergy|&quot;KAZENERGY&quot;]] қауымдастығының бас директоры;

2021—2022 жылдары — [[Самұрық-Қазына|«Самұрық-Қазына» Ұлттық әл-ауқат қорының]] активтерді басқару жөніндегі Басқарушы директор;

2022 жылғы 11 қаңтардан бастап 2023 жылғы 4 сәуірге дейін — [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Қазақстан Республикасының энергетика министрі]];

2023 жылғы сәуірден 2025 жылғы ақпанға дейін ҚР Президентінің Кеңесшісі қызметін атқарды.

2025 жылғы ақпаннан 2026 жылғы шілдеге дейін [[Kazenergy]] қауымдастығының төрағасы болды.&lt;ref&gt;[https://www.inbusiness.kz/kz/last/bolat-aksholakov-kazenergy-toragasy-bolyp-tagajyndaldy Болат Ақшолақов KAZENERGY төрағасы қызметіне тағайындалды]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kazenergy.com/press-center/news/3946/ В Астане состоялось внеочередное Общее собрание членов Ассоциации KAZENERGY]&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 1 мамырда жаңадан құрылған Қазақстан инвесторлар қауымдастығының кеңес төрағасы болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://qazinvestor.kz/ru/press/news/press-reliz-o-sozdanii-associacii-soyuz-investorov-kazahstana/ Пресс-релиз о создании Ассоциации инвесторов Казахстана&quot;]&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 17 шілдеден бастап — [[Атырау облысы]]ның әкімі.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/bo-aksholakovty-tagayyndau-turaly-1762049 Б.О. Ақшолақовты тағайындау туралы]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]];
* [[Астанаға 10 жыл медалі]];
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі|Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]];

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}}
{{Қазақстан облыс әкімдері}}

[[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:ҚазМұнайГаз тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан вице-министрлері]]
[[Санат:Самұрық-Қазына тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан энергетика министрлері]]
[[Санат:Атырау облысының әкімдері]]</text>
      <sha1>o8auzmo8ohpctpdytvjuv2g6dz6gxux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарвард университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121989</id>
    <revision>
      <id>3660030</id>
      <parentid>3641942</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3660030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108186" sha1="e1q5wa3qqfllwrqx6tj14t7e1xe7qjd" xml:space="preserve">&lt;!--
{{Университет
 |Аты                   = 
 |Қысқартылған аты      = 
 |Эмблемасы             = 
 |Сурет                 = 
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = 
 |Бұрынғы атауы         = 
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = 
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = 
 |Басшының лауазымы     = 
 |Фио лауазымы          = 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = 
 |Студенттер            = 
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = 
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = 
 |Сайты                 = 
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}
--&gt;
{{Infobox University
|name          = Гарвард Университеті
|image_name    = Harvard seal.png
|image_size    =
|caption       = Гарвард Университетінің [[Таңба]]сы
|latin_name = ''Universitas Harvardiana''
|English     = ''Harvard University''
|motto         = ''Veritas''&lt;ref&gt;Harvard's famous ''Veritas'' appears directly on the University's arms; [[Heraldry|heraldically]] speaking, however, a 'motto' is a word or phrase displayed on a scroll in conjunction with a shield of arms. [http://books.google.com/books?id=zkQWZaZqZfUC&amp;pg=PA330&amp;lpg=PA330#v=onepage&amp;q&amp;f=false Since 1692] University [[seal (device)|seals]] have borne ''Christo et Ecclesiae'' (for Christ and the Church) in this manner, arguably making that phrase the University's motto in a heraldic sense. This legend is otherwise not in general use today.&lt;/ref&gt;
|established = 1636&lt;ref name=founding&gt;An appropriation of £400 toward a &quot;school or college&quot; was voted on қазан 28, 1636 (OS), at a meeting which initially convened on September 8 and was adjourned to қазан 28. Some sources consider қазан 28, 1636 (OS) (қараша 7, 1636 NS) to be the date of founding. Harvard's 1936 tercentenary celebration treated September 18 as the founding date, though 1836 bicentennial was celebrated on September 8, 1836. Sources: meeting dates, {{Cite book|first=Josiah|last=Quincy|title=History of Harvard University|year=1860|publisher=Crosby, Nichols, Lee and Co.|location=117 Washington Street, Boston}}, [http://books.google.com/books?vid=OCLC11636583&amp;id=KynqxH_4lGUC&amp;pg=RA1-PA586&amp;lpg=RA1-PA586 p. 586], &quot;At a Court holden September 8th, 1636 and continued by adjournment to the 28th of the 8th month (қазан, 1636)... the Court agreed to give £400 towards a School or College, whereof £200 to be paid next year....&quot; Tercentenary dates: {{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,756722,00.html|date=1936-09-28|accessdate=2006-09-08|work=Time|title=Cambridge Birthday|archiveurl=https://archive.is/2ZaZ|archivedate=2012-12-05}}: &quot;Harvard claims birth on the day the Massachusetts Great and General Court convened to authorize its founding. This was Sept. 8, 1637 under the Julian calendar. Allowing for the ten-day advance of the Gregorian calendar, Tercentenary officials arrived at Sept. 18 as the date for the third and last big Day of the celebration;&quot; &quot;on Oct. 28, 1636 ... £400 for that 'school or college' [was voted by] the Great and General Court of the [[Massachusetts Bay Colony]].&quot; Bicentennial date: {{cite web|url=http://www.news.harvard.edu/gazette/2003/10.02/02-history.html|publisher=Harvard University|title=Harvard Gazette: This Month in Harvard History|date=2003-09-02|accessdate=2006-09-15|author=Marvin Hightower}}, &quot;Sept. 8, 1836 - Some 1,100 to 1,300 alumni flock to Harvard's Bicentennial, at which a professional choir premieres &quot;Fair Harvard.&quot; ... guest speaker Josiah Quincy Jr., Class of 1821, makes a motion, unanimously adopted, 'that this assembly of the Alumni be adjourned to meet at this place on the 8th of September, 1936.'&quot; Tercentary opening of Quincy's sealed package: ''The New York Times,'' September 9, 1936, p. 24, &quot;Package Sealed in 1836 Opened at Harvard. It Held Letters Written at Bicentenary&quot;: &quot;September 8th, 1936: As the first formal function in the celebration of Harvard's tercentenary, the Harvard Alumni Association witnessed the opening by President Conant of the 'mysterious' package sealed by President Josiah Quincy at the Harvard bicentennial in 1836.&quot;&lt;/ref&gt;
|mottoeng      = ''[[Ақиқат]]'' (Truth)
|type          = [[Жеке меншік|Жекеменшік]] (Private)
|calendar      = [[Семестр]] (Semester)
|endowment     = US$32 [[миллиард]] (2011)&lt;ref name=&quot;Harvard Management Company&quot;&gt;{{cite web|last=Mendillo|first=Jane L.|title=September 2011 Harvard Management Company Endowment Report|url=http://www.hmc.harvard.edu/docs/Sept%2021%20Draft-Annual%20Report.pdf|publisher=Harvard Management Company|accessdate=September 23, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NACUBO&quot;/&gt;
|president     = ''Дрю Гилпин Фауст'' (Drew Gilpin Faust)
|students      = 21,225
|undergrad     = 7,181 барлығы&lt;br /&gt;6,655 [[Студент|бакалавр]]&lt;br /&gt;526 [[Магистратура|Профисионал]]
|postgrad      = 14,044
|staff         = 2,497 [[Жұмысшы|ғылыми емес]]&lt;br /&gt;10,674 [[ғылым]]и
|faculty       = 2,107&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Office of Institutional Research.|title=Harvard University Fact Book|year=2009|chapter=Faculty|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_09_18-19facuni.pdf}} (&quot;Unduplicated, Paid Instructional Faculty Count: 2,107. Unduplicated instructional faculty count is the most appropriate count for general reporting purposes.&quot;)&lt;/ref&gt;
|city          = [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кэмбридж]]
|state         = [[Массачусетс штаты|Массачусетс]]
|country       = [[АҚШ]]
|campus        = [[Қала]]лық&lt;br /&gt;Негізгі кампус Кэмбриджде&lt;br /&gt;Жаңа кампус Олстонда&lt;ref name=&quot;Campus&quot;/&gt;
|athletics     = 41 спорт тобы бар&lt;br /&gt;[[Айви Лигасы|Айви&amp;nbsp;Лигасы]]&lt;br /&gt; АҚШ колледждер арасында Бірінші Дивизион (NCAA)
|colors        = [[Қызыл|Қараңғы қызыл]] {{Color box|#991122}}
|free_label    = [[Газета]]сы
|free          = ''Гарвард Кримсон''
|nickname      = ''Гарвард Кримсон''
|website       = {{URL|http://www.harvard.edu/|Harvard.edu}}
|logo          = [[Сурет:Harvard University logo.PNG|center|225px]]
|publictransit = [[Harvard (MBTA station)]]
}}

'''Гарвард университеті''' ({{lang-en|Harvard University}}) — [[1636 жыл]]ы [[Массачусетс штаты]]ның [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кэмбридж қаласында]] Массачусетс заңнамасымен қаланған жекеменшік, [[Айви Лигасы]]на кіретін зерттеуші [[жоғары оқу орны]]. Гарвард [[АҚШ]]-тағы
&lt;ref&gt;{{Cite book|first1=Frederick |last1=Rudolph |title=The American College and University |year=1961 |page=3 |isbn=0820312851 |publisher=University of Georgia Press}}&lt;/ref&gt;  
жоғары оқу орындарының ішіндегі ең көнесі және АҚШ-дағы тұңғыш [[корпорация]] (ресми президенті және басқа жұмысшылары тағайындалған). 
Әлемде Гарвардты ең беделді [[университет]] ретінде таниды, себебі оның тарихы, ықпалы және жеткен жетістіктері өте жоғары. 
&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Making Harvard Modern: The Rise of America's University |last1=Keller |first1=Morton |last2=Keller |first2=Phyllis |publisher=Oxford University Press |isbn=0195144570 |quote=Harvard's professional schools... won world prestige of a sort rarely seen among social institutions. (...) Harvard's age, wealth, quality, and prestige may well shield it from any conceivable vicissitudes. |year=2001 |pages=463–481}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=How Harvard Rules: Reason in the Service of Empire |quote=...[Harvard's] tremendous institutional power and prestige (...) Within the nation's (arguably) most prestigious institution of higher learning... |chapter=Sexual Shakedown |pages=326–336 |year=1989 |publisher=South End Press |isbn=0896082849 |editor1-first=John |last=Spaulding |first=Christina |editor-last=Trumpbour}}&lt;/ref&gt;

Университетке алғаш ақшалай көмек көрсеткендердің бірі [[Джон Гарвард]] болғандықтан, университет осы кісінің атымен аталады. Университеттің ресми түрде ешқашан [[дін]]ге ([[шіркеу]]ге) байланысы болмаса да, ''конгрегационалисттер'' мен ''унитаристтер'' даярланған. [[18 ғасыр|18-ғасырда]] Гарвардтың [[оқу бағдарламасы]] дінтану негіздеріне бағытталған, оқушылар осы жүйемен білім алған. [[19 ғасыр|19-ғасырда]] [[Бостон (Массачусетс)|Бостон]] элитасының арасында Гарвард дінтанудың [[Мәдениеттану|мәдени орталығы]] болып есептелді.
&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Harvard and the Boston Brahmins: A Study in Institutional and Class Development, 1800-1865 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-social-history_spring-1975_8_3/page/94 |last=Story |first=Ronald |journal=Journal of Social History |volume=8 |issue=3 |year=1975 |pages=94–121|doi=10.1353/jsh/8.3.94}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Farrell |first=Betty G. |title=Elite Families: Class and Power in Nineteenth-Century Boston |year=1993 |isbn=0791415937 |publisher=State University of New York Press}}&lt;/ref&gt; [[Америка Азаматтық соғысы]]нан кейін Гарвардта қырық жыл бойы президент болған ''Чарлс Уиллием Элиот'' ([[1869 жыл|1869]]-[[1909 жыл|1909]]) Гарвардты орталықтандырылған зерттеу университетіне айналдырып, Америка Университеттері Ассоциациасының құрылтай-мүшесі болу деңгейіне жеткізді. 
&lt;ref name=&quot;AAU&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aau.edu/about/article.aspx?id=5476 |title=Member Institutions and years of Admission |publisher=Association of American Universities |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; [[Дағдарыс|Ұлы Тоқырау]] мен [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүниежүзілік соғысы]] кезінде Гарвардты басқарып, университетті реформалап, және оқуға қабылдау жүйесін әділ жасаған  ''Жэймс Брайт Конант'' болды.  [[1900 жыл]]ы Гарвардтың негізгі бакалаврлар даярлайтын колледжі [[Рэдклифф колледжі|Рэдклиф Колледжімен]] бірігіп, ұлдар мен бикештерге білім беруді бірлестіруді бастады. [[2007 жыл]]ы ''Дрю Гилпин Фауст'' Гарвардтың ең алғашқы әйел-президенті болып сайланды. Гарвард – әлемдегі ең бай қаржы қоры бар білім институты, [[2011 жыл]]дың қыркүйегінде оның қорында $32,4 миллард бар делінген.&lt;ref name=&quot;NACUBO&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nacubo.org/Documents/research/2009_NCSE_Public_Tables_Endowment_Market_Values.pdf |title=U.S. and Canadian Institutions Listed by Fiscal Year 2009 Endowment Market Value |publisher=National Association of College and University Business Officers and Commonfund Institute |accessdate=тамыз 27, 2010}}&lt;/ref&gt;

Гарвардта он бір білім орталығы – он факультет және тереңдетіп оқытуға бағытталған Рэдклиф Институты - және бүкіл Бостан метрополитені бойынша орналасқан кампустары бар. 
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/09_03OrgChtFac.pdf |title=Faculties and Allied Institutions |publisher=Office of the Provost, Harvard University |accessdate=тамыз 27, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Гарвардтың негізгі кампусы Кэмбридж қаласындағы ''Гарвард Ярдта'', шамамен Бостанның солтүстігінде орналасқан. ''Гарвард Бизнес Мектебі'' және университеттің спорттық кешендері, оның ішінде ''Гарвард Cтадионы'' (Harvard Stadium) Чарльз Өзенінің жағасындағы Олстенде орналасқан, ал Гарвард Медицина Мектебі, Гарвард Тіс емдеу мектебі, және Гарвард Денсаулық мектебі - үшеуі ''Лонгвуд Медицина және Академия'' аймағында орналастырылған.
&lt;ref name=&quot;Campus&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_FB2009_10_Sec03_4_Plant.pdf |title=Faculties and Allied Institutions |year=2009 |publisher=Office of the Provost, Harvard University |accessdate=тамыз 27, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[2010 жыл]]дан бастап, Гарвардта орташа есеппен 2,100 [[ұстаз]], 6,700 [[Студент|бакалаврлар]] және 14,500-дей [[магистратура]] студенттері бар. 
&lt;ref name=Headcount2010&gt;{{cite web|url=http://www.harvard.edu/about/glance.php|title=Harvard at a Glance|publisher=Harvard University |accessdate=қараша 28, 2010}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың 8 [[президент]]і Гарвардта білім алған және 150 [[Нобель сыйлығы|Нобель лауреаты]] Гарвардта студент не ұстаз болған. Сонымен қатар, Гарвард әлемнің 62 миллиардерінің [[Университет|альма-матері.]]
&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.forbes.com/2010/08/11/harvard-stanford-columbia-business-billionaires-universities.html?boxes=businesschannelsections | title=Billionaire Universities|author=Janhavi Kumar Sapra|date=тамыз 11, 2010|accessdate=тамыз 31, 2010|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 
''Гарвард Университет Кітапханасы'' (Harvard University Library)  АҚШ академиялық институттары арасындағы ең ірісі және әлемдегі ең үлкен [[кітапхана]]лардың бірі.&lt;ref name=&quot;largestlibs&quot;/&gt;&lt;!--cite needed for one-of-in-world--&gt;

''Гарвард Кримсон'' (Harvard Crimson) ''&quot;АҚШ-тағы Ұлттық Колледж Спорт Ассоциясында&quot;'' Айви Лигасы колледждерінің арасында бірінші болып [[спорт]]тың 41 түрінен жарысқа қатысады. Гарвардтың спорт жарыстарындағы негізгі бәсекелесі – әйгілі [[Йель университеті]], әсіресе &quot;дәстүрлі АҚШ футболынан&quot; - ''The Game'' деп аталады. Алайда ''Гарвард - Йель Регатта'' (Harvard–Yale Regatta) бәсекелестігі АҚШ футбол бәсекелестігінен де бұрын болған. Гарвард – Йель бәсекелестігіне қарамастан, екі жыл сайын осы екі университеттің ''Track and Field'' спорт топтары бірігіп, [[Ұлыбритания|Британияның]] атақты [[Оксфорд университеті|Оксфорд]] және [[Кэмбридж университеті|Кэмбридж]] университеттерінің спорт топтарына қарсы ойнайды. Бұл- дүниежүзіндегі халықаралық деңгейдегі ең көне әуесқой бәсекелестік.
&lt;ref&gt;{{cite web|title=Yale and Harvard Defeat Oxford/Cambridge Team|url=http://www.yalebulldogs.com/sports/w-track/recaps/041009aac.html|publisher=Yale University Athletics|accessdate=9/13/2011}}&lt;/ref&gt;

==Тарихы==

===Колониялдық кезең===
[[Сурет:A Westerly View of the Colledges in Cambridge New England by Paul Revere.jpeg|thumb|Гарврад Колледждің гравировкасы, [[Пол Ревьер]], 1767]]

[[1636 жыл]]ы ''Масачусетс Бэй Колониясының'' Жоғарғы және Бас сотының дауыс беруімен қаланып, АҚШ-тағы ең алғашқы жоғары білім беретін университет болып қалыптасты. Басында ''Нью Колледж'' немесе ''Жаңа Қаланың колледжі'' деп аталып, [[1639 жыл]]ы наурыздың 13-інде Гарвард Колледжі деп университет атауы өзгертілді. [[Кэмбридж университеті]]нің түлегі, [[Лондон]]ның Соузпаркінен келген ағылшын Жон Гарвард өзінің төрт жүз кітабы мен £779 стерлинг қайырымдылық сыйын берген соң (бұл бүкіл байлығының жартысы еді), университетке осы кісінің аты берілді.&lt;ref name=&quot;JH facts&quot;&gt;{{cite web
| title = John Harvard Facts, Information.
| url = http://www.encyclopedia.com/topic/John_Harvard.aspx
| publisher = The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2008
| accessdate = 2009-07-17
| quote = He bequeathed £780 (half his estate) and his library of 320 volumes to the new established college at Cambridge, Mass., which was named in his honor.}}&lt;/ref&gt; Гарвард колледждін корпорация ретінде қалыптастыру қаулысы [[1650 жыл]]ы бекітілді. Алғашқы жылдары Гарвард колледжі көптеген [[Пуританизм|пуритандық]] дін қызметшілерін оқытатын.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news.harvard.edu/guide/intro/index.html |title=The Harvard Guide: The Early History of Harvard University |publisher=News.harvard.edu |date= |accessdate=2010-08-29}}&lt;/ref&gt; Гарвардтағы сабақтар ағылшын университеттерінің дәстүрлі моделдеріне сүйенсе де, колониядағы көшбасшылардың көпшілігі |Кэмбридж Университетін бітірген. Сабақтарында [[Пуританизм|пуритандық философия]] сақталатын. Гарвард Колледжіне белгілі бір мамандыққа бағытталған атау берілмеген, бірақ колледжді бітірген түлектердің көпшілігі Конгрегаттық және [[Унитарлылық|Унитарлық]] шіркеулерге қызмет етуге баратын.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Harvard Office of News and Public Affairs |url=http://www.hno.harvard.edu/guide/intro/index.html |title=Harvard guide intro |publisher=Web.archive.org |date=2007-07-26 |accessdate=2010-08-29 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20070726133429/http://www.hno.harvard.edu/guide/intro/index.html |archivedate = 2007-07-26}}&lt;/ref&gt; [[1643 жыл]]ы шыққан брашурада колледждің қаланған себебін &quot;білім беруді дамытып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп және қалыптасқан кертартпа стереотиптерден бас тартумен&quot; түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Louis B. |last=Wright |title=The Cultural Life of the American Colonies |year=2002 |page=116|isbn=978-0-486-42223-7}}&lt;/ref&gt;[[1685 жыл|1685]]-[[1701 жыл|1701]] жылдары [[Бостон (Массачусетс)|Бостон]] [[Діндар|дінбасыларының]] жетекшісі ''Инскриз Мазер'' колледждің президенті болды. [[1708 жыл]]ы алғашқы [[Зайырлы мектеп|дінтанушы емес]] президент ''Жон Леверет'' сайланып, колледждің пуританизмінен тәуелсіз жаңа бастамаға жол ашты.

[[File:John Harvard statue at Harvard University.jpg|thumb|right|Университет кампусындағы [[Жон Гарвард]] ескерткіші]]

===19-ғасыр===
====Дін және философия====
Унитарлықтардың белсенділігінен [[1805 жыл]]ы Гарвард колледжі [[секуляризация]]ға ұшырады. [[1850 жыл]]ы Гарвард &quot;[[Унитарлы мемлекет|Унитарлы Ватикан]]&quot; болды. &quot;[[Либерализм|Либералдардың]]&quot; (Унитарлықтар) [[Саясаткер|федералдармен]] байланыс орнатып, құпия орталықтар мен институттар құруды бастағандары олардың жергілікті және [[саяси билік]]терін күшейтіп, ''Бостон Брахмин'' (Boston Brahmin) класына жол ашты. Осы қозғалысқа [[теология]]лық [[консерватор]]лар баспалық БАҚ-ты және басқа да ашық дебаттарды қолданып, қарсылықтарын білдіріп, [[Демократиялық саяси жүйе|демократтардың]] конгрегаттық дәстүрлер мен ''республикандық саясатқа'' қарсы болғанына наразылықтарын білдірді.&lt;ref&gt;Neil Brody Miller, &quot;'Proper Subjects for Public Inquiry': the First Unitarian Controversy and the Transformation of Federalist Print Culture&quot;, ''Early American Literature'' 2008 43(1): 101–135&lt;/ref&gt;[[1846 жыл]]ы ''Луиз Агассиздің'' жаратылыстану лекциялары [[Нью-Йорк]] пен Гарвард Колледжінде жоғары дәрежеде бағаланды. Агассиздің ерекше әдісі идеалисттер мен американдықтардың &quot;Алла қолымен жасалған Табиғат&quot; пен &quot;интеллектуалдардың тіршілігін&quot; түсінуге қосқан үлестерінің зор екенін талқылайды. Агассиздің [[ғылым]]ға көзқарасы [[Бақылау|егжей-тегжейльі бақылау]], [[интуиция]], және [[жорамал]]дауды қолданып, Алланың кез келген феноменді мақсат-жоспармен жасағанын баяндайды. Ал тірі жандыларды түсіндірерде Агассиз өз дәлелдеріндегі материялардың пішіндеріне негізделген. Бұндай екі түрлі көзқарас шотландтық Томас Рейд пен Дугалд Стюарттың &quot;Рационалды ойлау ақиқаты&quot; (Common Sense Realism) еңбектерімен байланыстырады, екеуінің де еңбектері Гарвард [[Оқу бағдарламасы|сабақ оқыту бағдарламасында]] бар еді. 
Сол кездері Гарвард кампусында Агассиз бен [[Платон]] көп айтылып жазылатын, себебі Гарвард студенттері Агассиз еңбектерінен басқа ''Ралф Кудуорз'' бен ''Жон Норристің'' Платон трактаттарын (Platonic treatises) және ''Cэмуйл Колериджтің'' ''Қиял көңілі'' (Romantic vein) деген еңбегін көп оқыған. Гарвард кітапханасының дерегіне сүйенсек, Платон және оның ізбасарларының және осы заманның Қиялшылының әйгілі болғандығы сонша – тіпті классикалық философтар мен деистикалық Шотланд мектебіне тең болған.&lt;ref&gt;David K. Nartonis, &quot;Louis Agassiz and the Platonist Story of Creation at Harvard, 1795–1846&quot;, ''Journal of the History of Ideas'' 2005 66(3): 437-449, [http://www.jstor.org/stable/3654189 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Президент ''Чарлс Эллиот'' [[1869 жыл|1869]]-[[1909 жыл|1909]] жылдары сабақ бағдарламасынан [[Мәсіхшілік|християндықты]] алып тастап, әр студентке қалаған пәнін оқуға жол ашты. Эллиот Америка университеттерінің секулеризациясына ықпалы зор болғанымен, секулеризация оның басты мақсаты емес еді, ол [[Трансцендентальдық|трансценденталистік унитарлыққа]] бүкіл жүрегімен сенген және бар жігерін осыны жасауға бағыттаған. Ол бұл сенімді ''Уиллиэм Эллери Чанниң'' пен ''Ралф Уалдо Эмерсеннен'' алған. Осы сенім бойынша, әр [[адам]] баласының ішкі дұниесінде [[Құдай]] бар, әр адамның [[ақиқат]]қа құқығы бар, және, ең бастысы, әр адам [[Құндылық|құнды]], [[Бағалау|бағалы]], әрі абыройлы өмір сүруге хақы бар делінеді.&lt;ref&gt;Stephen P. Shoemaker, &quot;The Theological Roots of Charles W. Eliot's Educational Reforms&quot;, ''Journal of Unitarian Universalist History'' 2006–2007 31: 30-45,&lt;/ref&gt;

===20-ғасыр===
[[Сурет:Rummell, Richard Harvard University.jpg|thumb|right|290px|[[1906 жыл]]ы [[акварель]]мен салынған [[Бостон (Массачусетс)|Бостонның]] оңтүстік шығыс пейзажы.&lt;ref name=&quot;http://grahamarader.blogspot.com/2011/07/iconic-college-view-harvard-university.html&quot;&gt;[http://grahamarader.blogspot.com/2011/07/iconic-college-view-harvard-university.html &quot;Arader Galleries Iconic College Views&quot;],  ''Rummell, Richard'', Littig &amp; Co. 1915&lt;/ref&gt;]]

[[20 ғасыр|20-шы ғасырда]], Гарвардтың [[қаржы қоры]] өсіп және атақты [[профессор]]лары көбейген сайын, университеттің халықаралық аты ұлғая берді. Магистратура және бакалавр студенттердің саны ұлғайды. [[1879 жыл]]ы Редклифф Колледжі Гарвард Колледжінің [[филиал]]ы болып, Американың бикеш колледждерінің ең атақтысының біреуіне айналды.

====Оқуға қабылдау өзгерістері====
''Джейс Брайт Конант'' (президент, [[1933 жыл|1933]]-[[1953 жыл|1953]]) [[Ғылыми-зерттеу институты|ғылыми-зерттеу]] жүргізетін институттар арасында [[стипендия]]лық силықтар ұсынуды іске қосты. Ол жоғарғы білімді байлардың ғана мүмкіндігіне емес, кез келген [[Ақыл|талант, қабілеті]] бар жастың мүмкіндігі ретінде қарастырғандықтан, ол талантты жастарды анықтау мен қолдау жұмысына көп үлес қосты. [[1943 жыл]]ы Конант өзінің жұмыскерлеріне мектептегі және жоғарғы оқу орындарындағы орташа білім қандай деңгейде болу керек екендігін анықтауды тапсырды. Осы тапсырма бойынша, [[1943 жыл]]ы шыққан баяндама аясында Америка білім беру тарихындағы ең маңызды манифесттерінің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;Anita Fay Kravitz, &quot;The Harvard Report of 1945: An historical ethnography&quot;, Ph.D. dissertation, University of Pennsylvania, 1994, 367 pages; AAT 9427558&lt;/ref&gt;

[[1945 жыл|1945]]-[[1960 жыл|1960]] жылдар арасында жаңа студенттер қабылдау ережелерін өзгерте отырып, қабылданатын түлектер [[Жан-жақты білім|жан-жақты]] болуды енгізді. Енді унивеситет тек [[Жаңа Англия]]ның бай отбасыларынан шыққан жекеменшік мектептерде оқыған оқушылар ғана емес, орташа және басқа да отбасыларда тәрбиеленген мемлекеттік мектептерді бітірген оқушылар да Гарвардта білім алуға мүмкіндіктері пайда болды: алайда Еврейлер мен Католиктердің қабылдануы Афроамерикандықтар, [[Азия]]ттықтар мен [[Латын Америкасы|Испандықтарға]] қарағанда әлде-қайда көп болды.&lt;ref&gt;Malka A. Older. (1996). [http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=217911 Preparatory schools and the admissions process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090911160531/http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=217911|date=2009-09-11}}. [[The Harvard Crimson]], қаңтар 24, 1996&lt;/ref&gt;

====Бикеш студенттер====
[[Бикеш]]тер Редклиффте бөлек оқығандары мен, Гарвардтың өзінен дәрс алған. Осыған қарамастан, Гарвардтағы студенттердің көпшілігі [[Жігіт|ер адамдар]] болды. [[1977 жыл|1977]] Гарвард пен Редклиффтің бірігунен кейін бикештердің-студент саны көбейіп, бүкіл Америкадағы университеттердегі бикеш-оқушыларының көдейуіне әсер етті. Гарваттың [[магистратура]] бағдарламасы да туры осындай өзгерістерден өтті.

[[1999 жыл]]ы Редклифф Колледжі ([[1879 жыл|1879]] &quot;Harvard Annex for Women&quot; деп құрылған)&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Sally |last=Schwager |chapter=Taking up the Challenge: The Origins of Radcliffe |title=Yards and Gates: Gender in Harvard and Radcliffe History |editor=Laurel Thatcher Ulrich (ed.) |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan |year=2004 |isbn=1403960984 |page=115}}&lt;/ref&gt; ресми түрде Гарвард Университетімен бірігіп, ''Редклифф Терең Білім Беру Институты'' (Radcliffe Institute for Advanced Study) болып өзгертілді. Редклиффте [[декан]] болған ''Дрю Гилпин Фост'' (Drew Gilpin Faust) Гарвардтың алғашқы бикеш президенті болып сайланды.

[[Сурет:Harvard square harvard yard.JPG|thumb|[[Гарвард ярд]] (&quot;Holyoke Centerден&quot; түсірілген)]]

====Либерализм====
Гарвардта және оның фиалдарында - көп деген Америка университеттері - саяси көз-қарас [[Либерализм|либералды]] болып есептеледі. 
&lt;ref&gt;{{Cite journal|first1=Mack D. |last1=Mariani |first2=Gordon J. |last2=Hewitt |title=Indoctrination U.? Faculty Ideology and Changes in Student Political Orientation |url=https://archive.org/details/sim_ps-political-science-politics_2008-10_41_4/page/773 |journal=PS: Political Science &amp; Politics |volume=41 |issue=4 |pages=773–783 |year=2008 |doi=10.1017/S1049096508081031|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Professor Is a Label That Leans to the Left |date=қаңтар 17, 2010 |last=Cohen |first=Patricia |newspaper=The New York Times |url=http://www.nytimes.com/2010/01/18/arts/18liberal.html?pagewanted=print|ref=harv|postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Conservative Influence of the Federalist Society on the Harvard Law School Student Body |last=Hicks, Jr. |first= George W. |year=2006 |journal=Harvard Journal of Law &amp; Public Policy |volume=29 |url=http://www.law.harvard.edu/students/orgs/jlpp/Vol29_No2_Hicks.pdf |issue=2|ref=harv}}&lt;/ref&gt; 
[[Консерватор]]лар арасынан шыққан жазушы, ''Уиллиэм Ф. Баклей Кіші'', Гарвардтың лебералды басқармасын жақтырмағанын ашық білдірген,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=William F. Buckley, Jr., 82, Godfather of Modern Conservatism |newspaper=New York Sun |last=Miller |first=Stephen |date=ақпан 28, 2008 |url=http://www.nysun.com/obituaries/william-f-buckley-jr-82-godfather-of-modern/72002/?print=0367121721|ref=harv|postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; 
ал ''Ричард Никсон'', [[1970 жыл]]дары, Гарвардты критика түрінде оны &quot;Чарлс өзенінің Кремлі&quot; деген,&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Currie |first=Duncan |date=28 шілде 2004 |title=&quot;Kremlin on the Charles&quot; No More? |magazine=The Weekly Standard |url=http://www.weeklystandard.com/print/Content/Public/Articles/000/000/004/394emjiy.asp|ref=harv|postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; 
және [[1988 жыл]]ы вице президент болған [[Джордж Буш]] сол жылы өткен сайлудың нашар болуының себебі Гарвадтың либерализмінің ықпалы деп нәтижелеген.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/1988/06/11/us/bush-traces-how-yale-differs-from-harvard.html |title=Bush Traces How Yale Differs From Harvard |newspaper=The New York Times |last=Dowd |first=Maureen |date=маусым 11, 1988}}&lt;/ref&gt;

Гарвардтың профессор-жұмысшылары арасында Республикандықтар өте кішкентай пайызын құрайды, және әскери тренингтен (ROTC) өту үшін студенттер қасында орналасқан [[Массачусетс технологиялық институты|МТИ]]-ға (MIT) барады.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Flow |first=Christian B. |url=http://www.thecrimson.com/printerfriendly.aspx?ref=522609 |title=Will ROTC Return?|work=The Harvard Crimson |date=2008-03-18 |accessdate=2010-02-22}}&lt;/ref&gt;

Гарвард Колледж анықтама кітабында гей, лезбиандыр мен бисексуалдарға әскерге баруға болмайтын заң Гарвард құндылықтарымен сәйкес емес және адам құқықтарының [[дискриминация]]сы деп түсіндіреді. &quot;&lt;ref&gt;[http://webdocs.registrar.fas.harvard.edu/ugrad_handbook/current/ugrad_handbook_single.pdf Harvard College Handbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626092444/http://webdocs.registrar.fas.harvard.edu/ugrad_handbook/current/ugrad_handbook_single.pdf |date=2010-06-26 }}(dead link|date=қазан 2011), page 59.&lt;/ref&gt;

[[2011 жыл]]ы Гарвард әскери тренингісі &quot;Don't ask, don't tell&quot; заңы бойынша жұмыс істейтінін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/03/AR2011030306129.html |title=Harvard welcoming ROTC back to campus |newspaper=The Washington Post |last=Lauerman |first=John |date=наурыз 4, 2011}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Bombardieri, M. (2005). [http://www.boston.com/news/education/higher/articles/2005/01/17/summers_remarks_on_women_draw_fire/ Summers' remarks on women draw fire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823090716/http://www.boston.com/news/education/higher/articles/2005/01/17/summers_remarks_on_women_draw_fire/ |date=2013-08-23 }}. [[The Boston Globe]], қаңтар 17, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;crimson-pres&quot;&gt;[http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=516910 &quot;Faust Expected To Be Named President This Weekend,&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903130427/http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=516910|date=2009-09-03}} ''[[The Harvard Crimson]]'', 8 ақпан 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;harvard-pres&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080430103231/http://www.news.harvard.edu/gazette/2007/02.15/99-president.html &quot;Harvard names Drew Faust as its 28th president,&quot;] ''Office of News and Public Affairs'', 11 ақпан 2007&lt;/ref&gt;

==Ұйымдастырылуы мен Администрациясы==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; font-size:90%; line-height:1.4em; width:280px;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Колледж/Университет Құрылуы'''
|-
| '''Колледж/Университет''' || &lt;center&gt;'''Құрылған жылы'''&lt;/center&gt;
|-
| '''Гарвард Колледжі''' (Harvard College) || &lt;center&gt;1636&lt;/center&gt;
|-
| '''Гуманитария және Ғылым''' (Harvard Graduate School of Arts and Sciences) || &lt;center&gt;1872&lt;/center&gt;
|-
| '''Бизнес''' (Harvard Business School)|| &lt;center&gt;1908&lt;/center&gt;
|-
| '''Тіс Емдеу''' (Harvard School of Dental Medicine) || &lt;center&gt;1867&lt;/center&gt;
|-
| '''Дизайн''' (Harvard Graduate School of Design) || &lt;center&gt;1914&lt;/center&gt;
|-
| '''Дін/Медресе''' (Harvard Divinity School)  || &lt;center&gt;1816&lt;/center&gt;
|-
| '''Білім''' (Harvard Graduate School of Education) || &lt;center&gt;1920&lt;/center&gt;
|-
| '''Инженерия және Ғылым''' (Harvard School of Engineering and Applied Sciences) || &lt;center&gt;2007&lt;/center&gt;
|-
| '''Жан-жақты Білім Мектебі''' (Harvard Extension School) || &lt;center&gt;1910&lt;/center&gt;
|-
| '''Заң''' (Harvard Law School) || &lt;center&gt;1817&lt;/center&gt;
|-
| '''Үкімет''' (Harvard Kennedy School)|| &lt;center&gt;1936&lt;/center&gt;
|-
| '''Медицина''' (Harvard Medical School) || &lt;center&gt;1782&lt;/center&gt;
|-
| '''Қоғам Денсаулығы''' (Harvard School of Public Health) || &lt;center&gt;1922&lt;/center&gt;
|}

''Гарвард Гуманитария және Ғылым Факултетінің''  професорлары ''Гарвард Колледж'', ''Гарвард Гуманитария және Ғылым Магистратурасы'', ''Редклиф Институты'' және ''Гарвард Білім Жалғастыру  Мектебі'' (бұның ішінде ''Гарвард Жызғы Мектебі'' және ''Гарвард Жан-жақты Білім Мектебі'') факультеттерінде сабақ біруге жауапты.

Гарвардтың басқарылуы бірнеше [[ұйым]]дардан тұрады: ''Гарвард Бақылаушы Советі'' және ''президент пен Гарвард Колледж мүшелері'' (Гарвард Корпорациясы). Осы ұйымдар университеттің президентін сайлайды. Университетте 16,000-ға жуық адам жұмыс істейді (профессорлерды қосканда).&lt;ref&gt;Burlington Free Press, маусым 24, 2009, page 11B, &quot;&quot;Harvard to cut 275 jobs&quot; Associated Press&lt;/ref&gt;
[[2009 жыл|2009]] бен [[2010 жыл|2010-шы]] жылдардың санағы бойынша профессорлар мен дәрс оқытушылардың саны 2,410-ға жуық
,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Office of Institutional Research.|title=Harvard University Fact Book 2009–2010|year=2009|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_Harvard_Fact_Book_2009-10_FINAL_new.pdf}} (&quot;Faculty&quot;)&lt;/ref&gt; 
және бакалавриат оқушыларының саны 7,180, ал магистранттардың саны 13,830.  
&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Harvard University.|title=Financial Report, Fiscal Year 2010|year=2010|url=http://cdn.wds.harvard.edu/fad/2010_full_fin_report.pdf}} p. 20.&lt;/ref&gt; 
Университеттің түсі қараңғы-қызыл, ағылшынша &quot;crimson&quot;, және Гарвардтың спорт топтары мен газетасы &quot;Crimson&quot; деп аталады. Университеттің түсі [[1875 жыл]]ы студенттердің дауыс беруінен кейін таңдалған.

Гарвард [[1900 жыл]]дан бастап [[Массачусетс технологиялық институты]]мен (МТИ) ынтымақтастық бәсекелестікте. Сол жылы екі университеттің бірігуі талқыланған болған, бірақ Массачусетс сотымен тоқтатылған. Бүгінгі күні екі оқу орындары бәсекеле отыра бірлесіп конференцилар мен бағдарламалар ұйымдастырады. мұның ішіне Гарвард-МТИ Медицина және Технология, Басқарушы Советі, және Гарвард-МТИ Дата Орталығы жатады. Бұдан басқа екі университеттің оқушылары бір- бірінің дәрстеріне қосымша ақы төлеусіз тіркеліп, кредиттер жинай алады.

[[Сурет:harvard yard winter 2009j.JPG|thumb|right|'''Гарвард ярд''', қысқы кезең. Артында Гарвард жатаханалары көрініп тұр.]]

===Эндаумент/Endowment===
Гарвардтың эндаументтінің көлемі әлемдегі бүкіл университеттердің арасында ең үлкен. [[2008 жыл|2008-ші жылғы]] [[дағдарыс]]та жоғалтқан ақшасын [[2011 жыл|2011-дің]] қыркүйегінде қайтарып алды. 2011-де университеттің эндаументі $32 миллиардқа көтерілді, 2010-ның қыркүйегінде ол $27.6 миллиард болған,
&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Harvard Endowment Rises $4.4 Billion to $32 Billion|journal=Harvard Magazine|year=2011|volume=қараша-желтоқсан|url=http://harvardmagazine.com/2011/09/harvard-endowment-rises-to-32-billion|accessdate=13 желтоқсан 2011}}&lt;/ref&gt; 
ал 2009-да $25.7 миллиард еді, және 2008-2009 жылдары 30% жоғалтқан болған. 
&lt;ref name=&quot;NACUBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url = http://www.boston.com/business/markets/articles/2010/01/28/harvard_endowment_leads_others_down/ |title= Harvard endowment leads others down |author= Beth Healy |date= қаңтар 28, 2010 |newspaper= The Boston Globe |accessdate=2 September 2010}}&lt;/ref&gt; 
2008-дің желтоқсанында, Гарвард өзінің эндаументі 22%-ға төмендегенін жариялаған (шамамен $8 миллиард).  Сондықтан 2008-дің шілде-қазан аралығында [[бюджет]]ін қыcқартқан.  
&lt;ref&gt;{{Cite news|work=Wall Street Journal|first=John|last=Hechinger|title=Harvard Hit by Loss as Crisis Spreads to Colleges|page=A1|date=2008-12-04}}&lt;/ref&gt; 
Кейін шыққан баяндамалар бойынша&lt;ref name=&quot;vanity&quot;&gt;{{cite web|last=Munk |first=Nina |url=http://www.vanityfair.com/politics/features/2009/08/harvard200908?printable=true&amp;currentPage=all |title=Nina Munk on Hard Times at Harvard |work=Vanity Fair|year=2009|month=тамыз|accessdate=2010-08-29}}&lt;/ref&gt; 
дағдарыс кезінде негізгі шығынның екі есе жоғары болып, алғашқы төрт айдың өзінде-ақ эндаумент 50%-ға азайғанын айтады. [[Форбс журналы|Форбс]] 2009-да шығынның көлемі $12 миллиард болды деп жазажы.
&lt;ref name=&quot;ForbesUndEnd&quot;&gt;{{Cite news|author=Andrew M. Rosenfield |url=http://www.forbes.com/2009/03/03/harvard-university-investment-opinions-contributors_endowment_print.html |title=Understanding Endowments, Part I |work=Forbes|date= наурыз 4, 2009|accessdate=2010-08-29}}&lt;/ref&gt; 
Бюджетті қалпына келтірудің амалдарының біреуі сол кезде $1.2 миллиардқа салынып жатқан ''Allston Science Complex'' (бітірілуі 2011-ге жоспарланған) ғимаратының &lt;ref name=&quot;vanity&quot;/&gt; тоқтатылуы болған.&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=ақпан 10, 2011 |url = http://www.thecrimson.com/article/2009/3/5/residents-protest-vacancies-in-allston-span/ |date = наурыз 5, 2009 |title = Residents Protest Vacancies in Allston |newspaper = Harvard Crimson |author = Vidya B. Viswanathan and Peter F. Zhu}}&lt;/ref&gt;

==Кампус==
Гарвардтың негізгі кампусы Кэмбридждағы Гарвард ярдта орналасқан. Бұл шамамен Бостонның солтүстік-батысынан бастап [[Гарвард Скуэйр]]-ге дейін созылады. 
Гарвард Ярдттың өзінде университеттің бірнеше административті офистері мен ''Гарвард Университет Кітапханасы'', академиялық ғимараттар, шіркеу (Memorial Church) және университеттің негізгі [[жатақхана]]лары (бірінші курс студенттерге арналған) орналасқан. Жоғарғы курстың студенттері Гарвард Ярдтың шет жағасында Чарлс Өзенінің алдында тұрған жатаханаларда тұрады. Қосымша Гарвард ярдта &quot;Quad&quot; деген жатаханалар бар. Гарвардтың өзінің &quot;Harvard MBTA&quot; деген студенттерге арналған автобус транспорттары бар. Гарвард Ярдқа қызыл метро тарауымен (Red Line subway) жетуге болады.
Гарвард Бизнес Мектебінің және басқа унивевситеттің атлетика орталықтары, мысалы Гарвард Стадионы, Кэмбридждегі кампуске қарама-қарсы Олстанда орналасқан. 
Екі кампусты байланыстыратын Чарлс Өзенімен асып өтетін Жон Уеекс Көпірі (John W. Weeks Bridge) бар. Бұл көпір тек адамдардың жаяу жүрулеріне арналған. Гарвард Медицина Мектебі, Гарвард Тіс Мектебі, және Гарвард Қоғам Денсаулық Мектебі кампустың &quot;Longwood Medical and Academic Area&quot; деген жерде орналасқан. Бұл шамамен Бостонның солтүстік-батысы мен Кэмбридждің солтүстігі.
&lt;ref name=&quot;Campus&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.masco.org/transit/ptsM2.htm |title=M2 Cambridge Shuttle |publisher=MASCO |accessdate=тамыз 28, 2010}}(dead link|date=қазан 2011)&lt;/ref&gt;
Әр жатақханың ішінде [[Асхана|тамақтанатын асхана]], [[кітапхана]], [[тәрбиеші]]лер, дәрс жаттықтырушылар және [[күзету]]шілер бар. Жатаханаларды дұрыс қамтумен Йель университеті жәрдем еткен.
&lt;ref&gt;[http://www.exeter.edu./documents/Exeter_Bulletin/FA06_Men_Behind_the_Plan.pdf Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626162608/http://www.exeter.edu./documents/Exeter_Bulletin/FA06_Men_Behind_the_Plan.pdf |date=2008-06-26 }} in the [http://www.exeter.edu/news_and_events/news_events_2086.aspx Exeter Bulletin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626162608/http://www.exeter.edu./documents/Exeter_Bulletin/FA06_Men_Behind_the_Plan.pdf |date=2008-06-26 }}(dead link|date=қазан 2011)&lt;/ref&gt;

[[Сурет:harvard memorial church winter 2009.JPG|thumb|right|upright|Қыс мезгілі, '''&quot;Memorial Church&quot;''' шіркеуі]]

Рэдклиф Ярд кезінде Редклиф Колледжінің (бүгінгі Редклиф Институты) орталығы болған, ал қазір ''Гарвард Магистратура Білім Мектеді'' мен &quot;Cambridge Common&quot; ғимараттар тұрған жер.

2006 - 2008 жылдары Гарвард Университеті өзінің кампусында болған [[Қылмыстық іс|қылмыстарды]] жариялаған, оның ішінде 48  [[Зорлау|күштелтен жыныстық қатынастар]], 10 [[Тонаушылық|жеке адам тонауы]], 15 адам өлтірілуі, 750 [[Тонау|үй тонау]], және 12 [[Ұрлық|жеке көлік ұрланған]].
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american-school-search.com/safety/harvard-university |title=Harvard University - Safety Report |publisher=American School Search |date= |accessdate=2010-06-30}}&lt;/ref&gt;

===Қосымша алшақ орналасқан кампустар===
''Кэмбридж'', ''Олстан'' және ''Лонуудтан'' кампустарынан тыс, Гарвардтың тағы Массачусетс штатының Жамайка Пелйн қаласында &quot;Arnold Arboretum&quot; деген орталығы бар; [[Вашингтон]]да &quot;Dumbarton Oaks Research Library and Collection&quot; деген зерттеу кітапханасы бар; [[Петершам (Массачусетс)|Петершамда]] (Массачусетс) &quot;Harvard Forest&quot; орталығы бар; және [[Флоренция|Флоренцида]] &quot;Villa I Tatti&quot; зерттеу орталығы бар;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.itatti.it/ |title=Villa I Tatti: The Harvard University Center for Italian Renaissance Studies |publisher=Itatti.it |date= |accessdate=2010-06-30}}&lt;/ref&gt;  және [[Қытай]]дағы ''Гарвард-Шанхай Орталығы'' бар.

===Кампусты кеңейту жоспарлары===
Өткен бірнеше жылдың ішінде Гарвард ''Олстонда'' көп жер сатып алды. Бұл ''Чалрс Өзенімен'' асып өткенде Кэмбриджге қарама-қарсы жатыр және Гарвардтың мақсаты кампусты [[Бостон (Массачусетс)|Бостонның]] оңтүстігіне қарай үлкейту. 
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allston.harvard.edu/ |title=Harvard University Allston Initiative Home Page |publisher=Allston.harvard.edu |date= |accessdate=2010-08-29}}&lt;/ref&gt;
Университеттің Олстондағы кампус территориясы Кэмбриджге қарағанда елу пайызға артық. Олстон мен Кэмбридж кампустарын біріктіретін бірнеше [[көпір]] салынулары жоспарланып жатыр. Бұл көпірлермен тек жаяу ғана емес, Гарвардтың жеке автобустары, велосипедпен, және жаяу жүреге мүмкіндік болады. Гарвардтың студенттері мен жұмысшыларынан басқа кез келген адам бұл көпірлермен жүрсе болады, бірақ бүкіл [[Қаржыландыру|қаржыны]] Гарвард өз [[қор]]ынан бөледі.

Гарвардтың кампус кеңейтуінің басты мақсаты университеттің [[Ғылыми-зерттеу жұмыстары|ғылым]] және [[технология]] мүмкіндетіріне жол ашу. Университет Олстонда 50,000м² [[Зерттеудің тұрақты әдістері|зерттеу орталықтарын]] салуды жоспарлап отыр. Бұл орталықтарда Гарвард өзінің Инжинерия мен Өсімдік Жасуша Институт (Harvard Stem Cell Institute) факултеттерін орналастырады.

Сонымен қоса, Гарвард өзінің ''Гарвард Білім Мектебі'' мен ''Гарвард Қоғам Денсаулық Мектебін'' Олстонға көшіруді жоспарлап жатыр. Қосымша [[жатақхана]]лар, [[мұражай]]лар, [[өнер]] және [[театр]] [[ғимарат]]тар салынады.

===Қоршаған ортаны қорғау/Sustainability===
[[2000 жыл]]ы, Гарвард [[Қоршаған ортаны қорғау|қоршаған ортаны қорғайтын]] арнайы маманды жұмысқа алып ''Гарвард Жасыл Кампус'' идеясын бастаған (Harvard Green Campus).&lt;ref name=&quot;Harvard Green Campus Initiative&quot;&gt;{{cite web
 | title =Office for Sustainability: History
 | publisher =Гарвард Университеті
 | url = http://www.green.harvard.edu/ofs/history
 | accessdate = 2009-10-30 }}&lt;/ref&gt; Сол кезден бастап бұл Коршаған ортаны қорғайтын офистері Амарикадағы ең дамыған болып есептеледі.&lt;ref name=&quot;Office for Sustainability&quot;&gt;{{cite web
 | title =Office for Sustainability: Mission
 | publisher =Harvard University
 | url = http://www.green.harvard.edu/ofs/mission
 | accessdate = 2009-10-30 }}&lt;/ref&gt;
Толығымен 25 адам осы жобада жұмыс атқарып жатыр, және [[Энергияның сақталуы|энергия]] мен [[Су электр станциясы|су үнемдеу]] мақсатында $12 миллиард бөліндіктен, Гарвардтың қоршаған ортаны қорғайтын бағдарламасы [[Америка Құрама Штаттары|Америкада]] ең озық болып саналады. 
&lt;ref name=&quot; America's Greenest Colleges&quot;&gt;{{Cite news
 | title =America's Greenest Colleges
 | work =Forbes
 | url = http://www.forbes.com/2008/05/02/college-harvard-uvm-biz-energy-cx_bw_0502greenu_slide_5.html?thisSpeed=15000
 | accessdate = 2008-05-21
| first=Brian
| last=Wingfield|archiveurl=http://archive.is/NW3z|archivedate=2012-12-09}}&lt;/ref&gt;
2010 жылы 27 ең озық университеттер арасынан Гарвард үздік танылып, ең жоғары жүлдені әділ жеңіп алды. 
&lt;ref name=&quot;Sustainable Endowments Institute Report Card&quot;&gt;{{cite web
 | title =College Sustainability Report Card 2010
 | publisher =Sustainable Endowments Institute
 | url =http://www.greenreportcard.org/report-card-2010/
 | accessdate = 2009-10-30 }}&lt;/ref&gt;

==Академия==
[[Сурет:Massachusetts Hall, Harvard University.JPG|thumb|right|'''Massachusetts Hall''' жатаханасы (1720), Гарвард кампусындағы ең көне ғимарат.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.college.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k61161&amp;tabgroupid=icb.tabgroup85886|title=A Brief History of Harvard College|author=[[Harvard College]]|publisher=Harvard College|accessdate=2011-07-25}}&lt;/ref&gt;]]

Гарвард өте үлкен зерттеу университеті.&lt;ref name=&quot;Carnegie&quot;&gt;{{cite web|url=http://classifications.carnegiefoundation.org/lookup_listings/view_institution.php?unit_id=166027 |title=Carnegie Classifications - Harvard University |publisher=The Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt;
[[1929 жыл]]ы Гарвард ''New England Association of Schools and Colleges'' орталығынан акредитациясын алған.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cihe.neasc.org/about_our_institutions/roster_of_institutions/ |publisher=Commission on Institutions of Higher Education, New England Association of Schools and Colleges |title=Roster of Institutions |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Университеттің 46 [[Мамандық|бакалавриат мамандықтары]] бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.handbook.fas.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&amp;tabgroupid=icb.tabgroup106995 |title=Fields of Concentration |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
134 [[Магистратура|магистратура мамандықтары]] бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gsas.harvard.edu/images/stories/pdfs/handbook.pdf |title=Degree Programs |work=Graduate School of Arts and Sciences Handbook |pages=28–30|accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
32 [[Докторантура|професианалды мамандық]] бар.&lt;ref name=&quot;Degrees&quot;/&gt; 2008–2009 жылы Гарвардты 1,664 бакалавр, 400 магистрант, 512 докторант, және 4,460 профисианалды мамандар бітірген.
&lt;ref name=&quot;Degrees&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_FB2009_10_Sec02_Completions.pdf |title=Degrees Conferred by Program: Academic Year 2008–2009 |publisher=Institutional Research, Office of the Provost, Harvard University |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt;

Гарвардтың ең кіші бөлігін төрт жыл оқитын бакалаврлар құрайды. Олардың көпшілігі &quot;[[Гуманитарлық ғылымдар|гуманитария мен ғылым]]&quot; мамандықтарында оқиды.&lt;ref name=&quot;Carnegie&quot;/&gt; 
[[1978 жыл|1978]]-[[2008 жыл|2008]] жылдар арысында, студенттерге өз мамандықтарынан тыс, [[Міндетті бағдарлама|міндетті сабақ алуға]] (Core Curriculum) басты жеті дәрсті оқуға талап қойылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&amp;pageid=icb.page343094 |title=Academic Information: The Core Curricilum Requirement |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt;

[[2008 жыл|2008]]-ден бастап баккалавриат студенттердің міндеттң бағларламалары аясында сегіз дәрс оқып бітіруге талап етілген (''Aesthetic and Interpretive Understanding, Culture and Belief, Empirical and Mathematical Reasoning, Ethical Reasoning, Science of Living Systems, Science of the Physical Universe, Societies of the World, and United States in the World'').&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&amp;pageid=icb.page343093 |title=Academic Information: Program in General Education Requirement |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt;

Гарвардтың мақтан тұтатын докторанттар және магистранттар даярлайтын бағдарламары бар.
&lt;ref name=&quot;Carnegie&quot;/&gt; ''The Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching'', ''[[The New York Times]]'', және халық Гарвардты сабақ оқытуда магситранттар мен докторанттарды қолданғанын көп критикалаған.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Hicks |first=D. L. |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9803E5D71130F933A1575AC0A9649C8B63 |title=Should Our Colleges Be Ranked? |date=September 20, 2002 | work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Merrow |first=J. |year=2004 |url=http://www.carnegiefoundation.org/perspectives/perspectives2004.маусым.htm |title=Grade Inflation: It's Not Just an Issue for the Ivy League |work=Carnegie Perspectives |publisher=[[The Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching]]}}&lt;/ref&gt;
Гарвард семестр календарі бойынша жұмыс істейді, қыркүйекте басталып мамырдың ортасында аяқталады.  
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.registrar.fas.harvard.edu/fasro/common/calendar.jsp?cat=ugrad&amp;subcat=calendar |title=5 Year Academic Calendar |publisher=Harvard University |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Бакалаврлар әдетте бір семестрдің шінде төрт дәрс алады. 
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&amp;pageid=icb.page343175 |title=Academic Information: Rate of Work |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Студенттер кез келген мамандық бойынша терең [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]]на қатыса алады. 
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&amp;pageid=icb.page343095 |title=Academic Information: The Concentration Requirement |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Гарвардты бітірген студентттердің алдыңғы  4-5% ''summa cum laude'' деген дипломға, келесі 15% ''magna cum laude'' деген дипломға, және келесі 30% ''cum laude'' дипломға ие болады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&amp;pageid=icb.page343182 |title=Academic Information: Requirements for Honors Degrees |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt;

Гарвардта [[Ұйым|жеке ұйымдар]] да өздерінің Университте белгілі бір ұйымның мүшесі болды деген сертификаттар береді, мысалы ''Phi Beta Kappa''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k65741&amp;pageid=icb.page301813 |title=Prize Descriptions |publisher=Harvard University |accessdate=тамыз 28, 2010}}(dead link|date=қазан 2011)&lt;/ref&gt;

2009–2010 оқу жылы Гарвардтың бакалавриат бағдарламасынның бағасы жылына $33,696, және жатақханамен бірге $48,868 еді.
&lt;ref name=&quot;Tuition&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_FB2009_10_Sec03_Tuition.pdf |title=Tuition at Harvard Schools: FY1990 – FY2010 |publisher=Harvard University |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt;

Қаржылай көмек көрсету 2007 жылғы бағдарламасынның аясында, жылдық табыстары $60,000 төмен отбасылар Гарвардта оқуға және жатақханаға ақша төлемейді. Жылдық жалақылары $60,000-$80,000 арасындағы отбасылар бірнеше ғана мың доллар ақша төлеу керек. Ал жылдық жалақылары $120,000 мен $180,000 арасындағы отбасылар табыстарының 10% төлесін деп талап етеді. 
&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/12/10/education/10cnd-harvard.html |title=Harvard Steps Up Financial Aid |newspaper=The New York Times |date=желтоқсан 10, 2007 |first1=Sara |first2=Alan |last1=Rimer |last2=Finder}}&lt;/ref&gt;
Осымен қатар, Гарвард $414.1 [[миллион]] [[грант]] бөлген, $339.5 миллион жеке ұйымдардан бөлінеді, $35.3 миллион мемлекет қорынан бөлінеді, және $39.2 миллион сырттан жеке қолдаушылардан бөлінеді. Бакалавр студенттердің 87.7% Гарвардтың қаржылай көмегімен оқиды, 8.4% студенттер [[Кредит|кридетпен]], және 3.9% студенттердің оқуын [[Компания|жеке компаниялар]] төлейді.&lt;ref name=&quot;Tuition&quot;/&gt;

===Рейтинг===
Гарвардтың бакалавриат бағдарламасы Америка университтерінің арасында номер бірінші. 
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/national-universities-rankings |title=National University Rankings - Best Colleges 2011 |work=[[US News and World Report]] |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
[[Форбс журналы|Форбс]] және ''&quot;The Washington Monthly&quot;'' оны Америкада алтыншы дейді. 
&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.forbes.com/top-colleges/list/#p_2 |title=America's Best Colleges |work=Forbes.com |accessdate=тамыз 3, 2011 |date=тамыз 3, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.washingtonmonthly.com/college_guide/rankings_2011/national_university_rank.php |title=National University Rankings 2011 |work=[[The Washington Monthly]] |accessdate=September 1, 2011}}&lt;/ref&gt;
Халықаралық рейтингтерде Гарвард және [[Стэнфорд университеті|Стэнфордпен]] екінші орынды бөледі.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/top-400.html|publisher=[[Times Higher Education]]|title=Top 400 - World University Rankings 2011-2012|date=2011|accessdate=қазан 6, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2011|title=Top 700|publisher=[[QS World University Rankings]]|date=2011|accessdate=қазан 6, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/education-11227693|title=Cambridge knocks Harvard off top of university table|author=Katherine Sellgren|date=September 8, 2010|accessdate=September 9, 2010|work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; 
2004-2009 жылдар арасында Гарвард бірінші болған.
&lt;ref name=&quot;BBC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pbn.com/detail/45410.html|title=Brown slips in world university rankings|work=[[Providence Business News]]|date=қазан 9, 2009|accessdate=тамыз 31, 2010|author=Ted Nesi}}&lt;/ref&gt;  
''Academic Ranking of World Universities'' рейтингісі бойынша Гарвард 2003 жылдан бері әлем бойынша бірінші. 
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.france24.com/en/20100813-harvard-tops-chinese-university-rankings-2|title=Harvard tops Chinese university rankings |work=[[Agence France-Presse]]|date=тамыз 13, 2010|accessdate=тамыз 31, 2010|archiveurl=http://web.archive.org/web/20110513034111/http://www.france24.com/en/20100813-harvard-tops-chinese-university-rankings-2|archivedate=May 13, 2011}}&lt;/ref&gt; 
Жеке мамандықтар бойынша, ''Academic Ranking of World Universities'' Гарвардты [[гуманитарлық ғылымдар]] мен [[математика]]дан,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arwu.org/FieldSCI2010.jsp |title=Academic Ranking of World Universities in Natural Sciences and Mathematics - 2010|publisher=Shanghai Jiao Tong University |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
өмір және ауылшаруашылық ғылымдарынан,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arwu.org/FieldLIFE2010.jsp |title=Academic Ranking of World Universities in Life and Agriculture Sciences - 2010 |publisher=Shanghai Jiao Tong University |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
[[медицина]] мен [[Фармацевтік ғылымдар|фармацептикадан]],
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arwu.org/FieldMED2010.jsp |title=Academic Ranking of World Universities in Clinical Medicine and Pharmacy - 2010 |publisher=Shanghai Jiao Tong University |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
қоғамдық ғылымдардан бірінші болды,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arwu.org/FieldSOC2010.jsp |title=Academic Ranking of World Universities in Social Sciences - 2010 |publisher=Shanghai Jiao Tong University |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
ал [[инжиниринг]]/[[технология]] мен [[Компьютерлік бағдарлама|компьютер ғылымдарынан]] 42-ші орында.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arwu.org/FieldENG2010.jsp |title=Academic Ranking of World Universities in Engineering/Technology and Computer Sciences - 2010 |publisher=Shanghai Jiao Tong University |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
[[2010 жыл]]ы Гарвард әлем бойынша [[физика]] мен [[экономика]]/[[Бизнес-білім|бизнестен]] бірінші, [[химия]]дан екінші, математикадан үшінші, және компьютер ғылымдарынан тоғызыншы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arwu.org/Institution.jsp?param=Harvard%20University |title=&amp;#124;Harvard University |publisher=Arwu.org |date= |accessdate=2011-10-28}}&lt;/ref&gt;
2009 және 2010 жылдары ''QS Global 200 Business Schools Report'' рейтингісіне тірелсек, Гарвард әлемнің бірінші университеті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.topmba.com/mba-rankings/global-200-business-schools-report/top-business-schools-2009/north-america |title=QS Global 200 Business Schools Report 2009 North America}}(dead link|date=қазан 2011)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.urapcenter.org/2010|title=URAP - University Ranking by Academic Performance}}&lt;/ref&gt;

===Зерттеу орталықтары===
* ''Berkman Center for Internet &amp; Society''
* ''Broad Institute of MIT and Harvard
* ''Harvard Clinical Research Institute''
* ''Harvard Institute of Economic Research''
* ''Harvard Ukrainian Research Institute''
* ''Institute for Quantitative Social Science&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iq.harvard.edu/ |title=Harvard's home for social science research |author= |date= |work= |publisher=iq.harvard.edu |accessdate=28 September 2010}}&lt;/ref&gt;''
* ''Laboratory for Nanomedicine (at the Harvard Medical School-affiliated Brigham and Women's Hospital)''
* ''Radcliffe Institute for Advanced Studies (one of Harvard's 14 schools)''
* ''Real Colegio Complutense at Harvard University, a Post-Doctoral Research Institute founded by Harvard University and Complutense University in 1990, jointly Chaired by the Presidents of both Universities.''
* ''Schepens Eye Research Institute''
* ''W. E. B. Du Bois Institute|W. E. B. Du Bois Institute for African and African-American Research''
* ''Wyss Institute for Biologically Inspired Engineering''''
;Факултеттерге тіркелген зеттеу орталықтары
* ''Department of Psychology: Prosopagnosia Research Centers at Harvard University and University College London&lt;ref&gt;[http://faceblind.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727235817/http://faceblind.com/|date=2011-07-27}}(Dead link|date=сәуір 2010)&lt;/ref&gt;''
* ''Graduate School of Design:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gsd.harvard.edu/research/index.html |title=Research &amp; Publications |publisher=Gsd.harvard.edu |date= |accessdate=2010-02-22}}(dead link|date=қазан 2011)&lt;/ref&gt; Center for Alternative Futures, Joint Center for Housing Studies, Center for Technology &amp; the Environment''
* Harvard Law School:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/programs/ |title=Research Programs and Centers |publisher=Law.harvard.edu |date= |accessdate=2010-02-22}}&lt;/ref&gt; Charles Hamilton Houston Institute for Race and Justice, Institute for Global Law &amp; Policy (former European Law Research Center), John M. Olin Center of Law, Economics and Business
;'''Гарвардтың мүшесі бірақ басқармасынан тәуелсіз ұйымдар'''
Independent organizations affiliated to the university''
* ''The Forsyth Institute''

===Кітапханалар мен Мұражайлар===
[[Сурет:widener library 2009.JPG|thumb|'''Гарри Елкинс Уайднер (Widener)''' атындағы кітапхана]]

Гарвардтың [[Кітапханатану|кітапхана жүйесінің]] орталығы Гарвард Ярдтың ішіндегі ''Уайднер (Widener)'' кітапханасында, және қосымша 80 кітапханалары бар. Бүкіл жүйеде 15 миллионнан астам кітап бар.&lt;!--what about other-than-books?--&gt;&lt;ref name=&quot;lib&quot;&gt;See the [http://hul.harvard.edu/hgproject/faq.html FAQ on the Harvard-Google partnership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013131234/http://hul.harvard.edu/hgproject/faq.html |date=2008-10-13 }}.&lt;/ref&gt; 
''Америка Кітапханалар Ассоциясының'' айтуынша Гарвардтың кітап коллекциясы АҚШ академия институттардың арасында ең байы.&lt;ref name=&quot;largestlibs&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ala.org/ala/professionalresources/libfactsheets/alalibraryfactsheet22.cfm|title=The Nation's Largest Libraries: A Listing By Volumes Held|date=2009-05|accessdate=2009-08-19|publisher=American Library Association}}&lt;/ref&gt;

Гарвард университетінің ''Cabot Science'', ''Lamont'', and ''Widener'' кітапханаларын бакалавр студенттеріне ынғайлап жасаған. Бұл кітапханаларда өте [[Сирек кездесетін кітаптар қоры|сирек]], көне, және басқа да ерекше коллекциялар мол. ;&lt;ref name=&quot;specialcolls&quot;&gt;See the library portal listing of archives and special collections [http://lib.harvard.edu/archives/index.html Harvard Libraries : Archives and Special Collections Listed Alphabetically by Name] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626083214/http://lib.harvard.edu/archives/index.html |date=2007-06-26 }}.&lt;/ref&gt;

Университеттегі ''&quot;Houghton&quot;'', ''&quot;Arthur and Elizabeth Schlesinger Library on the History of Women in America&quot;'', және the ''&quot;Harvard University Archives&quot;'' кітапханалары тек сирек және ерекше материалдарға арналған. Американың ең көне [[карта]]лар, [[газета]]лар, және [[атлас]]тар коллекциялары ''Pusey'' кітапханасында. Бұл кітапхана халық қолдануына ашық. [[Шығыс Азия]] тілдерінің ең бай және мол коллекциясы, осы елдердің өздерінің кітапханарын санамағанда, ''&quot;Harvard-Yenching''' кітапханасында.

[[Сурет:Henry Moore sculpture, Harvard University.jpg|thumb|'''Lamont кітапханасының''' қасындағы Генри Мурдың (Henry Moore) жасаған '''Үлкен Төрт Бөліктің Сүйенуі'''  (Large Four Piece Reclining Figure) деген мүсіні.]]

'''Гарвардтың бірнеше [[өнер]], [[мәдениет]], және [[ғылым]]ға қатысты [[мұражай]]лары бар:'''
* Бейнелі Өнерге (Visual Arts) арналған '''&quot;Carpenter Center&quot;''', дизайнын ''&quot;Ле Корбюзье&quot;'' (Le Corbusier) жасаған. Бұнда университтетің фильм мұрағаты мен Бейнелі Өнер және Коршайтын Ортаны Зерттеу факультеттері орналасады. 
* '''Гарвард Өнер Маражайларының ішіне кіретіндер:'''
** '''&quot;Arthur M. Sackler Museum&quot;''', мұнда [[Азия|көне Азия]], [[Ислам өнері|Ислам]], және [[Үндістан очерктері|Үндістан]] өнерлері көрсетілген.
** '''&quot;Busch-Reisinger Museum&quot;''', кезінде ''[[Германия|Германиялық Мұражай]]'', ішінде орталық және солтүстік [[Еуропа|Еуропа өнерлері]] көрсетілген.
** '''&quot;Fogg Museum of Art&quot;''', ішінде [[Орта ғасырлардағы өнер|орта ғасырлардан]] бастап бүгінгі күнгі [[Батыс Еуропада қайта өрлеу мәдениетінің қалыптасуы|Батыс өнерінің]] көрмелері көрсетілген. Дәлірек, [[Қайта өркендеу дәуірі|Италияның Ерте Ренессанс]] кезеңінің өнері, [[Ұлыбританияның Қайта өрлеу дәуірінің театры|Британия]], және 19 ғасырдың [[Франциядағы классицизм|Франсуз өнер]] байлықтары көрсетілген. 
* '''&quot;Harvard Museum of Natural History&quot;''' (Гарвард [[Жаратылыстану]] Мұражайы), бұнда:
** '''&quot;Harvard Mineralogical Museum&quot;''' (Гарвард [[Минералогия]] Мұражайы)
** '''&quot;Harvard University Herbaria&quot;''' (Гарвард [[Гербарий]] Мұражайы), мұнда әйгілі ''Leopold and Rudolf Blaschka-ның'' '''&quot;Әйнек Гүлдер&quot;''' (Glass Flowers) көрсетілімі бар. 
** '''&quot;Museum of Comparative Zoology&quot;''' (Cалыстырмалы [[Зоология]] Мұражайы)
* '''&quot;Peabody Museum of Archaeology and Ethnology&quot;''' ([[Археологиялық ескерткіштер|Археология және Этнология]] Мұражайы), бұл [[Батыс Еуропада қайта өрлеу мәдениетінің қалыптасуы|Батыс Цивилизациясы мен Мәдени Тарихына]] бағытталған мұражай. 
* '''&quot;Semitic Museum&quot;''' (Cемиттік Мұражай)

==Студенттер==
{| style=&quot;text-align:center; float:right; font-size:85%; margin-left:2em; margin:auto;&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|+ ''Студенттер демографиясы''&lt;ref name=&quot;Head count&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_FB2009_10_Sec02_Enrollments.pdf |title=Degree Student Head Count: Fall 2009 |publisher=Harvard University |accessdate=тамыз 27, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See [[Demographics of the United States]] for references.&lt;/ref&gt;
! !! Бакалавр !! Магистрант !! Профисионал !! АҚШ Сенсус
|-
! [[Негрлер|Қаралар/Испандық емес]]
| 8% || 3% || 6% || 12.1%
|-
! [[Шығыс Азия]]лықтар
| 17% || 9% || 12% || 4.3%
|-
! [[Еуропалық нәсіл|Ақ Американдықтар/Испандық емес]]
| 42% || 42% || 43% || 65.8%
|-
! [[Латын Америкасы|Латын Америкалықтар]]
| 7% || 3% || 5% || 14.5%
|-
! [[Үндістер|Американдық Үндістер]]
| 1% || 0.2% || 0.6% || 0.9%
|-
! [[Халықаралық студенттер одағы|Халықаралық Студенттер]]
| 11% || 33% || 22% || N/A
|}
Соңғы алты жылдың ішінде [http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_Harvard_Fact_Book_2009-10_FINAL_new.pdf Гарвардтың студенттерінің саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723162517/http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_Harvard_Fact_Book_2009-10_FINAL_new.pdf |date=2011-07-23 }} 19,000 - 21,000 арасында болды. Гарвардта 6,655 [[Студент|бакалавр]], 3,738 [[Магистратура|магистрант]], және 10,722 [[Докторантура|профисионалды]] студенттер бар.&lt;ref name=&quot;Head count&quot;/&gt; Бакалавр студенттер арасында 51% [[бикеш]]тер, магистранттардың 48% бикештер, және профисиналды студенттердің 49% бикештер.&lt;ref name=&quot;Head count&quot;/&gt;

&quot;Carnegie&quot; [[қоғамдық қор]]ының айтуынша, Гарвардқа бакалавр студентке оқуға қабылдану өте қиын.&lt;ref name=&quot;Carnegie&quot;/&gt; Гарвард Колледжді [[2013 жыл|2013-те]] бітіргісі келетін бакалавр студенттердің оқуға тапсырған саны 27,462 , оның тек 2,175 (7.9%) студенті қабылданды , және қалбынғандардың 1,658 (76.2%) ғана Гарвардке оқуға баруды жөн деп шешті.&lt;ref name=&quot;CDS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_CDS2008_2009_Harvard_for_Web_Clean.pdf |format=PDF |title=Common Data Set 2008–09 |publisher=Harvard University |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; 
Гарвардқа қабылданған бакалаврлардың 95% мектек сыныптарының ең мықты ондығынан болады.&lt;ref name=&quot;CDS&quot;/&gt; Бұның ұстіне, Гарвардта Американың ең үздік мектеп оқушысы аталған 266 студент оқиды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chronicle.com/article/Chart-Colleges-With-the-Mo/124012/ |title=Colleges With the Most Freshman Merit Scholars, 2009 |work=The Chronicle of Higher Education |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt; Бакалавр студенттердің 88% университетті төрт жылдың ішінде бітіреді, және 98% алты жылдың ішінде бітіреді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://members.ucan-network.org/harvard |title=U-CAN: Harvard University |publisher=University and College Accountability Network |accessdate=тамыз 28, 2010}}&lt;/ref&gt;

2010 жылы Гарвард Колледжі бүкіл [[Оқу бағдарламасы|бакалавриат бағдарламасына]] тапсырған студенттердің ішінен 6.9% ғана қабылдады. Университеттің бес ғасырлық тарихында бұндай төмен қабылдау көрсеткіші болмаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usnews.com/blogs/paper-trail/2009/03/31/top-colleges-see-record-low-acceptance-rates.html |title=Top Colleges See Record-Low Acceptance Rates - The Paper Trail |work=US News &amp; World Report|date=  |accessdate=2010-04-03}}&lt;/ref&gt; 
2009 жылы қабылдау көрсеткішінің жоғарырақ болған себебі қаржылай көмектің жоғары болғаны. 
&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/09/12/education/12harvard.html |title=Harvard Ends Early Admission |newspaper=[[The New York Times]] |first1=Alan |last1=Finder |first2=Karen W. |last2=Arenson |date=September 12, 2006}}&lt;/ref&gt; 
[[Халық]] және [[бұқаралық ақпарат құралдары]] Гарвард қабылдау комиссиясының студенттер қабылдау шешімдерін көп талқылап, сынайды. Себебі, Гарвард жергілікті бай ақ Американдықтарды басқа [[нәсіл]]дерге қарағанда өте көп қабылдайды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://online.wsj.com/public/resources/documents/golden3.htm |title=Admissions Preferences Given to Alumni Children Draws Fire |last=Golden |first=Daniel |date=қаңтар 15, 2003 |newspaper=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Price of Admission: How America's Ruling Class Buys Its Way into Elite Colleges—and Who Gets Left Outside the Gates |last=Golden |first=Daniel |year=2006 |isbn=1400097967}}&lt;/ref&gt;

==Спорт==
[[Сурет:Harvard stadium 2009h.JPG|thumb|right|'''Гарвард Стадионы.''' Бұл стадионда ''&quot;Harvard Crimson&quot;'' және ''&quot;Boston Cannons&quot;'' топтары ойнап жаттығады.]]
[[Сурет:Harvard Rowing Crew at Henley 2004 -2.JPG|thumb|right| ''&quot;Henley&quot;'' жарысындағы Гарвардтың сегіз адамнан құрылған есу (rowing) тобы, 2004]]
[[Сурет:Bright Hockey Center, Harvard.JPG|thumb|right| ''Гарвард-Корнелл'' университеттерің хоккей жарыс ойны, 2006]]

Гарвард жоғарғы оқу орны [[Йель университеті]]мен спорттың әр түрінен қызу [[бәсеке]]де. [[1875 жыл]]дан бері екі университет үшін ең шулы және асыға күтетін кез күзгі [[АҚШ футболы]]ның ойыны. Бұл ойын ''&quot;The Game&quot;'' деп аталады. 
Гарвардтың АҚШ футдол тобы қазір кезіндегідей жақсы болмаса да ([[1920 жыл]]ы ол ''&quot;Rose Bowl Game&quot;'' жарырсын жеңген), Йельмен болатын жарысы ерекше болып саналады. [[1903 жыл]]ы салынған [[Гарвард стадионы]] бүкіл АҚШ бойынша жаңалық болды. Сол кезде Йель тобының ойыншысы, Уолтер Кэмп (Walter Camp) - АҚШ футболының атасы - Гарвард Стадионында ойыншылардың қауіпсіздігі ойластырмағандығын айтып, стадионды кеңейту керек екендігін ұсынған. Стадионды кеңейтуге мүмкіндік болмаған соң,[[1906 жыл]]ы АҚШ футболындағы пасс беру ережелері өзгертілген. Бұл ереже АҚШ футболыл тарихында ең ірі ережере өзгерісі . 
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsdial.com/sports/football/football-history.html |title=History of American Football |publisher=Newsdial.com |date= |accessdate=2010-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nelson, David M., ''Anatomy of a Game: Football, the Rules, and the Men Who Made the Game'', 1994, pp. 127–128&lt;/ref&gt;
Гарвардтың бірнеше спорт кешендері бар. Мысалы, ''Lavietes Pavilion'' - баскетбол және басқа әртүрлі спорт түрлеріне арналған спорт кешені. Бұдан басқа, бес қабатты &quot;MAC&quot; (Malkin Athletic Center) спорт кешені Гарвардтың спортпен шұғылдануға арналған негізгі кешен. Бұның ішінде [[Олимпиялық ойындар|олимпиядалық талаптарға]] сай үлкен [[бассейн]], [[Дене жаттығулары|айробикаға]] арналған кішкентай бассейн, [[Велосипед|велосипед тебетін]] алаң, үш [[Тренажёр|тренажер бөлмесі]], [[Күрес|күрес залы]], [[Баскетбол|баскетбол алаңы]], және т.б. Гарвардтың атлетика баптаушылары осы кешенде жұмыс істейді.

Гарвардтың [[Академиялық есу|академиялық есу (rowing)]] бикештер тобы ''&quot;Weld Boathouse&quot;'' кешенінде, ал ерлер тобы ''&quot;Newell Boathouse&quot;'' кешенінде жаттығады. Ерлер тобы,  қосымша, ''Гарвард-Йель Регатта'' жарысына дайындалар кезде [[Коннектикут штаты]]ндағы Ledyard қаласында ''&quot;Red Top&quot;'' деген кешенде жаттығады. Гарвардтың [[хоккей]] тобы &quot;Bright Hockey Center&quot; кешенінде бапталады. Ал, Murr Center кешенінде Гарвадтың [[cквош]] және [[теннис]] топтары жаттығады. 
[[2006 жыл]]дан бері, АҚШ колледждері арасындағы Бірінші Дивизионындағы жарыстарда Гарвардтың 41 бикеш пен ерлер топтары жарысады. Бұндай жетістікке еш бір колледж қол жеткізбеген. Барлық Айви Лигасына кіретін университеттер сияқты Гарвард студенттерге атликалық грант тағайындамайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hno.harvard.edu/guide/students/stu6.html |title=The Harvard Guide: Financial Aid at Harvard |publisher=Harvard University|date=2006-09-02 |accessdate=2010-08-29 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20060902182731/http://www.hno.harvard.edu/guide/students/stu6.html |archivedate = 2006-09-02}}&lt;/ref&gt;

''Гарвард-Йель Регатта'' тартысы ''The Game'' тартысынан 23 жыл бұрын басталған және екі палуанның ең алғаш қарсыластығы болып саналады. ''Гарвард-Йель Регетта'' тартысы жыл сайын [[Маусым|маусым айында]] Коннектикут штатанның ''&quot;Thames&quot;'' өзенінде өтеді. Гарвардтың есуден (rowing) ерлер тобы АҚШ-тың ең мықты топтарының бірі болып саналады. Сонымен қоса, бүгін Гарвард Кримсонның ерлер хоккей, сквош, және фихтования топтары Корнеллдің топторымен ерекше тартысады. Жақында, Гарвардтың бикештер және ерлер топтары АҚШ-тың колледждері арасында болатын жырыста (NCAA Championship) жеңімпаз атанды. [[2003 жыл]]ы, Гарвард бүкіл АҚШ колледждер арасында теңізде кемемен жүзу жарысын жеңген. 
1989 жылы Гарвардтың хоккей тобы алғаш рет АҚШ коллеждер арасында болған жарысты жеңді. Айви Лиганың колледждерінен бүкіл АҚШ колледері арасындағы бикештер жарыстарында алғаш жеңімпаз болған Гарвардтың лакросс бикештер тобы, [[1990 жыл]]ы.

===Ән===
Гарвардтың бір неше [[спорт]] әндері бар. Ең жиі айтылатыны Гарвардтың тобымен байланысты: ''&quot;Ten Thousand Men of Harvard&quot;'' (Гарвартың он мың адамы) and ''&quot;Harvardiana&quot;''(Гарвардиана). Ал, Гарвардтың алма-матер әні &quot;Fair Harvard&quot; (Керемет Гарвард) деп аталады. Бұл әндер Гарвардтың АҚШ футбол және хоккей топтары жарыстарында ойлады.

==Танымал адамдары==

===Мұғалімдер мен жұсымшылар===
*[[Биология|Биология ғалымы]]: E. O. Wilson;
*[[Когнитивтік даму|Когнитивті ғылымтарының ғалымы]]: Steven Pinker;
*[[Физика|Физика ғалымы]]: Lisa Randall және Roy Glauber;
*[[Химия|Химия ғалымы]]: Elias Corey, Dudley R. Herschbach, жыне George M. Whitesides;
*[[Жазу]]шы: Louis Menand;
*[[Сыншы]]: Helen Vendler;
*[[Тарих]]шылар: Henry Louis Gates, Jr., және Niall Ferguson;
*[[Экономист]]тер: Amartya Sen, N. Gregory Mankiw, Robert Barro, Stephen A. Marglin, Don M. Wilson III, және Martin Feldstein;
*[[Саяси философия|Саяси философтар]]: Harvey Mansfield, Baroness Shirley Williams және Michael Sandel; 
*[[Саясаттану|Саясаттану ғалымдар]]: Robert Putnam, Joseph Nye, and Stanley Hoffmann;
*[[Композитор]]лар: Robert Levin and Bernard Rands; 
*[[Заңгер]]: Alan Dershowitz.

Бұрын мүше болған [[ғұлама]]лар: Michael Walzer, Stephen Thernstrom және Robert Nozick.

===Гарвардты бітірген белгілі адамдар===
*[[АҚШ]] [[саясаткер]]лері: John Hancock, John Adams, John Quincy Adams, Rutherford B. Hayes, Theodore Roosevelt, Franklin Roosevelt, [[Кеннеди Джон Фицджералд|John F. *Kennedy]], Al Gore, [[Джордж Буш]] және [[Барак Обама|Barack Obama]]
*[[Канада]] [[генерал]]ы: David Lloyd Johnston; 
*Канада [[Премьер-Министр|премьер-министрі]]: Mackenzie King and Pierre Trudeau;
*Канадалық саясаткер: Michael Ignatieff; 
*[[Қалалық құрылыс|Қала шаруашылығын дамытушы]]: Shaun Donovan; 
*[[Діндар]], [[кәсіпкер]] және [[Филантропия|филантроп]]: Aga Khan IV; 
*Кәсіпкер және филантроп:  Bill Gates; 
*Филантроп: Huntington Hartford; 
*[[Мексика]] президенттері: Felipe Calderón,&lt;ref name=&quot;Harvard Alum apparent new president of Mexico&quot;&gt;{{Cite news| title = Alum is Apparent *Winner of Presidential Election in Mexico| url = http://www.hks.harvard.edu/news-events/news/articles/alum-is-apparent-winner-of-presidential-election-in-mexico |author=Doug Gavel |publisher = Harvard KSG| date = 7 шілде 2006| accessdate = 25 шілде 2009}}&lt;/ref&gt;, Carlos Salinas de Gortari, және Miguel de la Madrid; 
*[[Чили]]яның президенті: Sebastián Piñera; 
*[[Колумбия]] президенті: Juan Manuel Santos; 
*[[Коста-Рика]] президенті: José María Figueres; 
*Кәсіпкер: Scott Mead; 
*[[Тайвань]] президенті: Ma Ying-jeou; 
*[[Израиль]] примьер минисрі: Benjamin Netanyahu;
*Израиль [[жоғарғы сот]]ының президенді: Aharon Barak; 
*[[Перу]]дің президенті: Peruvian President Alejandro Toledo; 
*[[Албания]]ның примьер министрі: Fan S. Noli;
*[[БҰҰ]] бас хатшысы: Ban Ki-moon; 
*[[Философия|Философ]]: Henry David Thoreau; 
*Жазушылар: Ralph Waldo Emerson және William S. Burroughs; 
*[[Ұстаз]]: Harlan Hanson; 
*[[Өлеңші]]лер: Wallace Stevens, T. S. Eliot және E. E. Cummings; 
*[[Дирижер]]: Leonard Bernstein; 
*[[Виолончель|Виолончель ойнаушы]]: Yo Yo Ma; 
*Теледидар шоу жүргізуші, комедиант, жазушы: Conan O'Brien; 
*[[Актерлік өнер|Актерлер]]: Fred Gwynne, Jack Lemmon, Natalie Portman, Mira Sorvino, Ashley Judd, Tatyana Ali, Elisabeth Shue, Rashida Jones, Scottie Thompson, Hill Harper, Matt Damon және Tommy Lee Jones; 
*Фильм режисерлер: Darren Aronofsky, Mira Nair, Whit Stillman, and Terrence Malick; 
*Теледидар бастығы: Brian Graden; 
*[[Архитектура|Архитектор]]:Philip Johnson; 
*[[Музыкант]]тар: Rivers Cuomo, Tom Morello, және Gram Parsons; 
*[[Композитор]], [[продюсер]]: Ryan Leslie; 
*[[Facebook]] [[құрылтайшы]]сы: Mark Zuckerberg; 
*Бомба жарылыстарын тоқтатушы (unabomber): Ted Kaczynski; 
*[[Бағдарламалаушы]]: Richard Stallman; 
*АҚШ футбол ойыншысы (NFL quarterback): Ryan Fitzpatrick; 
*[[Баскетбол]] ойыншысы: Jeremy Lin; 
*[[Азаматтық құқықтарды қорғау]]шы: W. E. B. Du Bois және Sachin H Jain.

==Әдебиетте және теледидарда ==
Гарвард көп [[әдебиет]]тер мен [[Кино|фильмдерде]] [[жетістік]] пен [[Дәреже|жоғары дәреженің]] [[символ]]ы ретінде қолдылады.

===Әдебиетте===
* '''&quot;Кездейсоқ миллиордерлер&quot;''' (The Accidental Billionaires), авторы Бен Мезричис (Ben Mezrichis). Гарвардта [[Facebook]] - тың құрылғаны туралы. 
* '''&quot;Гарвардты хаккерлеу&quot;''' (Hacking Harvard) -. Авторы Гарвардтан оқып шыққан Робин Уэззермэн (Robin Wasserman).
* '''&quot;Үй қызмет етушідің ертегісі&quot;''' (The Handmaid's Tale) - Маргэрет Әтуудтің (Margaret Atwood)  [[Апокалипсис|апокалиптикалық]] романы. Оқиғалардың басымы [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кэмбридж қаласында]] өтеді, ал Гарвардта болатын оқиғалары сирек.
* '''&quot;Махаббат жыры&quot;''' (Love Story) - Ерік Сегалдың (Erich Segal) [[1970 жыл]]ы жазған. Хоккей ойыншысы Раин Онил (Ryan O'Neal) және Рэдклиффтің үздік студенті Эли Макграу (Ali MacGraw]) екеуінің [[махаббат]]ы жырланады.&lt;ref&gt;Rogers, M. F. (1991). ''Novels, Novelists, and Readers: Toward a Phenomenological Sociology of Literature''. SUNY Press, ISBN 0-7914-0603-2.&lt;/ref&gt; Осы романс туралы түсірілген фильм жыл сайын Гарвардқа жаңадан келген студенттерге көрсетіледі. Бұдан басқа, Сегалдың [[1985 жыл]]ғы '''''Сынып''''' (The Class) және 1988 '''''Дәрігерлер''''' (Doctors) романдары да Гарвард туралы.
*'''&quot;The Paper Chase&quot;''' (Қағаз қуған) - Жон Жэй Озборн Кіші  (John Jay Osborn, Jr.) [[1970 жыл]]ы жазған романы аясында фильм де және сериал да түсірген.
*'''&quot;The Physick Book of Deliverance Dane&quot;''' - ''Кэтрин Хоу (Katherine Howe) 2009 үздік сатылған романы. Бірнеше оқиға Гарвардтың айналасында орын алады.
*'''&quot;Prozac Nation&quot;''' - Гарвард Колледжін бітірген Елизабет Урцелдің (Elizabeth Wurtzel) автобиографиялық еңбегі.
*'''&quot;Екінші Ең Бақытты Күн&quot;''' (The Second Happiest Day) - Жон Филлипстің (John Phillips) [[1953 жыл]]ы жазған романы Гарвардты [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүние Жүзі соғысы]] кезіндегі жағдайын сипаттайды.
*'''&quot;Дыбыс және Қаһар&quot;''' (The Sound and the Fury) - Уиллиэм Фолкнердің&quot; (William Faulkner) кітабы. Квентин Компсонның Гарвардтаты өмірі бейнеленген.
*'''&quot;Бикештер бөлмесі&quot;''' (The Women's Room) - Мэрилин Френчтің (Marilyn French) жазған романы, басты кейіпкердің, Мираның, Гарвардтағы өмірі жайлы.
*Памела Томас-Грэхамның (Pamela Thomas-Graham) бір-неше томды романдары '''&quot;Blue Blood&quot;''' (Көк қан), '''&quot;Orange Crushed&quot;''' (Құртылған апельсин), және '''&quot;A Darker Shade Of Crimson&quot;''' (Гарвардтың жаман жағы). Бұл романдар Гарвардтың африкалық-американдықтың экономика професорының өмірі туралы.
*Сецилия Тэнның (Cecilia Tan) росанстар сериясы '''&quot;Magic University series&quot;''' (Таңғажайып Университет сериялары) және басқа кітаптар '''&quot;The Siren and the Sword&quot;''' (Синера және Қылыш) және '''&quot;The Tower and the Tears&quot;''' (Мұнара мен көз жасы), бұл романстар Гарвардтың ішінде сиқырлы '''&quot;Veritas&quot;''' деп аталатын университет туралы.

===Теледидарда/Onscreen===
Гарвард өзінің кампусында [[Кино|фильм]] түсіруге [[Тыйым салынған аймақ|тыйым салатындықтан]], Гарвард туралы түсірілетін фильмдер [[киностудия]]ларда немесе Гарвардке ұқсас кампустарда түсіріледі.&lt;ref&gt;Nathaniel L. Schwartz,[http://www.thecrimson.harvard.edu/article/1999/9/21/university-hollywood-relationship-not-always-a/ &quot;University, Hollywood Relationship Not Always a 'Love Story'&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123084111/http://www.thecrimson.harvard.edu/article/1999/9/21/university-hollywood-relationship-not-always-a/|date=2012-11-23}}, ''[[Harvard Crimson]]'', 21 September 1999.&lt;/ref&gt;''

* ''The Great Debaters''
* ''Good Will Hunting''
* ''Harvard Man''
* ''How High''
*''Ivory Tower'' - Гарвард студенттері жасаған шоу.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ivorytowersoap.com/ |title=The Ivory Tower |publisher=Ivorytowersoap.com |date= |accessdate=2010-08-29}}&lt;/ref&gt; Ойдан шығарылған Гарвард студенттерінің өмірі  бейнеленеді.
* ''Legally Blonde''
* ''The Paper Chase'' ([[1973 жыл]]) және ''The Paper Chase (сериал)'' (1978–79, 1983–86 жылдары болған)
* ''The Social Network''
* ''Soul Man''
* ''Stealing Harvard''
* ''With Honors''

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер|2}}

==Қосымша материалдар==
{{refbegin}}
* Abelmann, Walter H., ed. ''The Harvard-MIT Division of Health Sciences and Technology: The First 25 Years, 1970–1995'' (2004). 346 pp.
* Beecher, Henry K. and Altschule, Mark D. ''Medicine at Harvard: The First 300 Years'' (1977). 569 pp.
* Bentinck-Smith, William, ed. ''The Harvard Book: Selections from Three Centuries'' (2d ed.1982). 499 pp.
* Bethell, John T.; Hunt, Richard M.; and Shenton, Robert. ''Harvard A to Z'' (2004). 396 pp. [http://www.amazon.com/dp/0674012887 excerpt and text search]
* Bethell, John T. ''Harvard Observed: An Illustrated History of the University in the Twentieth Century'', Harvard University Press, 1998, ISBN 0-674-37733-8
* Bunting, Bainbridge. ''Harvard: An Architectural History'' (1985). 350 pp.
* Carpenter, Kenneth E. ''The First 350 Years of the Harvard University Library: Description of an Exhibition'' (1986). 216 pp.
* Cuno, James et al. ''Harvard's Art Museums: 100 Years of Collecting'' (1996). 364 pp.
* Elliott, Clark A. and Rossiter, Margaret W., eds. ''Science at Harvard University: Historical Perspectives'' (1992). 380 pp.
* Hall, Max. ''Harvard University Press: A History'' (1986). 257 pp.
* Hay, Ida. ''Science in the Pleasure Ground: A History of the Arnold Arboretum'' (1995). 349 pp.
* Hoerr, John, ''We Can't Eat Prestige: The Women Who Organized Harvard;'' [[Temple University Press]], 1997, ISBN 1-56639-535-6
* Howells, Dorothy Elia. ''A Century to Celebrate: Radcliffe College, 1879–1979'' (1978). 152 pp.
* Keller, Morton, and Phyllis Keller. ''Making Harvard Modern: The Rise of America's University'' (2001), major history covers 1933 to 2002 [http://www.questia.com/read/106186126?title=Making%20Harvard%20Modern%3a%20%20The%20Rise%20of%20America%27s%20University online edition]
* [[Harry R. Lewis|Lewis, Harry R.]] ''Excellence Without a Soul: How a Great University Forgot Education'' (2006) ISBN 1586483935
* Morison, Samuel Eliot. ''Three Centuries of Harvard, 1636–1936'' (1986) 512pp; [http://books.google.com/books?id=ZUUf7ssp1u4C&amp;dq=intitle:harvard+inauthor:morison&amp;lr=&amp;as_drrb_is=q&amp;as_minm_is=0&amp;as_miny_is=&amp;as_maxm_is=0&amp;as_maxy_is=&amp;as_brr=0 excerpt and text search]
* Powell, Arthur G. ''The Uncertain Profession: Harvard and the Search for Educational Authority'' (1980). 341 pp.
* Reid, Robert. ''Year One: An Intimate Look inside Harvard Business School'' (1994). 331 pp.
* Rosovsky, Nitza. ''The Jewish Experience at Harvard and Radcliffe'' (1986). 108 pp.
* Seligman, Joel. ''The High Citadel: The Influence of Harvard Law School'' (1978). 262 pp.
* Sollors, Werner; Titcomb, Caldwell; and Underwood, Thomas A., eds. ''Blacks at Harvard: A Documentary History of African-American Experience at Harvard and Radcliffe'' (1993). 548 pp.
* &lt;span id=&quot;Trumpbour&quot;&gt;Trumpbour, John, ed.&lt;/span&gt;, ''How Harvard Rules. Reason in the Service of Empire'', Boston: South End Press, 1989, ISBN 0-89608-283-0
* Ulrich, Laurel Thatcher, ed. ''Yards and Gates: Gender in Harvard and Radcliffe History'' (2004). 337 pp.
* Winsor, Mary P. ''Reading the Shape of Nature: Comparative Zoology at the Agassiz Museum'' (1991). 324 pp.
* Wright, Conrad Edick. ''Revolutionary Generation: Harvard Men and the Consequences of Independence'' (2005). 298 pp.
{{refend}}

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://www.harvard.edu/ Гарвардтың ресми веб сайты]
* [http://m.harvard.edu/home/ Гарвард ұялы телефонға арналған сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810090324/http://m.harvard.edu/home/ |date=2014-08-10 }}

{{Coord|42|22|28|N|71|07|01|W|region:US_type:edu|display=title}}
{{Harvard}}
{{Ivy League navbox}}
{{Навигациялық блок
|title = АҚШ университеттері туралы пайдалы ақпарат
|titlestyle = background:#FFFFFF;color:#991111;border:1px solid #991111;
|list =
{{Colonial Colleges}}
{{Association of American Universities}}
{{Universities Research Association}}
{{ECAC Hockey League}}
{{Eastern Association of Rowing Colleges}}
{{Eastern Intercollegiate Volleyball Association navbox}}
{{Massachusetts Sports}}
|state =autocollapse
}}

[[Санат:1636 жылы пайда болғандар]]
[[Санат:Гарвард университеті]]
[[Санат:Америкалық университеттер қоғамдастығы]]</text>
      <sha1>e1q5wa3qqfllwrqx6tj14t7e1xe7qjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тас дәуірі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137992</id>
    <revision>
      <id>3659986</id>
      <parentid>3629620</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>әріптік қате</comment>
      <origin>3659986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30760" sha1="4cyn2nfvkxxed3u3sjiul3h3bir5pcj" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрестік белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды сындырып алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын-ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустьемен ауысты. Қазақстан үшін мустье 150-120 - 40-35 мың жылдар аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандарталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген кішкене шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустьеде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустьеде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар, т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар, т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>4cyn2nfvkxxed3u3sjiul3h3bir5pcj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659987</id>
      <parentid>3659986</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>әріптік қате</comment>
      <origin>3659987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30764" sha1="ep54664nbvz77ey319uw8diupv8ku89" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды сындырып алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын-ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустьемен ауысты. Қазақстан үшін мустье 150-120 - 40-35 мың жылдар аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандарталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген кішкене шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустьеде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустьеде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар, т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар, т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>ep54664nbvz77ey319uw8diupv8ku89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659993</id>
      <parentid>3659987</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>грамматикалық қате</comment>
      <origin>3659993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30769" sha1="k1r9g4sxawmiv7qu7knskybckdts1o9" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустьемен ауысты. Қазақстан үшін мустье 150-120 - 40-35 мың жылдар аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандарталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген кішкене шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустьеде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустьеде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар, т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар, т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>k1r9g4sxawmiv7qu7knskybckdts1o9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659997</id>
      <parentid>3659993</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>грамматикалық қате</comment>
      <origin>3659997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30796" sha1="owhg2cog3r4n33y1i0af23ym21y7azr" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер және т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш және т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар және т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустьемен ауысты. Қазақстан үшін мустье 150-120 - 40-35 мың жылдар аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандарталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген кішкене шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустьеде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустьеде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар, т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар, т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>owhg2cog3r4n33y1i0af23ym21y7azr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659999</id>
      <parentid>3659997</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>грамматикалық қате</comment>
      <origin>3659999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30813" sha1="qzkzacv7028qdutrb5fm50qfxc18qra" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер және т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш және т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар және т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустьемен ауысты. Қазақстан үшін мустье 150-120 - 40-35 мың жылдар аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандарталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген кішкене шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустьеде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустьеде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар және т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар және  т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>qzkzacv7028qdutrb5fm50qfxc18qra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660001</id>
      <parentid>3659999</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>сөз қолданысы</comment>
      <origin>3660001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30846" sha1="f23ml2uwe73a5l1er7tkheaejq3werl" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер және т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш және т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар және т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустьемен ауысты. Қазақстан үшін мустье 150-120 мың жылдан - 40-35 мың жылға дейінгі аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандарталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген кішкене шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустьеде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустьеде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар және т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар және  т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>f23ml2uwe73a5l1er7tkheaejq3werl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660003</id>
      <parentid>3660001</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>сөздік қор</comment>
      <origin>3660003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30861" sha1="nvxbx41klzu5h02tfweykks5s8duc3r" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер және т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш және т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар және т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустье дәуірімен алмасты. Қазақстан үшін мустье 150-120 мың жылдан - 40-35 мың жылға дейінгі аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандарталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген кішкене шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустьеде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустьеде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар және т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар және  т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>nvxbx41klzu5h02tfweykks5s8duc3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660005</id>
      <parentid>3660003</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>әріптік қате</comment>
      <origin>3660005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30861" sha1="7i7x9ika5187s4ylv445r6uqg5ky3nc" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер және т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш және т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар және т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустье дәуірімен алмасты. Қазақстан үшін мустье 150-120 мың жылдан - 40-35 мың жылға дейінгі аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандерталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген кішкене шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустьеде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустьеде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар және т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар және  т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>7i7x9ika5187s4ylv445r6uqg5ky3nc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660007</id>
      <parentid>3660005</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>сөз қолданысы</comment>
      <origin>3660007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30857" sha1="f4chtp6jzrgfmuwvcow9o6mlmu6rd2f" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер және т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш және т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар және т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустье дәуірімен алмасты. Қазақстан үшін мустье 150-120 мың жылдан - 40-35 мың жылға дейінгі аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандерталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген шағын шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустьеде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустьеде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар және т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар және  т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>f4chtp6jzrgfmuwvcow9o6mlmu6rd2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660008</id>
      <parentid>3660007</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>грамматикалық қате</comment>
      <origin>3660008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30887" sha1="an0i4axzpf4vf2n28ndha8erxpyp26s" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер және т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш және т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар және т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустье дәуірімен алмасты. Қазақстан үшін мустье 150-120 мың жылдан - 40-35 мың жылға дейінгі аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандерталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген шағын шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустье дәуірінде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустье дәуірінде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар және т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар және  т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>an0i4axzpf4vf2n28ndha8erxpyp26s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660010</id>
      <parentid>3660008</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>грамматикалық қате</comment>
      <origin>3660010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30894" sha1="7sto8t338rxrq6d99q0h8wv3xwpqe51" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер және т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш және т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар және т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустье дәуірімен алмасты. Қазақстан үшін мустье 150-120 мың жылдан - 40-35 мың жылға дейінгі аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандерталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген шағын шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустье дәуірінде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді,  олардың негізгілерінің қатарында ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустье дәуірінде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар және т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар және  т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>7sto8t338rxrq6d99q0h8wv3xwpqe51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660012</id>
      <parentid>3660010</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>көптік жалғаулары</comment>
      <origin>3660012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30906" sha1="7bzzag1965st0noco9l89bse3z0s0n3" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер және т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш және т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар және т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустье дәуірімен алмасты. Қазақстан үшін мустье 150-120 мың жылдан - 40-35 мың жылға дейінгі аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандерталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген шағын шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустье дәуірінде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді,  олардың негізгілерінің қатарында ойықты және тісті құралдар, қырғыштар, кескіштер, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустье дәуірінде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар және т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар және  т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>7bzzag1965st0noco9l89bse3z0s0n3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660014</id>
      <parentid>3660012</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>сөйлемді толықтыру</comment>
      <origin>3660014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30928" sha1="8z0leyq4tkky7kmay8skvst9jyst79p" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер және т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш және т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар және т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустье дәуірімен алмасты. Қазақстан үшін мустье 150-120 мың жылдан - 40-35 мың жылға дейінгі аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандерталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген шағын шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустье дәуірінде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді,  олардың негізгілерінің қатарында ойықты және тісті құралдар, қырғыштар, кескіштер, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустье дәуірінде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс аулау және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақтай бастады.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар және т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар және  т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>8z0leyq4tkky7kmay8skvst9jyst79p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660017</id>
      <parentid>3660014</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>тыныс белгісі</comment>
      <origin>3660017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30926" sha1="nx051d4ly99cfmegx38cj9bfe6bff59" xml:space="preserve">[[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде,  ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

== Кезеңдері ==
[[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді:

=== Палеолит ===
[[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі.

1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар.

а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар.

ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар.

б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар.


2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар.

=== Мезолит ===
[[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар.

=== Неолит ===
[[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.

== Ерекшелігі ==
Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.

== Ертедегі тас дәуірі ==
'''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді.

=== Мәдениеті ===
==== Олдувайлық мәдениет ====
[[Олдувай]]лық мәдениет - бұл &quot;Homo habilis&quot; деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі.

Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды  жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды.

Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді.

==== Ашельдік мәдениет ====
Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер және т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған.

Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған.

Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш және т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл.

==== Орта және соңғы ашель ====
Орта және соңғы ашельдегі (б.з.д. 300-150 мың жыл) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрессивті белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды жарып  алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді.

Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы  және т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар және т.б. кездеседі.

Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустье дәуірімен алмасты. Қазақстан үшін мустье 150-120 мың жылдан - 40-35 мың жылға дейінгі аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі &quot;Ноmo erеktus&quot; (&quot;тiк жүретін адам&quot;) архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандерталь адамдарының уақыты.

Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген шағын шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустье дәуірінде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді,  олардың негізгілерінің қатарында ойықты және тісті құралдар, қырғыштар, кескіштер, жарықшық және басқалары бар.

Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустье дәуірінде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс аулау және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақтай бастады.

Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады.

== Соңғы палеолит ==
Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды.

Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді.

Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес.

Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды.

Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды.

== Мезолит ==
[[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды.

=== Құралдар ===
Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады.

Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады.

Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар және т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған.

Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, &quot;шыршалар&quot;, иректер, торлар және  т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды.

Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі.

=== Мәдениеті ===
Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады.

[[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады.

Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі.

Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар.

== Неолит ==
Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді.

=== Шаруашылығы ===
Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті.

Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын.

Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды.

=== Мәдениеті ===
Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды.

Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты.

Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды.

=== Тұрақтар ===
[[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы.

Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тас дәуірі]]</text>
      <sha1>nx051d4ly99cfmegx38cj9bfe6bff59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уимблдон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164938</id>
    <redirect title="Уимблдон турнирі" />
    <revision>
      <id>3659930</id>
      <parentid>730591</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Уимблдон турнирі]]</comment>
      <origin>3659930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="0booseb68svumix0rakt7s4yda7to80" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Уимблдон турнирі]]</text>
      <sha1>0booseb68svumix0rakt7s4yda7to80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вэст Конкорд (Миннесота)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183501</id>
    <revision>
      <id>3660048</id>
      <parentid>2500169</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3660048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3216" sha1="7nrxglpewx2ijf980wuo95xnl2sj0bz" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Вэст Конкорд 
 |шынайы атауы            = {{lang-en|West Concord}}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = АҚШ 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =44 |lat_min =9 |lat_sec =1
  |lon_dir =W |lon_deg =92 |lon_min =54 |lon_sec =4
  |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Штат{{!}}Штаты 
 |аймағы                  = Миннесота 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Округ{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Додж 
 |кестедегі аудан         = Додж (Миннесота){{!}}Додж 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         =   
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 2.8 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 782 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = -6 
 |DST                     = -5 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды 
 |сандық идентификаторы   = 27-69304 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вэст Конкорд''' ({{lang-en|West Concord}}) — [[Миннесота]] штатының Dodge округіне жататын [[АҚШ]] қаласы.

Қала тұрғындарының саны 782 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.8 км² шамасында. FIPS коды — 27-69304.

== Сыртқы cілтемелер ==
* [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар]
* [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.]

{{US-geo-stub}}
{{Миннесота штаты}}

[[Санат:Миннесота қалалары]]</text>
      <sha1>7nrxglpewx2ijf980wuo95xnl2sj0bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уалбай Утмаханбетұлы Өмірбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204297</id>
    <revision>
      <id>3659841</id>
      <parentid>3524298</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>Жыл аралықтарының жазылуы біріздендірілді</comment>
      <origin>3659841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9581" sha1="1uxlytcuf6yh74cni6ykeu8fsvr6ijn" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Өмірбаев Уалбай Утмаханбетұлы
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 7.05.1960
 |Туған жері           = {{туғанжері|Ордабасы ауданы|Ордабасы ауданында}}, [[Төрткөл]]
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = 
 |Ғылыми аясы            =  [[математика]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
}}
'''Уалбай Утмаханбетұлы Өмірбаев''' ([[1960]] жылы 7 мамырда [[Түркістан облысы]], [[Ордабасы ауданы]], [[Төрткүл (Ордабасы ауданы)|Төрткүл]] ауылында дүниеге келген)  — [[Қазақстан]]дық [[математик]]-[[алгебра]]ист, физика-математика ғылымдарының докторы.

[[1973]]–[[1977]] жылдары Алматыдағы [[Республикалық физика-математика мектебі]]нде оқыған. [[1977]]–[[1982]] жылдары Новосібір мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінің студенті болған. 1982–1985 жылдары Новосібір мемлекеттік университетінің аспирантурасында білім алған. 1986 жылы кандидаттық диссертациясын профессор И. П. Шестаковпен ИМ СО РАН (Новосибирск қаласы) сәтті қорғап шықты. 1995 жылы 01.01.06 — математическалық логика, алгебра және сандар теориясы мамандығы бойынша  докторлық диссертациясын қорғайды. Бүгінгі күні (2006—2008 жж.) «Көп мүшелік алгебрасы, Пуассон алгебрасы және бос алгебраларды дифференциялдау және автоморфизмдер» атты ғылыми жобаға басшылық етуде.

==Еңбек жолы==
Еңбек жолын 1986-1989 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың жоғары алгебра кафедрасының ассистенті болып бастаған. 1989-1991 жылдары ҚазҰУ-дың аға оқытушысы, 1991-1995 жылдары доценті атанған. [[1995]] жылы ғылым докторы дәрежесіне қол жеткізген.
1995-2001 жылдары М.Әуезов атындағы [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]ндегі информатика кафедрасының меңгерушісі болған. 2001 жылдан бастап [http://www.enu.kz/kz/#.UKYiRocz3JM ЕҰУ-да] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121208014826/http://www.enu.kz/kz/#.UKYiRocz3JM |date=2012-12-08 }} [http://fmm.enu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=47%3A2011-07-06-14-15-24&amp;catid=9%3A2011-07-08-10-13-05&amp;Itemid=38&amp;lang=kz алгебра және геометрия кафедрасының меңгерушісі]{{Deadlink|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} қызметін атқарып жүр. 2007 жылдан бері Детройттағы Уейн университетінде сабақ береді.

1993-2007 жылдар аралығында [[Испания]]ның Овиедо, Канаданың Манитоба, Бразилияның Сан-Паулу, АҚШ-тың Вашингтон, Мичиган, Кливлен, Майами университеттерінде, [[Франция]]ның Марсель-Люмини атындағы математика орталығында, [[Германия]]ның Макс Планка атындағы математика институтында дәріс оқыған.

[[2001]] жылы жапон математигі [[Нагата есебі|М.Нагатаның]], 2004 жылы ағылшын математигі П.Конның есебін шешкен.

==Марапаттары==
Күні бүгінге дейін талантты жас ғалымдарға арналған және ғылымның дамуына зор үлес қосқаны үшін Мемлекеттік стипендияларына,

* ҚР «Үздік оқытушысы» грантына ие болып,
* «Нұр Отан» ХДП-ның «Белсенді қызметі үшін»,
* ҚР Білім және ғылым министрлігінің «ҚР ғылымын дамытуға қосқан үлесі үшін»
* «ҚР білім беру ісінің үздік қызметкері» төсбелгі
* Америка математика қоғамының жоғары дәрежелі «Мур» сыйлығы
* ҚР Мемлекеттік сыйлығы
==Отбасы==
Үйленген, 4 баласы бар.

== Ғылыми жұмысы ==
&quot;Еркін алгебралардың, көпмүшелік алгебралардың және Пуассон алгебраларының Автоморфизмдері мен саралануы&quot;тақырыбында ғылыми жобаның (2006-2008 жж.) жетекшісі болды. Нәтижесінде, кеңестік американдық математик Леонид Макар-Лимановпен бірге Пуассонның бос алгебраларын таза алгебралық тұрғыдан жүйелі түрде зерттеу басталды (бұрын Пуассон алгебралары тек геометриялық және физикалық тұрғыдан белсенді түрде зерттелген).

Бүгінгі таңда-ЕҰУ алгебра және геометрия кафедрасының профессоры. Л.Н. Гумилева.

У.У. Өмірбаевтың докторлық диссертациясы КСРО корреспондент-мүшесі Михаил Каргаполовтың шешілмеу дәрежесі &gt; 2 еркін шешілетін топтарға кіру мәселесінің шешілмейтіндігі туралы мәселесін шешуге арналды. 2001 жылы ол И. П. Шестаковпен бірге Масаоши Нагатаның 3 айнымалыдан көпмүшелік алгебраларында жабайы автоморфизмдердің болуы туралы оң гипотезасын шешті. 2004 жылы Ө. Ө. Өмірбаев ағылшын математигі П. Конның еркін ассоциативті алгебралардың автоморфизмдері туралы белгілі мәселесін шешті.
* U.U.Umirbaev. The Nagata automorlihism is wild, liroc. Nat. Acad. Sci. USA, 100 (2003), No.22, 12561-12563 (with I.li.Shestakov).
* Umirbaev U.U.lioisson brackets and two generated subalgebras of rings of liolynomials. — Journal of the American Mathematical Society, v. 17 (2004), 181—196 (with I.li. Shestakov).
* U.U. Umirbaev. Tame and wild automorlihisms of rings of liolynomials in three variables — Journal of the American Mathematical Society, v. 17 (2004), 197—227 (with I.li. Shestakov).
* U.U. Umirbaev. The Strong Nagata conjecture — liroc. Nat. Acad. Sci. USA, v. 101 (2004), No. 13, 4352-4355 (with J.-T.Yu).
* U.U. Umirbaev. The Anick automorlihism of free associative algebras// J. Reine Angew. Math. v. 605 (2007), 165—178.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://thenews.kz/2009/12/01/185126.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101220003/http://thenews.kz/2009/12/01/185126.html |date=2013-11-01 }}
* [http://www.enu.kz/zhalpy-a49bparat/pps_kz/4e9/umirbaev-u-u/view?set_language=ru]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.emu.kz/podrazdeleniya/personalii/u/umirbaev-ualbai-utmahanbetovich]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ams.org/notices/200704/comm-moore-web.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103042749/http://www.ams.org/notices/200704/comm-moore-web.pdf |date=2013-11-03 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Республикалық физика-математика мектебінің түлектері]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары]]</text>
      <sha1>1uxlytcuf6yh74cni6ykeu8fsvr6ijn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659842</id>
      <parentid>3659841</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>Еңбек жолындағы жыл аралықтарының жазылуы біріздендірілді</comment>
      <origin>3659842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9591" sha1="2w2900o5r47iipl44om3wr4dshy74ev" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Өмірбаев Уалбай Утмаханбетұлы
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 7.05.1960
 |Туған жері           = {{туғанжері|Ордабасы ауданы|Ордабасы ауданында}}, [[Төрткөл]]
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = 
 |Ғылыми аясы            =  [[математика]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
}}
'''Уалбай Утмаханбетұлы Өмірбаев''' ([[1960]] жылы 7 мамырда [[Түркістан облысы]], [[Ордабасы ауданы]], [[Төрткүл (Ордабасы ауданы)|Төрткүл]] ауылында дүниеге келген)  — [[Қазақстан]]дық [[математик]]-[[алгебра]]ист, физика-математика ғылымдарының докторы.

[[1973]]–[[1977]] жылдары Алматыдағы [[Республикалық физика-математика мектебі]]нде оқыған. [[1977]]–[[1982]] жылдары Новосібір мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінің студенті болған. 1982–1985 жылдары Новосібір мемлекеттік университетінің аспирантурасында білім алған. 1986 жылы кандидаттық диссертациясын профессор И. П. Шестаковпен ИМ СО РАН (Новосибирск қаласы) сәтті қорғап шықты. 1995 жылы 01.01.06 — математическалық логика, алгебра және сандар теориясы мамандығы бойынша  докторлық диссертациясын қорғайды. Бүгінгі күні (2006—2008 жж.) «Көп мүшелік алгебрасы, Пуассон алгебрасы және бос алгебраларды дифференциялдау және автоморфизмдер» атты ғылыми жобаға басшылық етуде.

==Еңбек жолы==
Еңбек жолын 1986–1989 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың жоғары алгебра кафедрасының ассистенті болып бастаған. 1989–1991 жылдары ҚазҰУ-дың аға оқытушысы, 1991–1995 жылдары доценті атанған. [[1995]] жылы ғылым докторы дәрежесіне қол жеткізген.
1995–2001 жылдары М.Әуезов атындағы [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]ндегі информатика кафедрасының меңгерушісі болған. 2001 жылдан бастап [http://www.enu.kz/kz/#.UKYiRocz3JM ЕҰУ-да] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121208014826/http://www.enu.kz/kz/#.UKYiRocz3JM |date=2012-12-08 }} [http://fmm.enu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=47%3A2011-07-06-14-15-24&amp;catid=9%3A2011-07-08-10-13-05&amp;Itemid=38&amp;lang=kz алгебра және геометрия кафедрасының меңгерушісі]{{Deadlink|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} қызметін атқарып жүр. 2007 жылдан бері Детройттағы Уейн университетінде сабақ береді.

1993–2007 жылдар аралығында [[Испания]]ның Овиедо, Канаданың Манитоба, Бразилияның Сан-Паулу, АҚШ-тың Вашингтон, Мичиган, Кливлен, Майами университеттерінде, [[Франция]]ның Марсель-Люмини атындағы математика орталығында, [[Германия]]ның Макс Планка атындағы математика институтында дәріс оқыған.

[[2001]] жылы жапон математигі [[Нагата есебі|М.Нагатаның]], 2004 жылы ағылшын математигі П.Конның есебін шешкен.

==Марапаттары==
Күні бүгінге дейін талантты жас ғалымдарға арналған және ғылымның дамуына зор үлес қосқаны үшін Мемлекеттік стипендияларына,

* ҚР «Үздік оқытушысы» грантына ие болып,
* «Нұр Отан» ХДП-ның «Белсенді қызметі үшін»,
* ҚР Білім және ғылым министрлігінің «ҚР ғылымын дамытуға қосқан үлесі үшін»
* «ҚР білім беру ісінің үздік қызметкері» төсбелгі
* Америка математика қоғамының жоғары дәрежелі «Мур» сыйлығы
* ҚР Мемлекеттік сыйлығы
==Отбасы==
Үйленген, 4 баласы бар.

== Ғылыми жұмысы ==
&quot;Еркін алгебралардың, көпмүшелік алгебралардың және Пуассон алгебраларының Автоморфизмдері мен саралануы&quot;тақырыбында ғылыми жобаның (2006-2008 жж.) жетекшісі болды. Нәтижесінде, кеңестік американдық математик Леонид Макар-Лимановпен бірге Пуассонның бос алгебраларын таза алгебралық тұрғыдан жүйелі түрде зерттеу басталды (бұрын Пуассон алгебралары тек геометриялық және физикалық тұрғыдан белсенді түрде зерттелген).

Бүгінгі таңда-ЕҰУ алгебра және геометрия кафедрасының профессоры. Л.Н. Гумилева.

У.У. Өмірбаевтың докторлық диссертациясы КСРО корреспондент-мүшесі Михаил Каргаполовтың шешілмеу дәрежесі &gt; 2 еркін шешілетін топтарға кіру мәселесінің шешілмейтіндігі туралы мәселесін шешуге арналды. 2001 жылы ол И. П. Шестаковпен бірге Масаоши Нагатаның 3 айнымалыдан көпмүшелік алгебраларында жабайы автоморфизмдердің болуы туралы оң гипотезасын шешті. 2004 жылы Ө. Ө. Өмірбаев ағылшын математигі П. Конның еркін ассоциативті алгебралардың автоморфизмдері туралы белгілі мәселесін шешті.
* U.U.Umirbaev. The Nagata automorlihism is wild, liroc. Nat. Acad. Sci. USA, 100 (2003), No.22, 12561-12563 (with I.li.Shestakov).
* Umirbaev U.U.lioisson brackets and two generated subalgebras of rings of liolynomials. — Journal of the American Mathematical Society, v. 17 (2004), 181—196 (with I.li. Shestakov).
* U.U. Umirbaev. Tame and wild automorlihisms of rings of liolynomials in three variables — Journal of the American Mathematical Society, v. 17 (2004), 197—227 (with I.li. Shestakov).
* U.U. Umirbaev. The Strong Nagata conjecture — liroc. Nat. Acad. Sci. USA, v. 101 (2004), No. 13, 4352-4355 (with J.-T.Yu).
* U.U. Umirbaev. The Anick automorlihism of free associative algebras// J. Reine Angew. Math. v. 605 (2007), 165—178.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://thenews.kz/2009/12/01/185126.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101220003/http://thenews.kz/2009/12/01/185126.html |date=2013-11-01 }}
* [http://www.enu.kz/zhalpy-a49bparat/pps_kz/4e9/umirbaev-u-u/view?set_language=ru]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.emu.kz/podrazdeleniya/personalii/u/umirbaev-ualbai-utmahanbetovich]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ams.org/notices/200704/comm-moore-web.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103042749/http://www.ams.org/notices/200704/comm-moore-web.pdf |date=2013-11-03 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Республикалық физика-математика мектебінің түлектері]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары]]</text>
      <sha1>2w2900o5r47iipl44om3wr4dshy74ev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659843</id>
      <parentid>3659842</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>2006–2008 жылдардағы ғылыми жоба туралы ескірген уақыттық тұжырым түзетілді</comment>
      <origin>3659843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9563" sha1="qynf8f6k9dog5cwsmvaf5urpv0n8y3y" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Өмірбаев Уалбай Утмаханбетұлы
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 7.05.1960
 |Туған жері           = {{туғанжері|Ордабасы ауданы|Ордабасы ауданында}}, [[Төрткөл]]
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = 
 |Ғылыми аясы            =  [[математика]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
}}
'''Уалбай Утмаханбетұлы Өмірбаев''' ([[1960]] жылы 7 мамырда [[Түркістан облысы]], [[Ордабасы ауданы]], [[Төрткүл (Ордабасы ауданы)|Төрткүл]] ауылында дүниеге келген)  — [[Қазақстан]]дық [[математик]]-[[алгебра]]ист, физика-математика ғылымдарының докторы.

[[1973]]–[[1977]] жылдары Алматыдағы [[Республикалық физика-математика мектебі]]нде оқыған. [[1977]]–[[1982]] жылдары Новосібір мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінің студенті болған. 1982–1985 жылдары Новосібір мемлекеттік университетінің аспирантурасында білім алған. 1986 жылы кандидаттық диссертациясын профессор И. П. Шестаковпен ИМ СО РАН (Новосибирск қаласы) сәтті қорғап шықты. 1995 жылы 01.01.06 — математическалық логика, алгебра және сандар теориясы мамандығы бойынша  докторлық диссертациясын қорғайды. 2006—2008 жж. «Көп мүшелік алгебрасы, Пуассон алгебрасы және бос алгебраларды дифференциялдау және автоморфизмдер» атты ғылыми жобаға басшылық етті.

==Еңбек жолы==
Еңбек жолын 1986–1989 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың жоғары алгебра кафедрасының ассистенті болып бастаған. 1989–1991 жылдары ҚазҰУ-дың аға оқытушысы, 1991–1995 жылдары доценті атанған. [[1995]] жылы ғылым докторы дәрежесіне қол жеткізген.
1995–2001 жылдары М.Әуезов атындағы [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]ндегі информатика кафедрасының меңгерушісі болған. 2001 жылдан бастап [http://www.enu.kz/kz/#.UKYiRocz3JM ЕҰУ-да] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121208014826/http://www.enu.kz/kz/#.UKYiRocz3JM |date=2012-12-08 }} [http://fmm.enu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=47%3A2011-07-06-14-15-24&amp;catid=9%3A2011-07-08-10-13-05&amp;Itemid=38&amp;lang=kz алгебра және геометрия кафедрасының меңгерушісі]{{Deadlink|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} қызметін атқарып жүр. 2007 жылдан бері Детройттағы Уейн университетінде сабақ береді.

1993–2007 жылдар аралығында [[Испания]]ның Овиедо, Канаданың Манитоба, Бразилияның Сан-Паулу, АҚШ-тың Вашингтон, Мичиган, Кливлен, Майами университеттерінде, [[Франция]]ның Марсель-Люмини атындағы математика орталығында, [[Германия]]ның Макс Планка атындағы математика институтында дәріс оқыған.

[[2001]] жылы жапон математигі [[Нагата есебі|М.Нагатаның]], 2004 жылы ағылшын математигі П.Конның есебін шешкен.

==Марапаттары==
Күні бүгінге дейін талантты жас ғалымдарға арналған және ғылымның дамуына зор үлес қосқаны үшін Мемлекеттік стипендияларына,

* ҚР «Үздік оқытушысы» грантына ие болып,
* «Нұр Отан» ХДП-ның «Белсенді қызметі үшін»,
* ҚР Білім және ғылым министрлігінің «ҚР ғылымын дамытуға қосқан үлесі үшін»
* «ҚР білім беру ісінің үздік қызметкері» төсбелгі
* Америка математика қоғамының жоғары дәрежелі «Мур» сыйлығы
* ҚР Мемлекеттік сыйлығы
==Отбасы==
Үйленген, 4 баласы бар.

== Ғылыми жұмысы ==
&quot;Еркін алгебралардың, көпмүшелік алгебралардың және Пуассон алгебраларының Автоморфизмдері мен саралануы&quot;тақырыбында ғылыми жобаның (2006-2008 жж.) жетекшісі болды. Нәтижесінде, кеңестік американдық математик Леонид Макар-Лимановпен бірге Пуассонның бос алгебраларын таза алгебралық тұрғыдан жүйелі түрде зерттеу басталды (бұрын Пуассон алгебралары тек геометриялық және физикалық тұрғыдан белсенді түрде зерттелген).

Бүгінгі таңда-ЕҰУ алгебра және геометрия кафедрасының профессоры. Л.Н. Гумилева.

У.У. Өмірбаевтың докторлық диссертациясы КСРО корреспондент-мүшесі Михаил Каргаполовтың шешілмеу дәрежесі &gt; 2 еркін шешілетін топтарға кіру мәселесінің шешілмейтіндігі туралы мәселесін шешуге арналды. 2001 жылы ол И. П. Шестаковпен бірге Масаоши Нагатаның 3 айнымалыдан көпмүшелік алгебраларында жабайы автоморфизмдердің болуы туралы оң гипотезасын шешті. 2004 жылы Ө. Ө. Өмірбаев ағылшын математигі П. Конның еркін ассоциативті алгебралардың автоморфизмдері туралы белгілі мәселесін шешті.
* U.U.Umirbaev. The Nagata automorlihism is wild, liroc. Nat. Acad. Sci. USA, 100 (2003), No.22, 12561-12563 (with I.li.Shestakov).
* Umirbaev U.U.lioisson brackets and two generated subalgebras of rings of liolynomials. — Journal of the American Mathematical Society, v. 17 (2004), 181—196 (with I.li. Shestakov).
* U.U. Umirbaev. Tame and wild automorlihisms of rings of liolynomials in three variables — Journal of the American Mathematical Society, v. 17 (2004), 197—227 (with I.li. Shestakov).
* U.U. Umirbaev. The Strong Nagata conjecture — liroc. Nat. Acad. Sci. USA, v. 101 (2004), No. 13, 4352-4355 (with J.-T.Yu).
* U.U. Umirbaev. The Anick automorlihism of free associative algebras// J. Reine Angew. Math. v. 605 (2007), 165—178.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://thenews.kz/2009/12/01/185126.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101220003/http://thenews.kz/2009/12/01/185126.html |date=2013-11-01 }}
* [http://www.enu.kz/zhalpy-a49bparat/pps_kz/4e9/umirbaev-u-u/view?set_language=ru]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.emu.kz/podrazdeleniya/personalii/u/umirbaev-ualbai-utmahanbetovich]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ams.org/notices/200704/comm-moore-web.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103042749/http://www.ams.org/notices/200704/comm-moore-web.pdf |date=2013-11-03 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Республикалық физика-математика мектебінің түлектері]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары]]</text>
      <sha1>qynf8f6k9dog5cwsmvaf5urpv0n8y3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659845</id>
      <parentid>3659843</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazaqMathEditor26</username>
        <id>185960</id>
      </contributor>
      <comment>Жыл аралығының жазылуы біріздендірілді</comment>
      <origin>3659845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9563" sha1="kzva76qu0a2suyh47c8f3gl9sxxo2fu" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Өмірбаев Уалбай Утмаханбетұлы
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 7.05.1960
 |Туған жері           = {{туғанжері|Ордабасы ауданы|Ордабасы ауданында}}, [[Төрткөл]]
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = 
 |Ғылыми аясы            =  [[математика]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
}}
'''Уалбай Утмаханбетұлы Өмірбаев''' ([[1960]] жылы 7 мамырда [[Түркістан облысы]], [[Ордабасы ауданы]], [[Төрткүл (Ордабасы ауданы)|Төрткүл]] ауылында дүниеге келген)  — [[Қазақстан]]дық [[математик]]-[[алгебра]]ист, физика-математика ғылымдарының докторы.

[[1973]]–[[1977]] жылдары Алматыдағы [[Республикалық физика-математика мектебі]]нде оқыған. [[1977]]–[[1982]] жылдары Новосібір мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінің студенті болған. 1982–1985 жылдары Новосібір мемлекеттік университетінің аспирантурасында білім алған. 1986 жылы кандидаттық диссертациясын профессор И. П. Шестаковпен ИМ СО РАН (Новосибирск қаласы) сәтті қорғап шықты. 1995 жылы 01.01.06 — математическалық логика, алгебра және сандар теориясы мамандығы бойынша  докторлық диссертациясын қорғайды. 2006–2008 жж. «Көп мүшелік алгебрасы, Пуассон алгебрасы және бос алгебраларды дифференциялдау және автоморфизмдер» атты ғылыми жобаға басшылық етті.

==Еңбек жолы==
Еңбек жолын 1986–1989 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың жоғары алгебра кафедрасының ассистенті болып бастаған. 1989–1991 жылдары ҚазҰУ-дың аға оқытушысы, 1991–1995 жылдары доценті атанған. [[1995]] жылы ғылым докторы дәрежесіне қол жеткізген.
1995–2001 жылдары М.Әуезов атындағы [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]ндегі информатика кафедрасының меңгерушісі болған. 2001 жылдан бастап [http://www.enu.kz/kz/#.UKYiRocz3JM ЕҰУ-да] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121208014826/http://www.enu.kz/kz/#.UKYiRocz3JM |date=2012-12-08 }} [http://fmm.enu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=47%3A2011-07-06-14-15-24&amp;catid=9%3A2011-07-08-10-13-05&amp;Itemid=38&amp;lang=kz алгебра және геометрия кафедрасының меңгерушісі]{{Deadlink|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} қызметін атқарып жүр. 2007 жылдан бері Детройттағы Уейн университетінде сабақ береді.

1993–2007 жылдар аралығында [[Испания]]ның Овиедо, Канаданың Манитоба, Бразилияның Сан-Паулу, АҚШ-тың Вашингтон, Мичиган, Кливлен, Майами университеттерінде, [[Франция]]ның Марсель-Люмини атындағы математика орталығында, [[Германия]]ның Макс Планка атындағы математика институтында дәріс оқыған.

[[2001]] жылы жапон математигі [[Нагата есебі|М.Нагатаның]], 2004 жылы ағылшын математигі П.Конның есебін шешкен.

==Марапаттары==
Күні бүгінге дейін талантты жас ғалымдарға арналған және ғылымның дамуына зор үлес қосқаны үшін Мемлекеттік стипендияларына,

* ҚР «Үздік оқытушысы» грантына ие болып,
* «Нұр Отан» ХДП-ның «Белсенді қызметі үшін»,
* ҚР Білім және ғылым министрлігінің «ҚР ғылымын дамытуға қосқан үлесі үшін»
* «ҚР білім беру ісінің үздік қызметкері» төсбелгі
* Америка математика қоғамының жоғары дәрежелі «Мур» сыйлығы
* ҚР Мемлекеттік сыйлығы
==Отбасы==
Үйленген, 4 баласы бар.

== Ғылыми жұмысы ==
&quot;Еркін алгебралардың, көпмүшелік алгебралардың және Пуассон алгебраларының Автоморфизмдері мен саралануы&quot;тақырыбында ғылыми жобаның (2006-2008 жж.) жетекшісі болды. Нәтижесінде, кеңестік американдық математик Леонид Макар-Лимановпен бірге Пуассонның бос алгебраларын таза алгебралық тұрғыдан жүйелі түрде зерттеу басталды (бұрын Пуассон алгебралары тек геометриялық және физикалық тұрғыдан белсенді түрде зерттелген).

Бүгінгі таңда-ЕҰУ алгебра және геометрия кафедрасының профессоры. Л.Н. Гумилева.

У.У. Өмірбаевтың докторлық диссертациясы КСРО корреспондент-мүшесі Михаил Каргаполовтың шешілмеу дәрежесі &gt; 2 еркін шешілетін топтарға кіру мәселесінің шешілмейтіндігі туралы мәселесін шешуге арналды. 2001 жылы ол И. П. Шестаковпен бірге Масаоши Нагатаның 3 айнымалыдан көпмүшелік алгебраларында жабайы автоморфизмдердің болуы туралы оң гипотезасын шешті. 2004 жылы Ө. Ө. Өмірбаев ағылшын математигі П. Конның еркін ассоциативті алгебралардың автоморфизмдері туралы белгілі мәселесін шешті.
* U.U.Umirbaev. The Nagata automorlihism is wild, liroc. Nat. Acad. Sci. USA, 100 (2003), No.22, 12561-12563 (with I.li.Shestakov).
* Umirbaev U.U.lioisson brackets and two generated subalgebras of rings of liolynomials. — Journal of the American Mathematical Society, v. 17 (2004), 181—196 (with I.li. Shestakov).
* U.U. Umirbaev. Tame and wild automorlihisms of rings of liolynomials in three variables — Journal of the American Mathematical Society, v. 17 (2004), 197—227 (with I.li. Shestakov).
* U.U. Umirbaev. The Strong Nagata conjecture — liroc. Nat. Acad. Sci. USA, v. 101 (2004), No. 13, 4352-4355 (with J.-T.Yu).
* U.U. Umirbaev. The Anick automorlihism of free associative algebras// J. Reine Angew. Math. v. 605 (2007), 165—178.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://thenews.kz/2009/12/01/185126.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101220003/http://thenews.kz/2009/12/01/185126.html |date=2013-11-01 }}
* [http://www.enu.kz/zhalpy-a49bparat/pps_kz/4e9/umirbaev-u-u/view?set_language=ru]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.emu.kz/podrazdeleniya/personalii/u/umirbaev-ualbai-utmahanbetovich]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ams.org/notices/200704/comm-moore-web.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103042749/http://www.ams.org/notices/200704/comm-moore-web.pdf |date=2013-11-03 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Республикалық физика-математика мектебінің түлектері]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары]]</text>
      <sha1>kzva76qu0a2suyh47c8f3gl9sxxo2fu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хилльшайд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210571</id>
    <revision>
      <id>3659742</id>
      <parentid>2908139</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Hillscheid.svg]] → [[File:DEU Hillscheid COA.svg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] · Request from the original uploader</comment>
      <origin>3659742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4671" sha1="5v6onyeuobhuuvy3vl6gsdkixdgcfr5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Хилльшайд 
 |шынайы атауы            = Hillscheid 
 |сурет                   = [[Сурет:Wachtposten 1 68 Hillscheid.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Hillscheid COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=24 |lat_sec=23 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=41 |lon_sec=55 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Рейнланд-Пфальц 
 |кестедегі аймақ         = Рейнланд-Пфальц 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Вестервальд 
 |кестедегі аудан         = Вестервальд (аудан){{!}}Вестервальд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Артур Брайден 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 14,08 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 300 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2496 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 02624 
 |пошта индексі           = 56204 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WW 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 07 1 43 031 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.hillscheid.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Хилльшайд''' ({{lang-de|Hillscheid}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Вестервальд (аудан)|Вестервальд]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2496 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 14,08 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 1 43 031''. Муниципалитеттің басшысы — Артур Брайден.


== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.hillscheid.de/ Ресми сайты]

{{Рейнланд-Пфальц аудандары}}
{{Германия:Вестервальд ауданы:Қалалар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}

[[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]]</text>
      <sha1>5v6onyeuobhuuvy3vl6gsdkixdgcfr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гюнзероде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213057</id>
    <revision>
      <id>3659944</id>
      <parentid>3566605</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>67438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Guenserode.png]] → [[File:DEU Günserode (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>3659944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4025" sha1="2qe86b32gf4dfwtj68ukwzn39d985wm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Гюнзероде 
 |шынайы атауы            = Günserode 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Günserode (Kyffhäuserland) COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=18 |lat_sec=28 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=2 |lon_sec=57 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Кифхойзер 
 |кестедегі аудан         = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Луц Гросстюк 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,52 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 180 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 172 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 034671 
 |пошта индексі           = 06567 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = KYF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 65 027 
 |ортаққордағы санаты     = Günserode 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Гюнзероде''' ({{lang-de|Günserode}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 172 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 8,52 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 027''. Муниципалитеттің басшысы — Луц Гросстюк.

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>2qe86b32gf4dfwtj68ukwzn39d985wm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теофиландия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270708</id>
    <revision>
      <id>3659791</id>
      <parentid>1844985</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3659791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4299" sha1="g45iepmty2mo63bcdf5hgxv55hyiocm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Теофиландия 
 |шынайы атауы            = Teofilândia
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Бразилия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      =  
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=S |lat_deg=11 |lat_min=29 |lat_sec=20 
  |lon_dir=W |lon_deg=38 |lon_min=59 |lon_sec=52 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты 
 |аймағы                  = Баия 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы 
 |ауданы                  = &lt;!-- Солтүстік-шығыс Баия (мезорегион){{!}}Солтүстік-шығыс Баия --&gt; 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы 
 |қауым                   = &lt;!-- Серринья (микрорегион){{!}}Серринья --&gt; 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = [[Мэр{{!}}Мэрі]]
 |басшысы                 = Антониу Жакксон ди Араужу 
 |құрылған уақыты         =  
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 351 892 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 =  
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 21 176
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 60,18
  |шоғырлануы             =  
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = -3 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Теофиландия''' ({{lang-pt|Teofilândia}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Баия]] штатында орналасқан. [[Солтүстік-шығыс Баия (мезорегион)|Солтүстік-шығыс Баия]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Серринья (микрорегион)|Серринья]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.

2022 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 21 176 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы {{nowrap|351 892 км²}}. Халық тығыздығы — 60,18 адам/км².&lt;ref&gt;{{cite web|title=Teofilândia
|url=https://cidades.ibge.gov.br/brasil/ba/teofilandia/panorama |publisher=Бразилияның география және статистика институты (IBGE) |access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Серринья  микрорегионының муниципалитеттері}}

[[Санат:Баия елді мекендері]]
{{brazil-geo-stub}}</text>
      <sha1>g45iepmty2mo63bcdf5hgxv55hyiocm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санта-Рита-ду-Арагуая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>272901</id>
    <revision>
      <id>3659738</id>
      <parentid>1846599</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51301-00</username>
        <id>186086</id>
      </contributor>
      <comment>халық саны өзгертілді</comment>
      <origin>3659738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4285" sha1="pvxj2cdseudxdurikmnwp3ybp05zm6q" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Санта-Рита-ду-Арагуая 
 |шынайы атауы            = Santa Rita do Araguaia 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Бразилия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      =  
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=S |lat_deg=17 |lat_min=19 |lat_sec=33 
  |lon_dir=W |lon_deg=53 |lon_min=12 |lon_sec=18 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты 
 |аймағы                  = Гояс 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы 
 |ауданы                  = &lt;!-- Оңтүстік Гойас (мезорегион){{!}}Оңтүстік Гойас --&gt; 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы 
 |қауым                   = &lt;!-- Судуэсти-ди-Гояс (микрорегион){{!}}Судуэсти-ди-Гояс --&gt; 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Лузия Ф. Коста и Сантус 
 |құрылған уақыты         = 1953 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1 361,764 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 =  
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5869 
  |санақ жылы             = 2026 
  |тығыздығы              = 4,32 
  |шоғырлануы             =  
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = -3 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Санта-Рита-ду-Арагуая''' ({{lang-pt|Santa Rita do Araguaia}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Гояс (штат)|Гояс]] штатында орналасқан. [[Оңтүстік Гойас (мезорегион)|Оңтүстік Гойас]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Судуэсти-ди-Гояс (микрорегион)|Судуэсти-ди-Гояс]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5869 &lt;ref&gt;https://worldpopulationreview.com/cities/brazil/santa-rita-do-araguaia&lt;/ref&gt;адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 361,764 км² шамасында. Халық тығыздығы — 4,0 адам/км².

== Тарихы ==
Қала [[1953 жыл]]ы құрылған.

{{Судуэсти-ди-Гояс  микрорегионының муниципалитеттері}}
{{brazil-geo-stub}}

== Дереккөздер ==
[[Санат:Гояс елді мекендері]]</text>
      <sha1>pvxj2cdseudxdurikmnwp3ybp05zm6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валдижен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280999</id>
    <revision>
      <id>3659788</id>
      <parentid>1849451</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4280" sha1="198q5af2eaj4uknn6ifjash7nmlync1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аудан 
 |қазақша атауы           = Валдижен 
 |шынайы атауы            = Valdigem 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Португалия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 100 
 |ту ені                  = 100 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=7 |lat_sec=46 
  |lon_dir=W |lon_deg=7 |lon_min=45 |lon_sec=55 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Солтүстік аймақ (аймақ){{!}}Солтүстік аймақ 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Визеу (округ){{!}}Визеу 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті 
 |қауым                   = Ламегу 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         =  
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 10,89 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 195 
  |санақ жылы             = 2001 
  |тығыздығы              = 109,7 
  |шоғырлануы             =  
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +0 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           =  
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = http://valdigem.blogs.sapo.pt 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Валдижен''' ({{lang-pt|Valdigem}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Визеу (округ)|Визеу]] округінің құрамына кіреді. [[Ламегу]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның [[Солтүстік аймақ (аймақ)|Солтүстік аймақ]] регионына қарасты [[Доуру (субаймақ)|Доуру]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 195 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 10,89 км² шамасында. Халық тығыздығы — 109,7 адам/км².

Ауданның қамқоршысы — Мартин Турский.

== Тарихы ==
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору]] провинциясының құрамына кірген.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20080224235539/http://valdigem.blogs.sapo.pt/ Ресми сайты]

{{Ламегу муниципалитетінің аудандары}}
{{portugal-geo-stub}}

[[Санат:Визеу округінің елді мекендері]]</text>
      <sha1>198q5af2eaj4uknn6ifjash7nmlync1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гиклан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>427308</id>
    <revision>
      <id>3660065</id>
      <parentid>2953178</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3660065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5994" sha1="f1nbyeywjwn5zby52vfoioau643aazd" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Гиклан
 |шынайы атауы            = Guiclan
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=48.551944 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-3.960278 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(2234)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бретань
 |кестедегі аймақ         = Бретань
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Финистер
 |кестедегі аудан         = Финистер (департамент){{!}}Финистер
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Морле (округ){{!}}Морле
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Толе (кантон)|Толе]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Raymond Mercier ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 42,64
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 0—?
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2234
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 52,39
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 29410
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 29068
 |ортаққордағы санаты     = Guiclan
 |сайты                   = http://www.guiclan.fr
 |сайт тілі               = 
}}
'''Гиклан''' ({{lang-fr|Guiclan}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Финистер (департамент)|Финистер]] департаментінде орналасқан. [[Морле (округ)|Морле]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 42,64 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''29068'', [[пошта индексі]] — ''29410''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2234 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 52,39 адам/км².

{{Демография/FRA/Guiclan}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=107 | барлығы=2117
 | е0=91 | ә0=83
 | е5=99 | ә5=63
 | е10=56 | ә10=40
 | е15=44 | ә15=71
 | е20=32 | ә20=48
 | е25=60 | ә25=79
 | е30=75 | ә30=67
 | е35=83 | ә35=63
 | е40=107 | ә40=91
 | е45=83 | ә45=59
 | е50=48 | ә50=59
 | е55=72 | ә55=48
 | е60=64 | ә60=67
 | е65=20 | ә65=40
 | е70=44 | ә70=44
 | е75=39 | ә75=63
 | е80=36 | ә80=47
 | е85=16 | ә85=16
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Финистер департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Guiclan|Гиклан}}
* [https://web.archive.org/web/20110720232148/http://www.guiclan.fr/ Ресми сайты]
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=29068-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911130512/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=29068-COM |date=2012-09-11 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=48.551944,-3.960278&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Финистер департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Финистер департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>f1nbyeywjwn5zby52vfoioau643aazd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муро (Жоғарғы Корсика)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>438285</id>
    <revision>
      <id>3660091</id>
      <parentid>2964689</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>елтаңба</comment>
      <origin>3660091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6028" sha1="nibi8anoml270ixy7ycda7nznqvnmgy" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Муро
 |шынайы атауы            = Muro
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason de Muro (Haute-Corse).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=42.5463888889 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=8.915 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(264)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Корсика
 |кестедегі аймақ         = Корсика
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Жоғарғы Корсика
 |кестедегі аудан         = Жоғарғы Корсика (департамент){{!}}Жоғарғы Корсика
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Кальви (округ){{!}}Кальви
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Бельгодер (кантон)|Бельгодер]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Pierre Oberti ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,92
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 160—1360
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 264
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 33,33
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 20225
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 2B173
 |ортаққордағы санаты     = Muro (Haute-Corse)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Муро''' ({{lang-fr|Muro}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Корсика]] аймағына қарасты [[Жоғарғы Корсика (департамент)|Жоғарғы Корсика]] департаментінде орналасқан. [[Кальви (округ)|Кальви]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,92 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''2B173'', [[пошта индексі]] — ''20225''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 264 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 33,33 адам/км².

{{Демография/FRA/Muro (Haute-Corse)}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=13 | барлығы=263
 | е0=8 | ә0=2
 | е5=1 | ә5=9
 | е10=9 | ә10=6
 | е15=8 | ә15=7
 | е20=8 | ә20=3
 | е25=3 | ә25=3
 | е30=5 | ә30=8
 | е35=10 | ә35=12
 | е40=12 | ә40=9
 | е45=11 | ә45=12
 | е50=13 | ә50=7
 | е55=8 | ә55=8
 | е60=7 | ә60=3
 | е65=8 | ә65=6
 | е70=3 | ә70=10
 | е75=6 | ә75=13
 | е80=6 | ә80=7
 | е85=4 | ә85=8
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Жоғарғы Корсика департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Muro (Haute-Corse)|Муро}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=2B173-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920084009/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=2B173-COM |date=2012-09-20 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=42.5463888889,8.915&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Жоғарғы Корсика департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Жоғарғы Корсика департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>nibi8anoml270ixy7ycda7nznqvnmgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэнк оф Америка Плаза (Атланта)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483831</id>
    <revision>
      <id>3659775</id>
      <parentid>2488144</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4250" sha1="44q37awh2nlsbfeinwixxgh2tx0e3g1" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Бэнк оф Америка Плаза
| шынайы аты         = Bank of America Plaza
| бұрынғы атауы      = NationsBank Building&lt;br&gt;C &amp; S Plaza
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Bankofamerica-atlanta-feb09.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = АҚШ
 |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 46|lat_sec = 15
 |lon_dir = W|lon_deg = 84|lon_min = 23|lon_sec = 10
 |region        = US-GA
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = кеңсе
| орналасуы          = [[Атланта]], [[АҚШ]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы басталды  = 1991
| құрылысы аяқталды  = 1992
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = $150 миллион
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 317 м
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             =  284.3 м
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 55
| ғимараттың ішкі ауданы    = 116,450 м²
| лифтілер           = 24
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          =  BentleyForbes
| басқарушы орган    = Cousins Properties
| сәулетшісі         =  Kevin Roche, John Dinkeloo and Associates
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = [[CBM Engineers Inc.]]&lt;br&gt; [[Newcomb &amp; Boyd]]
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = [[Beers Construction]]
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Бэнк оф Америка Плаза''' ({{lang-en|Bank of America Plaza}}) — [[АҚШ]]-тың [[Атланта]] қаласында орналасқан мұнара. Әлемде биіктігі жағынан 35-ші, ал АҚШ-та ең биік ғимараттардың бірі болып есептеледі.

Постмодерн стиліндегі нысанның құрылысы [[1991]]—[[1992]] жылдар аралығында жүргізілді. Ғимарат үстіндегі 27 метрлік қаданы санағанда биіктігі 312 м құрайды. Шатырда бірнеше радио мен теледидар тарататын ретрансляторлар орналасқан.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Bank of America Atlanta 2.jpg
File:Bankofamerica-atlanta.jpg
File:Bank-of-America-Plaza-Atlanta-24802603.jpg
Bank of America Plaza night, Atlanta, GA.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Bank of America Plaza}}
* [http://www.bentleyforbes.com/portfolio.php?se=prt&amp;pdetail=bofa Bank of America Plaza ресми сайты]
* [http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=121137 Emporis listing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930175208/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=121137 |date=2007-09-30 }}
* [http://www.skyscraperpage.com/cities/?buildingID=57 SkyscraperPage listing]

{{Аса биік ғимараттар}}

[[Санат:Атланта]]
[[Санат:Аса биік құрылыстар]]
[[Санат:АҚШ ғимараттары мен құрылыстары]]</text>
      <sha1>44q37awh2nlsbfeinwixxgh2tx0e3g1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генко Гүлән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484933</id>
    <revision>
      <id>3660044</id>
      <parentid>2899842</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3660044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3620" sha1="is32bc21s1etu267tv5xeast62eu4z6" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі            = Генко Гүлән
 |шынайы есімі     = Genco GULAN
 |суреті           = Genco portre web.jpg
 |сурет ені        = 
 |сурет атауы      = 
 |туған кездегі есімі      = 
 |туған күні     = 13.01.1969
 |туған жері     = 
 |қайтыс болған күні      = 
 |қайтыс болған жері      = 
 |шыққан жері      = 
 |азаматтығы       = {{TUR}}
 |жанры            = Авангард, концептуализм
 |мектебі          = 
 |өнер ағымы       = 
 |атақты қолөнерлері      = 
 |марапаттаушылары        = 
 |ықпалын тигізу          = 
 |ықпалы әсер етті        = 
 |марапаттары             = 
 |сайты            = 
 |Commons          = Category:Genco Gulan
}}
'''Генко Гүлән''' ({{lang-la|Genco Gülan}} 1969 жылдың 13-қаңтары) — түрік [[суретші]]сі. Ол 21 ғасырдың бірінші декадасының танымалы суретшілерінің бірі. Генко Гүлән сәулет өнерінің маманы, бұған қосы жазушы. Ол [[Стамбұл]]да, [[Түркия]]да дүниеге келгенімен, Франкфурт пен Нью-Йоркта тұрған. Гүлән белгілі мәдениет пен классицизмде ғана ықыластанғанған емес, одан әрі жаңа технологияларда да ықыласы бар. Ол түстерге ғана емес әр түрлі идеяларда да қызығушылық танытқан. Оның өнері тұжырымдылық көркем-өнері, поп-өнері мен және де жаңа бұқаралық ақпарат құралдарынының қосындысы. Гүлән өзінің еңбегінде бейнелемені қолданады, ал әлеуметтік мәлімдемесі қабаттамада табылынады. Қазір ол Мимар Синан академиясында және Боғазіші университетінде сабақ береді.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20160303165220/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120715/arts-entertainment/Celebrating-the-body.428820 The Sunday Times]. 
* [http://www.galeriartist.com/en/index.php?cmd=sanatcilar&amp;id=30&amp;sn=bio Galerie Artist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315195648/http://www.galeriartist.com/en/index.php?cmd=sanatcilar&amp;id=30&amp;sn=bio |date=2012-03-15 }}, Istanbul, Berlin
* [http://www.banffcentre.ca/faculty/faculty-member/2874/genco-gulan/ Banff Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223045744/http://www.banffcentre.ca/faculty/faculty-member/2874/genco-gulan/ |date=2014-02-23 }}, Banff, Canada
* [http://rhizome.org/profiles/gencogulan/ Rhizome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614105352/http://rhizome.org/profiles/gencogulan/ |date=2012-06-14 }}, au New Museum, NY
* [http://jip.javamuseum.org/jipblog/?page_id=64 Java Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113151716/http://jip.javamuseum.org/jipblog/?page_id=64 |date=2013-01-13 }}, Cologne
* [http://www.sovereignartfoundation.com/art-prizes/europe/gallery/?year=2011 Sovereign Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506084144/http://www.sovereignartfoundation.com/art-prizes/europe/gallery/?year=2011 |date=2012-05-06 }}, Hong Kong</text>
      <sha1>is32bc21s1etu267tv5xeast62eu4z6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3660056</id>
      <parentid>3659625</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3660056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17100" sha1="14g0lygz5qd8kz70pdljxezt21x2ks2" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35629]||623||26||18||263||28||3||34484||8||0||176||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3138]||295||7||6||404||8||15||2387||0||6||10||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1279]||70||0||3||6||2||1||1174||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1196]||38||0||0||12||17||0||1117||0||0||12||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 506]||15||0||7||46||6||1||414||0||0||17||0||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>14g0lygz5qd8kz70pdljxezt21x2ks2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3659740</id>
      <parentid>3659130</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3659740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11829" sha1="b8asmjnsk7pff4wi4manpypk5ufrcql" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2210}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:1614}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1470}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:547}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 6 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 7 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Marksscheider}}
|-
| 8 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 9 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:167}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 10 || [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] || [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Aktolkynsauyrbay}}
|-
| 11 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:104}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 12 || [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] || [[Special:Contributions/Шынар Бахытбекқызы|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Шынар Бахытбекқызы}}
|-
| 13 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:89}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 14 || [[User:~2026-48574-22|~2026-48574-22]] || [[Special:Contributions/~2026-48574-22|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|~2026-48574-22}}
|-
| 15 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 16 || [[User:Сабырдан Кәусар|Сабырдан Кәусар]] || [[Special:Contributions/Сабырдан Кәусар|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Сабырдан Кәусар}}
|-
| 17 || [[User:Гульмира Айтқұл|Гульмира Айтқұл]] || [[Special:Contributions/Гульмира Айтқұл|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Гульмира Айтқұл}}
|-
| 18 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|LCont5}}
|-
| 19 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}}
|-
| 20 || [[User:Nurtenge|Nurtenge]] || [[Special:Contributions/Nurtenge|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Nurtenge}}
|-
| 21 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|PushkinVko}}
|-
| 22 || [[User:Asorev|Asorev]] || [[Special:Contributions/Asorev|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Asorev}}
|-
| 23 || [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] || [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Акпарова Корлан}}
|-
| 24 || [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] || [[Special:Contributions/Шугыла Есімханова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Шугыла Есімханова}}
|-
| 25 || [[User:Aidana003|Aidana003]] || [[Special:Contributions/Aidana003|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Aidana003}}
|-
| 26 || [[User:Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] || [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Маржан Нурмаганбетовна}}
|-
| 27 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 28 || [[User:Вмуд|Вмуд]] || [[Special:Contributions/Вмуд|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Вмуд}}
|-
| 29 || [[User:Seitzhanova Ulzhan|Seitzhanova Ulzhan]] || [[Special:Contributions/Seitzhanova Ulzhan|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Seitzhanova Ulzhan}}
|-
| 30 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 31 || [[User:Jako2588|Jako2588]] || [[Special:Contributions/Jako2588|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Jako2588}}
|-
| 32 || [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] || [[Special:Contributions/Сейлова Гүлжан|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Сейлова Гүлжан}}
|-
| 33 || [[User:Guka1996|Guka1996]] || [[Special:Contributions/Guka1996|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Guka1996}}
|-
| 34 || [[User:Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] || [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|Бакытжан Бейсембекова}}
|-
| 35 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}}
|-
| 36 || [[User:Madeniet26|Madeniet26]] || [[Special:Contributions/Madeniet26|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet26}}
|-
| 37 || [[User:Tilaqtobe|Tilaqtobe]] || [[Special:Contributions/Tilaqtobe|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Tilaqtobe}}
|-
| 38 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}}
|-
| 39 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}}
|-
| 40 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}}
|-
| 41 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 42 || [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] || [[Special:Contributions/Таңшебер Ахметбек|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Таңшебер Ахметбек}}
|-
| 43 || [[User:Қарақия ауданы|Қарақия ауданы]] || [[Special:Contributions/Қарақия ауданы|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Қарақия ауданы}}
|-
| 44 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}}
|-
| 45 || [[User:Гүланар|Гүланар]] || [[Special:Contributions/Гүланар|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Гүланар}}
|-
| 46 || [[User:Бану Сембиева|Бану Сембиева]] || [[Special:Contributions/Бану Сембиева|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Бану Сембиева}}
|-
| 47 || [[User:Akniet Berdigaliev|Akniet Berdigaliev]] || [[Special:Contributions/Akniet Berdigaliev|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Akniet Berdigaliev}}
|-
| 48 || [[User:DigitalNomadWikiKzRu|DigitalNomadWikiKzRu]] || [[Special:Contributions/DigitalNomadWikiKzRu|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|DigitalNomadWikiKzRu}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}}
|-
| 51 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}}
|-
| 52 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 53 || [[User:Eldar Rakhatov|Eldar Rakhatov]] || [[Special:Contributions/Eldar Rakhatov|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Eldar Rakhatov}}
|-
| 54 || [[User:Бекбол Мамбетов|Бекбол Мамбетов]] || [[Special:Contributions/Бекбол Мамбетов|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Бекбол Мамбетов}}
|-
| 55 || [[User:Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] || [[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Рыскен Биахметқызы}}
|-
| 56 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}}
|-
| 57 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 58 || [[User:~2026-47856-93|~2026-47856-93]] || [[Special:Contributions/~2026-47856-93|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-47856-93}}
|-
| 59 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 60 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}}
|-
| 61 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}}
|-
| 62 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 63 || [[User:Baktygul Kurmanova|Baktygul Kurmanova]] || [[Special:Contributions/Baktygul Kurmanova|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Baktygul Kurmanova}}
|-
| 64 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 65 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 66 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Janugyl}}
|-
| 67 || [[User:Aidar basqarma|Aidar basqarma]] || [[Special:Contributions/Aidar basqarma|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Aidar basqarma}}
|-
| 68 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|AlibekKS}}
|-
| 69 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 70 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 71 || [[User:DiasAbilkaiyr|DiasAbilkaiyr]] || [[Special:Contributions/DiasAbilkaiyr|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|DiasAbilkaiyr}}
|-
| 72 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|19642206g}}
|-
| 73 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Вилюс М}}
|-
| 74 || [[User:QazaqMathEditor26|QazaqMathEditor26]] || [[Special:Contributions/QazaqMathEditor26|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|QazaqMathEditor26}}
|-
| 75 || [[User:KiranBOT|KiranBOT]] || [[Special:Contributions/KiranBOT|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|KiranBOT}}
|-
| 76 || [[User:Aisford|Aisford]] || [[Special:Contributions/Aisford|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Aisford}}
|-
| 77 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Ziv}}
{{/end}}</text>
      <sha1>b8asmjnsk7pff4wi4manpypk5ufrcql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қыналар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>500700</id>
    <revision>
      <id>3659846</id>
      <parentid>2509850</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51287-86</username>
        <id>186096</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ там было неправильно</comment>
      <origin>3659846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8279" sha1="ds0q2iuy16wawpwt82nirkxernm2smf" xml:space="preserve">[[Сурет:Lichen-covered_tree,_Tresco.jpg|thumb|right|200px|]]
'''Қыналар''' ({{lang-la|Lichenes}}) — денесі екі құрамбөліктен (балтыр және саңырауқұлақ) құралған, селбесіп тіршілік ететін ағзалар тобы. Қыналар соңғы уақытқа дейін төменгі сатыдағы өсімдіктерге жатқызылып келді. Алайда олардыңң құрылысыжәне тіршілік әрекетіерекше болғандықтан, соңғы кезде саңырауқұлақтар дүниесінің бөлімі етінде өз алдына жеке қарастырылатын болды.

Қыналар - ерекше және ғажап ағзалар. Саңырауқұлақты жіпшумағы көк-жасыл балдырды орап жатады. Қына түсінің  жасыл болуы құрамындағы көк-жасыл балдырды түсіне байланысты. Қынаны төсемікке саңырауқұлақ орналастырады. Оның құрамындағы балдырларды ауадаң ылғал мен шаңды сіңіру арқылы минералды заттар түзеді. Осыған орай саңырауқұлақ зерттеушілер (микологтар) қынаны саңырауқұлақ бөлімі ретінде қарастыруда.

Қазіргі кезде қыналарды 26 мыңға жуық түрі белгілі. Қынаны зерттеушілер ''лихенологтар'' деп аталады.

Қыналар табиғатта басқа өсімдіктерге қолайсыз, құнарсыз жерлерге өседі. Тасты үстінде, шөлді-шөлейтті жерлерде, тундрада және ормандарда тіршілік етеді. Антарктикадаң 350 түрі, Оңтүстік полюске жақын жерден 7 түрі табылған. Бұлай таралу себебі, өте ыстық ортада өсетіндері жоғаы температурада тез кеуіп кететіндіктен, тіршілігі уақытша тоқталады. Қайтада қолайлы жағдай туса, кеуіп қалған қыналар қалпына келіп, тішілігін жалғастырады. Өте салқын жерлерде өсетін қыналарды айықша тығыз қалың қабықша қоғап тұрады.&lt;br /&gt;
Қыналар пішініне қарай үш топқа бөлінеді:
# Ағашты діңіне, тасқа жабысып өсетін ''қабық (қаспақ) тәрізді қына''. Бұлар сары-қызыл, сары, сұр, көгілдір, қоңыр түсті, жұқа қабыққа ұқсас болады.
# Орманда ағаш діңіне, түбіріне жабысып өсетін жапырақ пішініне ұқсастары - ''жапырақ тәрізді қыналар''
# Қарағайлы орманда төсемікте өсетін бұтақталға ақшыл-жасыл, ақшыл түстілері - ''бұта тәрізді қыналар''.

Қыналар саңыауқұлақтар мен балдырлардың бірігіп, селбелесіп тіршілік етуінен пайда болады. Саырауқұлақ жіпшелері балдырларға құрамындағы су және минералды заттарын береді. Өздері балдырладың фотосинтезі нәтижесінде түзілген ағзалық заттарымен көроетенеді. Қыналар бір топ саңырауқұлақ жіпшелері арқылы төсемікте орнығады. Оның құрамындағы саңырауқұлақтар тек қынадан ғана табылған. Ал қына құрамындағы балдыр түрлерінің табиғатта өз бетінше тіршілік ететіні де бар.

Қынаның  құрамында біржасушалы көк-жасыл балдырлар кездеседі. Балдырлардың жасуша хроматофорлары көмірқышқыл газын, суды сіңіріп, фотосинтездің нәтижесінде ағзалық заттар түзеледі.

Ғалымдар қыналардың құрамындағы саңырауқұлақтар мен балдырларды көректік  ортада жеке жеке өсірген. Сонда саңырауқұлақтардың жіпшелері ғана пайда болып, спора түзілмеген. Балдырларда көбеюдің барлық түрлері болған. Сондықтан қыналардың құрамындағы саңырауқұлақтар ''паразитті'' көректенуге бейімиделе бастады деген қорытындыға келген.&lt;br /&gt;
Қыалар өсімді жолмен көбейеді. Оның деесінде көптеген балдырлар мен саңырауқұлақ жіпшелерінің бөліктері қынаның  қабықшасын жарып сыртқа шашылады. Әрбір бөліктен және денелерінің бөліп түскен бөлшектерінен де қына өсіп жетіледі.

Қына құрамындағы жасушаларда  жарықта фотосинтез өтеді.Сондықтан қыналар тек жарық жерде өседі, қараңғыда денесі ыдырап кетеді. Қыналарға ең қажетті жағдай - оттегі бай таза ауа. Қалалардың лас ауасында өсе алмайды.Сол себепті қыналарды  сыртқы орта тазалығының көрсеткіші есебінде пайдалауға болады.&lt;br /&gt;

== Табиғатты, шаруашылықтағы маңызы ==
Қыналардың топыраққа көректенуі нашар жүреді. Тастардың бетіне, суыған жанартау қалдықтарының (лава) бетіне алғаш &quot;қоыстанатын&quot; да осы қыналар. Олар өсіп тұрға жеріне Қына қышқылын бөліп, тасты үгіте бастайды. Біртіндеп сол жерде топыақ пайда болады. оған басқа өсімдіктер орығады да, жауарларды мекеніне айналады.&lt;br /&gt;
Қыалардың шаруашылық маңызы өте зор. Бұғы қыасы деп аталаты қынаның бірнеше түрі тундра, тайгада қыс кезінде бұғылардың негізгі азығы болып табылады.&lt;br /&gt;
Қыналардың емдік қасиеті де бар. Ағаштың діңдеріне  өсетін жерқынаны қайнатып, дизетерия ауруын емдеуге пайдаланады. Снымен бірге асқазан, тыныс жолдары ауруларына дәілік жасалады. Қыадан қант, спирт, бояу, такмус алынады. қынаның кейбір түрлерін тәтті тағамдар өнеркәсібінде қолданады.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
N2_Lichen.jpg
Flavoparmelia_caperata_-_lichen_-_Caperatflechte.jpg
Letharia_vulpina_JHollinger_crop.jpg
Parmotrema_tinctorum_umenokigoke01.jpg
Caloplaca_marina.JPG
Caloplaca_thallincola.jpg
Chrysothrix_chlorina.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{commons|Category:Lichens}}

[[Санат:саңырауқұлақтар]]
[[Санат:Қыналар]]
[[Санат:Селбесу]]</text>
      <sha1>ds0q2iuy16wawpwt82nirkxernm2smf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұржар ханшайымы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>506390</id>
    <revision>
      <id>3660020</id>
      <parentid>2069566</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3660020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2857" sha1="1t7ojoh57abviu8ekef742tqp0ipu0e" xml:space="preserve">==Ұржар ханшайымы==
Қазақстандық археологтар [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Ұржар]] ауданындағы Таскескен–Бақты автожолын қалпына келтіру кезінде оның аймағында қалған обалардың бірінен таң қаларлық олжа тапты. Зерттеу жұмыстарын '''Ә.Х. Марғұлан''' атындағы Археология институты жүргізді.Оба үйіндісі астындағы тас табыттан, яғни 1,7 м тереңдіктегі үлкен мәрмәр тас тақтаның астынан ақсүйек текті жас әйелдің сүйектері табылды. Қабір шұңқырынан қыш және ағаш ыдыстар мен құрбандыққа шалынған малдың – қойдың сүйектері шықты. [[Адам]] қаңқасының сүйектерінде көк және жасыл түсті киімнің мата қалдықтары сақталған. Қаңқаның бас жағынан табылған алтын сырға мен құрбандық шалатын тас – сол уақыттағы әйелдерді жерлеудегі міндетті атрибут.

Айтарлықтай құнды заттарға өсімдікті мәнермен және зооморфты өрнектермен бай әшекейленген шошақты (сүйір) алтын бас киімді жатқызуға болады. Бас киімнің оқ тәрізді ұшы алтын сымдардан шиыршықталып әшекейленіп аяқталған. Төменгі жағындағы бұйымды ежелгі зергерлер бетін кедір-бұдырландырған ілмектермен әшекейлеген. Пішіні мен өрнектердің орындалуы бойынша бұйым қазақ әйелдерінің халықтық бас киімі – сәукеле мен бөрікті еске түсіреді. Осы сияқты бас киімді Қазақстан сақтарының салтанатты киімдерінің жарақтарынан кездестіруге болады. Осыған ұқсас олжалар Қазақстанда осы уақытқа жататын атақты Есік обасынан белгілі. Ұржар «ханшайымы» шамамен б.з.д. [[IV-III|4-3]] ғасырларға жатады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы, республикалық ғылыми-танымыдық, 2010 жыл ISSN 2078-6727&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>1t7ojoh57abviu8ekef742tqp0ipu0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660027</id>
      <parentid>3660020</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] ([[User talk:Sagyndykova Nurgul|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2069566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="8ntj518tk7jgvd2rbivxmdvmjvgok21" xml:space="preserve">==Ұржар ханшайымы==
Қазақстандық археологтар [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Ұржар]] ауданындағы Таскескен–Бақты автожолын қалпына келтіру кезінде оның аймағында қалған обалардың бірінен таң қаларлық олжа тапты. Зерттеу жұмыстарын '''Ә.Х. Марғұлан''' атындағы Археология институты жүргізді.Оба үйіндісі астындағы тас табыттан, яғни 1,7 м тереңдіктегі үлкен мәрмәр тас тақтаның астынан ақсүйек текті жас әйелдің сүйектері табылды. Қабір шұңқырынан қыш және ағаш ыдыстар мен құрбандыққа шалынған малдың – қойдың сүйектері шықты. [[Адам]] қаңқасының сүйектерінде көк және жасыл түсті киімнің мата қалдықтары сақталған. Қаңқаның бас жағынан табылған алтын сырға мен құрбандық шалатын тас – сол уақыттағы әйелдерді жерлеудегі міндетті атрибут.

Айтарлықтай құнды заттарға өсімдікті мәнермен және зооморфты өрнектермен бай әшекейленген шошақты (сүйір) алтын бас киімді жатқызуға болады. Бас киімнің оқ тәрізді ұшы алтын сымдардан шиыршықталып әшекейленіп аяқталған. Төменгі жағындағы бұйымды ежелгі зергерлер бетін кедір-бұдырландырған ілмектермен әшекейлеген. Пішіні мен өрнектердің орындалуы бойынша бұйым қазақ әйелдерінің халықтық бас киімі – сәукеле мен бөрікті еске түсіреді. Осы сияқты бас киімді Қазақстан сақтарының салтанатты киімдерінің жарақтарынан кездестіруге болады. Осыған ұқсас олжалар Қазақстанда осы уақытқа жататын атақты Есік обасынан белгілі. Ұржар «ханшайымы» шамамен б.з.д. 4-3 ғасырларға жатады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы, республикалық ғылыми-танымыдық, 2010 жыл ISSN 2078-6727&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>8ntj518tk7jgvd2rbivxmdvmjvgok21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арзамас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>508875</id>
    <revision>
      <id>3659764</id>
      <parentid>3417581</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3659764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7432" sha1="os2l0xmjqqwhpvoelhjs8wppozjdnu3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = '''Арзамас'''
 |шынайы атауы            = Oggau am Neusiedler See 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Ресей
 |елтаңба                 =  Arzamas COA (1993).svg
 |ту                      = Flag of Arzamas (Nizhny Novgorod oblast).svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
   |lat_deg = 55 |lat_min = 23 |lat_sec = 00
  |lon_deg = 43 |lon_min = 48 |lon_sec = 00
  |CoordAddon = type:city(107300)_region:RU
  |CoordScale = 400000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Нижний Новгород
 |кестедегі аймақ         =  Арзамас қаласы
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  =  
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                  = Михаил Михайлович Бузин
 |құрылған уақыты         = 1578
 |алғашқы дерек           = 1366 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1719
 |жер аумағы              = 34,32&lt;ref name=&quot;RosreestrNizhG&quot;&gt;[http://www.to52.rosreestr.ru/upload/to52/files/18_07%20Доклад%20о%20состоянии%20%202010.zip Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии. Доклад О состоянии и использовании земель Нижегородской области в 2010 ж.]. Приложение 10. стр. 136&lt;/ref&gt; - 41,74&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=22703000200620072008200920102011 БД ПМО Нижегородской области. Город Арзамас]&lt;/ref&gt; 
 |биiктiктiң түрi         = 150
 |орталығының биiктігі    = 130 
 |климаты                 = қоңыржай континенталды
 |ресми тілі              = орыс
  |тұрғыны                =  105 344
  |санақ жылы             = 2013
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[чуваштар]], [[татарлар]], [[украиндар]], [[эрзяндар]] т.б.
  |конфессионалдық құрамы = [[православие]], [[ислам]], [[баптистер]] т.б.
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 83147
 |пошта индексі           = 7063 
 |пошта индекстері        = 607220-607233
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   =   22403
 |ортаққордағы санаты     = Arzamas
 |сайты                   =  http://www.arzamas.org/
 |сайт тілі               =  
}}
'''Арзамас''' - Ресейдегі Нижний Новгород облысындағы қала, аудан орталығы, темір жол стансасы, тас жол торабы.

Теши озенінің оң жағасында, облыс орталығынан 112 км қашықтықта орналасқан. мәскеуден қашықтығы - 412 км.

Қаланың құрылған уақыты ресми деректерде 1578 жыл болып саналады.  Шынайы, қала 1552 жылы Иван Грозный бекет ретінде негіздеген.

1978 жылы шаруашылықтағы, мәдениетте жетістіктер үшін және  қаланың 400 жылдық мерейіне Арзамас &quot;Құрмет белгісі&quot; орденімен марапатталған.

Халқы105 344 адам (2013 жылғы мәлімет бойынша).

Машина жасау, ликер-арақ, сыра, құрылыс бұйымдарың шығаратын зауыттар, былғары аяқ-киім фабрикасы бар.

Қалада Педагогикалық институт, Нижегородский политехникалық институтының кешкі бөлімі, ауыл шаруашылығын механизациялау , электрлендіру және кооперация колледждары бар.

== Арзамастан шыққан атақты адамдар ==
* [[Алёна Арзамасская]] (? -  1670) —  [[Степана Разин]]нің серік әйелі.
* [[Сергий (Страгородский)|Патриарх Сергий (Страгородский Иван Николаевич)]] (11.01.1867 - 15.05.1944) — 12-ші Мәскеу және Ресей Патриархы (1943 - 1944).
* [[Максим Горький]] — орыс жазушысы, 1902 жылы Арзамаста айдалуда болған. 
* [[Аркадий Петрович Гайдар]] — орыс жазушысы.
* Валерий Николаевич Барынин  (25.03.1950) — кеңес одағының артісі, әнші, ақын, композитор, суретші.
* [[Василий Порфирьевич Вахтеров]] (13.01.1953 - 3.04.1924) — белгілі ресей педагогі, ғалым, бастауыш мектебінің  методисті, білім жүйесінің қайраткері. 
* [[Михаил Петрович Коринфский]] (1788 - 22.06.1851) — орыс архитектор.
* [[Александр Васильевич Ступин]] (13.02.1776 - 31.07.1861) — суретші, педагог.
* [[Мария Семёновна Жукова]] (1805 - 14.04.1855) — орыс жазушысы.
* [[Светлана Геннадьевна Демиденко]] (1976) — таумен  жүгіруінен әлем  Чемпионы (2002) және Еуропа Чемпионы (2001, 2002).

[[Сурет:11-й микрорайон Арзамаса (панорама).jpg|1000px|Арзамастың 11-шы мөлтекауданы.]]

== Қала көріністері ==
&lt;gallery&gt;
Arzamas. Near heritage building of Magistrat.jpg
Арзамасская дума.jpg
Arzamas The bus LiAZ-677 IMG 9676 1725.jpg
Stupin monument in Arzamas.JPG
Arzamas Resurrection Cathedral IMG 9666 1725.jpg
Arzamas. Kazanskaya Church.jpg
ArzamasPolitechI.JPG
Arzamas. Heritage houses at Stupin Streets.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

[[Санат:Ресей қалалары]]</text>
      <sha1>os2l0xmjqqwhpvoelhjs8wppozjdnu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Термос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>513089</id>
    <revision>
      <id>3659786</id>
      <parentid>2781639</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51305-96</username>
        <id>186091</id>
      </contributor>
      <comment>Вакуумдық жылу оқшаулаудың жұмыс қағидасын дереккөздермен нақтыладым.</comment>
      <origin>3659786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5245" sha1="rxyqfsyro4lbd9a4n5uqyh8yall9642" xml:space="preserve">[[Сурет:Termosy-elementy.jpg|thumb|300px|Термостар]]
'''Термос''' — бұл жылу өткізбейтін немесе сақтайтын, жоғары немесе төмен температурадағы азық-түлікті ұзақ уақытқа дейін сақтай алатын, күнделікті өмірде қолданылатын ыдыс-аяқтың бір түрі. Дьюар ыдысының өзге түрі болып саналады. Термос азық-түлікті тек сақтау үшін емес, сонымен қатар олардың даярлауына да қолданылуы мүмкін, мысалы, қышқыл сүтті тағамдарды термос арқылы ашытады.

== Тарихы ==
1903 жылы шыны бұйымдарда өндіруші, берлиндік Рейнгольд Бургер 1892 жылы шыққан Дьюар ыдысын жетілдірді. Дьюар ыдысын күнделікті өмірде ыңғайлы қолдануы үшін ол ыдыстың конструкциясына металлдан жасалған тұрқы, тығын мен қақпақ-стаканды қосты. Сонымен қатар Рейнгольд Бургер сауыттың ішкі қабырғасын ұстап тұратын жүйені өңдеді. Бұл өнертабыс үшін ол  DE170057 неміс патентін алды. Сұраным 1903 жылы 30 қыркүйек күні берілді. Жаңа өнертабыстың сауда таңбасының ең жақсы аты үшін байқау өткізілді. Байқауды Thermos ({{lang-el|therme}} — ыстық) атын ұсынған, Мюнхен қаласының тұрғыны ұтып алды. Бургер бірдей атты Тhermos-Gesellschaft m.b.H. (Тhermos GmbH) фирмасын ашты. Фирма термостардың өндірісімен айналасты. 1904 жылдың наурызынан бастап сауда таңбасы саудалық мақсаттарда пайдалана бастады.

Дьюар ыдысы патенттелмеді. Өйткені оның ойлап шағарушысы [[Джеймс Дьюар]] өз өнерртабысы коммерциялық жетістік болмайды деп ойлады. Сол үшін ол Рейнгольд Бургерге сотқа бергенде, оның талаптары қанағатталмады. 1906 жылы 23 қазан күні Рейнгольд Бургер сұраным беріп, ал 1907 жылы 3 желтоқсанда ол U.S. Patent 872 795 [[АҚШ]] патентін алды. Ойлап шығарушы ретінде патентте [[Рейнгольд Бургер]] аты жазылып тұрды. Джеймса Дьюардың аты аталмады. Американдық фирма American Thermos Bottle Company патенттің иесі болды. Сонымен қатар термостың өндірілуіне тағы да екі компанияға құқықтар сатылды, [[Канада|канадалық]] компания Canadian Thermos Bottle және [[Ұлыбритания|британиялық]] Thermos Limited. Қазіргі уақыытта патенттің мерзімі өтіп кетті. Thermos атын қолдануға [[Қытай|қытайлық]] Thermos L.L.C. компаниясында құқықтары бар.

[[Сурет:Dewargefäß Deutsches Museum.jpg|thumb|160px|Дьюар ыдысы]] 
== Конструкциясы ==
Термостың негізгі бөлшегі бұл - сауыт (Дьюар ыдысы). Сауыт көбінсе шыныдан немесе екі қабырғалы, таттанбайтын болаттан жасалады. Қабырғалар арасындағы ауа сорылып, вакуум түзіледі. Вакуумда зат өте аз болғандықтан, жылудың жылуөткізгіштік және конвекция арқылы берілуі баяулайды.&lt;ref&gt;[https://openstax.org/books/college-physics-2e/pages/14-4-heat-transfer-methods Жылу берілу тәсілдері]. OpenStax, «Колледж физикасы», 2-басылым. Қаралған күні: 2026-09-23. (ағылш.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://krauff.com/blogs/news/sho-vazhlivo-znati-pri-vibori-termosa Термос таңдағанда нені білу маңызды]. Krauff. Қаралған күні: 2026-09-23. (укр.)&lt;/ref&gt; Жылу бөлінуін азайту үшін сауыттың бетін шағылыстыратын, айналы материалмен қаптайды. Термостың сыртқы қабаты пластмассадан немесе металлдан жасалады. Металл сауыт термостың корпусы да болып саналады.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
* [http://tehnorma.ru/gosttext/gost/gostdop_212.htm ГОСТ Р 51968-2002]. Термостар.

{{Шай}}
[[Санат:Ыдыстар]]
[[Санат:Шай]]</text>
      <sha1>rxyqfsyro4lbd9a4n5uqyh8yall9642</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құмқазар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>517443</id>
    <revision>
      <id>3660100</id>
      <parentid>3450419</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Magnefl</username>
        <id>23442</id>
      </contributor>
      <comment>foto</comment>
      <origin>3660100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5547" sha1="2vfobbyd7rmer2bjee2okqave2jmypc" xml:space="preserve">{{Taxobox 
| name = Құмқазар
| image = Arenicola marina 2010.JPG
| image_width = 240px
| image_caption = 
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Буылтық құрттар]]
| classis = [[Көпқылтанды құрттар‎]]
| ordo = [[Capitellida]]
| familia = [[Arenicolidae]]
| genus = ''[[Arenicola]]''
| species = '''''A. marina'''''
| binomial = ''Arenicola marina'' &lt;ref&gt;[http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&amp;id=129868 World Register of Marine Species]&lt;/ref&gt;
| binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
}}
[[File:Arenicola marina-m.jpg|thumb|upright]]
'''Құмқазар''' ({{lang-la|Arenicola marina}}) – көпқылтанды құрт.

== Тіршілігі мен сыртқы құрылысы ==
Теңіз түбіндегі тұнба немесе құмнан ін қазып тіршілік етеді. Басқа көпқылтаңды құрттар секілді денесі созылыңқы, өте көп буылтықты және буылтықтарында шоқтанып орналасқан қылтанды болып келеді. Құрттар қылтандары арқылы су түбінде жорғалап жүреді (қылтандар аяқтың қызметін атқарады). Құмқазардың түсі- қошқыл қоңыр, құмнан U тәрізді ін қазып, іннің шұқырақты аузынан қорегін аңдиды. Бұл кезде балықтар үйіндісінен шығып жатқан құмқазардың құйрығын қорек етеді. Қылтандары іннің қабырғасына тіреліп, аман қалған құмқазар бөлігі біраз уақыттан соң қалпына келеді. Тармақталған шоғырлы қызыл желбезектері құмқазар денесінің ортаңғы бөлігінде орналасады, оның тұрқы 30 см шамасында болады. 

Денесі шамамен үш бөліктен тұрады: басқы бөлігі, көптеген буылтықтардан құралатын тұлға бөлігі және қысқалау келген аналь бөлігі. Құмқазардың денесінде көп қылтандардың болуы, оның алдағы уақыттағы аяқтарын білдіреді.

== Тері-бұлшықет қапшығы ==
Денесі құрт тәрізді созылыңқы және сәл жалпақтау болып келеді.Бас бөлігі бастан және ауыздан құралады. Көпқылтандылардың аналь бөлігінен басқа дене бөліктерінде аяқтың қызметін атқаратын қылтандары болады. Денесі бір қабатты эпителиймен қапталған, оның сыртын кутикула қаптайды. Тері-бұлшықет қапшығы екі қабаттан: эпителий астында сақиналы бұлшықет қабаты, оның астында бірыңғай салалы бұлшықет қабаттарынан құралады. Құрттар осы бұлшықеттері арқылы созылып-қысқарып, ирелеңдеп жүре алады.

== Дене қуысы ==
Дене қуысы тері-бұлшықет қапшығының астында сұйықтыққа толы болады. Сол сұйықтықта құрттың ішкі мүшелері орналасады. Дене қуысы жұмыр құрттардағыдай бүкіл денеге созылмай, буылтық сайын перделермен бөлінеді.

== Тыныс алуы ==
Тынысалу мүшесі-желбезек. Терісі де тыныс алуға қатысады.

== Зәр шығаруы ==
Оның зәр шығару жүйесі ашық болады. Әрбір буылтықтарда зәр шығару мүшелері болады. Зәр шығару мүшесінің кірпікшелі шұқырағы буылтық қуысына ашылады, денедегі қажетсіз зат дененің қабырғасындағы арнаулы зәршығару тесігі арқылы сыртқа шығарылады.

== Қан айналымы ==
Оның тұйық қанайналым жүйесі бар. Мұнда екі тамыр- арқа және құрсақ қан тамырларының тақаратын мәні зор. Тамырлар құрт денесінде ішектің үстіңгі және астыңғы жағында орналасып, әрбір буылтық сайын бірімен-бірі сақиналы тармақтар арқылы жалғасады. Құрттың арқа тамыры жиырылады, қанды лүпілі арқылы басына қарай айдайды, ал қан құрсақтамырға сақиналы тармақтар арқылы таралады. Құрсақтамырдағы қан дененің соңғы бөлігіне қарай жылжиды. Қанның түсі - қызыл.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, &quot;Жануартану&quot;(1998), 65 б., ISBN 5-625-03599-7

[[Санат:Көпқылтанды құрттар‎]]</text>
      <sha1>2vfobbyd7rmer2bjee2okqave2jmypc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>518197</id>
    <revision>
      <id>3659913</id>
      <parentid>3650477</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басшылығы */</comment>
      <origin>3659913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18184" sha1="kx76rqvpb1qcyzvqktkym9ujrw22j01" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі
 |қысқартылған атауы    = ҚР СІМ, ҚР Сыртқыiсминi
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                =
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = MFA emblem.png
 |сурет ені         = 200px
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = 
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
 |штаб-пәтері       = 010000, [[Астана]] қаласы, Қонаев көшесі, 31&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/contacts?lang=kk|title=Байланыс|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;
 |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec = 53.814
 |lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 25|lon_sec = 55.5744
 |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]]
 |басшылықтың лауазымы1 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Министрі]]
 |басшылықтың есімі2    = [[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]]
 |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министрі
 |жоғарыда тұрған мекеме      = [[Қазақстан үкіметі]]
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            =  [https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mfa]
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|үкімет]] құрамына енетін Қазақстанның орталық атқарушы органы, [[Қазақстанның сыртқы саясаты|Қазақстанның сыртқы саяси қызметі]]н атқаратын және Қазақстанның дипломатиялық қызметінің органдарының ортақ жүйесін басқаратын министрлік.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://adilet.zan.kz/kaz/docs/P040001118_ | title=Қазақстан Республикасы Сыртқы iстер министрлiгiнiң мәселелерi | publisher=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 28 қазандағы N 1118 Қаулысы | date=2004-10-08 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазақ дипломатиясының тарихы [[Қазақ хандығы]] кезінде хандар дипломатиялық қарым-қатынастарды дамытып, сыртқы және ішкі саясатты жүзеге асырған кезеңнен бастауын алды. Хандықтың дипломатиядағы негізгі мақсаты сауда, саяхат жолдарын және халықаралық айырбас үшін сауда орталықтарын құру ниетімен аумақтарды кеңейту туралы келіссөздер жүргізу болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-history.kz/ru/news/show/6664|title=Немного о дипломатии в период Казахского ханства|lang=ru|author=Нұрланұлы, Мирас|date=2015-06-22|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;

Қазақтардың алғашқы сыртқы істер министрлігі 1920 жылдардың басында [[Түркістан Кеңестік Федеративтік Республикасы|Түркістан АКСР]]-ның дипломатиялық кеңсесі ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://articlekz.com/article/7369|title=Формирование и развитие внешнеполитического аппарата Республики Казахстан|lang=ru|author=Бекманова, Д.М.|date=2010|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt; Министрлікті басқарған адам Түркістан АКСР Сыртқы істер халық комиссары ретінде белгілі болды және ол басқарған мекеме Түркістан АКСР Сыртқы істер комиссариаты болып аталатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bibliotekar.kz/mezhdunarodnoe-pravo-v-istorii-kazahstan/-2-mezhdunarodno-pravovye-otnoshenija-tu.html|title=§ 2. МЕЖДУНАРОДНО-ПРАВОВЫЕ ОТНОШЕНИЯ ТУРКЕСТАНСКОЙ АССР|lang=ru|date=2014-04-16|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрі лауазымы тұңғыш рет 1944 жылы, «Одақтық республикаларға сыртқы байланыстар саласындағы өкілеттіктер беру және осыған байланысты Сыртқы істер халық комиссариатын Бүкілодақтықтан Одақтық-республикалық халық комиссариатына айналдыру туралы» заңынын қабылдануымен пайда болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1936/zakony/3946734/|title=Закон СССР февраля 1944: &quot;О предоставлении союзным республикам полномочий в области внешних сношений и о преобразовании в связи с этим Народного комиссариата иностранных дел из общесоюзного в союзно-республиканский народный комиссариат&quot;|lang=ru|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt; Бұл заң көмегімен [[КСРО әкімшілік бөлінісі|Одақтас республикалар]]дың шетел елдерімен тікелей дипломатиялық қатынасқа түсуіне мүмкіндік берді, бірақ сонда да сыртқы саясаттын басты функцияларын атқарған [[КСРО Сыртқы істер министрлігі]] еді.

Қазақстанның 1991 жылы тәуелсіздік алғанында ғана елдің қазіргі түріндегі Сыртқы істер министрлігі пайда болған еді. Тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Сыртқы істер министрі [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] болды.

== Басшылығы ==
* Сыртқы істер министрі — [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]]
* Министрдің бірінші орынбасары — [[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]]
* Министрдің орынбасары — [[Арман Асқарұлы Исетов|Арман Исетов]]
* Министрдің орынбасары — [[Ермұхамбет Болатпекұлы Қоныспаев|Ермұхамбет Қоныспаев]]
* Министрдің орынбасары — [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]]
* Министрдің орынбасары — [[Ардақ Темірханұлы Зебешев|Ардақ Зебешев]]
* Министрлік аппаратының басшысы — Асқар Жаппар&lt;ref name=&quot;kurylym&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/about/structure/1/1?lang=kk|title=Құрылым|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2026-03-05}} &lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Министрліктің 2 комитеті бар. Олар:&lt;ref name=&quot;kurylym&quot; /&gt;
* министрліктің реттеу, іске асыру және бақылау функцияларын жүзеге асыруға, сондай-ақ инвестицияларды тарту жөнінде мемлекеттік саясатты іске асыруға жауапты '''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Инвестиция комитеті|Инвестиция комитеті]]''';
* елдің саяси, экономикалық, әлеуметтік, гуманитарлық, сондай-ақ көрсетілген мақсаттарда өзге де қызмет салаларында оң имиджін нығайтуға және мемлекеттік саясатын іске асыруға жауапты '''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Халықаралық ақпарат комитеті|Халықаралық ақпарат комитеті]]'''.

Министрліктің қарамағындағы ұйымдар қатарына «[[Сыртқы саяси зерттеулер институты]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» АҚ, «ҚР СІМ «Дипломатиялық сервис» ШЖҚ РМК, «KAZAKH INVEST» Ұлттық компаниясы» АҚ және «[[KazAID]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» қазақстандық халықаралық даму агенттігі», «[[Отандастар қоры]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» коммерциялық емес акционерлік қоғамдары жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/about/structure/10/1?lang=kk|title=Құрылым|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Міндеттері ==
Сыртқы істер министрлігінің міндеттері қатарына [[Қазақстанның сыртқы саясаты|сыртқы саяси қызмет]] саласын және Қазақстанның дипломатиялық қызмет органдарын басқару және [[инвестиция]]ларды тарту жатқызылады.&lt;ref name=&quot;jalpiaqparat&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;

Министрліктің ресми сайты оның қызмет бағыттары деп [[Қазақстанның сыртқы саясаты|сыртқы саясат]], [[Қазақстанның визалық саясаты|визалар]] және консулдық мәселелер, инвестициялар, Еуразиялық интеграция, протоколдық мәселелер және [[қоғам]]мен өзара іс-қимыл атайды.&lt;ref name=&quot;jalpiaqparat&quot; /&gt;

== Министрлер тізімі ==
{{Негізгі мақала|Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! №
! Суреті
! Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Басқарған жылдары
! [[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| 1
| [[Сурет:Tuleutai Suleimenov profile (cropped).jpg|99px]]
| [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]]&lt;br&gt;{{small|(1941 туған)}}
| желтоқсан&lt;br&gt;1991
| сәуір&lt;br&gt;1994
| [[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| 2
| [[Сурет:Kanat Saudabayev (2005).jpg|99px]]
| [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
| 18 сәуір&lt;br&gt;1994
| 12 қазан&lt;br&gt;1994
| [[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| 3
| [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (01911329) (49858644462, cropped).jpg|99px]]
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]&lt;br&gt;{{small|(1953 туған)}}
| 12 қазан&lt;br&gt;1994
| 12 қазан&lt;br&gt;1999
| [[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]&lt;br&gt;[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| 4
| [[Сурет:Yerlan Idrissov (2013-03-05).jpg|99px]]
| [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]]&lt;br&gt;{{small|(1959 туған)}}
| 12 қазан&lt;br&gt;1999
| 29 қаңтар&lt;br&gt;2002
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
| 5
| [[Сурет:Tokaev.jpg|99px]]
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]&lt;br&gt;{{small|(1953 туған)}}
| 29 қаңтар&lt;br&gt;2002
| 11 қаңтар&lt;br&gt;2007
| [[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| 6
| [[Сурет:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|99px]]
| [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
| 11 қаңтар&lt;br&gt;2007
| 4 қыркүйек&lt;br&gt;2009
| [[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| 7
| [[Сурет:Kanat Saudabayev 2010 (cropped).jpg|99px]]
| [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
| 4 қыркүйек&lt;br&gt;2009
| 8 сәуір&lt;br&gt;2011
| [[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| 8
| [[Сурет:Yerzhan Kazykhanov - 2021 (cropped).jpg|99px]]
| [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
| 11 сәуір&lt;br&gt;2011
| 24 қыркүйек&lt;br&gt;2012
| [[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| 9
| [[Сурет:Erlan Idrissov (23101326859) (cropped).jpg|99px]]
| [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]]&lt;br&gt;{{small|(1959 туған)}}
| 28 қыркүйек&lt;br&gt;2012
| 28 желтоқсан&lt;br&gt;2016
| [[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]
|-
| 10
| [[Сурет:Kairat Abdrakhmanov (21310882222) (cropped).jpg|99px]]
| [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
| 28 желтоқсан&lt;br&gt;2016
| 26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
| [[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]
|-
| 11
| [[Сурет:Beibut Atamkulov (cropped).jpg|99px]]
| [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
| 26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
| 18 қыркүйек&lt;br&gt;2019
| [[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Асқар Мамин үкіметі|Мамин]]
|-
| 12
| [[Сурет:Mukhtar Tleuberdi 2019 (cropped).jpg|99px]]
| [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]]&lt;br&gt;{{small|(1968 туған)}}
| 18 қыркүйек&lt;br&gt;2019
| 29 наурыз&lt;br&gt;2023
| [[Асқар Мамин үкіметі|Мамин]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
| 13
| [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]]
| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
| 3 сәуір&lt;br&gt;2023
| 26 қыркүйек&lt;br&gt;2025
| [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|-
| 14
| [[Сурет:Ermek Kosherbaev (February 2020) (cropped).jpg|99px]]
| [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1965 туған)}}
| 26 қыркүйек&lt;br&gt;2025
| 28 тамыз&lt;br&gt;2026
| [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
| 15
| [[Сурет:Mukhtar Tleuberdi 2019 (cropped).jpg|99px]]
| [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]]&lt;br&gt;{{small|(1968 туған)}}
| 2 қыркүйек&lt;br&gt;2026
| 
| [[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]]
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}
{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|С]]</text>
      <sha1>kx76rqvpb1qcyzvqktkym9ujrw22j01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васко да Гама (көпір)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>526363</id>
    <revision>
      <id>3659864</id>
      <parentid>3517453</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3388" sha1="la0q8kxwuh4ybvzshptvpmk6vho3xf1" xml:space="preserve">[[File:Ponte Vasco da Gama.jpg|thumb|300px|right|Васко да Гама көпірі]]
'''Васко да Гама көпірі'''  ({{lang-pt|Ponte Vasco da Gama}}) — [[Лиссабон]] қаласында Тежу өзенінің бойында орналасқан, [[Еуропа]]дағы ең ұзын [[көпір]].&lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/71214.stm&lt;/ref&gt;
==Жалпы анықтама==
Васко да Гама көпірінің ұзындығы – 12,3 шақырым.  Оның су бетіндегі ұзындығы – 10 шақырым, ал жуандығы – 31 метр, биіктігі – 47 метр.

==Тарихы==
Васко да Гама көпірінің құрылысы 1995 жылы ақпан айында басталды. Бұл сол кезде Лиссабон қаласындағы жалғыз көпірдің көлік кептелісінен құтылу мақсатында салынған. Сонымен қатар екі жақты автомагистральді біріктіру негізінде жүзеге асты. Мұндай көпірдің бой көтеруіне 3300 жұмысшы қатысқан. Оған 1,1 миллиард [[АҚШ доллары]] жұмсалған.
==Қызықты деректер==
Көпір атақты португалдық зерттеуші [[Васко да Гама]]  есімімен аталған. Себебі көпір ашылған күні саяхатшы [[Еуропа]]  мен [[Үндістан]]  теңіз жолына ашқандығына 500 жыл толған еді. Васко да Гама көпірі 250 шақырымдық желге төтеп бере алатындай етіп жасалған. Және де 4,5 балдық жер сілкінісіне оңай шыдап бере алады.
{{wide image|Vasco da Gama bridge panorama.jpg|1300px|Көпірдің мұнарадан көрінісі}}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
== Сыртқы сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20171130191102/http://lifeglobe.net/entry/1556 Васко да Гама көпірі жайлы қызықты деректер]
* [http://www.civilium.net/infocil/vgama.shtml www.civilium.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070317030633/http://www.civilium.net/infocil/vgama.shtml |date=2007-03-17 }} (порт.)
* [http://portaldasnacoes.pt/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=75&amp;Itemid=193/ Portal das Nações] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312025754/http://portaldasnacoes.pt/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=75&amp;Itemid=193/ |date=2008-03-12 }} Discover the Ponte Vasco da Gama (исп.)
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/71209.stm BBC көпірдіӊ ашылуы жайлы (ағылшынша.)]
* [http://bridgepros.com/projects/Vasco%20da%20Gama/VascodaGama.htm Bridge Pros profile]
* [http://www.flickr.com/search/?q=Ponte+Vasco+da+Gama Flickr photos of bridge]
* [http://www.factoriaurbana.com/ciudades/puentes.php?id=9&amp;ciudadd=Lisboa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313233006/http://www.factoriaurbana.com/ciudades/puentes.php?id=9&amp;ciudadd=Lisboa |date=2012-03-13 }} Graphic and tec
[[Санат:Көпірлер]]
[[Санат:Португалия көпірлері]]
[[Санат:Лиссабон]]</text>
      <sha1>la0q8kxwuh4ybvzshptvpmk6vho3xf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серджио Маттарелла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531375</id>
    <revision>
      <id>3660053</id>
      <parentid>3653430</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3957" sha1="sj1gcxuyzcusyq739kg51z2kydfb4u9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Серджио Маттарелла 
| Шынайы есімі         = {{lang-it|Sergio Mattarella}}
| Суреті               = Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg
| Атауы                = Ресми портреті
| Титулы               = Италияның президенті
| Ту                   = 
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = 2 ақпан 2015 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Джорджо Наполитано]]
| Титулы_2             = 
| Ту_2                 = 
| Ту2_2                = 
| Басқара бастады_2    = 
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             =  
| Ту_3                 = 
| Ту2_3                = 
| Басқара бастады_3    = 
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 =
| Ту2_4                =
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Титулы_5             = 
| Ту_5                 =
| Ту2_5                = 
| Басқара бастады_5    = 
| Басқаруын аяқтады_5  =
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 23.06.1941
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Италия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2015 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Католицизм]]
| Әкесі                = Бернардо Маттарелла
| Анасы                = Мария Буччеллато
| Жұбайы               = Мариса Кьядзесе
| Балалары             = Франческо и Бернардо-Джорджо
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] (1983—1994)
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Римский университет Ла Сапиенца]]
 |[[Университет Палермо]]
}}
| Ғылыми дәрежесі      = 
| Қолтаңбасы           = 
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = 
}}
'''Серджио Маттарелла''' ({{lang-it|Sergio Mattarella}}; [[23 шілде]] [[1941 жыл|1941]], [[Палермо]], [[Сицилия]]) — [[италия|итальяндық]] саясаткер, заңгер, 2 ақпан 2015 жылдан бастап Италияның президенті.

Италияның конституциялық сотының мүшесі (2011-2015), Депутат палатасының депутаты (1983-2008), Италияның қорғаныс министрі (2000-2001)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://news.nur.kz/kk/352565.html 73 жастағы Серджио Маттарелла Италияның жаңа президенті болып сайланды]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:1941 жылы туғандар]]
[[Санат:Италия президенттері]]</text>
      <sha1>sj1gcxuyzcusyq739kg51z2kydfb4u9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660054</id>
      <parentid>3660053</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4218" sha1="p7wa59whb2ma0epyupxqy6cn5f2xggm" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Серджио Маттарелла 
| Шынайы есімі         = {{lang-it|Sergio Mattarella}}
| Суреті               = Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg
| Атауы                = Ресми портреті
| Титулы               = Италияның президенті
| Ту                   = 
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = 2 ақпан 2015 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Джорджо Наполитано]]
| Титулы_2             = 
| Ту_2                 = 
| Ту2_2                = 
| Басқара бастады_2    = 
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             =  
| Ту_3                 = 
| Ту2_3                = 
| Басқара бастады_3    = 
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 =
| Ту2_4                =
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Титулы_5             = 
| Ту_5                 =
| Ту2_5                = 
| Басқара бастады_5    = 
| Басқаруын аяқтады_5  =
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 23.06.1941
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Италия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2015 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Католицизм]]
| Әкесі                = Бернардо Маттарелла
| Анасы                = Мария Буччеллато
| Жұбайы               = Мариса Кьядзесе
| Балалары             = Франческо и Бернардо-Джорджо
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] (1983—1994)
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Римский университет Ла Сапиенца]]
 |[[Университет Палермо]]
}}
| Ғылыми дәрежесі      = 
| Қолтаңбасы           = 
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = 
}}
'''Серджио Маттарелла''' ({{lang-it|Sergio Mattarella}}; [[23 шілде]] [[1941 жыл|1941]], [[Палермо]], [[Сицилия]]) — [[италия|итальяндық]] саясаткер, заңгер, 2 ақпан 2015 жылдан бастап Италияның президенті.

Италияның конституциялық сотының мүшесі (2011-2015), Депутат палатасының депутаты (1983-2008), Италияның қорғаныс министрі (2000-2001)

== Өмірбаяны ==
1941 жылы 23 маусымда [[Палермо]] қаласында туған. Әкесі –  Шешесі – .

Серджио Маттарелла 1964 жылы Ла Сапиенца университеті бітірген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://news.nur.kz/kk/352565.html 73 жастағы Серджио Маттарелла Италияның жаңа президенті болып сайланды]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:1941 жылы туғандар]]
[[Санат:Италия президенттері]]</text>
      <sha1>p7wa59whb2ma0epyupxqy6cn5f2xggm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660059</id>
      <parentid>3660054</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4308" sha1="7sr3sc1iy0uuwx9ctryjds01e33hz44" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Серджио Маттарелла 
| Шынайы есімі         = {{lang-it|Sergio Mattarella}}
| Суреті               = Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg
| Атауы                = Ресми портреті
| Титулы               = Италияның президенті
| Ту                   = 
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = 2 ақпан 2015 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Джорджо Наполитано]]
| Титулы_2             = 
| Ту_2                 = 
| Ту2_2                = 
| Басқара бастады_2    = 
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             =  
| Ту_3                 = 
| Ту2_3                = 
| Басқара бастады_3    = 
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 =
| Ту2_4                =
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Титулы_5             = 
| Ту_5                 =
| Ту2_5                = 
| Басқара бастады_5    = 
| Басқаруын аяқтады_5  =
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 23.06.1941
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Италия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2015 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Католицизм]]
| Әкесі                = Бернардо Маттарелла
| Анасы                = Мария Буччеллато
| Жұбайы               = Мариса Кьядзесе
| Балалары             = Франческо и Бернардо-Джорджо
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] (1983—1994)
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Римский университет Ла Сапиенца]]
 |[[Университет Палермо]]
}}
| Ғылыми дәрежесі      = 
| Қолтаңбасы           = 
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = 
}}
'''Серджио Маттарелла''' ({{lang-it|Sergio Mattarella}}; [[23 шілде]] [[1941 жыл|1941]], [[Палермо]], [[Сицилия]]) — [[италия|итальяндық]] саясаткер, заңгер, 2 ақпан 2015 жылдан бастап Италияның президенті.

Италияның конституциялық сотының мүшесі (2011-2015), Депутат палатасының депутаты (1983-2008), Италияның қорғаныс министрі (2000-2001)

== Өмірбаяны ==
1941 жылы 23 маусымда [[Палермо]] қаласында туған. Әкесі – [[Бернардо Маттарелла]] (1905-1971).  Шешесі – [[Мария Буччеллато]].

Серджио Маттарелла 1964 жылы Ла Сапиенца университеті бітірген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://news.nur.kz/kk/352565.html 73 жастағы Серджио Маттарелла Италияның жаңа президенті болып сайланды]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:1941 жылы туғандар]]
[[Санат:Италия президенттері]]</text>
      <sha1>7sr3sc1iy0uuwx9ctryjds01e33hz44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660061</id>
      <parentid>3660059</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4408" sha1="kcchwpv3nm6fumshdy1vd7qkk92wyr4" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Серджио Маттарелла 
| Шынайы есімі         = {{lang-it|Sergio Mattarella}}
| Суреті               = Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg
| Атауы                = Ресми портреті
| Титулы               = Италияның президенті
| Ту                   = 
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = 2 ақпан 2015 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Джорджо Наполитано]]
| Титулы_2             = 
| Ту_2                 = 
| Ту2_2                = 
| Басқара бастады_2    = 
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             =  
| Ту_3                 = 
| Ту2_3                = 
| Басқара бастады_3    = 
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 =
| Ту2_4                =
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Титулы_5             = 
| Ту_5                 =
| Ту2_5                = 
| Басқара бастады_5    = 
| Басқаруын аяқтады_5  =
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 23.06.1941
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Италия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2015 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Католицизм]]
| Әкесі                = Бернардо Маттарелла
| Анасы                = Мария Буччеллато
| Жұбайы               = Мариса Кьядзесе
| Балалары             = Франческо и Бернардо-Джорджо
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] (1983—1994)
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Римский университет Ла Сапиенца]]
 |[[Университет Палермо]]
}}
| Ғылыми дәрежесі      = 
| Қолтаңбасы           = 
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = 
}}
'''Серджио Маттарелла''' ({{lang-it|Sergio Mattarella}}; [[23 шілде]] [[1941 жыл|1941]], [[Палермо]], [[Сицилия]]) — [[италия|итальяндық]] саясаткер, заңгер, 2 ақпан 2015 жылдан бастап Италияның президенті.

Италияның конституциялық сотының мүшесі (2011-2015), Депутат палатасының депутаты (1983-2008), Италияның қорғаныс министрі (2000-2001)

== Өмірбаяны ==
1941 жылы 23 маусымда [[Палермо]] қаласында туған. Әкесі – [[Бернардо Маттарелла]] (1905-1971).  Шешесі – [[Мария Буччеллато]].

[[File:Fratelli Mattarella.jpg|thumb|left|Серджио Маттарелланың отбасы]]

Серджио Маттарелла 1964 жылы Ла Сапиенца университеті бітірген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://news.nur.kz/kk/352565.html 73 жастағы Серджио Маттарелла Италияның жаңа президенті болып сайланды]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:1941 жылы туғандар]]
[[Санат:Италия президенттері]]</text>
      <sha1>kcchwpv3nm6fumshdy1vd7qkk92wyr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660064</id>
      <parentid>3660061</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері|XXI ғасыр саясаткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3660064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4465" sha1="0jwtwaohvevlhej9mqa5a4p6qdp0i8y" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Серджио Маттарелла 
| Шынайы есімі         = {{lang-it|Sergio Mattarella}}
| Суреті               = Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg
| Атауы                = Ресми портреті
| Титулы               = Италияның президенті
| Ту                   = 
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = 2 ақпан 2015 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Джорджо Наполитано]]
| Титулы_2             = 
| Ту_2                 = 
| Ту2_2                = 
| Басқара бастады_2    = 
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             =  
| Ту_3                 = 
| Ту2_3                = 
| Басқара бастады_3    = 
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 =
| Ту2_4                =
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Титулы_5             = 
| Ту_5                 =
| Ту2_5                = 
| Басқара бастады_5    = 
| Басқаруын аяқтады_5  =
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 23.06.1941
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Италия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2015 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Католицизм]]
| Әкесі                = Бернардо Маттарелла
| Анасы                = Мария Буччеллато
| Жұбайы               = Мариса Кьядзесе
| Балалары             = Франческо и Бернардо-Джорджо
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] (1983—1994)
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Римский университет Ла Сапиенца]]
 |[[Университет Палермо]]
}}
| Ғылыми дәрежесі      = 
| Қолтаңбасы           = 
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = 
}}
'''Серджио Маттарелла''' ({{lang-it|Sergio Mattarella}}; [[23 шілде]] [[1941 жыл|1941]], [[Палермо]], [[Сицилия]]) — [[италия|итальяндық]] саясаткер, заңгер, 2 ақпан 2015 жылдан бастап Италияның президенті.

Италияның конституциялық сотының мүшесі (2011-2015), Депутат палатасының депутаты (1983-2008), Италияның қорғаныс министрі (2000-2001)

== Өмірбаяны ==
1941 жылы 23 маусымда [[Палермо]] қаласында туған. Әкесі – [[Бернардо Маттарелла]] (1905-1971).  Шешесі – [[Мария Буччеллато]].

[[File:Fratelli Mattarella.jpg|thumb|left|Серджио Маттарелланың отбасы]]

Серджио Маттарелла 1964 жылы Ла Сапиенца университеті бітірген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://news.nur.kz/kk/352565.html 73 жастағы Серджио Маттарелла Италияның жаңа президенті болып сайланды]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:1941 жылы туғандар]]
[[Санат:Италия президенттері]]
[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]</text>
      <sha1>0jwtwaohvevlhej9mqa5a4p6qdp0i8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3659953</id>
      <parentid>3659457</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3659953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61638" sha1="nqpjb4yr0gs9v46fvnxfhsfhm0bvfns" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;96959&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 959]
| data-sort-value=&quot;1110&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1110]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;88212&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 88 212]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84063&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;49671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 671]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;37847&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 37 847]
| data-sort-value=&quot;61&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;25282&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 25 282]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;23297&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 297]
| data-sort-value=&quot;248&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 248]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;20524&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 524]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17270&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 270]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16073&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13769&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 652]
| data-sort-value=&quot;60&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10239&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8395&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8395]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8362&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8251&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8244&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8244]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;8018&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8018]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7489&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7451&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6707&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4528]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4462&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4462]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3818&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3818]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3536&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3536]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3398&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3148&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2959&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2959]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2473&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2414&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;2165&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2165]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2027&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2027]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1613]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1563&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1563]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1540&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1218&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1188&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1188]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1154&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1154]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;1026&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1026]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}}
| data-sort-value=&quot;939&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 939]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2026-07-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 739]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;701&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;698&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;641&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;632&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;624&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;611&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 611]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}}
| data-sort-value=&quot;578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|232
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|233
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>nqpjb4yr0gs9v46fvnxfhsfhm0bvfns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Теннисші</title>
    <ns>10</ns>
    <id>544974</id>
    <revision>
      <id>3659982</id>
      <parentid>3208326</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3659982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7248" sha1="s51387e52p3tuess19yc3aynximk2fp" xml:space="preserve">{{Инфобокс
|үлгі_атауы      = Теннисші
|дене_класс      = vcard
|үсті            = {{{Есімі}}}
|үсті_класс      = fn
|үсті_стиль      = 
|үсті2           = {{{Шынайы есімі|}}}
|үсті_класс2     = nickname
|сурет           = {{#if:{{{Суреті|}}}|[[Сурет:{{{Суреті}}}|220px|{{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}}|{{{Сурет тақырыбы}}}|Суреті}}]]}}
|сурет_атауы        = {{{Сурет тақырыбы|}}}
|сурет_атауы_стиль  = 
|тақырыпша_стиль    = background:#b0c4de;
|белгі_стиль        = 
|мәтін_стиль        = 
|асты             = 

|тақырыпша1 = Жалпы мағлұмат

|белгі2     = Туған күні
|мәтін2     = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}

|белгі3     = Туған жері
|мәтін3     = {{{Туған жері|}}}

|белгі4     = Қайтыс болған күні
|мәтін4     = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}

|белгі5     = Қайтыс болған жері
|мәтін5     = {{{Қайтыс болған жері|}}}

|белгі6     = Азаматтығы
|мәтін6     = {{#if:{{{Азаматтығы|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{Азаматтығы|}}}&lt;/span&gt;}}

|белгі7     = Тұрғылықты жері
|мәтін7     = {{{Тұрғылықты жері|}}}

|белгі8     = Бойы
|мәтін8     = {{#if: {{{Бойы|}}} | {{{Бойы}}} см }}

|белгі9     = Салмағы
|мәтін9     = {{#if: {{{Салмағы|}}} | {{{Салмағы}}} кг }}

|белгі10     = Мансабының басталуы
|мәтін10     = {{{Мансабының басталуы|}}}

|белгі11     = Мансабының аяқталуы
|мәтін11     = {{{Мансабының аяқталуы|}}}

|белгі12     = Жұмыс қолы
|мәтін12     = {{{Жұмыс қолы|}}}

|белгі13     = Бэкхенд
|мәтін13     = {{{Бэкхенд|}}}

|белгі14     = Бэкхенд2
|мәтін14     = {{{Бэкхенд2|}}}

|белгі15     = Бапкері
|мәтін15     = {{{Бапкері|}}}

|белгі16     = Ақшалай сыйлық
|мәтін16     = {{{Ақшалай сыйлық|}}} 

|тақырыпша17 = {{#if:{{{Жеке нәтижелері|}}}{{{Жеке атақтары|}}}
{{{Үздік жеке позициясы|}}}{{{Қазіргі позициясы |}}}|Жеке санат}}

|белгі18     = Жеке нәтижелері
|мәтін18     = {{{Жеке нәтижелері|}}}

|белгі19     = Титулдары
|мәтін19     = {{{Жеке атақтары|}}}

|белгі20     = Үздік жеке позициясы
|мәтін20     = {{#if: {{{Үздік рейтингісі|}}} | {{{Үздік рейтингісі}}}}}

|белгі21     = {{{Қазіргі позициясы}}}
|мәтін21     = {{{Қазіргі позициясы|}}}

|тақырыпша22 = {{#if: {{{Аустралиядағы рейтингі|}}}{{{Франциядағы рейтингі|}}}{{{Уимблдондағы рейтингі|}}}{{{АҚШ-тағы рейтингі|}}} | [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға турнирлері]] }}

|белгі23    = [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия]]
|мәтін23     = {{{Аустралиядағы рейтингі|}}}

|белгі24     = [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция]]
|мәтін24     = {{{Франциядағы рейтингі|}}}

|белгі25    = [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 
|мәтін25     = {{{Уимблдондағы рейтингі|}}}

|белгі26     = [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ]]
|мәтін26     = {{{АҚШ-тағы рейтингі|}}}

|тақырыпша27 = {{#if:{{{Жұп нәтижелері|}}}{{{Жұп атақтары|}}}{{{Үздік жұп позициясы|}}}{{{Қазіргі позициясы |}}}|Жұп санат}}

|белгі28     = Жұп нәтижелері
|мәтін28     = {{{Жұп нәтижелері|}}}

|белгі29     = Жұп атақтары
|мәтін29     = {{{Жұп атақтары|}}}

|белгі30     = Үздік жұп позициясы
|мәтін30     = {{{Үздік жұп позициясы|}}} 

|белгі31     = Қазіргі жұп позициясы
|мәтін31     = {{{Қазіргі жұп позициясы|}}}

|тақырыпша32 = {{#if: {{{Аустралиядағы рейтингі 2|}}}{{{Франциядағы рейтингі 2|}}}{{{Уимблдондағы рейтингі 2|}}}{{{АҚШ-тағы рейтингі 2|}}} | [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға турнирлері]] }}

|белгі33     = [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия]]
|мәтін33     = {{{Аустралиядағы рейтингі 2|}}}

|белгі34     = [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция]]
|мәтін34     = {{{Франциядағы рейтингі 2|}}}

|белгі35    = [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 
|мәтін35     = {{{Уимблдондағы рейтингі 2|}}}

|белгі36     = [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ]]
|мәтін36     = {{{АҚШ-тағы рейтингі 2|}}}

|тақырыпша37      = {{#if: {{{Медальдары|}}} | Марапаттары мен медальдары }}
|класс38          = infobox-medals
|мәтін38          =
{{#if: {{{Медальдары|}}} |
{{(!}} style=&quot;margin:0 0 -2px;&quot;
{{{Медальдары|}}}
{{!-}}
{{!}} style=&quot;width:27%; padding:0;&quot; {{!}}
{{!}} style=&quot;width:53%; padding:0;&quot; {{!}}
{{!}} style=&quot;width:20%; padding:0;&quot; {{!}}
{{!)}}
}}
|асты1           = {{wikidata|P856|{{{Сайты|}}}}}
|асты2           = {{#if:{{{Ортаққор|}}}|&lt;div&gt;'''[[commons:Category:{{{Ортаққор}}}{{!}}{{#if:{{{Есімі|}}}|{{{Есімі}}}|{{{Ортаққор}}}}}]]''' [[Ортаққор]]да&lt;/div&gt;}}
|асты3           = {{#switch: {{{Соңғы жаңартулар|}}}
  | = 
  | Өнерін аяқтады = Өнерін аяқтады
  | #default = Соңғы жаңартулар: {{{Соңғы жаңартулар}}}
  }}
|асты_стиль2      = background:#b0c4de;
|асты_стиль3      = background:transparent;
}}
&lt;includeonly&gt;{{Мақала бойынша санаттар|Алфавит бойынша тұлғалар}}{{Мақала бойынша санаттар|Алфавит бойынша теннисшілер}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Спортшылар|Теннисші]]
[[Санат:Үлгілер:Теннис]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s51387e52p3tuess19yc3aynximk2fp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлкен дулыға турнирлері (теннис)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545302</id>
    <revision>
      <id>3659759</id>
      <parentid>2344960</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3659759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16612" sha1="t7pss8m6pez885xwavo0zbvdpyu97mb" xml:space="preserve">'''Үлкен дулыға турнирлері''' ({{lang-en|Grand Slam tournaments}}) — кәсіби [[теннис]]тегі ең ірі төрт жыл сайынғы турнир:

{| class=&quot;wikitable float-right&quot;
|+ «Үлкен дулыға» турнирлері (маусым бойы өту реті бойынша)
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Турнир!! Өткізілетін орны!! Негізі қаланған!! Мерзімі!! Жабыны (корт түрі)
|-
| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]|| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]|| 1905|| Қаңтар|| Шөп &lt;small&gt;(1987 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1988 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|-
|[[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]]|| 1891|| Мамыр/Маусым|| Топырақ
|-
| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] || {{Ту|Ұлыбритания}} [[Лондон]]|| 1877|| Маусым/Шілде|| Шөп
|-
| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] || {{Ту|АҚШ}} [[Нью-Йорк]]|| 1881|| Тамыз/Қыркүйек|| Шөп &lt;small&gt;(1977 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1978 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|}

Бұл жарыстар ең көп рейтингілік ұпай, ең үлкен жүлде қоры, қоғам мен медианың ерекше назарымен қатар, қатысушылардың ең мықты құрамымен және ауқымымен ерекшеленеді. Турнирлерді [[ATP]] (кәсіпқой теннисшілер қауымдастығы) мен [[WTA]] (әйелдер теннис қауымдастығы) сияқты жеке тур ұйымдары емес, бірыңғай [[World Tennis]] ұйымы қадағалайды,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=About the ITF|url=https://www.billiejeankingcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|access-date=29 August 2021|website=Billie Jean King Cup|archive-date=17 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417221644/https://www.fedcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; алайда ATP пен WTA ойыншылардың көрсеткен нәтижесіне қарай рейтингілік ұпай есептей береді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|last=Ginsburg|first=Yeshayahu|date=5 March 2014|title=Why Indian Wells Is Almost (But Not Quite) a Fifth Slam|work=Tennis View Magazine|url=http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|access-date=1 March 2020|archive-date=16 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216153931/http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«'''Үлкен дулыға'''» ({{lang-en|Grand Slam}}) — бір дисциплинадағы төрт басты чемпионаттың барлығын бір күнтізбелік жыл ішінде ұтып алу жетістігі. Жұптық сында бұл нәтижеге бір команда болып немесе жекелей ойыншының әртүрлі серіктестермен ойнауы арқылы жетуге болады. Барлық төрт басты чемпионатты қатарынан, бірақ бір күнтізбелік жылдың ішінде емес ұтып алу «күнтізбелік жылдан тыс Үлкен дулыға» («non-calendar-year Grand Slam») деп аталады, ал мансап кезеңінде кез келген уақытта төрт мейджорды жеңіп алу «Мансаптық Үлкен дулыға» («Career Grand Slam») деп аталады.&lt;ref name=&quot;ITF&quot;&gt;{{cite web |title=The Constitution of ITF Limited 2022 |url=https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307140948/https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |archive-date=7 March 2022 |access-date=8 August 2021 |publisher=[[International Tennis Federation]] |page=62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CGS&quot;&gt;{{cite web|title=Grand Slam All Time Champions|url=https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|access-date=7 July 2021|website=[[US Open (tennis)|US Open]]|publisher=[[USTA]]|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218230054/https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Үлкен дулыға» ({{lang-fr|grand chelem}}) термині бридж карта ойынынан алынған; ол бәс тігу кезінде барлық он үш парақшаның барлығын қарсыласқа бір де бір ұпай бермей ұтып алу міндеттемін қабылдап, оны орындау дегенді білдіреді. Маусым ішіндегі төрт турнирдің бәрінде топ жару — «Үлкен дулығаны» жеңіп алу — теннисшілер үшін ең жоғарғы мақсаттардың бірі болып табылады; бұл тек [[Олимпиада ойындары|Олимпиада]] ойындарының алтынын қосқандағы «Алтын шлемнен» ғана кейін тұр.

Үлкен дулыға термниніннің пайда болуы 1933 жылмен сәйкестендіріледі. Аталмыш жылда Аустралиялық [[Джек Кроуфорд]] [[Нью-Йорк]]та үш турнирді де ұтып, ең соңғы мэйджор, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ашық біріншілігінің финалына шығады. Финал алдында [[Нью-Йорк Таймс]] газетінің спорттық коментаторы [[Джон Киран]] өз таңданысын білдірген болатын: ''Кроуфорд бұл жылы керемет жетістіктерге жетті. Ол [[Франция]]да Кошені ұтты. Ол Уимблдонды бағындырды. Оның үстіне еншісінде аустралиялық титул да бар. Егер де ол бүгін [[Форест Хиллс]]ті ұтатын болса, онда ол биылғы мэйджорлардың бәрін де ұтып алады. Бұл корттағы Үлкен дулығаны ұтып алғанмен тең.'' Алайда, Кроуфорд финалда ұтылып қалды. Бұған қарамастан, коментатордың корттағы Үлкен дулыға деген сөзі қолданысқа еніп кетті. Сонымен қатар бір жылда үш мэйджорды ұтып алған, ал біреуінде жолы болмаған теннисші Кіші дулығаны ұтып алды дегендей терминдер де бар. 

Төрттіктің ең көне додасы — [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (1877 жылдан бастау алады). Одан кейінгі тұрақты кестеге іліккендер: [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (1881), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (1891) және [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (1905). 

Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғашында бұл мәртебеге тек Уимблдон ғана ие болды. Аталған жарыстардың түгелдей «Үлкен дулыға» санатына ресми түрде бірігуі 1924–1925 жылдар маусымына тиесілі.

== Үлкен дулыға иегерлері == 
=== Үлкен дулығаның жекелей сындағы иегерлері ===

Үлкен дулығаны иелену өте жоғары жетістік болса, оны ұтып алу да өте қиын жұмыс. Санаулы адамдарға ғана мұндай бақыт бұйырған. Бұған ерлер арасындағы жекелей сында [[Дональд Бадж]] ([[1938]]) және [[Род Лейвер]] ([[1962]] және [[1969]]) қол жеткізген.  Әйелдер арасында — [[Морин Конноли]] ([[1953]]), [[Маргарет Смит Корт]] ([[1970]]) және [[Штеффи Граф]] ([[1988]]). Сонымен қатар, Штеффи Граф Үлкен дулыған ұтқан жылы [[Сеул Олимпиадасы]]нда алтын медаль иеленіп, Алтын Үлкен дулығаны иеленді. 
Жасөспірімдер арасындаҮлкен дулығаны ұтқан тек бір-ақ адам. Ол - [[Стефан Эдберг]]тің 1983 жылғы жетістігі.  
=== Үлкен дулығаның жұптық сындағы иегерлері ===
*Ерлер арасындағы жұптық сын: Австралиялық [[Фрэнк Седжман]] және Австралиялық [[Кен Макгрегор]] (1951).
*Әйелдер арасындағы жұптық сын: Америкалық [[Мартина Навратилова]] және америкалық [[Пэм Шрайвер]] (1984).
*Микст: Австралиялықтар Маргарет Смит Корт және Кен Флетчер (1963).

=== Рекордшылар === 

Үлкен дулыға иегерлерінің көпшілігі көптеген жылдар бұрын өз жетістіктеріне қол жеткізген. Қазіргі таңда мұндай шебердің болмауының басты себебі тапсырманың қиындап кетуінің әсерінен. Себебі бұрын төрт мэйджор да бірдей корттарда ойналатын болса, уақыт өте келе тапсырма қиындатылып, Уимблдонда шөпте, Францияда грунтта, яғни, қатты топырақта немесе құмда, ал Австралия мен АҚШ ашық біріншіліктері хард кортта ойнатылатын болды. Әртүрлі корттарда өз спорттық формаңды сақтау өте қиынға соғады. 
Жекелей сында Үлкен дулыға турнирлерін ең көп ұтқан - швейцариялық [[Роджер Федерер]]. Ол 17 рет төрт мэйджорды ұтқан: 7 рет Уимблдонда, 5 рет АҚШ ашық бірінішілігінде,  4 рет Австралияда, 1 рет Роллан Гарроста жеңіске жеткен. Федерер 2009 жылдың 5 шілдесінде Уимблдон бәсекесінің финалында Энди Роддикті ұтып, Үлкен дулыға турнирлерін ұтудан абсолютті чемпион болды. 
*Американдық [[Пит Сампрас]]та 14 титул
*Испандық [[Рафаэль Надаль]]да 14 титул
*Австралиялық [[Роя Эмерсон]]да 12 титул
*Швециялық [[Бьорн Борг]] пен [[Род Лейвер]]де 11 титулдан.
Әйелдер арасында ең көп титул [[Маргарет Корт]]та 24 титул: 11 титул Австралиядан, 5 титул Франциядан, 5 титул АҚШ-тан және 3 титул Уимблдоннан. Екінші орында [[Штеффи Граф]] 22 титулмен: 4 титул Австралиядан, 6 титул Франциядан, 7 титул Уимблдоннан и 5 титул АҚШ-тан.
=== Карьералық Үлкен дулығаның иегерлері ===
Карьералық үлкен дулыға деген әртүрлі жылдардағы төрт мэйджордың иегерлері

*Ерлер арасындағы жекелей сында: [[Фрэд Перри]] («карьералық дулығаны» 1935 жылы Ролан Гарроста жинады), [[Дональд Бадж]] (Ролан Гаррос-1938), [[Род Лейвер]] (US Open-1962), [[Рой Эмерсон]] (Уимблдон-1964), [[Андре Агасси]] (Ролан Гаррос-1999), [[Роджер Федерер]] (Ролан Гаррос-2009) және [[Рафаэль Надаль]] (US Open-2010).

*Әйелдер арасында: [[Морин Конноли]] (Ролан Гаррос-1953), [[Дорис Харт]] (US Open-1954), [[Ширли Фрай]] (Australian Open-1957), [[Маргарет Корт]] (Уимблдон-1963), [[Билли Джин Кинг]] (Ролан Гаррос-1972), [[Крис Эверт]] (Australian Open-1982), [[Мартина Навратилова]] (US Open-1983), [[Штеффи Граф]] (US Open-1988), [[Серена Уильямс]] (Australian Open-2003) және [[Мария Шарапова]] (Ролан Гаррос-2012).

*Ерлер арасындағы жұптық сында: [[Рой Эмерсон]] (Australian Open-1962), [[Паул Хархёйс]] (Уимблдон-1998), [[Йонас Бьоркман]] (Ролан Гаррос-2005), егіздер: [[Майк Брайан]] және [[Боб Брайан]] (Уимблдон-2006), [[Даниэль Нестор]] (Уимблдон-2008), [[Леандер Паес]] (Australian Open-2012).

*Әйелдер арасында: [[Маргарет Корт]] (Уимблдон-1969), [[Джиджи Фернандес]], [[Наталья Зверева]] (Australian Open-1993), [[Серена Уильямс]] және [[Винус Уильямс]] (Australian Open-2001), [[Сара Эррани]] және [[Роберта Винчи]] (Уимблдон-2014).

*Микст: [[Жан Боротра]] (Australian Championships-1928), [[Даниэла Гантухова]] (US Open-2005), [[Махеш Бхупати]] (Australian Open-2006).

=== Алтын дулыға иегерлері ===
Алтын дулыға - 4 мэйджордағы жеңіс + Олимпиада алтыны
*    '''Күнтізбелік алтын дулыға''', әйелдер арасындағы жекелей сын - [[Штеффи Граф]] ([[1988]])
*     Карьералық Алтын дулыға, әйелдер арасындағы жекелей сын — [[Пэм Шрайвер]] ([[1988]]).
*     Карьералық Алтын дулыға, әйелдер арасындағы жекелей сын — [[Джиджи Фернандес]] ([[1993]]).
*     Карьералық Алтын дулыға, ерлер арасындағы жекелей сын — [[Андре Агасси]] ([[1999]]).
*     Карьералық Алтын дулыға, ерлер арасындағы жұптық сын — [[Тодд Вудбридж]] және [[Марк Вудфорд]] ([[2000]]).
*     Карьералық Алтын дулыға, әйелдер арасындағы жұптық сын — [[Винус Уильямс және [[Серена Уильямс]] ([[2001]]).
*     Карьералық Алтын дулыға, ерлер арасындағы жекелей сын — [[Рафаэль Надаль]] ([[2010]]).
*     Карьералық Алтын дулыға, әйелдер арасындағы жекелей сын — [[Серена Уильямс]] ([[2012]]).
*     Күнтізбелік емес Алтын дулыға, ерлер арасындағы жұптық сын — [[Боб Брайан]] және [[Майк Брайан]] (2012-13).

{{commons|Category:Grand Slam (tennis)}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Үлкен дулыға турнирлері (теннис)]]</text>
      <sha1>t7pss8m6pez885xwavo0zbvdpyu97mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659770</id>
      <parentid>3659759</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3659770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10549" sha1="7dhm02r4lsqqrzth4tuehwwd52beib5" xml:space="preserve">'''Үлкен дулыға турнирлері''' ({{lang-en|Grand Slam tournaments}}) — кәсіби [[теннис]]тегі ең ірі төрт жыл сайынғы турнир:

{| class=&quot;wikitable float-right&quot;
|+ «Үлкен дулыға» турнирлері (маусым бойы өту реті бойынша)
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Турнир!! Өткізілетін орны!! Негізі қаланған!! Мерзімі!! Жабыны (корт түрі)
|-
| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]|| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]|| 1905|| Қаңтар|| Шөп &lt;small&gt;(1987 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1988 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|-
|[[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]]|| 1891|| Мамыр/Маусым|| Топырақ
|-
| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] || {{Ту|Ұлыбритания}} [[Лондон]]|| 1877|| Маусым/Шілде|| Шөп
|-
| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] || {{Ту|АҚШ}} [[Нью-Йорк]]|| 1881|| Тамыз/Қыркүйек|| Шөп &lt;small&gt;(1977 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1978 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|}

Бұл жарыстар ең көп рейтингілік ұпай, ең үлкен жүлде қоры, қоғам мен медианың ерекше назарымен қатар, қатысушылардың ең мықты құрамымен және ауқымымен ерекшеленеді. Турнирлерді [[ATP]] (кәсіпқой теннисшілер қауымдастығы) мен [[WTA]] (әйелдер теннис қауымдастығы) сияқты жеке тур ұйымдары емес, бірыңғай [[World Tennis]] ұйымы қадағалайды,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=About the ITF|url=https://www.billiejeankingcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|access-date=29 August 2021|website=Billie Jean King Cup|archive-date=17 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417221644/https://www.fedcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; алайда ATP пен WTA ойыншылардың көрсеткен нәтижесіне қарай рейтингілік ұпай есептей береді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|last=Ginsburg|first=Yeshayahu|date=5 March 2014|title=Why Indian Wells Is Almost (But Not Quite) a Fifth Slam|work=Tennis View Magazine|url=http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|access-date=1 March 2020|archive-date=16 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216153931/http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«'''Үлкен дулыға'''» ({{lang-en|Grand Slam}}) — бір дисциплинадағы төрт басты чемпионаттың барлығын бір күнтізбелік жыл ішінде ұтып алу жетістігі. Жұптық сында бұл нәтижеге бір команда болып немесе жекелей ойыншының әртүрлі серіктестермен ойнауы арқылы жетуге болады. Барлық төрт басты чемпионатты қатарынан, бірақ бір күнтізбелік жылдың ішінде емес ұтып алу «күнтізбелік жылдан тыс Үлкен дулыға» («non-calendar-year Grand Slam») деп аталады, ал мансап кезеңінде кез келген уақытта төрт мейджорды жеңіп алу «Мансаптық Үлкен дулыға» («Career Grand Slam») деп аталады.&lt;ref name=&quot;ITF&quot;&gt;{{cite web |title=The Constitution of ITF Limited 2022 |url=https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307140948/https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |archive-date=7 March 2022 |access-date=8 August 2021 |publisher=[[International Tennis Federation]] |page=62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CGS&quot;&gt;{{cite web|title=Grand Slam All Time Champions|url=https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|access-date=7 July 2021|website=[[US Open (tennis)|US Open]]|publisher=[[USTA]]|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218230054/https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Үлкен дулыға» ({{lang-fr|grand chelem}}) термині бридж карта ойынынан алынған; ол бәс тігу кезінде барлық он үш парақшаның барлығын қарсыласқа бір де бір ұпай бермей ұтып алу міндеттемін қабылдап, оны орындау дегенді білдіреді. Маусым ішіндегі төрт турнирдің бәрінде топ жару — «Үлкен дулығаны» жеңіп алу — теннисшілер үшін ең жоғарғы мақсаттардың бірі болып табылады; бұл тек [[Олимпиада ойындары|Олимпиада]] ойындарының алтынын қосқандағы «Алтын шлемнен» ғана кейін тұр.

Үлкен дулыға термниніннің пайда болуы 1933 жылмен сәйкестендіріледі. Аталмыш жылда Аустралиялық [[Джек Кроуфорд]] [[Нью-Йорк]]та үш турнирді де ұтып, ең соңғы мэйджор, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ашық біріншілігінің финалына шығады. Финал алдында [[Нью-Йорк Таймс]] газетінің спорттық коментаторы [[Джон Киран]] өз таңданысын білдірген болатын: ''Кроуфорд бұл жылы керемет жетістіктерге жетті. Ол [[Франция]]да Кошені ұтты. Ол Уимблдонды бағындырды. Оның үстіне еншісінде аустралиялық титул да бар. Егер де ол бүгін [[Форест Хиллс]]ті ұтатын болса, онда ол биылғы мэйджорлардың бәрін де ұтып алады. Бұл корттағы Үлкен дулығаны ұтып алғанмен тең.'' Алайда, Кроуфорд финалда ұтылып қалды. Бұған қарамастан, коментатордың корттағы Үлкен дулыға деген сөзі қолданысқа еніп кетті. Сонымен қатар бір жылда үш мэйджорды ұтып алған, ал біреуінде жолы болмаған теннисші Кіші дулығаны ұтып алды дегендей терминдер де бар. 

Төрттіктің ең көне додасы — [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (1877 жылдан бастау алады). Одан кейінгі тұрақты кестеге іліккендер: [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (1881), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (1891) және [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (1905). 

Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғашында бұл мәртебеге тек Уимблдон ғана ие болды. Аталған жарыстардың түгелдей «Үлкен дулыға» санатына ресми түрде бірігуі 1924–1925 жылдар маусымына тиесілі.

== Үлкен дулыға иегерлері == 
=== Күнтізбелік «Үлкен дулыға» ===
Күнтізбелік «Үлкен дулыға» (Calendar Grand Slam) — бір күнтізбелік жыл ішінде [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионатында]], [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионатында]], [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатында]] түгел топ жару жетістігі. 

[[Маргарет Корт]] — екі түрлі сында (жекелей және жұптық/аралас сында — екі рет) Үлкен дулыға жасаған жалғыз теннисші, ал арбадағы теннисшілер [[Диде де Грот]] пен [[Дилан Олкотт]] өзінің санаттарында жекелей және жұптық сынның екеуінде де бұл биікті бағындырған.

Осы жетістікке қол жеткізген ойыншылар тізімі:&lt;ref name=&quot;ITF&quot; /&gt;


&lt;gallery class=&quot;left&quot; widths=&quot;120&quot; heights=&quot;160&quot; &gt;
File:Don Budge 1938.jpg|[[Дон Бадж]], ерлер арасындағы жекелей сын (1938 жыл).
File:Maureen Connolly 1953.jpg|[[Морин Коннолли]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1953 жыл).
File:Rodney George Laver.jpg|[[Род Лэйвер]], ерлер арасындағы жекелей сын (1962 және 1969 жылдар).
File:Margaret Court July 1970a.jpg|[[Маргарет Корт]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1970 жыл).
File:Steffi Graf backhand.jpg|[[Штеффи Граф]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1988 жыл).
&lt;/gallery&gt;

{{commons|Category:Grand Slam (tennis)}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Үлкен дулыға турнирлері (теннис)]]</text>
      <sha1>7dhm02r4lsqqrzth4tuehwwd52beib5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659777</id>
      <parentid>3659770</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үлкен дулыға иегерлері */</comment>
      <origin>3659777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12588" sha1="9fzid8huo4xezs5knlish5t2ryqg20u" xml:space="preserve">'''Үлкен дулыға турнирлері''' ({{lang-en|Grand Slam tournaments}}) — кәсіби [[теннис]]тегі ең ірі төрт жыл сайынғы турнир:

{| class=&quot;wikitable float-right&quot;
|+ «Үлкен дулыға» турнирлері (маусым бойы өту реті бойынша)
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Турнир!! Өткізілетін орны!! Негізі қаланған!! Мерзімі!! Жабыны (корт түрі)
|-
| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]|| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]|| 1905|| Қаңтар|| Шөп &lt;small&gt;(1987 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1988 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|-
|[[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]]|| 1891|| Мамыр/Маусым|| Топырақ
|-
| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] || {{Ту|Ұлыбритания}} [[Лондон]]|| 1877|| Маусым/Шілде|| Шөп
|-
| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] || {{Ту|АҚШ}} [[Нью-Йорк]]|| 1881|| Тамыз/Қыркүйек|| Шөп &lt;small&gt;(1977 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1978 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|}

Бұл жарыстар ең көп рейтингілік ұпай, ең үлкен жүлде қоры, қоғам мен медианың ерекше назарымен қатар, қатысушылардың ең мықты құрамымен және ауқымымен ерекшеленеді. Турнирлерді [[ATP]] (кәсіпқой теннисшілер қауымдастығы) мен [[WTA]] (әйелдер теннис қауымдастығы) сияқты жеке тур ұйымдары емес, бірыңғай [[World Tennis]] ұйымы қадағалайды,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=About the ITF|url=https://www.billiejeankingcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|access-date=29 August 2021|website=Billie Jean King Cup|archive-date=17 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417221644/https://www.fedcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; алайда ATP пен WTA ойыншылардың көрсеткен нәтижесіне қарай рейтингілік ұпай есептей береді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|last=Ginsburg|first=Yeshayahu|date=5 March 2014|title=Why Indian Wells Is Almost (But Not Quite) a Fifth Slam|work=Tennis View Magazine|url=http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|access-date=1 March 2020|archive-date=16 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216153931/http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«'''Үлкен дулыға'''» ({{lang-en|Grand Slam}}) — бір дисциплинадағы төрт басты чемпионаттың барлығын бір күнтізбелік жыл ішінде ұтып алу жетістігі. Жұптық сында бұл нәтижеге бір команда болып немесе жекелей ойыншының әртүрлі серіктестермен ойнауы арқылы жетуге болады. Барлық төрт басты чемпионатты қатарынан, бірақ бір күнтізбелік жылдың ішінде емес ұтып алу «күнтізбелік жылдан тыс Үлкен дулыға» («non-calendar-year Grand Slam») деп аталады, ал мансап кезеңінде кез келген уақытта төрт мейджорды жеңіп алу «Мансаптық Үлкен дулыға» («Career Grand Slam») деп аталады.&lt;ref name=&quot;ITF&quot;&gt;{{cite web |title=The Constitution of ITF Limited 2022 |url=https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307140948/https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |archive-date=7 March 2022 |access-date=8 August 2021 |publisher=[[International Tennis Federation]] |page=62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CGS&quot;&gt;{{cite web|title=Grand Slam All Time Champions|url=https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|access-date=7 July 2021|website=[[US Open (tennis)|US Open]]|publisher=[[USTA]]|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218230054/https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Үлкен дулыға» ({{lang-fr|grand chelem}}) термині бридж карта ойынынан алынған; ол бәс тігу кезінде барлық он үш парақшаның барлығын қарсыласқа бір де бір ұпай бермей ұтып алу міндеттемін қабылдап, оны орындау дегенді білдіреді. Маусым ішіндегі төрт турнирдің бәрінде топ жару — «Үлкен дулығаны» жеңіп алу — теннисшілер үшін ең жоғарғы мақсаттардың бірі болып табылады; бұл тек [[Олимпиада ойындары|Олимпиада]] ойындарының алтынын қосқандағы «Алтын шлемнен» ғана кейін тұр.

Үлкен дулыға термниніннің пайда болуы 1933 жылмен сәйкестендіріледі. Аталмыш жылда Аустралиялық [[Джек Кроуфорд]] [[Нью-Йорк]]та үш турнирді де ұтып, ең соңғы мэйджор, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ашық біріншілігінің финалына шығады. Финал алдында [[Нью-Йорк Таймс]] газетінің спорттық коментаторы [[Джон Киран]] өз таңданысын білдірген болатын: ''Кроуфорд бұл жылы керемет жетістіктерге жетті. Ол [[Франция]]да Кошені ұтты. Ол Уимблдонды бағындырды. Оның үстіне еншісінде аустралиялық титул да бар. Егер де ол бүгін [[Форест Хиллс]]ті ұтатын болса, онда ол биылғы мэйджорлардың бәрін де ұтып алады. Бұл корттағы Үлкен дулығаны ұтып алғанмен тең.'' Алайда, Кроуфорд финалда ұтылып қалды. Бұған қарамастан, коментатордың корттағы Үлкен дулыға деген сөзі қолданысқа еніп кетті. Сонымен қатар бір жылда үш мэйджорды ұтып алған, ал біреуінде жолы болмаған теннисші Кіші дулығаны ұтып алды дегендей терминдер де бар. 

Төрттіктің ең көне додасы — [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (1877 жылдан бастау алады). Одан кейінгі тұрақты кестеге іліккендер: [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (1881), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (1891) және [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (1905). 

Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғашында бұл мәртебеге тек Уимблдон ғана ие болды. Аталған жарыстардың түгелдей «Үлкен дулыға» санатына ресми түрде бірігуі 1924–1925 жылдар маусымына тиесілі.

== Үлкен дулыға иегерлері == 
=== Күнтізбелік «Үлкен дулыға» ===
Күнтізбелік «Үлкен дулыға» (Calendar Grand Slam) — бір күнтізбелік жыл ішінде [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионатында]], [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионатында]], [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатында]] түгел топ жару жетістігі. 

[[Маргарет Корт]] — «Үлкен дулығаны» үш рет жеңіп алған жалғыз теннисші: 2 рет аралас жұптық сында (1963 және 1965) және 1 рет жекелей сында (1970). Ерлер арасында [[Род Лэйвер]] бұл биікті екі рет бағындырып, мұның екеуін де жекелей сында (1962 және 1969) жасаған.

Осы жетістікке қол жеткізген ойыншылар тізімі:&lt;ref name=&quot;ITF&quot; /&gt;

&lt;gallery class=&quot;left&quot; widths=&quot;120&quot; heights=&quot;160&quot; &gt;
File:Don Budge 1938.jpg|[[Дон Бадж]], ерлер арасындағы жекелей сын (1938 жыл).
File:Maureen Connolly 1953.jpg|[[Морин Коннолли]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1953 жыл).
File:Rodney George Laver.jpg|[[Род Лэйвер]], ерлер арасындағы жекелей сын (1962 және 1969 жылдар).
File:Margaret Court July 1970a.jpg|[[Маргарет Корт]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1970 жыл).
File:Steffi Graf backhand.jpg|[[Штеффи Граф]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1988 жыл).
&lt;/gallery&gt;

Жекелей сында «Үлкен дулығаны» (бір жылда төрт турнирді түгел) жеңіп алған ойыншылар:
* [[Дон Бадж]] (1938)
* [[Морин Коннолли]] (1953)
* [[Род Лэйвер]] (1962)
* [[Род Лэйвер]] (1969)
* [[Маргарет Корт]] (1970)
* [[Штеффи Граф]] (1988, сонымен қатар сол жылы [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада алтынын]] жеңіп алып, Алтын дулыға жетістігіне жеткен тарихтағы жалғыз адам).

Жұптық сында «Үлкен дулыға» иегері атанған жұптар:
* [[Фрэнк Седжмен]] мен [[Кен Макгрегор]] (1951)
* [[Маргарет Корт]] пен [[Кен Флетчер]] (1963)
* [[Мартина Навратилова]] мен [[Пэм Шрайвер]] (1984)

Сонымен қатар, үш ойыншы жұптық сында «Үлкен дулыға» жасағанымен, Аустралия ашық чемпионатынан кейін серіктерін ауыстырған:
* [[Мария Буэно]] (1960), әуелі [[Кристин Труманмен]], кейін [[Дарлин Хардпен]].
* [[Оуэн Дэвидсон]] (1967), әуелі [[Лесли Тернер Боури|Лесли Тернермен]], кейін [[Билли Джин Кингпен]].
* [[Мартина Ҳингис]] (1998), әуелі [[Мирьяна Лучичпен]], кейін [[Яна Новотнамен]].

Бұдан бөлек, [[Маргарет Корт]] 1965 жылы жұптық сында «Үлкен дулығаны» үш түрлі серіктеспен өткерді:
* Аустралия ашық чемпионатында [[Джон Ньюкомбпен]].
* Ролан Гаррос пен Уимблдонда [[Кен Флетчермен]].
* АҚШ ашық чемпионатында [[Фред Столлемен]].

{{commons|Category:Grand Slam (tennis)}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Үлкен дулыға турнирлері (теннис)]]</text>
      <sha1>9fzid8huo4xezs5knlish5t2ryqg20u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659780</id>
      <parentid>3659777</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:03:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3659780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22797" sha1="1d22yc0l09qksf405por2zwr7gd8tcg" xml:space="preserve">'''Үлкен дулыға турнирлері''' ({{lang-en|Grand Slam tournaments}}) — кәсіби [[теннис]]тегі ең ірі төрт жыл сайынғы турнир:

{| class=&quot;wikitable float-right&quot;
|+ «Үлкен дулыға» турнирлері (маусым бойы өту реті бойынша)
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Турнир!! Өткізілетін орны!! Негізі қаланған!! Мерзімі!! Жабыны (корт түрі)
|-
| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]|| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]|| 1905|| Қаңтар|| Шөп &lt;small&gt;(1987 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1988 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|-
|[[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]]|| 1891|| Мамыр/Маусым|| Топырақ
|-
| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] || {{Ту|Ұлыбритания}} [[Лондон]]|| 1877|| Маусым/Шілде|| Шөп
|-
| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] || {{Ту|АҚШ}} [[Нью-Йорк]]|| 1881|| Тамыз/Қыркүйек|| Шөп &lt;small&gt;(1977 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1978 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|}

Бұл жарыстар ең көп рейтингілік ұпай, ең үлкен жүлде қоры, қоғам мен медианың ерекше назарымен қатар, қатысушылардың ең мықты құрамымен және ауқымымен ерекшеленеді. Турнирлерді [[ATP]] (кәсіпқой теннисшілер қауымдастығы) мен [[WTA]] (әйелдер теннис қауымдастығы) сияқты жеке тур ұйымдары емес, бірыңғай [[World Tennis]] ұйымы қадағалайды,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=About the ITF|url=https://www.billiejeankingcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|access-date=29 August 2021|website=Billie Jean King Cup|archive-date=17 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417221644/https://www.fedcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; алайда ATP пен WTA ойыншылардың көрсеткен нәтижесіне қарай рейтингілік ұпай есептей береді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|last=Ginsburg|first=Yeshayahu|date=5 March 2014|title=Why Indian Wells Is Almost (But Not Quite) a Fifth Slam|work=Tennis View Magazine|url=http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|access-date=1 March 2020|archive-date=16 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216153931/http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«'''Үлкен дулыға'''» ({{lang-en|Grand Slam}}) — бір дисциплинадағы төрт басты чемпионаттың барлығын бір күнтізбелік жыл ішінде ұтып алу жетістігі. Жұптық сында бұл нәтижеге бір команда болып немесе жекелей ойыншының әртүрлі серіктестермен ойнауы арқылы жетуге болады. Барлық төрт басты чемпионатты қатарынан, бірақ бір күнтізбелік жылдың ішінде емес ұтып алу «күнтізбелік жылдан тыс Үлкен дулыға» («non-calendar-year Grand Slam») деп аталады, ал мансап кезеңінде кез келген уақытта төрт мейджорды жеңіп алу «Мансаптық Үлкен дулыға» («Career Grand Slam») деп аталады.&lt;ref name=&quot;ITF&quot;&gt;{{cite web |title=The Constitution of ITF Limited 2022 |url=https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307140948/https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |archive-date=7 March 2022 |access-date=8 August 2021 |publisher=[[International Tennis Federation]] |page=62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CGS&quot;&gt;{{cite web|title=Grand Slam All Time Champions|url=https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|access-date=7 July 2021|website=[[US Open (tennis)|US Open]]|publisher=[[USTA]]|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218230054/https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Үлкен дулыға» ({{lang-fr|grand chelem}}) термині бридж карта ойынынан алынған; ол бәс тігу кезінде барлық он үш парақшаның барлығын қарсыласқа бір де бір ұпай бермей ұтып алу міндеттемін қабылдап, оны орындау дегенді білдіреді. Маусым ішіндегі төрт турнирдің бәрінде топ жару — «Үлкен дулығаны» жеңіп алу — теннисшілер үшін ең жоғарғы мақсаттардың бірі болып табылады; бұл тек [[Олимпиада ойындары|Олимпиада]] ойындарының алтынын қосқандағы «Алтын шлемнен» ғана кейін тұр.

Үлкен дулыға термниніннің пайда болуы 1933 жылмен сәйкестендіріледі. Аталмыш жылда Аустралиялық [[Джек Кроуфорд]] [[Нью-Йорк]]та үш турнирді де ұтып, ең соңғы мэйджор, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ашық біріншілігінің финалына шығады. Финал алдында [[Нью-Йорк Таймс]] газетінің спорттық коментаторы [[Джон Киран]] өз таңданысын білдірген болатын: ''Кроуфорд бұл жылы керемет жетістіктерге жетті. Ол [[Франция]]да Кошені ұтты. Ол Уимблдонды бағындырды. Оның үстіне еншісінде аустралиялық титул да бар. Егер де ол бүгін [[Форест Хиллс]]ті ұтатын болса, онда ол биылғы мэйджорлардың бәрін де ұтып алады. Бұл корттағы Үлкен дулығаны ұтып алғанмен тең.'' Алайда, Кроуфорд финалда ұтылып қалды. Бұған қарамастан, коментатордың корттағы Үлкен дулыға деген сөзі қолданысқа еніп кетті. Сонымен қатар бір жылда үш мэйджорды ұтып алған, ал біреуінде жолы болмаған теннисші Кіші дулығаны ұтып алды дегендей терминдер де бар. 

Төрттіктің ең көне додасы — [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (1877 жылдан бастау алады). Одан кейінгі тұрақты кестеге іліккендер: [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (1881), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (1891) және [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (1905). 

Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғашында бұл мәртебеге тек Уимблдон ғана ие болды. Аталған жарыстардың түгелдей «Үлкен дулыға» санатына ресми түрде бірігуі 1924–1925 жылдар маусымына тиесілі.

== Үлкен дулыға иегерлері == 
=== Күнтізбелік «Үлкен дулыға» ===
Күнтізбелік «Үлкен дулыға» (Calendar Grand Slam) — бір күнтізбелік жыл ішінде [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионатында]], [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионатында]], [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатында]] түгел топ жару жетістігі. 

[[Маргарет Корт]] — «Үлкен дулығаны» үш рет жеңіп алған жалғыз теннисші: 2 рет аралас жұптық сында (1963 және 1965) және 1 рет жекелей сында (1970). Ерлер арасында [[Род Лэйвер]] бұл биікті екі рет бағындырып, мұның екеуін де жекелей сында (1962 және 1969) жасаған.

Осы жетістікке қол жеткізген ойыншылар тізімі:&lt;ref name=&quot;ITF&quot; /&gt;

&lt;gallery class=&quot;left&quot; widths=&quot;120&quot; heights=&quot;160&quot; &gt;
File:Don Budge 1938.jpg|[[Дон Бадж]], ерлер арасындағы жекелей сын (1938 жыл).
File:Maureen Connolly 1953.jpg|[[Морин Коннолли]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1953 жыл).
File:Rodney George Laver.jpg|[[Род Лэйвер]], ерлер арасындағы жекелей сын (1962 және 1969 жылдар).
File:Margaret Court July 1970a.jpg|[[Маргарет Корт]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1970 жыл).
File:Steffi Graf backhand.jpg|[[Штеффи Граф]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1988 жыл).
&lt;/gallery&gt;

Жекелей сында «Үлкен дулығаны» (бір жылда төрт турнирді түгел) жеңіп алған ойыншылар:
* [[Дон Бадж]] (1938)
* [[Морин Коннолли]] (1953)
* [[Род Лэйвер]] (1962)
* [[Род Лэйвер]] (1969)
* [[Маргарет Корт]] (1970)
* [[Штеффи Граф]] (1988, сонымен қатар сол жылы [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада алтынын]] жеңіп алып, Алтын дулыға жетістігіне жеткен тарихтағы жалғыз адам).

Жұптық сында «Үлкен дулыға» иегері атанған жұптар:
* [[Фрэнк Седжмен]] мен [[Кен Макгрегор]] (1951)
* [[Маргарет Корт]] пен [[Кен Флетчер]] (1963)
* [[Мартина Навратилова]] мен [[Пэм Шрайвер]] (1984)

Сонымен қатар, үш ойыншы жұптық сында «Үлкен дулыға» жасағанымен, Аустралия ашық чемпионатынан кейін серіктерін ауыстырған:
* [[Мария Буэно]] (1960), әуелі [[Кристин Труманмен]], кейін [[Дарлин Хардпен]].
* [[Оуэн Дэвидсон]] (1967), әуелі [[Лесли Тернер Боури|Лесли Тернермен]], кейін [[Билли Джин Кингпен]].
* [[Мартина Ҳингис]] (1998), әуелі [[Мирьяна Лучичпен]], кейін [[Яна Новотнамен]].

Бұдан бөлек, [[Маргарет Корт]] 1965 жылы жұптық сында «Үлкен дулығаны» үш түрлі серіктеспен өткерді:
* Аустралия ашық чемпионатында [[Джон Ньюкомбпен]].
* Ролан Гаррос пен Уимблдонда [[Кен Флетчермен]].
* АҚШ ашық чемпионатында [[Фред Столлемен]].

=== Мансаптық «Үлкен дулыға» ===
Теннисшінің кәсіби мансабында (бір жылда болмаса да) төрт «Үлкен дулыға» турнирінің барлығын жеңіп алуы **мансаптық «Үлкен дулыға»** деп аталады.

==== Жекелей сын ====
Жеңіс жылдары мен жақша ішіндегі жасы:

'''Ерлер'''
* [[Фред Перри]] (1933–34–35) [26]
* [[Дон Бадж]] (1937–38) [23]
* [[Род Лэйвер]] (1960–61–62) [24]
* [[Рой Эмерсон]] (1961–63–64) [28]
* [[Андре Агасси]] (1992–94–95–99) [29]
* [[Роджер Федерер]] (2003–04–09) [27]
* [[Рафаэль Надаль]] (2005–08–09–10) [24]
* [[Новак Джокович]] (2008–11–16) [29]
* [[Карлос Алькарас]] (2022–23–24–26) [22]

[[Маноло Сантана]] [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионатын]] жеңе алмады; [[Джимми Коннорс]], [[Борис Беккер]], [[Стефан Эдберг]], [[Пит Сампрас]] және [[Янник Синнер]] (белсенді) [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гарроста]] топ жара алмады; ал [[Гильермо Вилас]], [[Иван Лендл]], [[Матц Виландер]] мен [[Станислас Вавринка]] [[Уимблдон турнирі|Уимблдонда]] жеңіске жете алмады.

'''Әйелдер'''
* [[Дорис Харт]] (1949–50–51–54) [29]
* [[Морин Коннолли]] (1951–52–53) [18]
* [[Ширли Фрай]] (1951–56–57) [30]
* [[Маргарет Корт]] (1960–62–63) [24]
* [[Билли Джин Кинг]] (1966–67–68–72) [20]
* [[Крис Эверт]] (1974–75–82) [28]
* [[Мартина Навратилова]] (1978–81–82–83) [26]
* [[Штеффи Граф]] (1987–88) [19]
* [[Серена Уильямс]] (2002–03) [21]
* [[Мария Шарапова]] (2004–06–08–12) [25]

[[Ига Свёнтек]] [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионатын]] әлі ұтқан жоқ; [[Мартина Ҳингис]], [[Линдсей Дэвенпорт]], [[Анжелика Кербер]] мен [[Елена Рыбакина]] (белсенді) [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гарросты]] жеңбеді; [[Моника Селеш]], [[Гана Мандликова]] мен [[Жустин Энен]] [[Уимблдон турнирі|Уимблдонда]] топ жара алмады; ал [[Эшли Барти]] [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатын]] ешқашан ұтқан жоқ.

==== Жұптық сын ====
Мансаптық «Үлкен дулыға» иегері атанған жұптар:
* [[Дорис Харт]] &amp; [[Фрэнк Седжмен]] (1949–51)
* [[Кен Розуолл]] &amp; [[Лью Хоуд]] (1953–56)
* [[Рой Эмерсон]] &amp; [[Нил Фрейзер]] (1959–60–62)
* [[Джон Ньюкомб]] &amp; [[Тони Роуч]] (1965–67)
* [[Маргарет Корт]] &amp; [[Джуди Тегарт Далтон]] (1966–69–70)
* [[Энн Смит]] &amp; [[Кэти Джордан]] (1980–81)
* [[Мартина Навратилова]] &amp; [[Пэм Шрайвер]] (1981–1984)
* [[Тодд Вудбридж]] &amp; [[Марк Вудфорд]] (1992–93–95–2000)
* [[Якко Элтинг]] &amp; [[Пол Гархёйс]] (1994–95–98)
* [[Серена Уильямс]] &amp; [[Винус Уильямс]] (1999–2000–01)
* [[Майк Брайан]] &amp; [[Боб Брайан]] (2003–05–06)
* [[Сара Эррани]] &amp; [[Роберта Винчи]] (2012–2014)
* [[Барбора Крейчикова]] &amp; [[Катерина Синякова]] (2018–2022)

Мансаптық «Үлкен дулығаны» әртүрлі серіктестермен жасаған ойыншылар:
* [[Эдриан Куист]] (1935–36–39)
* [[Луиз Браф]] (1942–46–50)
* [[Дорис Харт]] (1947–48–50–51)
* [[Фрэнк Седжмен]] (1948–50–51)
* [[Нил Фрейзер]] (1957–58–59)
* [[Ширли Фрай]] (1950–51–57)
* [[Маргарет Корт]] (1961–63–64)
* [[Лесли Тернер Боури|Лесли Тернер]] (1961–64)
* [[Фред Столле]] (1962–63–65)
* [[Боб Хьюитт]] (1962–63–72–77)
* [[Мартина Навратилова]] (1975–76–77–80)
* [[Джон Фицджералд]] (1982–84–86–89)
* [[Андерс Яррид]] (1983–87–89)
* [[Мартина Ҳингис]] (1996–97–98)
* [[Йонас Бьоркман]] (1998–2002–03–05)
* [[Лиза Реймонд]] (2000–01–06)
* [[Даниэль Нестор]] (2002–04–07–08)
* [[Леандер Паес]] (1999–06–12)

Аралас жұптық сында мансаптық «Үлкен дулыға» жасаған ойыншылар:
* [[Жан Боротра]] (1925–26–27–28)
* [[Маргарет Корт]] (1961–63)
* [[Боб Хьюитт]] (1961–70–77–79)
* [[Билли Джин Кинг]] (1967–68)
* [[Мартина Навратилова]] (1974–85–2003)
* [[Марк Вудфорд]] (1993–94)
* [[Тодд Вудбридж]] (1990–93–94–95)
* [[Даниэла Гантухова]] (2001–02–05)
* [[Махеш Бхупати]] (1997–99–2002–06)
* [[Кара Блэк]] (2002–04–08–10)
* [[Леандер Паес]] (1999–2003–08–16)
* [[Мартина Ҳингис]] (2006–15–16)

=== Қатарынан төрт «Үлкен дулыға» ===
«Үлкен дулыға» атауы түпмәнінде бір күнтізбелік жылда 4 титулды да жеңіп алған ойыншыларға қатысты айтылса да, кейбіреулер мұны жылдың ауысуына немесе екі маусымға созылуына қарамастан қатарынан төрт турнирде топ жарғандарға қатысты қолданады.

Бір күнтізбелік жылда емес, қатарынан төрт үлкен турнирді ұтқандар:

'''Жекелей сын'''
* [[Мартина Навратилова]] (1983–84) (қатарынан алты турнир)
** '''Ескертпе:''' [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1977 жылдан 1985 жылға дейін желтоқсанда өтіп, 1987 жылы қаңтардағы классикалық орнына қайта оралды. Навратилованың сериясы 1983 жылы Уимблдон, АҚШ ашық чемпионаты және Аустралия ашық чемпионатынан басталып, 1984 жылы Франция ашық чемпионаты, Уимблдон және тағы да АҚШ ашық чемпионатымен жалғасты.
* [[Штеффи Граф]] (1993–94)
* [[Серена Уильямс]] (2002–03 және 2014–15)
* [[Новак Джокович]] (2015–16)

'''Жұптық сын'''
* [[Пэм Шрайвер]] / [[Мартина Навратилова]] (1986–87) — ([[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1986, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 1986, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1987 және [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1987)
* [[Гиги Фернандес]] / [[Наташа Зверева]] (1992–93, қатарынан алты) — ([[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1992, [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1992, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 1992, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1993, [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1993 және [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1993)
* [[Серена Уильямс]] / [[Винус Уильямс]] (2009–10) — ([[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 2009, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 2009, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 2010 және [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 2010)
* [[Боб Брайан]] / [[Майк Брайан]] (2012–13) — ([[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 2012, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 2013, [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 2013 және [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 2013)
* Сондай-ақ [[Наташа Зверева]] (1996–97) [[Гиги Фернандеспен]] бірге [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1996, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 1996 пен [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1997-ні, ал [[Мартина Ҳингиспен]] бірге [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1997-ні ұтты.

{{commons|Category:Grand Slam (tennis)}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Үлкен дулыға турнирлері (теннис)]]</text>
      <sha1>1d22yc0l09qksf405por2zwr7gd8tcg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659783</id>
      <parentid>3659780</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3659783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26722" sha1="i25ieh8w1iue7t5gxlxvarpwcdgp6l2" xml:space="preserve">'''Үлкен дулыға турнирлері''' ({{lang-en|Grand Slam tournaments}}) — кәсіби [[теннис]]тегі ең ірі төрт жыл сайынғы турнир:

{| class=&quot;wikitable float-right&quot;
|+ «Үлкен дулыға» турнирлері (маусым бойы өту реті бойынша)
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Турнир!! Өткізілетін орны!! Негізі қаланған!! Мерзімі!! Жабыны (корт түрі)
|-
| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]|| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]|| 1905|| Қаңтар|| Шөп &lt;small&gt;(1987 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1988 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|-
|[[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]]|| 1891|| Мамыр/Маусым|| Топырақ
|-
| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] || {{Ту|Ұлыбритания}} [[Лондон]]|| 1877|| Маусым/Шілде|| Шөп
|-
| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] || {{Ту|АҚШ}} [[Нью-Йорк]]|| 1881|| Тамыз/Қыркүйек|| Шөп &lt;small&gt;(1977 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1978 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|}

Бұл жарыстар ең көп рейтингілік ұпай, ең үлкен жүлде қоры, қоғам мен медианың ерекше назарымен қатар, қатысушылардың ең мықты құрамымен және ауқымымен ерекшеленеді. Турнирлерді [[ATP]] (кәсіпқой теннисшілер қауымдастығы) мен [[WTA]] (әйелдер теннис қауымдастығы) сияқты жеке тур ұйымдары емес, бірыңғай [[World Tennis]] ұйымы қадағалайды,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=About the ITF|url=https://www.billiejeankingcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|access-date=29 August 2021|website=Billie Jean King Cup|archive-date=17 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417221644/https://www.fedcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; алайда ATP пен WTA ойыншылардың көрсеткен нәтижесіне қарай рейтингілік ұпай есептей береді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|last=Ginsburg|first=Yeshayahu|date=5 March 2014|title=Why Indian Wells Is Almost (But Not Quite) a Fifth Slam|work=Tennis View Magazine|url=http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|access-date=1 March 2020|archive-date=16 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216153931/http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«'''Үлкен дулыға'''» ({{lang-en|Grand Slam}}) — бір дисциплинадағы төрт басты чемпионаттың барлығын бір күнтізбелік жыл ішінде ұтып алу жетістігі. Жұптық сында бұл нәтижеге бір команда болып немесе жекелей ойыншының әртүрлі серіктестермен ойнауы арқылы жетуге болады. Барлық төрт басты чемпионатты қатарынан, бірақ бір күнтізбелік жылдың ішінде емес ұтып алу «күнтізбелік жылдан тыс Үлкен дулыға» («non-calendar-year Grand Slam») деп аталады, ал мансап кезеңінде кез келген уақытта төрт мейджорды жеңіп алу «Мансаптық Үлкен дулыға» («Career Grand Slam») деп аталады.&lt;ref name=&quot;ITF&quot;&gt;{{cite web |title=The Constitution of ITF Limited 2022 |url=https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307140948/https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |archive-date=7 March 2022 |access-date=8 August 2021 |publisher=[[International Tennis Federation]] |page=62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CGS&quot;&gt;{{cite web|title=Grand Slam All Time Champions|url=https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|access-date=7 July 2021|website=[[US Open (tennis)|US Open]]|publisher=[[USTA]]|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218230054/https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Үлкен дулыға» ({{lang-fr|grand chelem}}) термині бридж карта ойынынан алынған; ол бәс тігу кезінде барлық он үш парақшаның барлығын қарсыласқа бір де бір ұпай бермей ұтып алу міндеттемін қабылдап, оны орындау дегенді білдіреді. Маусым ішіндегі төрт турнирдің бәрінде топ жару — «Үлкен дулығаны» жеңіп алу — теннисшілер үшін ең жоғарғы мақсаттардың бірі болып табылады; бұл тек [[Олимпиада ойындары|Олимпиада]] ойындарының алтынын қосқандағы «Алтын шлемнен» ғана кейін тұр.

Үлкен дулыға термниніннің пайда болуы 1933 жылмен сәйкестендіріледі. Аталмыш жылда Аустралиялық [[Джек Кроуфорд]] [[Нью-Йорк]]та үш турнирді де ұтып, ең соңғы мэйджор, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ашық біріншілігінің финалына шығады. Финал алдында [[Нью-Йорк Таймс]] газетінің спорттық коментаторы [[Джон Киран]] өз таңданысын білдірген болатын: ''Кроуфорд бұл жылы керемет жетістіктерге жетті. Ол [[Франция]]да Кошені ұтты. Ол Уимблдонды бағындырды. Оның үстіне еншісінде аустралиялық титул да бар. Егер де ол бүгін [[Форест Хиллс]]ті ұтатын болса, онда ол биылғы мэйджорлардың бәрін де ұтып алады. Бұл корттағы Үлкен дулығаны ұтып алғанмен тең.'' Алайда, Кроуфорд финалда ұтылып қалды. Бұған қарамастан, коментатордың корттағы Үлкен дулыға деген сөзі қолданысқа еніп кетті. Сонымен қатар бір жылда үш мэйджорды ұтып алған, ал біреуінде жолы болмаған теннисші Кіші дулығаны ұтып алды дегендей терминдер де бар. 

Төрттіктің ең көне додасы — [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (1877 жылдан бастау алады). Одан кейінгі тұрақты кестеге іліккендер: [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (1881), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (1891) және [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (1905). 

Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғашында бұл мәртебеге тек Уимблдон ғана ие болды. Аталған жарыстардың түгелдей «Үлкен дулыға» санатына ресми түрде бірігуі 1924–1925 жылдар маусымына тиесілі.

== Үлкен дулыға иегерлері == 
=== Күнтізбелік «Үлкен дулыға» ===
Күнтізбелік «Үлкен дулыға» (Calendar Grand Slam) — бір күнтізбелік жыл ішінде [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионатында]], [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионатында]], [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатында]] түгел топ жару жетістігі. 

[[Маргарет Корт]] — «Үлкен дулығаны» үш рет жеңіп алған жалғыз теннисші: 2 рет аралас жұптық сында (1963 және 1965) және 1 рет жекелей сында (1970). Ерлер арасында [[Род Лэйвер]] бұл биікті екі рет бағындырып, мұның екеуін де жекелей сында (1962 және 1969) жасаған.

Осы жетістікке қол жеткізген ойыншылар тізімі:&lt;ref name=&quot;ITF&quot; /&gt;

&lt;gallery class=&quot;left&quot; widths=&quot;120&quot; heights=&quot;160&quot; &gt;
File:Don Budge 1938.jpg|[[Дон Бадж]], ерлер арасындағы жекелей сын (1938 жыл).
File:Maureen Connolly 1953.jpg|[[Морин Коннолли]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1953 жыл).
File:Rodney George Laver.jpg|[[Род Лэйвер]], ерлер арасындағы жекелей сын (1962 және 1969 жылдар).
File:Margaret Court July 1970a.jpg|[[Маргарет Корт]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1970 жыл).
File:Steffi Graf backhand.jpg|[[Штеффи Граф]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1988 жыл).
&lt;/gallery&gt;

Жекелей сында «Үлкен дулығаны» (бір жылда төрт турнирді түгел) жеңіп алған ойыншылар:
* [[Дон Бадж]] (1938)
* [[Морин Коннолли]] (1953)
* [[Род Лэйвер]] (1962)
* [[Род Лэйвер]] (1969)
* [[Маргарет Корт]] (1970)
* [[Штеффи Граф]] (1988, сонымен қатар сол жылы [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада алтынын]] жеңіп алып, Алтын дулыға жетістігіне жеткен тарихтағы жалғыз адам).

Жұптық сында «Үлкен дулыға» иегері атанған жұптар:
* [[Фрэнк Седжмен]] мен [[Кен Макгрегор]] (1951)
* [[Маргарет Корт]] пен [[Кен Флетчер]] (1963)
* [[Мартина Навратилова]] мен [[Пэм Шрайвер]] (1984)

Сонымен қатар, үш ойыншы жұптық сында «Үлкен дулыға» жасағанымен, Аустралия ашық чемпионатынан кейін серіктерін ауыстырған:
* [[Мария Буэно]] (1960), әуелі [[Кристин Труманмен]], кейін [[Дарлин Хардпен]].
* [[Оуэн Дэвидсон]] (1967), әуелі [[Лесли Тернер Боури|Лесли Тернермен]], кейін [[Билли Джин Кингпен]].
* [[Мартина Ҳингис]] (1998), әуелі [[Мирьяна Лучичпен]], кейін [[Яна Новотнамен]].

Бұдан бөлек, [[Маргарет Корт]] 1965 жылы жұптық сында «Үлкен дулығаны» үш түрлі серіктеспен өткерді:
* Аустралия ашық чемпионатында [[Джон Ньюкомбпен]].
* Ролан Гаррос пен Уимблдонда [[Кен Флетчермен]].
* АҚШ ашық чемпионатында [[Фред Столлемен]].

=== Мансаптық «Үлкен дулыға» ===
Теннисшінің кәсіби мансабында (бір жылда болмаса да) төрт «Үлкен дулыға» турнирінің барлығын жеңіп алуы **мансаптық «Үлкен дулыға»** деп аталады.

==== Жекелей сын ====
Жеңіс жылдары мен жақша ішіндегі жасы:

'''Ерлер'''
* [[Фред Перри]] (1933–34–35) [26]
* [[Дон Бадж]] (1937–38) [23]
* [[Род Лэйвер]] (1960–61–62) [24]
* [[Рой Эмерсон]] (1961–63–64) [28]
* [[Андре Агасси]] (1992–94–95–99) [29]
* [[Роджер Федерер]] (2003–04–09) [27]
* [[Рафаэль Надаль]] (2005–08–09–10) [24]
* [[Новак Джокович]] (2008–11–16) [29]
* [[Карлос Алькарас]] (2022–23–24–26) [22]

[[Маноло Сантана]] [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионатын]] жеңе алмады; [[Джимми Коннорс]], [[Борис Беккер]], [[Стефан Эдберг]], [[Пит Сампрас]] және [[Янник Синнер]] (белсенді) [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гарроста]] топ жара алмады; ал [[Гильермо Вилас]], [[Иван Лендл]], [[Матц Виландер]] мен [[Станислас Вавринка]] [[Уимблдон турнирі|Уимблдонда]] жеңіске жете алмады.

'''Әйелдер'''
* [[Дорис Харт]] (1949–50–51–54) [29]
* [[Морин Коннолли]] (1951–52–53) [18]
* [[Ширли Фрай]] (1951–56–57) [30]
* [[Маргарет Корт]] (1960–62–63) [24]
* [[Билли Джин Кинг]] (1966–67–68–72) [20]
* [[Крис Эверт]] (1974–75–82) [28]
* [[Мартина Навратилова]] (1978–81–82–83) [26]
* [[Штеффи Граф]] (1987–88) [19]
* [[Серена Уильямс]] (2002–03) [21]
* [[Мария Шарапова]] (2004–06–08–12) [25]

[[Ига Свёнтек]] [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионатын]] әлі ұтқан жоқ; [[Мартина Ҳингис]], [[Линдсей Дэвенпорт]], [[Анжелика Кербер]] мен [[Елена Рыбакина]] (белсенді) [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гарросты]] жеңбеді; [[Моника Селеш]], [[Гана Мандликова]] мен [[Жустин Энен]] [[Уимблдон турнирі|Уимблдонда]] топ жара алмады; ал [[Эшли Барти]] [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатын]] ешқашан ұтқан жоқ.

==== Жұптық сын ====
Мансаптық «Үлкен дулыға» иегері атанған жұптар:
* [[Дорис Харт]] &amp; [[Фрэнк Седжмен]] (1949–51)
* [[Кен Розуолл]] &amp; [[Лью Хоуд]] (1953–56)
* [[Рой Эмерсон]] &amp; [[Нил Фрейзер]] (1959–60–62)
* [[Джон Ньюкомб]] &amp; [[Тони Роуч]] (1965–67)
* [[Маргарет Корт]] &amp; [[Джуди Тегарт Далтон]] (1966–69–70)
* [[Энн Смит]] &amp; [[Кэти Джордан]] (1980–81)
* [[Мартина Навратилова]] &amp; [[Пэм Шрайвер]] (1981–1984)
* [[Тодд Вудбридж]] &amp; [[Марк Вудфорд]] (1992–93–95–2000)
* [[Якко Элтинг]] &amp; [[Пол Гархёйс]] (1994–95–98)
* [[Серена Уильямс]] &amp; [[Винус Уильямс]] (1999–2000–01)
* [[Майк Брайан]] &amp; [[Боб Брайан]] (2003–05–06)
* [[Сара Эррани]] &amp; [[Роберта Винчи]] (2012–2014)
* [[Барбора Крейчикова]] &amp; [[Катерина Синякова]] (2018–2022)

Мансаптық «Үлкен дулығаны» әртүрлі серіктестермен жасаған ойыншылар:
* [[Эдриан Куист]] (1935–36–39)
* [[Луиз Браф]] (1942–46–50)
* [[Дорис Харт]] (1947–48–50–51)
* [[Фрэнк Седжмен]] (1948–50–51)
* [[Нил Фрейзер]] (1957–58–59)
* [[Ширли Фрай]] (1950–51–57)
* [[Маргарет Корт]] (1961–63–64)
* [[Лесли Тернер Боури|Лесли Тернер]] (1961–64)
* [[Фред Столле]] (1962–63–65)
* [[Боб Хьюитт]] (1962–63–72–77)
* [[Мартина Навратилова]] (1975–76–77–80)
* [[Джон Фицджералд]] (1982–84–86–89)
* [[Андерс Яррид]] (1983–87–89)
* [[Мартина Ҳингис]] (1996–97–98)
* [[Йонас Бьоркман]] (1998–2002–03–05)
* [[Лиза Реймонд]] (2000–01–06)
* [[Даниэль Нестор]] (2002–04–07–08)
* [[Леандер Паес]] (1999–06–12)

Аралас жұптық сында мансаптық «Үлкен дулыға» жасаған ойыншылар:
* [[Жан Боротра]] (1925–26–27–28)
* [[Маргарет Корт]] (1961–63)
* [[Боб Хьюитт]] (1961–70–77–79)
* [[Билли Джин Кинг]] (1967–68)
* [[Мартина Навратилова]] (1974–85–2003)
* [[Марк Вудфорд]] (1993–94)
* [[Тодд Вудбридж]] (1990–93–94–95)
* [[Даниэла Гантухова]] (2001–02–05)
* [[Махеш Бхупати]] (1997–99–2002–06)
* [[Кара Блэк]] (2002–04–08–10)
* [[Леандер Паес]] (1999–2003–08–16)
* [[Мартина Ҳингис]] (2006–15–16)

=== Қатарынан төрт «Үлкен дулыға» ===
«Үлкен дулыға» атауы түпмәнінде бір күнтізбелік жылда 4 титулды да жеңіп алған ойыншыларға қатысты айтылса да, кейбіреулер мұны жылдың ауысуына немесе екі маусымға созылуына қарамастан қатарынан төрт турнирде топ жарғандарға қатысты қолданады.

Бір күнтізбелік жылда емес, қатарынан төрт үлкен турнирді ұтқандар:

'''Жекелей сын'''
* [[Мартина Навратилова]] (1983–84) (қатарынан алты турнир)
** '''Ескертпе:''' [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1977 жылдан 1985 жылға дейін желтоқсанда өтіп, 1987 жылы қаңтардағы классикалық орнына қайта оралды. Навратилованың сериясы 1983 жылы Уимблдон, АҚШ ашық чемпионаты және Аустралия ашық чемпионатынан басталып, 1984 жылы Франция ашық чемпионаты, Уимблдон және тағы да АҚШ ашық чемпионатымен жалғасты.
* [[Штеффи Граф]] (1993–94)
* [[Серена Уильямс]] (2002–03 және 2014–15)
* [[Новак Джокович]] (2015–16)

'''Жұптық сын'''
* [[Пэм Шрайвер]] / [[Мартина Навратилова]] (1986–87) — ([[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1986, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 1986, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1987 және [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1987)
* [[Гиги Фернандес]] / [[Наташа Зверева]] (1992–93, қатарынан алты) — ([[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1992, [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1992, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 1992, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1993, [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1993 және [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1993)
* [[Серена Уильямс]] / [[Винус Уильямс]] (2009–10) — ([[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 2009, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 2009, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 2010 және [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 2010)
* [[Боб Брайан]] / [[Майк Брайан]] (2012–13) — ([[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 2012, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 2013, [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 2013 және [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 2013)
* Сондай-ақ [[Наташа Зверева]] (1996–97) [[Гиги Фернандеспен]] бірге [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1996, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 1996 пен [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1997-ні, ал [[Мартина Ҳингиспен]] бірге [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1997-ні ұтты.

== Алтын дулыға  ==
'''Алтын дулыға''' (Golden Slam) — бір күнтізбелік жыл ішінде 4 «Үлкен дулыға» турнирін және Олимпиада алтынын ұтып алу құрметті атағы. Мұндай жетістікке жету мүмкіндігі өте сирек болды, себебі Олимпиада ойындары 4 жылда бір рет өткізіледі (Рио 2016-дан Токио 2021-ге дейін 5 жыл болды), сонымен қатар [[Халықаралық теннис федерациясы]] (ITF) мен [[Халықаралық олимпиада комитеті]] (ХОК) арасындағы келіспеушіліктерге байланысты теннис 1924 жылдан 1988 жылға дейін Олимпиада бағдарламасына кірмеді. Соның салдарынан 4 «дулығада» топ жарған [[Фред Перри]], [[Дон Бадж]], [[Род Лэйвер]] мен [[Рой Эмерсон]], сондай-ақ [[Дорис Харт]], [[Морин Коннолли]], [[Ширли Фрай]], [[Маргарет Корт]] пен [[Билли Джин Кинг]] бұл құрметті атаққа қол жеткізе алмады.

Екінші жағынан, [[Роджер Федерер]]ге Алтын дулығаны аяқтау үшін олимпиадалық алтын жетпей қалды, сондай-ақ [[Крис Эверт]], [[Мартина Навратилова]] мен [[Мария Шарапова]]да да осындай жағдай болды.

Осылайша, тарихтағы нағыз күнтізбелік Алтын дулыға тек бір рет қана бағындырылған:
* [[Штеффи Граф]] (1988)

=== Мансаптық Алтын дулыға ===
Кәсіби мансабында (бір жылда болмаса да) төрт «Үлкен дулыға» турнирі мен Олимпиада алтын медалін жеңіп алған ойыншы Мансаптық Алтын дулыға жасады деп саналады.

'''Ерлер арасындағы жекелей сын'''
* [[Андре Агасси]] (1992–94–95–99), ([[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Атланта 1996]])
* [[Рафаэль Надаль]] (2005–08–09–10), ([[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Пекин 2008]])
* [[Новак Джокович]] (2008–11–11–16), ([[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж 2024]])

'''Әйелдер арасындағы жекелей сын'''
* [[Серена Уильямс]] (1999–2002–03–12), ([[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон 2012]])

'''Ерлер арасындағы жұптық сын'''
* [[Тодд Вудбридж]] &amp; [[Марк Вудфорд]] (1992–2000), ([[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Атланта 1996]])
* [[Боб Брайан]] &amp; [[Майк Брайан]] (2003–2012), ([[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон 2012]])
* [[Даниэль Нестор]] (2000–2009), ([[2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Сидней 2000]])
* [[Мате Павич]] (2018–2024), ([[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио 2020]])

'''Әйелдер арасындағы жұптық сын'''
* [[Сара Эррани]] (2012–2024)
* [[Барбора Крейчикова]] &amp; [[Катерина Синякова]] (2018–2022)
* [[Серена Уильямс]] &amp; [[Винус Уильямс]] (1999–2001)
* [[Пэм Шрайвер]] (1981–1988)
* [[Гиги Фернандес]] (1988–1993)

{{commons|Category:Grand Slam (tennis)}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Үлкен дулыға турнирлері (теннис)]]</text>
      <sha1>i25ieh8w1iue7t5gxlxvarpwcdgp6l2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659939</id>
      <parentid>3659783</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3659939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26722" sha1="pkg4tcan9pmxf10cc1ingquemoj6n1o" xml:space="preserve">'''Үлкен дулыға турнирлері''' ({{lang-en|Grand Slam tournaments}}) — кәсіби [[теннис]]тегі ең ірі төрт жыл сайынғы турнир:

{| class=&quot;wikitable float-right&quot;
|+ «Үлкен дулыға» турнирлері (маусым бойы өту реті бойынша)
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Турнир!! Өткізілетін орны!! Негізі қаланған!! Мерзімі!! Жабыны (корт түрі)
|-
| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]|| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]|| 1905|| Қаңтар|| Шөп &lt;small&gt;(1987 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1988 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|-
|[[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]]|| 1891|| Мамыр/Маусым|| Топырақ
|-
| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] || {{Ту|Ұлыбритания}} [[Лондон]]|| 1877|| Маусым/Шілде|| Шөп
|-
| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] || {{Ту|АҚШ}} [[Нью-Йорк]]|| 1881|| Тамыз/Қыркүйек|| Шөп &lt;small&gt;(1977 жылға дейін)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Қатты корт &lt;small&gt;(1978 жылдан бері)&lt;/small&gt;
|}

Бұл жарыстар ең көп рейтингілік ұпай, ең үлкен жүлде қоры, қоғам мен медианың ерекше назарымен қатар, қатысушылардың ең мықты құрамымен және ауқымымен ерекшеленеді. Турнирлерді [[ATP]] (кәсіпқой теннисшілер қауымдастығы) мен [[WTA]] (әйелдер теннис қауымдастығы) сияқты жеке тур ұйымдары емес, бірыңғай [[World Tennis]] ұйымы қадағалайды,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=About the ITF|url=https://www.billiejeankingcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|access-date=29 August 2021|website=Billie Jean King Cup|archive-date=17 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417221644/https://www.fedcup.com/en/organisation/about-the-itf.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; алайда ATP пен WTA ойыншылардың көрсеткен нәтижесіне қарай рейтингілік ұпай есептей береді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|last=Ginsburg|first=Yeshayahu|date=5 March 2014|title=Why Indian Wells Is Almost (But Not Quite) a Fifth Slam|work=Tennis View Magazine|url=http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|access-date=1 March 2020|archive-date=16 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216153931/http://www.tennisviewmag.com/tennis-view-magazine/article/why-indian-wells-almost-not-quite-fifth-slam|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«'''Үлкен дулыға'''» ({{lang-en|Grand Slam}}) — бір дисциплинадағы төрт басты чемпионаттың барлығын бір күнтізбелік жыл ішінде ұтып алу жетістігі. Жұптық сында бұл нәтижеге бір команда болып немесе жекелей ойыншының әртүрлі серіктестермен ойнауы арқылы жетуге болады. Барлық төрт басты чемпионатты қатарынан, бірақ бір күнтізбелік жылдың ішінде емес ұтып алу «күнтізбелік жылдан тыс Үлкен дулыға» («non-calendar-year Grand Slam») деп аталады, ал мансап кезеңінде кез келген уақытта төрт мейджорды жеңіп алу «Мансаптық Үлкен дулыға» («Career Grand Slam») деп аталады.&lt;ref name=&quot;ITF&quot;&gt;{{cite web |title=The Constitution of ITF Limited 2022 |url=https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307140948/https://www.itftennis.com/media/2431/the-constitution-of-the-itf-english-2022.pdf |archive-date=7 March 2022 |access-date=8 August 2021 |publisher=[[International Tennis Federation]] |page=62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CGS&quot;&gt;{{cite web|title=Grand Slam All Time Champions|url=https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|access-date=7 July 2021|website=[[US Open (tennis)|US Open]]|publisher=[[USTA]]|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218230054/https://www.usopen.org/en_US/visit/grand_slam_alltime_champions.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Үлкен дулыға» ({{lang-fr|grand chelem}}) термині бридж карта ойынынан алынған; ол бәс тігу кезінде барлық он үш парақшаның барлығын қарсыласқа бір де бір ұпай бермей ұтып алу міндеттемін қабылдап, оны орындау дегенді білдіреді. Маусым ішіндегі төрт турнирдің бәрінде топ жару — «Үлкен дулығаны» жеңіп алу — теннисшілер үшін ең жоғарғы мақсаттардың бірі болып табылады; бұл тек [[Олимпиада ойындары|Олимпиада]] ойындарының алтынын қосқандағы «Алтын дулығадан» ғана кейін тұр.

Үлкен дулыға термниніннің пайда болуы 1933 жылмен сәйкестендіріледі. Аталмыш жылда Аустралиялық [[Джек Кроуфорд]] [[Нью-Йорк]]та үш турнирді де ұтып, ең соңғы мэйджор, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ашық біріншілігінің финалына шығады. Финал алдында [[Нью-Йорк Таймс]] газетінің спорттық коментаторы [[Джон Киран]] өз таңданысын білдірген болатын: ''Кроуфорд бұл жылы керемет жетістіктерге жетті. Ол [[Франция]]да Кошені ұтты. Ол Уимблдонды бағындырды. Оның үстіне еншісінде аустралиялық титул да бар. Егер де ол бүгін [[Форест Хиллс]]ті ұтатын болса, онда ол биылғы мэйджорлардың бәрін де ұтып алады. Бұл корттағы Үлкен дулығаны ұтып алғанмен тең.'' Алайда, Кроуфорд финалда ұтылып қалды. Бұған қарамастан, коментатордың корттағы Үлкен дулыға деген сөзі қолданысқа еніп кетті. Сонымен қатар бір жылда үш мэйджорды ұтып алған, ал біреуінде жолы болмаған теннисші Кіші дулығаны ұтып алды дегендей терминдер де бар. 

Төрттіктің ең көне додасы — [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (1877 жылдан бастау алады). Одан кейінгі тұрақты кестеге іліккендер: [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (1881), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (1891) және [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (1905). 

Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғашында бұл мәртебеге тек Уимблдон ғана ие болды. Аталған жарыстардың түгелдей «Үлкен дулыға» санатына ресми түрде бірігуі 1924–1925 жылдар маусымына тиесілі.

== Үлкен дулыға иегерлері == 
=== Күнтізбелік «Үлкен дулыға» ===
Күнтізбелік «Үлкен дулыға» (Calendar Grand Slam) — бір күнтізбелік жыл ішінде [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионатында]], [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионатында]], [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатында]] түгел топ жару жетістігі. 

[[Маргарет Корт]] — «Үлкен дулығаны» үш рет жеңіп алған жалғыз теннисші: 2 рет аралас жұптық сында (1963 және 1965) және 1 рет жекелей сында (1970). Ерлер арасында [[Род Лэйвер]] бұл биікті екі рет бағындырып, мұның екеуін де жекелей сында (1962 және 1969) жасаған.

Осы жетістікке қол жеткізген ойыншылар тізімі:&lt;ref name=&quot;ITF&quot; /&gt;

&lt;gallery class=&quot;left&quot; widths=&quot;120&quot; heights=&quot;160&quot; &gt;
File:Don Budge 1938.jpg|[[Дон Бадж]], ерлер арасындағы жекелей сын (1938 жыл).
File:Maureen Connolly 1953.jpg|[[Морин Коннолли]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1953 жыл).
File:Rodney George Laver.jpg|[[Род Лэйвер]], ерлер арасындағы жекелей сын (1962 және 1969 жылдар).
File:Margaret Court July 1970a.jpg|[[Маргарет Корт]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1970 жыл).
File:Steffi Graf backhand.jpg|[[Штеффи Граф]], әйелдер арасындағы жекелей сын (1988 жыл).
&lt;/gallery&gt;

Жекелей сында «Үлкен дулығаны» (бір жылда төрт турнирді түгел) жеңіп алған ойыншылар:
* [[Дон Бадж]] (1938)
* [[Морин Коннолли]] (1953)
* [[Род Лэйвер]] (1962)
* [[Род Лэйвер]] (1969)
* [[Маргарет Корт]] (1970)
* [[Штеффи Граф]] (1988, сонымен қатар сол жылы [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада алтынын]] жеңіп алып, Алтын дулыға жетістігіне жеткен тарихтағы жалғыз адам).

Жұптық сында «Үлкен дулыға» иегері атанған жұптар:
* [[Фрэнк Седжмен]] мен [[Кен Макгрегор]] (1951)
* [[Маргарет Корт]] пен [[Кен Флетчер]] (1963)
* [[Мартина Навратилова]] мен [[Пэм Шрайвер]] (1984)

Сонымен қатар, үш ойыншы жұптық сында «Үлкен дулыға» жасағанымен, Аустралия ашық чемпионатынан кейін серіктерін ауыстырған:
* [[Мария Буэно]] (1960), әуелі [[Кристин Труман]]мен, кейін [[Дарлин Хардпен]].
* [[Оуэн Дэвидсон]] (1967), әуелі [[Лесли Тернер Боури|Лесли Тернер]]мен, кейін [[Билли Джин Кинг]]пен.
* [[Мартина Ҳингис]] (1998), әуелі [[Мирьяна Лучич]]пен, кейін [[Яна Новотна]]мен.

Бұдан бөлек, [[Маргарет Корт]] 1965 жылы жұптық сында «Үлкен дулығаны» үш түрлі серіктеспен өткерді:
* Аустралия ашық чемпионатында [[Джон Ньюкомб]]пен.
* Ролан Гаррос пен Уимблдонда [[Кен Флетчер]]мен.
* АҚШ ашық чемпионатында [[Фред Столле]]мен.

=== Мансаптық «Үлкен дулыға» ===
Теннисшінің кәсіби мансабында (бір жылда болмаса да) төрт «Үлкен дулыға» турнирінің барлығын жеңіп алуы Мансаптық «Үлкен дулыға» деп аталады.

==== Жекелей сын ====
Жеңіс жылдары мен жақша ішіндегі жасы:

'''Ерлер'''
* [[Фред Перри]] (1933–34–35) [26]
* [[Дон Бадж]] (1937–38) [23]
* [[Род Лэйвер]] (1960–61–62) [24]
* [[Рой Эмерсон]] (1961–63–64) [28]
* [[Андре Агасси]] (1992–94–95–99) [29]
* [[Роджер Федерер]] (2003–04–09) [27]
* [[Рафаэль Надаль]] (2005–08–09–10) [24]
* [[Новак Джокович]] (2008–11–16) [29]
* [[Карлос Алькарас]] (2022–23–24–26) [22]

[[Маноло Сантана]] [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионатын]] жеңе алмады; [[Джимми Коннорс]], [[Борис Беккер]], [[Стефан Эдберг]], [[Пит Сампрас]] және [[Янник Синнер]] (белсенді) [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гарроста]] топ жара алмады; ал [[Гильермо Вилас]], [[Иван Лендл]], [[Матц Виландер]] мен [[Станислас Вавринка]] [[Уимблдон турнирі|Уимблдонда]] жеңіске жете алмады.

'''Әйелдер'''
* [[Дорис Харт]] (1949–50–51–54) [29]
* [[Морин Коннолли]] (1951–52–53) [18]
* [[Ширли Фрай]] (1951–56–57) [30]
* [[Маргарет Корт]] (1960–62–63) [24]
* [[Билли Джин Кинг]] (1966–67–68–72) [20]
* [[Крис Эверт]] (1974–75–82) [28]
* [[Мартина Навратилова]] (1978–81–82–83) [26]
* [[Штеффи Граф]] (1987–88) [19]
* [[Серена Уильямс]] (2002–03) [21]
* [[Мария Шарапова]] (2004–06–08–12) [25]

[[Ига Свёнтек]] [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионатын]] әлі ұтқан жоқ; [[Мартина Ҳингис]], [[Линдсей Дэвенпорт]], [[Анжелика Кербер]] мен [[Елена Рыбакина]] (белсенді) [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гарросты]] жеңбеді; [[Моника Селеш]], [[Гана Мандликова]] мен [[Жустин Энен]] [[Уимблдон турнирі|Уимблдонда]] топ жара алмады; ал [[Эшли Барти]] [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатын]] ешқашан ұтқан жоқ.

==== Жұптық сын ====
Мансаптық «Үлкен дулыға» иегері атанған жұптар:
* [[Дорис Харт]] &amp; [[Фрэнк Седжмен]] (1949–51)
* [[Кен Розуолл]] &amp; [[Лью Хоуд]] (1953–56)
* [[Рой Эмерсон]] &amp; [[Нил Фрейзер]] (1959–60–62)
* [[Джон Ньюкомб]] &amp; [[Тони Роуч]] (1965–67)
* [[Маргарет Корт]] &amp; [[Джуди Тегарт Далтон]] (1966–69–70)
* [[Энн Смит]] &amp; [[Кэти Джордан]] (1980–81)
* [[Мартина Навратилова]] &amp; [[Пэм Шрайвер]] (1981–1984)
* [[Тодд Вудбридж]] &amp; [[Марк Вудфорд]] (1992–93–95–2000)
* [[Якко Элтинг]] &amp; [[Пол Гархёйс]] (1994–95–98)
* [[Серена Уильямс]] &amp; [[Винус Уильямс]] (1999–2000–01)
* [[Майк Брайан]] &amp; [[Боб Брайан]] (2003–05–06)
* [[Сара Эррани]] &amp; [[Роберта Винчи]] (2012–2014)
* [[Барбора Крейчикова]] &amp; [[Катерина Синякова]] (2018–2022)

Мансаптық «Үлкен дулығаны» әртүрлі серіктестермен жасаған ойыншылар:
* [[Эдриан Куист]] (1935–36–39)
* [[Луиз Браф]] (1942–46–50)
* [[Дорис Харт]] (1947–48–50–51)
* [[Фрэнк Седжмен]] (1948–50–51)
* [[Нил Фрейзер]] (1957–58–59)
* [[Ширли Фрай]] (1950–51–57)
* [[Маргарет Корт]] (1961–63–64)
* [[Лесли Тернер Боури|Лесли Тернер]] (1961–64)
* [[Фред Столле]] (1962–63–65)
* [[Боб Хьюитт]] (1962–63–72–77)
* [[Мартина Навратилова]] (1975–76–77–80)
* [[Джон Фицджералд]] (1982–84–86–89)
* [[Андерс Яррид]] (1983–87–89)
* [[Мартина Ҳингис]] (1996–97–98)
* [[Йонас Бьоркман]] (1998–2002–03–05)
* [[Лиза Реймонд]] (2000–01–06)
* [[Даниэль Нестор]] (2002–04–07–08)
* [[Леандер Паес]] (1999–06–12)

Аралас жұптық сында мансаптық «Үлкен дулыға» жасаған ойыншылар:
* [[Жан Боротра]] (1925–26–27–28)
* [[Маргарет Корт]] (1961–63)
* [[Боб Хьюитт]] (1961–70–77–79)
* [[Билли Джин Кинг]] (1967–68)
* [[Мартина Навратилова]] (1974–85–2003)
* [[Марк Вудфорд]] (1993–94)
* [[Тодд Вудбридж]] (1990–93–94–95)
* [[Даниэла Гантухова]] (2001–02–05)
* [[Махеш Бхупати]] (1997–99–2002–06)
* [[Кара Блэк]] (2002–04–08–10)
* [[Леандер Паес]] (1999–2003–08–16)
* [[Мартина Ҳингис]] (2006–15–16)

=== Қатарынан төрт «Үлкен дулыға» ===
«Үлкен дулыға» атауы түпмәнінде бір күнтізбелік жылда 4 титулды да жеңіп алған ойыншыларға қатысты айтылса да, кейбіреулер мұны жылдың ауысуына немесе екі маусымға созылуына қарамастан қатарынан төрт турнирде топ жарғандарға қатысты қолданады.

Бір күнтізбелік жылда емес, қатарынан төрт үлкен турнирді ұтқандар:

'''Жекелей сын'''
* [[Мартина Навратилова]] (1983–84) (қатарынан алты турнир)
** '''Ескертпе:''' [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1977 жылдан 1985 жылға дейін желтоқсанда өтіп, 1987 жылы қаңтардағы классикалық орнына қайта оралды. Навратилованың сериясы 1983 жылы Уимблдон, АҚШ ашық чемпионаты және Аустралия ашық чемпионатынан басталып, 1984 жылы Франция ашық чемпионаты, Уимблдон және тағы да АҚШ ашық чемпионатымен жалғасты.
* [[Штеффи Граф]] (1993–94)
* [[Серена Уильямс]] (2002–03 және 2014–15)
* [[Новак Джокович]] (2015–16)

'''Жұптық сын'''
* [[Пэм Шрайвер]] / [[Мартина Навратилова]] (1986–87) — ([[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1986, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 1986, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1987 және [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1987)
* [[Гиги Фернандес]] / [[Наташа Зверева]] (1992–93, қатарынан алты) — ([[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1992, [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1992, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 1992, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1993, [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1993 және [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1993)
* [[Серена Уильямс]] / [[Винус Уильямс]] (2009–10) — ([[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 2009, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 2009, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 2010 және [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 2010)
* [[Боб Брайан]] / [[Майк Брайан]] (2012–13) — ([[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 2012, [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 2013, [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 2013 және [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 2013)
* Сондай-ақ [[Наташа Зверева]] (1996–97) [[Гиги Фернандес]]пен бірге [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] 1996, [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] 1996 пен [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Ролан Гаррос]] 1997-ні, ал [[Мартина Ҳингис]]пен бірге [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] 1997-ні ұтты.

== Алтын дулыға  ==
'''Алтын дулыға''' (Golden Slam) — бір күнтізбелік жыл ішінде 4 «Үлкен дулыға» турнирін және Олимпиада алтынын ұтып алу құрметті атағы. Мұндай жетістікке жету мүмкіндігі өте сирек болды, себебі Олимпиада ойындары 4 жылда бір рет өткізіледі (Рио 2016-дан Токио 2021-ге дейін 5 жыл болды), сонымен қатар [[Халықаралық теннис федерациясы]] (ITF) мен [[Халықаралық олимпиада комитеті]] (ХОК) арасындағы келіспеушіліктерге байланысты теннис 1924 жылдан 1988 жылға дейін Олимпиада бағдарламасына кірмеді. Соның салдарынан 4 «дулығада» топ жарған [[Фред Перри]], [[Дон Бадж]], [[Род Лэйвер]] мен [[Рой Эмерсон]], сондай-ақ [[Дорис Харт]], [[Морин Коннолли]], [[Ширли Фрай]], [[Маргарет Корт]] пен [[Билли Джин Кинг]] бұл құрметті атаққа қол жеткізе алмады.

Екінші жағынан, [[Роджер Федерер]]ге Алтын дулығаны аяқтау үшін олимпиадалық алтын жетпей қалды, сондай-ақ [[Крис Эверт]], [[Мартина Навратилова]] мен [[Мария Шарапова]]да да осындай жағдай болды.

Осылайша, тарихтағы нағыз күнтізбелік Алтын дулыға тек бір рет қана бағындырылған:
* [[Штеффи Граф]] (1988)

=== Мансаптық Алтын дулыға ===
Кәсіби мансабында (бір жылда болмаса да) төрт «Үлкен дулыға» турнирі мен Олимпиада алтын медалін жеңіп алған ойыншы Мансаптық Алтын дулыға жасады деп саналады.

'''Ерлер арасындағы жекелей сын'''
* [[Андре Агасси]] (1992–94–95–99), ([[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Атланта 1996]])
* [[Рафаэль Надаль]] (2005–08–09–10), ([[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Пекин 2008]])
* [[Новак Джокович]] (2008–11–11–16), ([[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж 2024]])

'''Әйелдер арасындағы жекелей сын'''
* [[Серена Уильямс]] (1999–2002–03–12), ([[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон 2012]])

'''Ерлер арасындағы жұптық сын'''
* [[Тодд Вудбридж]] &amp; [[Марк Вудфорд]] (1992–2000), ([[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Атланта 1996]])
* [[Боб Брайан]] &amp; [[Майк Брайан]] (2003–2012), ([[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон 2012]])
* [[Даниэль Нестор]] (2000–2009), ([[2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Сидней 2000]])
* [[Мате Павич]] (2018–2024), ([[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио 2020]])

'''Әйелдер арасындағы жұптық сын'''
* [[Сара Эррани]] (2012–2024)
* [[Барбора Крейчикова]] &amp; [[Катерина Синякова]] (2018–2022)
* [[Серена Уильямс]] &amp; [[Винус Уильямс]] (1999–2001)
* [[Пэм Шрайвер]] (1981–1988)
* [[Гиги Фернандес]] (1988–1993)

{{commons|Category:Grand Slam (tennis)}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Үлкен дулыға турнирлері (теннис)]]</text>
      <sha1>pkg4tcan9pmxf10cc1ingquemoj6n1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теннистен Франция ашық біріншілігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546706</id>
    <redirect title="Теннистен Франция ашық чемпионаты" />
    <revision>
      <id>3659931</id>
      <parentid>2336683</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Теннистен Франция ашық чемпионаты]]</comment>
      <origin>3659931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="t46sm17z42bnc1wyu0hwsqwtvijj1nu" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Теннистен Франция ашық чемпионаты]]</text>
      <sha1>t46sm17z42bnc1wyu0hwsqwtvijj1nu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вильярреал (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>552037</id>
    <revision>
      <id>3659937</id>
      <parentid>3492297</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T02:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13795" sha1="o21sv48qj5ewqnz5z1304qxsdymqlgm" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|Spain}} [[Сурет:Flag of the Valencian Community (2x3).svg|23px]] Вильярреал
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = ''«Вильярреал» футбол клубы  ({{lang-es|Villareal Club de Fútbol S.A.D.}}, {{lang-ca|Villa-real Club de Futbol S.A.D.}})''
 |лақап аты       = &quot;El Submarino Amarillo (Сары түсті сүңгуір қайық)&quot;
 |құрылған        = 1923
 |стадионы        =  {{flagicon|Spain}} Эстадио де ла Серамика
 |сыйымдылығы     = 23 500
 |иесі            =  {{flagicon|Spain}} Фернандо Роч Альфонсо
 |президенті   = {{flagicon|Spain}} Фернандо Роч Альфонсо
 |жаттықтырушы    =  {{flagicon|Spain}} [[Кике Сетьен]]
 |капитаны        = 
 |рейтингі        = '''30-шы орын'''  [[Таблица коэффициентов УЕФА#Рейтинг команд|УЕФА]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/#/yr/2021|title=UEFA {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113004406/https://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/#/yr/2021{{!}}title=UEFA |date=2013-01-13 }} rankings for club competitions.|publisher=''uefa.com''|lang=en|accessdate=2021-03-09}&lt;/ref&gt;
 |жарыс           = [[Футболдан Испания чемпионаты|Ла Лига]]
 |маусым          = 2024/25
 |орын            = 5 орын
|сайты           = [http://www.villarealcf.es/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100926140857/http://www.villarealcf.es/ |date=2010-09-26 }}
|kit_alt1      = 
|pattern_la1   = 
|pattern_b1    = _villarreal1213h
|pattern_ra1   = 
|pattern_sh1   = 
|pattern_so1   = 
|leftarm1      = FFFF00
|body1         = FFFF00
|rightarm1     = FFFF00
|shorts1       = FFFF00
|socks1        = FFFF00
|kit_alt2      = 
|pattern_la2   = 
|pattern_b2    = _villarreal1213a
|pattern_ra2   = 
|pattern_sh2   = 
|pattern_so2   = 
|leftarm2      = 000064
|body2         = 000064
|rightarm2     = 000064
|shorts2       = 000064
|socks2        = 000064
}}

'''Вильярреал'''  ({{lang-es|Villareal Club de Fútbol S.A.D.}}, {{lang-ca|Villa-real Club de Futbol S.A.D.}}) — [[Вильярреаль-де-Уэрва|Вильярреаль]] қаласындағы [[Испания|испан]] [[футбол клубы]].

==Тарихы==
===Алғашқы жылдар===
Вильярреал [[1923 жыл]]дың [[10 наурыз]]ында '''Villareal CD''' спорт клубы ретінде құрылды. Сол жылы стадионды 60 [[песета]]ға жалдап, билет бағасын ерлерге жарты песета, балаларға песетаның төрттен бір бөлігі ретінде қойды. Алғашқы ойынын клуб 1923 жылдың [[21 қазан]]ында [[Кастельон ФК|Кастельон]] клубына қарсы ойнады. Вильярреалдың алғашқы формасы ақ және қара түстерден тұрды.
=== 1929 - 2000 ===
Вильярреал 1929-30 жж. аралығы Валенсия аймағының жарыстарында өнер көрсетті. 1934-35 жылғы маусымда Вильярреал Екінші дивизионға шығу ойынында [[Картахена]]ға жеңіліп қалды. [[Испан азамат соғысы]] алдында клуб келесі маусымда аймақтың Бірінші дивизионын жеңді. 

Соғыс біткен соң клуб [[1939 жыл]]дан [[1951 жыл]]ға дейін тағы да Екінші дивизионда өнер көрсетті. [[1942 жыл]]ы Вильярреал атауын '''Villareal CAF'''қа ауыстырып, жаңа сары түсті формамен ойнай бастады. Клуб атауындағы «F» әрпі ''Foghetcaz'' сөзін, яғни [[жеңіл атлетика]] клубы деген мағына берді. 

[[1954 жыл]]ы Вильярреал тағы да өзінің атауы мен эмблемасын өзгертті. [[1956 жыл]]ы клуб Бірінші аймақтық лигасын жеңіп, Терсера лигада өнер көрсету құқығына ие болды. 1960-61 жылғы маусымда Вильярреал 14 орында тұрақтап, қайтадан Бірінші дивизионға төмендетілді. 

Клуб қазіргі атауы мен эмблемасы [[1966 жыл]]дың [[жаз]]ында қолданысқа енгізілді. 1966-67 жылғы маусымда Вильярреал қайтадан Терсера Лигасына оралды. [[1970 жыл]]ы клуб алғаш рет Сегунда Бға жолдама алды. 1975-76 жж. маусымда клуб Терсера до Регионалеске дейін төмендетіліп, келесі маусымда қайта оралды.

1986–87 жылғы маусымда Вильярреал Сегунда Лига Бға дейін көтерілді. [[1990 жыл]]ы ол жарысты 18-ші орынмен бітіріп, қайтадан Терсера лигаға оралды.

Клуб Сегунда Бны екінші орынмен бітіріп, алғаш рет Сегундаға жолдама алды. 1992-93 жылғы маусымда Вильярреал Сегундада төмен орындар алды. Бірақ 1997-98 жылғы маусымда клуб Сегундада төртінші орынға қол жеткізіп, Ла Лигаға жолдама алу ойынына қатысу құқығына ие болды. Ол ойында Вильярреал [[Компостела]]мен екі рет тең түсіп (есеп 1:1; 0:0), қонақтағы доп бойынша жеңіске жетті.

Вильярреал Ла Лигадағы алғашқы ойынын [[1998 жыл]]дың [[31 тамыз]]ында [[Реал Мадрид]]ке қарсы өткізді. Өз алаңындағы алғашқы ойынын бір аптадан кейін [[Сельта]]ға қарсы ойнады. Бұл маусым Вильярреал үшін қиын болып, 1999-2000 жылғы маусымда клуб Аделанте лигаға төмендетілді. Бұған қарамастан Вильярреал сол жылы Аделантеде үшінші орын алып, Ла Лигаға қайта оралды.

=== Соңғы жылдары ===
[[13 мамыр]], Вильярреал [[Атлетико Мадрид]]ке жеңілгеннен кейін, Лига Аделантеге дейін төмендетілді. Сәтсіз маусымнан кейін клуб тағы бір жаман хабар алды. [[6 маусым]], Вильярреалдың сол кездегі бас бапкері - [[Мануэль Пресиадо]] [[Миокард инфаркты|жүрек талмасынан]] қайтыс болды. Бұдан басқа бас жұлдыздарының жаппай клубтан кетуі басталды (оның ішінде [[Борха Валеро]], [[Диего Лопес Родригес]], [[Джузеппе Росси]] және [[Нилмар]] болды).  

Сегундадағы бір жылынан кейін Вильярреал лигада екінші орынға қол жеткізіп ([[Эльче]]ден кейін), Ла Лигаға қайта оралды.

Клуб 2013-14 жылғы Ла Лиганы жақсы бастады; Вильярреал өзінің алғашқы үш ойынын ұтты. Жеңісті серия [[Реал Мадрид]]ке 1:0 есебімен жеңілісінен кейін аяқталды. Осы маусымды Вильярреал 6-ншы орынмен аяқтап, Испанияның атынан [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Еуропа лигасының]] іріктеу кезеңіне жолдама алды.

2014-15 жылғы маусымды Вильярреал тағы да 6-ншы орынмен аяқтады.
== Дербилер ==
Клубтың басты қарсыластарымен ойындары дербиге айналған. Бұлар:  «[[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]]» клубымен ойын - Бірлестік дербиі ({{lang-es|Derby de la Communitát}}) және «[[Кастельон]]» клубымен ойын - Провинциялық дерби ({{lang-es|Derby de la Plana}}).
==Жетістіктері==

===Ұлттық===
*'''[[Футболдан Испания чемпионаты|Ла Лига]]'''
**''Күміс жүлдегер (1):'' 2007–08
*'''[[Сегунда Лига]]'''
**''Жеңімпаз (3):'' 1997–98, 1999–00, 2012–13
*'''[[Сегунда Лига Б]]'''
**''Күміс жүлдегер (2):'' 1987–88, 1991–92
*'''[[Терсера Лига]]'''
**'''Жеңімпаз (1):''' 1970

===Еурокубоктар===
*'''[[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]'''
**''Жартылай финалист (1):'' 2005–06
*'''[[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Кубогы/УЕФА Еуропа Лигасы]]'''
**''Жеңімпаз (2):'' 2020/21
*'''[[Интертото Кубогы|УЕФА Интертото Кубогы]]'''
**'''Жеңімпаз (2):''' 2003, 2004

==Танымал футболшылар==
\Бұл ойыншылар «Вильярреал» сапында 100 немесе одан да көп матч өткізгендер, клубпен бірге турнир сұрмергендер атанғандар, халықаралық турнирлерге және өз елдерінің ұлттық құрамасында ойнаған ойыншылар.
{|width=100%
|
* {{flagicon|Spain}} Кике Альварес
* {{flagicon|Spain}} Серхио Асенхо
* {{flagicon|Spain}} Хави Вента
* {{flagicon|Spain}} Виктор Фернандес
* {{flagicon|Spain}} Марио Гаспар
* {{flagicon|Spain}} Альваро Гонсалес
* {{flagicon|Spain}} Антонио Гуайре
* {{flagicon|Spain}} Хавьер Кальеха
* {{flagicon|Spain}} Кани
* {{flagicon|Spain}} Жоан Капдевила
* {{flagicon|Spain}} [[Санти Касорла|Санти Касорла]]
* {{flagicon|Spain}} Саму Кастильехо
* {{flagicon|Spain}} Хауме Коста
* {{flagicon|Spain}} Анхель Лопес
* {{flagicon|Spain}} [[Диего Лопес Родригес|Диего Лопес]]
* {{flagicon|Spain}} Хорхе Лопес
* {{flagicon|Spain}} Хосе Мари
* {{flagicon|Spain}} [[Жерар Морено]]
|
* {{flagicon|Spain}} Томас Пина
* {{flagicon|Spain}} [[Пепе Рейна|Пепе Рейна]]
* {{flagicon|Spain}} Виктор Руис
* {{flagicon|Spain}}/{{flagicon|Brazil}} [[Маркус Сенна|Маркос Сенна]]
* {{flagicon|Spain}} Бруно Сориано
* {{flagicon|Spain}} Ману Тригерос
* {{flagicon|Spain}} Хосико
* {{flagicon|Argentina}}/{{flagicon|Spain}} Родольфо Арруабаррена
* {{flagicon|Argentina}}/{{flagicon|Italy}} Матео Мусаккио
* {{flagicon|Argentina}} Рикельме, Хуан Роман Рикельме
* {{flagicon|Argentina}}/{{flagicon|Spain}} Гонсало Родригес
* {{flagicon|Argentina}}/{{flagicon|Italy}} [[Хуан Пабло Сорин]]
* {{flagicon|Argentina}} Рамиро Фунес Мори
* {{flagicon|Bolivia}}/{{flagicon|Spain}} Хуан Пенья
* {{flagicon|Brazil}} Нилмар
* {{flagicon|Italy}}/{{flagicon|USA}} Джузеппе Росси
* {{flagicon|Colombia}} [[Карлос Бакка|Карлос Бакка]]
|
* {{flagicon|Mexico}} Хавьер Акино
* {{flagicon|Mexico}}/{{flagicon|Spain}} [[Джовани дос Сантос|Джовани дос Сантос]]
* {{flagicon|Mexico}}/{{flagicon|Spain}} [[Джонатан дос Сантос|Джонатан дос Сантос]]
* {{flagicon|Mexico}}/{{flagicon|Argentina}} Гильермо Франко
* {{flagicon|Nigeria}}/{{flagicon|Spain}} Икечукву Уче
* {{flagicon|Nigeria}} Самуэль Чуквуезе
* {{flagicon|Paraguay}}/{{flagicon|Spain}} Эрнан Перес
* {{flagicon|Russia}}/{{flagicon|Spain}} [[Денис Дмитриевич Черышев|Денис Черышев]]
* {{flagicon|Saudi Arabia}} Салим аль-Давсари
* {{flagicon|Serbia}} [[Антонио Рукавина|Антонио Рукавина]]
* {{flagicon|Turkey}} Нихат Кахведжи
* {{flagicon|Uruguay}}/{{flagicon|Spain}} [[Диего Годин|Диего Годин]]
* {{flagicon|Uruguay}}/{{flagicon|Spain}} [[Диего Форлан|Диего Форлан]]
* {{flagicon|France}}/{{flagicon|Portugal}} Робер Пирес
* {{flagicon|Chile}}/{{flagicon|Argentina}} Матиас Фернандес
* {{flagicon|Ecuador}} [[Антонио Валенсия|Антонио Валенсия]]
|}

==Сілтемелер==
[[Санат:Испания футбол клубтары]]
[[Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары]]
[[Санат:1923 жылы құрылған футбол клубтары]]
[[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]]</text>
      <sha1>o21sv48qj5ewqnz5z1304qxsdymqlgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лондон университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558277</id>
    <revision>
      <id>3660046</id>
      <parentid>2866993</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Университеттер|Университеттер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3660046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1599" sha1="tgqdycofqas955on3h1xmtwcopxw59b" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін '''[[Үлгі:Университет]]''' үлгі-инфобоксын енгізу қажет.
}}


[[Сурет:Senate_House,_University_of_London.jpg|thumb|241x241px|Ең басты ғимарат]]
'''Лондон университеті''' ({{Lang-en|University of London}}) — [[Ұлыбритания]]дағы студент саны бойынша екінші орын алып тұрған университет.

Лондон университеті 1836 жылы құрылған және университеттің құрылымда 18 колледжі және 11 институті  бар.

Ең беделді технология колледжі  - Лондонның Империя колледжі .

Сабақтар 160 ғимаратта өткізіледі. Ғимаратын көбісі Блумсберидағы лондон ауданында орналасқан.

== Сілтемелер ==
&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;102&quot;&gt;&lt;/span&gt;
* [http://www.london.ac.uk/ Официальный сайт университета] {{Ref-en}}
* [http://archives.ulrls.lon.ac.uk/dispatcher.aspx?action=search&amp;database=ChoiceArchive&amp;search=IN=UoL University of London Archives] {{Ref-en}}

{{бастама}}

[[Санат:Алфавит бойынша университеттер]]
[[Санат:Университеттер]]</text>
      <sha1>tgqdycofqas955on3h1xmtwcopxw59b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герти Тереза Кори</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561977</id>
    <revision>
      <id>3660055</id>
      <parentid>2915208</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3660055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7181" sha1="sys1nqdl0d290ing1m12argt3bsnaai" xml:space="preserve">{{Ғалым 
 |Есімі                  = Герти Тереза Кори
 |Шынайы есімі       = {{lang-en|Gerty Theresa Cori}}
 |Суреті          = Gerty Theresa Cori.jpg
 |Сурет ені               = 
 |Сурет тақырыбы = 
 |Туған күні        = 15.8.1896
 |Туған жері       = [[Прага]] ([[Аустрия-Венгрия]])
 |Қайтыс болған күні          = 26.10.1957
 |Қайтыс болған жері         = [[Глендейл (Миссури)|Глендейл]] ([[Миссури (штат)|Миссури]] штаты, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]])
 |Азаматтығы          = Аустрия-Венгрия, Чехословакия, АҚШ
 |Ғылыми аясы        = [[биохимия]]
 |Жұмыс орны          = [[Сент-Луис Вашингтон университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі       = 
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер          = 
 |Ғылыми жетекші = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі        =биохимик, глюкоза метаболизмінде алдыңғы гипофиз гормондары рөлін ашты 
 |Марапаттары     = {{Нобельдік медаль|1947}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1947 ғылымдағы жыл|1947]])
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені       = 
 |Сайты                 = 
 |Викитека             = 
}}
'''Герти Тереза Кори''', '''Радниц''' ({{lang-en|Gerty Theresa Cori}}, '''Герти Тереза Радниц-Кори''', [[15 тамыз]], [[1896]], [[Прага]], [[Аустрия-Венгрия]] (қазір [[Чехия]])&amp;nbsp;— [[26 қазан]], [[1957]])&amp;nbsp;— [[АҚШ|американдық]] [[биохимия|биохимик]].

Карл және Герти Коридің [[Кори циклы]] ретінде белгілі көмірсулар циклын құру, [[глюкозо-1-фосфат]]ты бөліп алу және фосфорилазаны және [[фосфоглюкомутаза|фосфоглюкомутазаны]] ашуы ең елеулі үлес болды. Бұл жаңалықтар [[гликогенолиз]] және [[гликолиз]]дің ферментативті бағытын құрды. Күйеуі [[Карл Фердинанд Кори|Карл Коримен]] бірге «[[Гликоген]]нің каталитикалық айналуын ашқаны үшін» [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының]] 1947 жылы лауреаты атанды.

[[Гликоген]] метаболизмінде, Герти Кори тармақталған амило-1,6-глюкоксидазанының ферменті ашылуында және бірізді ферменттік қорыту арқылы гликоген құрылымын құруда оны қолдану ізашар болды. Бұл жаңашыл жұмыс гликоген сақтаумен байланысты аурулар кезінде ферменттік ақауларды анықталғанға алып келді. Осылайша оның клиникалық аренада өз ғылыми-зерттеулері негізгі ғылыми жаңалықтарды кеңейтті, әсіресе, оның бастапқы алаңы, клиникалық қызығушылығы және мамандандырылуы, [[педиатрия]] саласындағы.

== Дәрежелері ==
* 1914—1920 − Магистратр дәрежесі, Чарльз-Фердинанд университеті, Прага, Чехословакия
* 1920—1921 − Педиатриядағы клиникалық практика, Каролин балалар ауруханасы, Вена, Аустрия
* 1921—1922 − Патология факультеті, Нью-Йорк институты, Малигнантты ауруларды зерттеу зерттеу (Росвелл Парк), Буффало, Нью-Йорк
* 1931—1947 − Фармакология профессоры, Медицина бөлімшесі, Вашингтон университеті, Сент-Луис, Миссури
* 1947—1957 − Биохимия профессоры, Медицина бөлімшесі, Вашингтон университеті, Сент-Луис, Миссури

== Марапаттары ==
* 1946 − Midwest Award Американдық Химиялық Қоғам
* 1947 − Squibb Award Ішкі секреция зерттеу қауымдастығы
* 1947 − [[Карл Кори|Карл Коримен]] бірге, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы
* 1948 − Frances P. Garven Medal, Американдық Химиялық Қоғам
* 1948 − St. Louis Award
* 1950 − Sugar Prize, АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі 
* 1951 − Borden Award, Америкалық медициналық колледждер қауымдастығы

== Естелік ==
1979 ж. [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Герти Тереза Кори атын [[Айдың арғы жағы]]ндағы [[Кори (ай кратері)|кратерге]] тағайындады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20140730022125/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/Cori_Gerty.pdf Джозеф Ларнердің өмірбаяндық естеліктері]
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/cori-gt-bio.html Герти Коридің Нобель комитетінің сайтындағы өмірбаяны] {{ref-en}}
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/cori-lecture.pdf Герти Кори Нобельдік дәрісі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161107214907/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/cori-lecture.pdf |date=2016-11-07 }} {{ref-en}}

{{commons|Category:Gerty Cori}}
{{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1926-1950}}

[[Санат:15 тамызда туғандар]]
[[Санат:Прагада туғандар]]
[[Санат:26 қазанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Миссуриде қайтыс болғандар]]
[[Санат:АҚШ биохимиктері]]
[[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]</text>
      <sha1>sys1nqdl0d290ing1m12argt3bsnaai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оғаш дүниелер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567791</id>
    <revision>
      <id>3659949</id>
      <parentid>3536007</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3659949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11688" sha1="bx8c0eccjxf2d5av8s7wjj304ffidwt" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары Индиана штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді Вайнона Райдер, Дэвид Харбор, Финн Вулфхард, Милли Бобби Браун, Гейтен Матараццо, Калеб Маклафлин, Наталия Дайер, Чарли Хитон, Кара Буоно, Мэттью Модайн, Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер Стивен Спилберг, Джон Карпентер, Дэвид Линч, Стивен Кинг және Г. Ф. Лавкрафттың шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған. Бұған қоса, Дафферлер Қырғи-қабақ соғыс кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты қастандық теорияларынан да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
[[6 қараша]] [[1983 жыл]] [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында құпия жағдайларда 12 жасар Уилл Байерс із-түссіз жоғалып кетеді. Жоғалған баланың анасы, Джойс ([[Вайнона Райдер]]), баласын іздеп өзін қоярға жер таппайды. Ол полиция басшысы Хопперден ([[Дэвид Харбор]]) көмек сұрап, ол іздеу жұмыстарын бастайды. Іздеу жұмыстарын Уиллдың достары да бастайды, соның барысында орманда бір ерекше қабілеті бар қызды ([[Милли Бобби Браун]]) кездестіреді. Ол жоғалған достары туралы бірдеңе білетін болып шығады. Оқиға барысында Уиллдің жоғалғанына құпия ұйымының қатысы бар екені анықталды.

== Рөлдерде ==
=== Басты құрам ===
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уиллер
* [[Милли Бобби Браун]] — Он бір (Оди)
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер

=== Қосымша рөлдерде ===
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон
* [[Шэннон Пурсер]] — Барбара Холланд (Барб)
* [[Росс Партридж]] — Лонни
* [[Роб Морган]] — офицер Пауелл
* [[Джон Пол Рейнольдс]] — офицер Каллахан
* [[Рэндалл Хэвенс]] — Скотт Кларк
* [[Эйми Маллинс]] — Терри Ивс.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>bx8c0eccjxf2d5av8s7wjj304ffidwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659952</id>
      <parentid>3659949</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3659952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11876" sha1="qstzv61tm7aqzmbcrcl7wh44q9hzwgg" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
[[6 қараша]] [[1983 жыл]] [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында құпия жағдайларда 12 жасар Уилл Байерс із-түссіз жоғалып кетеді. Жоғалған баланың анасы, Джойс ([[Вайнона Райдер]]), баласын іздеп өзін қоярға жер таппайды. Ол полиция басшысы Хопперден ([[Дэвид Харбор]]) көмек сұрап, ол іздеу жұмыстарын бастайды. Іздеу жұмыстарын Уиллдың достары да бастайды, соның барысында орманда бір ерекше қабілеті бар қызды ([[Милли Бобби Браун]]) кездестіреді. Ол жоғалған достары туралы бірдеңе білетін болып шығады. Оқиға барысында Уиллдің жоғалғанына құпия ұйымының қатысы бар екені анықталды.

== Рөлдерде ==
=== Басты құрам ===
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уиллер
* [[Милли Бобби Браун]] — Он бір (Оди)
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер

=== Қосымша рөлдерде ===
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон
* [[Шэннон Пурсер]] — Барбара Холланд (Барб)
* [[Росс Партридж]] — Лонни
* [[Роб Морган]] — офицер Пауелл
* [[Джон Пол Рейнольдс]] — офицер Каллахан
* [[Рэндалл Хэвенс]] — Скотт Кларк
* [[Эйми Маллинс]] — Терри Ивс.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>qstzv61tm7aqzmbcrcl7wh44q9hzwgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659958</id>
      <parentid>3659952</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Оқиға желісі */</comment>
      <origin>3659958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23052" sha1="na9fc5uy90cmsfq6d0nycfb3q085ps6" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
=== Басты құрам ===
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уиллер
* [[Милли Бобби Браун]] — Он бір (Оди)
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер

=== Қосымша рөлдерде ===
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон
* [[Шэннон Пурсер]] — Барбара Холланд (Барб)
* [[Росс Партридж]] — Лонни
* [[Роб Морган]] — офицер Пауелл
* [[Джон Пол Рейнольдс]] — офицер Каллахан
* [[Рэндалл Хэвенс]] — Скотт Кларк
* [[Эйми Маллинс]] — Терри Ивс.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>na9fc5uy90cmsfq6d0nycfb3q085ps6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659959</id>
      <parentid>3659958</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басты құрам */</comment>
      <origin>3659959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29241" sha1="c3fv1w0erhuhbybm0yuig99ledhqg48" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==

=== Қосымша рөлдерде ===
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон
* [[Шэннон Пурсер]] — Барбара Холланд (Барб)
* [[Росс Партридж]] — Лонни
* [[Роб Морган]] — офицер Пауелл
* [[Джон Пол Рейнольдс]] — офицер Каллахан
* [[Рэндалл Хэвенс]] — Скотт Кларк
* [[Эйми Маллинс]] — Терри Ивс.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>c3fv1w0erhuhbybm0yuig99ledhqg48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659960</id>
      <parentid>3659959</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Қосымша рөлдерде */</comment>
      <origin>3659960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28726" sha1="40cw2eunkhofh0f1qvg57gkg0p4o65a" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>40cw2eunkhofh0f1qvg57gkg0p4o65a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659961</id>
      <parentid>3659960</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Оқиға желісі */</comment>
      <origin>3659961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31730" sha1="m2o1uhzmoli7dp8d94rgxhzev2pe89y" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды&lt;ref&gt;{{cite web |first=Rodney |last=Ho |date=2016-07-19 |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |title=New Netflix drama series ''Stranger Things'' to shoot in Atlanta |publisher=The Atlanta Journal-Constitution |access-date=2016-01-27 |archive-date=2016-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128052728/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |title=Netflix to premiere original series ''Montauk'' in 2016 |date=2015-04-02 |access-date=2015-04-03 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215113/http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics |first=Caitlin |last=Gallagher |publisher=Bustle |date=2016-07-15 |access-date=2016-08-05 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170141/https://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |title=Stranger Things season 2: Who's in danger? Who's new? The plot revealed! |first=Tim |last=Stack |date=2017-02-09 |access-date=2017-02-09 |website=Entertainment Weekly |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170222/http://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |title='Stranger Things': First Season 3 Details Revealed |first=Katie |last=Kilkenny |date=2018-03-25 |access-date=2018-03-26 |work=[[The Hollywood Reporter]] |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326080550/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |title=Noah Schnapp Teases 'Stranger Things' Season 3: &quot;It's Very Different&quot; |first=Clara |last=McVey |date=2018-06-05 |access-date=2018-06-05 |work=The Hollywood Reporter |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144926/https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>m2o1uhzmoli7dp8d94rgxhzev2pe89y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659964</id>
      <parentid>3659961</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3659964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34718" sha1="7rsxu57o4fgidq8jdu44dielhdvw9s1" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ | title=How Netflix’s ''Stranger Things'' Channels Steven Spielberg, John Carpenter and Stephen King | first=Sarene | last=Leeds | newspaper=[[The Wall Street Journal]] | date=2016-07-13 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730023419/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | title=''Stranger Things'': 21 '80s Relics We’ve Spotted So Far | first=Meriah | last=Doty | publisher=TheWrap | date=2016-07-21 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160728144426/http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |title=A ''Stranger Things'' Glossary: Every Major Film Reference in the Show, From A–Z |last=Tobias |first=Scott |work=[[Vulture.com]] |date=2016-07-18 |access-date=2016-08-31 |lang=en |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829005728/http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | title=Strange Influences: Our Favorite Movie References From ''Stranger Things'' | first=Tyree | last=Kimber | publisher=Boomhowdy.com | date=2016-07-26 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030052/http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | archive-date=2017-01-18 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | title=Every '80s Pop Culture References in ''Stranger Things'' | first=Sean | last=Hutchinson | work=Inverse | date=2016-07-19 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2019-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190416232524/https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ben Travers |url=https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |title=‘Stranger Things’: Season 2 Plans &amp; How David Lynch Could Control the Ending |lang=en |website=indiewire.com |publisher=IndieWire |date=2016-07-27 |access-date=2022-05-30 |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530164936/https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды&lt;ref&gt;{{cite web |first=Rodney |last=Ho |date=2016-07-19 |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |title=New Netflix drama series ''Stranger Things'' to shoot in Atlanta |publisher=The Atlanta Journal-Constitution |access-date=2016-01-27 |archive-date=2016-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128052728/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |title=Netflix to premiere original series ''Montauk'' in 2016 |date=2015-04-02 |access-date=2015-04-03 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215113/http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics |first=Caitlin |last=Gallagher |publisher=Bustle |date=2016-07-15 |access-date=2016-08-05 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170141/https://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |title=Stranger Things season 2: Who's in danger? Who's new? The plot revealed! |first=Tim |last=Stack |date=2017-02-09 |access-date=2017-02-09 |website=Entertainment Weekly |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170222/http://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |title='Stranger Things': First Season 3 Details Revealed |first=Katie |last=Kilkenny |date=2018-03-25 |access-date=2018-03-26 |work=[[The Hollywood Reporter]] |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326080550/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |title=Noah Schnapp Teases 'Stranger Things' Season 3: &quot;It's Very Different&quot; |first=Clara |last=McVey |date=2018-06-05 |access-date=2018-06-05 |work=The Hollywood Reporter |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144926/https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>7rsxu57o4fgidq8jdu44dielhdvw9s1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659965</id>
      <parentid>3659964</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3659965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34710" sha1="339c7kzxfylp16ul7oiwf49m3zxtcek" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ | title=How Netflix’s ''Stranger Things'' Channels Steven Spielberg, John Carpenter and Stephen King | first=Sarene | last=Leeds | newspaper=The Wall Street Journal | date=2016-07-13 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730023419/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | title=''Stranger Things'': 21 '80s Relics We’ve Spotted So Far | first=Meriah | last=Doty | publisher=TheWrap | date=2016-07-21 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160728144426/http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |title=A ''Stranger Things'' Glossary: Every Major Film Reference in the Show, From A–Z |last=Tobias |first=Scott |work=Vulture.com |date=2016-07-18 |access-date=2016-08-31 |lang=en |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829005728/http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | title=Strange Influences: Our Favorite Movie References From ''Stranger Things'' | first=Tyree | last=Kimber | publisher=Boomhowdy.com | date=2016-07-26 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030052/http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | archive-date=2017-01-18 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | title=Every '80s Pop Culture References in ''Stranger Things'' | first=Sean | last=Hutchinson | work=Inverse | date=2016-07-19 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2019-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190416232524/https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ben Travers |url=https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |title=‘Stranger Things’: Season 2 Plans &amp; How David Lynch Could Control the Ending |lang=en |website=indiewire.com |publisher=IndieWire |date=2016-07-27 |access-date=2022-05-30 |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530164936/https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды&lt;ref&gt;{{cite web |first=Rodney |last=Ho |date=2016-07-19 |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |title=New Netflix drama series ''Stranger Things'' to shoot in Atlanta |publisher=The Atlanta Journal-Constitution |access-date=2016-01-27 |archive-date=2016-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128052728/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |title=Netflix to premiere original series ''Montauk'' in 2016 |date=2015-04-02 |access-date=2015-04-03 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215113/http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics |first=Caitlin |last=Gallagher |publisher=Bustle |date=2016-07-15 |access-date=2016-08-05 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170141/https://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |title=Stranger Things season 2: Who's in danger? Who's new? The plot revealed! |first=Tim |last=Stack |date=2017-02-09 |access-date=2017-02-09 |website=Entertainment Weekly |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170222/http://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |title='Stranger Things': First Season 3 Details Revealed |first=Katie |last=Kilkenny |date=2018-03-25 |access-date=2018-03-26 |work=[[The Hollywood Reporter]] |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326080550/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |title=Noah Schnapp Teases 'Stranger Things' Season 3: &quot;It's Very Different&quot; |first=Clara |last=McVey |date=2018-06-05 |access-date=2018-06-05 |work=The Hollywood Reporter |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144926/https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>339c7kzxfylp16ul7oiwf49m3zxtcek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659995</id>
      <parentid>3659965</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маусымдарға шолу */</comment>
      <origin>3659995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35599" sha1="8yq0uespf7fj7zt4eziy9cbk68juo24" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ | title=How Netflix’s ''Stranger Things'' Channels Steven Spielberg, John Carpenter and Stephen King | first=Sarene | last=Leeds | newspaper=The Wall Street Journal | date=2016-07-13 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730023419/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | title=''Stranger Things'': 21 '80s Relics We’ve Spotted So Far | first=Meriah | last=Doty | publisher=TheWrap | date=2016-07-21 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160728144426/http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |title=A ''Stranger Things'' Glossary: Every Major Film Reference in the Show, From A–Z |last=Tobias |first=Scott |work=Vulture.com |date=2016-07-18 |access-date=2016-08-31 |lang=en |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829005728/http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | title=Strange Influences: Our Favorite Movie References From ''Stranger Things'' | first=Tyree | last=Kimber | publisher=Boomhowdy.com | date=2016-07-26 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030052/http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | archive-date=2017-01-18 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | title=Every '80s Pop Culture References in ''Stranger Things'' | first=Sean | last=Hutchinson | work=Inverse | date=2016-07-19 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2019-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190416232524/https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ben Travers |url=https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |title=‘Stranger Things’: Season 2 Plans &amp; How David Lynch Could Control the Ending |lang=en |website=indiewire.com |publisher=IndieWire |date=2016-07-27 |access-date=2022-05-30 |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530164936/https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды&lt;ref&gt;{{cite web |first=Rodney |last=Ho |date=2016-07-19 |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |title=New Netflix drama series ''Stranger Things'' to shoot in Atlanta |publisher=The Atlanta Journal-Constitution |access-date=2016-01-27 |archive-date=2016-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128052728/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |title=Netflix to premiere original series ''Montauk'' in 2016 |date=2015-04-02 |access-date=2015-04-03 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215113/http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics |first=Caitlin |last=Gallagher |publisher=Bustle |date=2016-07-15 |access-date=2016-08-05 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170141/https://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |title=Stranger Things season 2: Who's in danger? Who's new? The plot revealed! |first=Tim |last=Stack |date=2017-02-09 |access-date=2017-02-09 |website=Entertainment Weekly |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170222/http://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |title='Stranger Things': First Season 3 Details Revealed |first=Katie |last=Kilkenny |date=2018-03-25 |access-date=2018-03-26 |work=[[The Hollywood Reporter]] |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326080550/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |title=Noah Schnapp Teases 'Stranger Things' Season 3: &quot;It's Very Different&quot; |first=Clara |last=McVey |date=2018-06-05 |access-date=2018-06-05 |work=The Hollywood Reporter |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144926/https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! colspan=&quot;2&quot; | Серия саны
! Көрсетілім күні
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #50CFC0; text-align:center;&quot; | [[1-маусым|1]]
| colspan=&quot;2&quot; | 8
| 15 шілде 2016
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #A52A2A; text-align:center;&quot; | [[2-маусым|2]]
| colspan=&quot;2&quot; | 9
| 27 қазан 2017
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #696969; text-align:center;&quot; | [[3-маусым|3]]
| colspan=&quot;2&quot; | 8
| 4 шілде 2019
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #2166A5; text-align:center;&quot; | [[4-маусым|4]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 9
| 7
| 27 мамыр 2022
|-
| 2
| 1 шілде 2022
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #006400; text-align:center;&quot; | [[5-маусым|5]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 8
| 4
| 26 қараша 2025
|-
| 3
| 25 желтоқсан 2025
|-
| 1
| 31 желтоқсан 2025
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>8yq0uespf7fj7zt4eziy9cbk68juo24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659996</id>
      <parentid>3659995</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маусымдарға шолу */</comment>
      <origin>3659996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35521" sha1="0duxwor9qp8agz862yw6meyekjm66fa" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ | title=How Netflix’s ''Stranger Things'' Channels Steven Spielberg, John Carpenter and Stephen King | first=Sarene | last=Leeds | newspaper=The Wall Street Journal | date=2016-07-13 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730023419/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | title=''Stranger Things'': 21 '80s Relics We’ve Spotted So Far | first=Meriah | last=Doty | publisher=TheWrap | date=2016-07-21 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160728144426/http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |title=A ''Stranger Things'' Glossary: Every Major Film Reference in the Show, From A–Z |last=Tobias |first=Scott |work=Vulture.com |date=2016-07-18 |access-date=2016-08-31 |lang=en |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829005728/http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | title=Strange Influences: Our Favorite Movie References From ''Stranger Things'' | first=Tyree | last=Kimber | publisher=Boomhowdy.com | date=2016-07-26 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030052/http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | archive-date=2017-01-18 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | title=Every '80s Pop Culture References in ''Stranger Things'' | first=Sean | last=Hutchinson | work=Inverse | date=2016-07-19 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2019-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190416232524/https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ben Travers |url=https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |title=‘Stranger Things’: Season 2 Plans &amp; How David Lynch Could Control the Ending |lang=en |website=indiewire.com |publisher=IndieWire |date=2016-07-27 |access-date=2022-05-30 |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530164936/https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды&lt;ref&gt;{{cite web |first=Rodney |last=Ho |date=2016-07-19 |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |title=New Netflix drama series ''Stranger Things'' to shoot in Atlanta |publisher=The Atlanta Journal-Constitution |access-date=2016-01-27 |archive-date=2016-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128052728/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |title=Netflix to premiere original series ''Montauk'' in 2016 |date=2015-04-02 |access-date=2015-04-03 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215113/http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics |first=Caitlin |last=Gallagher |publisher=Bustle |date=2016-07-15 |access-date=2016-08-05 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170141/https://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |title=Stranger Things season 2: Who's in danger? Who's new? The plot revealed! |first=Tim |last=Stack |date=2017-02-09 |access-date=2017-02-09 |website=Entertainment Weekly |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170222/http://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |title='Stranger Things': First Season 3 Details Revealed |first=Katie |last=Kilkenny |date=2018-03-25 |access-date=2018-03-26 |work=[[The Hollywood Reporter]] |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326080550/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |title=Noah Schnapp Teases 'Stranger Things' Season 3: &quot;It's Very Different&quot; |first=Clara |last=McVey |date=2018-06-05 |access-date=2018-06-05 |work=The Hollywood Reporter |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144926/https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! colspan=&quot;2&quot; | Серия
! Көрсетілім күні
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #50CFC0; text-align:center;&quot; | 1
| colspan=&quot;2&quot; | 8
| 15 шілде 2016
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #A52A2A; text-align:center;&quot; | 2
| colspan=&quot;2&quot; | 9
| 27 қазан 2017
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #696969; text-align:center;&quot; | 3
| colspan=&quot;2&quot; | 8
| 4 шілде 2019
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #2166A5; text-align:center;&quot; | 4
| rowspan=&quot;2&quot; | 9
| 7
| 27 мамыр 2022
|-
| 2
| 1 шілде 2022
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #006400; text-align:center;&quot; | 5
| rowspan=&quot;3&quot; | 8
| 4
| 26 қараша 2025
|-
| 3
| 25 желтоқсан 2025
|-
| 1
| 31 желтоқсан 2025
|}

== Бөлімдері ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>0duxwor9qp8agz862yw6meyekjm66fa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659998</id>
      <parentid>3659996</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бөлімдері */</comment>
      <origin>3659998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35551" sha1="gssrzsjjcapvl0x6rdfswooh9r62ob4" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ | title=How Netflix’s ''Stranger Things'' Channels Steven Spielberg, John Carpenter and Stephen King | first=Sarene | last=Leeds | newspaper=The Wall Street Journal | date=2016-07-13 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730023419/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | title=''Stranger Things'': 21 '80s Relics We’ve Spotted So Far | first=Meriah | last=Doty | publisher=TheWrap | date=2016-07-21 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160728144426/http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |title=A ''Stranger Things'' Glossary: Every Major Film Reference in the Show, From A–Z |last=Tobias |first=Scott |work=Vulture.com |date=2016-07-18 |access-date=2016-08-31 |lang=en |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829005728/http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | title=Strange Influences: Our Favorite Movie References From ''Stranger Things'' | first=Tyree | last=Kimber | publisher=Boomhowdy.com | date=2016-07-26 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030052/http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | archive-date=2017-01-18 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | title=Every '80s Pop Culture References in ''Stranger Things'' | first=Sean | last=Hutchinson | work=Inverse | date=2016-07-19 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2019-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190416232524/https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ben Travers |url=https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |title=‘Stranger Things’: Season 2 Plans &amp; How David Lynch Could Control the Ending |lang=en |website=indiewire.com |publisher=IndieWire |date=2016-07-27 |access-date=2022-05-30 |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530164936/https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды&lt;ref&gt;{{cite web |first=Rodney |last=Ho |date=2016-07-19 |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |title=New Netflix drama series ''Stranger Things'' to shoot in Atlanta |publisher=The Atlanta Journal-Constitution |access-date=2016-01-27 |archive-date=2016-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128052728/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |title=Netflix to premiere original series ''Montauk'' in 2016 |date=2015-04-02 |access-date=2015-04-03 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215113/http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics |first=Caitlin |last=Gallagher |publisher=Bustle |date=2016-07-15 |access-date=2016-08-05 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170141/https://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |title=Stranger Things season 2: Who's in danger? Who's new? The plot revealed! |first=Tim |last=Stack |date=2017-02-09 |access-date=2017-02-09 |website=Entertainment Weekly |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170222/http://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |title='Stranger Things': First Season 3 Details Revealed |first=Katie |last=Kilkenny |date=2018-03-25 |access-date=2018-03-26 |work=[[The Hollywood Reporter]] |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326080550/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |title=Noah Schnapp Teases 'Stranger Things' Season 3: &quot;It's Very Different&quot; |first=Clara |last=McVey |date=2018-06-05 |access-date=2018-06-05 |work=The Hollywood Reporter |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144926/https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! colspan=&quot;2&quot; | Серия
! Көрсетілім күні
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #50CFC0; text-align:center;&quot; | 1
| colspan=&quot;2&quot; | 8
| 15 шілде 2016
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #A52A2A; text-align:center;&quot; | 2
| colspan=&quot;2&quot; | 9
| 27 қазан 2017
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #696969; text-align:center;&quot; | 3
| colspan=&quot;2&quot; | 8
| 4 шілде 2019
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #2166A5; text-align:center;&quot; | 4
| rowspan=&quot;2&quot; | 9
| 7
| 27 мамыр 2022
|-
| 2
| 1 шілде 2022
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #006400; text-align:center;&quot; | 5
| rowspan=&quot;3&quot; | 8
| 4
| 26 қараша 2025
|-
| 3
| 25 желтоқсан 2025
|-
| 1
| 31 желтоқсан 2025
|}

== Бөлімдері ==
=== 1-маусым (2016) ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>gssrzsjjcapvl0x6rdfswooh9r62ob4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660002</id>
      <parentid>3659998</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маусымдарға шолу */</comment>
      <origin>3660002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35629" sha1="p70b1vbajbszrie0im95thvb9k7zia0" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ | title=How Netflix’s ''Stranger Things'' Channels Steven Spielberg, John Carpenter and Stephen King | first=Sarene | last=Leeds | newspaper=The Wall Street Journal | date=2016-07-13 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730023419/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | title=''Stranger Things'': 21 '80s Relics We’ve Spotted So Far | first=Meriah | last=Doty | publisher=TheWrap | date=2016-07-21 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160728144426/http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |title=A ''Stranger Things'' Glossary: Every Major Film Reference in the Show, From A–Z |last=Tobias |first=Scott |work=Vulture.com |date=2016-07-18 |access-date=2016-08-31 |lang=en |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829005728/http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | title=Strange Influences: Our Favorite Movie References From ''Stranger Things'' | first=Tyree | last=Kimber | publisher=Boomhowdy.com | date=2016-07-26 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030052/http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | archive-date=2017-01-18 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | title=Every '80s Pop Culture References in ''Stranger Things'' | first=Sean | last=Hutchinson | work=Inverse | date=2016-07-19 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2019-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190416232524/https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ben Travers |url=https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |title=‘Stranger Things’: Season 2 Plans &amp; How David Lynch Could Control the Ending |lang=en |website=indiewire.com |publisher=IndieWire |date=2016-07-27 |access-date=2022-05-30 |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530164936/https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды&lt;ref&gt;{{cite web |first=Rodney |last=Ho |date=2016-07-19 |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |title=New Netflix drama series ''Stranger Things'' to shoot in Atlanta |publisher=The Atlanta Journal-Constitution |access-date=2016-01-27 |archive-date=2016-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128052728/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |title=Netflix to premiere original series ''Montauk'' in 2016 |date=2015-04-02 |access-date=2015-04-03 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215113/http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics |first=Caitlin |last=Gallagher |publisher=Bustle |date=2016-07-15 |access-date=2016-08-05 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170141/https://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |title=Stranger Things season 2: Who's in danger? Who's new? The plot revealed! |first=Tim |last=Stack |date=2017-02-09 |access-date=2017-02-09 |website=Entertainment Weekly |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170222/http://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |title='Stranger Things': First Season 3 Details Revealed |first=Katie |last=Kilkenny |date=2018-03-25 |access-date=2018-03-26 |work=[[The Hollywood Reporter]] |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326080550/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |title=Noah Schnapp Teases 'Stranger Things' Season 3: &quot;It's Very Different&quot; |first=Clara |last=McVey |date=2018-06-05 |access-date=2018-06-05 |work=The Hollywood Reporter |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144926/https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! colspan=&quot;2&quot; | Серия
! Көрсетілім күні
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #50CFC0; text-align:center;&quot; | 1
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| 15 шілде 2016
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #A52A2A; text-align:center;&quot; | 2
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| 27 қазан 2017
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #696969; text-align:center;&quot; | 3
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| 4 шілде 2019
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #2166A5; text-align:center;&quot; | 4
| rowspan=&quot;2&quot; | 9
| 7
| 27 мамыр 2022
|-
| 2
| 1 шілде 2022
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #006400; text-align:center;&quot; | 5
| rowspan=&quot;3&quot; | 8
| 4
| 26 қараша 2025
|-
| 3
| 25 желтоқсан 2025
|-
| 1
| 31 желтоқсан 2025
|}

== Бөлімдері ==
=== 1-маусым (2016) ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>p70b1vbajbszrie0im95thvb9k7zia0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660153</id>
      <parentid>3660002</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1-маусым (2016) */</comment>
      <origin>3660153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39048" sha1="nuapygdljw0l7k7r706p8644z5v7ur1" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ | title=How Netflix’s ''Stranger Things'' Channels Steven Spielberg, John Carpenter and Stephen King | first=Sarene | last=Leeds | newspaper=The Wall Street Journal | date=2016-07-13 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730023419/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | title=''Stranger Things'': 21 '80s Relics We’ve Spotted So Far | first=Meriah | last=Doty | publisher=TheWrap | date=2016-07-21 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160728144426/http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |title=A ''Stranger Things'' Glossary: Every Major Film Reference in the Show, From A–Z |last=Tobias |first=Scott |work=Vulture.com |date=2016-07-18 |access-date=2016-08-31 |lang=en |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829005728/http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | title=Strange Influences: Our Favorite Movie References From ''Stranger Things'' | first=Tyree | last=Kimber | publisher=Boomhowdy.com | date=2016-07-26 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030052/http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | archive-date=2017-01-18 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | title=Every '80s Pop Culture References in ''Stranger Things'' | first=Sean | last=Hutchinson | work=Inverse | date=2016-07-19 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2019-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190416232524/https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ben Travers |url=https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |title=‘Stranger Things’: Season 2 Plans &amp; How David Lynch Could Control the Ending |lang=en |website=indiewire.com |publisher=IndieWire |date=2016-07-27 |access-date=2022-05-30 |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530164936/https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды&lt;ref&gt;{{cite web |first=Rodney |last=Ho |date=2016-07-19 |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |title=New Netflix drama series ''Stranger Things'' to shoot in Atlanta |publisher=The Atlanta Journal-Constitution |access-date=2016-01-27 |archive-date=2016-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128052728/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |title=Netflix to premiere original series ''Montauk'' in 2016 |date=2015-04-02 |access-date=2015-04-03 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215113/http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics |first=Caitlin |last=Gallagher |publisher=Bustle |date=2016-07-15 |access-date=2016-08-05 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170141/https://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |title=Stranger Things season 2: Who's in danger? Who's new? The plot revealed! |first=Tim |last=Stack |date=2017-02-09 |access-date=2017-02-09 |website=Entertainment Weekly |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170222/http://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |title='Stranger Things': First Season 3 Details Revealed |first=Katie |last=Kilkenny |date=2018-03-25 |access-date=2018-03-26 |work=[[The Hollywood Reporter]] |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326080550/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |title=Noah Schnapp Teases 'Stranger Things' Season 3: &quot;It's Very Different&quot; |first=Clara |last=McVey |date=2018-06-05 |access-date=2018-06-05 |work=The Hollywood Reporter |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144926/https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! colspan=&quot;2&quot; | Серия
! Көрсетілім күні
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #50CFC0; text-align:center;&quot; | 1
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| 15 шілде 2016
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #A52A2A; text-align:center;&quot; | 2
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| 27 қазан 2017
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #696969; text-align:center;&quot; | 3
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| 4 шілде 2019
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #2166A5; text-align:center;&quot; | 4
| rowspan=&quot;2&quot; | 9
| 7
| 27 мамыр 2022
|-
| 2
| 1 шілде 2022
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #006400; text-align:center;&quot; | 5
| rowspan=&quot;3&quot; | 8
| 4
| 26 қараша 2025
|-
| 3
| 25 желтоқсан 2025
|-
| 1
| 31 желтоқсан 2025
|}

== Бөлімдері ==
=== 1-маусым (2016) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
|-
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 1
 |EpisodeNumber2   = 1
 |Title = Бірінші тарау: Уилл Байерстің жоғалуы
 |AltTitle = Chapter One: The Vanishing of Will Byers
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Ағайынды Даффер
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 2
 |EpisodeNumber2   = 2
 |Title = Екінші тарау: Үйеңкі көшесіндегі біртүрлі бала
 |AltTitle = Chapter Two: The Weirdo on Maple Street
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Ағайынды Даффер
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 3
 |EpisodeNumber2   = 3
 |Title = Үшінші тарау: Холли, көңілді Холли
 |AltTitle = Chapter Three: Holly, Jolly
 |DirectedBy = Шон Леви
 |WrittenBy = Джессика Маккленберг
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 4
 |EpisodeNumber2   = 4
 |Title = Төртінші тарау: Адам денесі
 |AltTitle = Chapter Four: The Body
 |DirectedBy = Шон Леви
 |WrittenBy = Джастин Доубл
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 5
 |EpisodeNumber2   = 5
 |Title = Бесінші тарау: Бүрге мен акробат
 |AltTitle = Chapter Five: The Flea and the Acrobat
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Элисон Татлок
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 6
 |EpisodeNumber2   = 6
 |Title = Алтыншы тарау: Құбыжық
 |AltTitle = Chapter Six: The Monster
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Джесси Никсон-Лопес
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 7
 |EpisodeNumber2   = 7
 |Title = Жетінші тарау: Ванна
 |AltTitle = Chapter Seven: The Bathtub
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Джастин Доубл
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 8
 |EpisodeNumber2   = 8
 |Title = Сегізінші тарау: Төңкерілген әлем
 |AltTitle = Chapter Eight: The Upside Down
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = ''Желісі'': Пол Дихтер&lt;br /&gt; Телесценарий: Ағайынды Даффер
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
|}

=== 2-маусым (2017) ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>nuapygdljw0l7k7r706p8644z5v7ur1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660156</id>
      <parentid>3660153</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 1-маусым (2016) */</comment>
      <origin>3660156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39100" sha1="immtzigz79h9ykezupbs8nlnz38muth" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ | title=How Netflix’s ''Stranger Things'' Channels Steven Spielberg, John Carpenter and Stephen King | first=Sarene | last=Leeds | newspaper=The Wall Street Journal | date=2016-07-13 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730023419/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | title=''Stranger Things'': 21 '80s Relics We’ve Spotted So Far | first=Meriah | last=Doty | publisher=TheWrap | date=2016-07-21 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160728144426/http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |title=A ''Stranger Things'' Glossary: Every Major Film Reference in the Show, From A–Z |last=Tobias |first=Scott |work=Vulture.com |date=2016-07-18 |access-date=2016-08-31 |lang=en |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829005728/http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | title=Strange Influences: Our Favorite Movie References From ''Stranger Things'' | first=Tyree | last=Kimber | publisher=Boomhowdy.com | date=2016-07-26 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030052/http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | archive-date=2017-01-18 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | title=Every '80s Pop Culture References in ''Stranger Things'' | first=Sean | last=Hutchinson | work=Inverse | date=2016-07-19 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2019-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190416232524/https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ben Travers |url=https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |title=‘Stranger Things’: Season 2 Plans &amp; How David Lynch Could Control the Ending |lang=en |website=indiewire.com |publisher=IndieWire |date=2016-07-27 |access-date=2022-05-30 |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530164936/https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды&lt;ref&gt;{{cite web |first=Rodney |last=Ho |date=2016-07-19 |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |title=New Netflix drama series ''Stranger Things'' to shoot in Atlanta |publisher=The Atlanta Journal-Constitution |access-date=2016-01-27 |archive-date=2016-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128052728/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |title=Netflix to premiere original series ''Montauk'' in 2016 |date=2015-04-02 |access-date=2015-04-03 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215113/http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics |first=Caitlin |last=Gallagher |publisher=Bustle |date=2016-07-15 |access-date=2016-08-05 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170141/https://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |title=Stranger Things season 2: Who's in danger? Who's new? The plot revealed! |first=Tim |last=Stack |date=2017-02-09 |access-date=2017-02-09 |website=Entertainment Weekly |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170222/http://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |title='Stranger Things': First Season 3 Details Revealed |first=Katie |last=Kilkenny |date=2018-03-25 |access-date=2018-03-26 |work=[[The Hollywood Reporter]] |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326080550/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |title=Noah Schnapp Teases 'Stranger Things' Season 3: &quot;It's Very Different&quot; |first=Clara |last=McVey |date=2018-06-05 |access-date=2018-06-05 |work=The Hollywood Reporter |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144926/https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! colspan=&quot;2&quot; | Серия
! Көрсетілім күні
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #50CFC0; text-align:center;&quot; | 1
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| 15 шілде 2016
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #A52A2A; text-align:center;&quot; | 2
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| 27 қазан 2017
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #696969; text-align:center;&quot; | 3
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| 4 шілде 2019
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #2166A5; text-align:center;&quot; | 4
| rowspan=&quot;2&quot; | 9
| 7
| 27 мамыр 2022
|-
| 2
| 1 шілде 2022
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #006400; text-align:center;&quot; | 5
| rowspan=&quot;3&quot; | 8
| 4
| 26 қараша 2025
|-
| 3
| 25 желтоқсан 2025
|-
| 1
| 31 желтоқсан 2025
|}

== Бөлімдері ==
=== 1-маусым (2016) ===
{{main|Оғаш дүниелер (1-маусым)}}
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
|-
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 1
 |EpisodeNumber2   = 1
 |Title = Бірінші тарау: Уилл Байерстің жоғалуы
 |AltTitle = Chapter One: The Vanishing of Will Byers
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Ағайынды Даффер
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 2
 |EpisodeNumber2   = 2
 |Title = Екінші тарау: Үйеңкі көшесіндегі біртүрлі бала
 |AltTitle = Chapter Two: The Weirdo on Maple Street
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Ағайынды Даффер
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 3
 |EpisodeNumber2   = 3
 |Title = Үшінші тарау: Холли, көңілді Холли
 |AltTitle = Chapter Three: Holly, Jolly
 |DirectedBy = Шон Леви
 |WrittenBy = Джессика Маккленберг
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 4
 |EpisodeNumber2   = 4
 |Title = Төртінші тарау: Адам денесі
 |AltTitle = Chapter Four: The Body
 |DirectedBy = Шон Леви
 |WrittenBy = Джастин Доубл
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 5
 |EpisodeNumber2   = 5
 |Title = Бесінші тарау: Бүрге мен акробат
 |AltTitle = Chapter Five: The Flea and the Acrobat
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Элисон Татлок
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 6
 |EpisodeNumber2   = 6
 |Title = Алтыншы тарау: Құбыжық
 |AltTitle = Chapter Six: The Monster
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Джесси Никсон-Лопес
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 7
 |EpisodeNumber2   = 7
 |Title = Жетінші тарау: Ванна
 |AltTitle = Chapter Seven: The Bathtub
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Джастин Доубл
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 8
 |EpisodeNumber2   = 8
 |Title = Сегізінші тарау: Төңкерілген әлем
 |AltTitle = Chapter Eight: The Upside Down
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = ''Желісі'': Пол Дихтер&lt;br /&gt; Телесценарий: Ағайынды Даффер
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
|}

=== 2-маусым (2017) ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>immtzigz79h9ykezupbs8nlnz38muth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660158</id>
      <parentid>3660156</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Маусымдарға шолу */</comment>
      <origin>3660158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39335" sha1="1re8gevz74sv0lo4p16busxykra1i6a" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оғаш дүниелер
 | Шынайы атауы = {{lang-en|Stranger Things}}
 | суреті = Stranger Things logo.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Ғылыми фантастика]]&lt;br&gt;[[Драма]]&lt;br&gt;[[Қорқынышты фильм|қорқынышты]]&lt;br&gt;[[Детективті фильм|детектив]]&lt;br&gt;[[триллер]]
 | формат = 
 | авторы = [[Ағайынды Даффер]]
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Вайнона Райдер]]&lt;br&gt;[[Дэвид Харбор]]&lt;br&gt;[[Финн Вулфард]]&lt;br&gt;[[Милли Бобби Браун]]&lt;br&gt;[[Гейтен Матараццо]]&lt;br&gt;[[Калеб Маклафлин]]&lt;br&gt;[[Наталия Дайер]]&lt;br&gt;[[Чарли Хитон]]&lt;br&gt;[[Кара Буоно]]&lt;br&gt;[[Мэттью Модайн]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кайл Диксон]]&lt;br&gt;[[Майкл Стейн]]
 | мемлекет = {{Ту|АҚШ}}
 | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | маусымдар = 5
 | сериялар саны = 42
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Дэн Коэн&lt;br /&gt; Синди Холланд&lt;br /&gt; Брайан Райт&lt;br /&gt; Мэтт Танелл&lt;br /&gt; Карл Гайдусек&lt;br /&gt; Иэн Патерсон&lt;br /&gt; Кертис Гуинн
 | продюсері = Рэнд Гейджер&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Иддо Лэмптон Энокс&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Хилари Ливитт
 | режиссёрі = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Шон Леви&lt;br /&gt; Эндрю Стэнтон&lt;br /&gt; Ута Бризевиц&lt;br /&gt; Нимрод Антал&lt;br /&gt; Фрэнк Дарабонт&lt;br /&gt; Ребекка Томас
 | операторы = Тим Айвз&lt;br /&gt; Тод Кэмпбелл&lt;br /&gt; Лахлан Милн&lt;br /&gt; Дэвид Франко&lt;br /&gt; Калеб Хейманн&lt;br /&gt; Бретт Юткевич&lt;br /&gt; Рикардо Диас
 | сценарист = Ағайынды Даффер&lt;br /&gt; Пол Дихтер&lt;br /&gt; Кейт Трефри&lt;br /&gt; Джесси Никсон-Лопез&lt;br /&gt; Кэйтлин Шнайдерхан&lt;br /&gt; Джастин Добл&lt;br /&gt; Кертис Гуинн&lt;br /&gt; Джессика Мекленбург&lt;br /&gt; Алисон Татлок&lt;br /&gt; Уильям Бриджес
 | түсірілім орны = [[Атланта]] мен [[Джэксон (Джорджия)|Джэксон]], [[Джорджия]] (1-5 маусым)&lt;br /&gt; [[Альбукерке]], [[Нью-Мексико]] (4-маусым)&lt;br /&gt; [[Вильнюс]], [[Литва]] (4-маусым)
 | ұзақтығы = 42—55 минут
 | студия = 21 Laps Entertainment&lt;br /&gt; Monkey Massacre Productions (1-4 маусым)&lt;br /&gt; Upside Down Pictures (5-маусым)
 | статусы = 
 | телеарна = [[Netflix]]
 | бейне форматы = 1080p, 4k ([[Айқындығы аса жоғары теледидар|Ultra HD]]), [[HDR-видео]]
 | дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
 | көрсете бастады = 15 шілде 2016
 | соңғы рет көрсетілді = 31 Желтоқсан 2025
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысы бар шоу = 
 | imdb_id = 4574334
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://www.netflix.com/title/80057281
}}
'''«Оғаш дүниелер»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — Ағайынды Дафферлер [[Netflix]] стримингтік сервисі үшін түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] драмалық телехикая. Жобаны Monkey Massacre Productions және 21 Laps Entertainment студиялары шығарды. Бірінші маусымның сегіз бөлімінің премьерасы Netflix платформасында 2016 жылғы 15 шілдеде өтті. Екінші маусымы 2017 жылғы қазанда, үшінші маусымы 2019 жылғы шілдеде жарық көрді. Төртінші маусым екі бөлімге бөлініп, тиісінше 2022 жылғы мамыр және шілде айларында көрерменге ұсынылды. Бесінші әрі соңғы маусым да үш бөлімге бөлініп, олар 2025 жылғы 26 қарашада, 25 және 31 желтоқсанда жарық көрді. Телехикаяда қорқынышты оқиғалар, мистикалық құбылыстар, драма және кейіпкерлердің есейіп, өмірлік тәжірибе жинақтау тарихы тоғысады.

Телехикаядағы оқиғалар 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Хоукинс тұрғындары «Төңкерілген әлем» ({{lang-en|Upside Down}}) деп аталатын бөгде әрі қауіпті параллель өлшемнің әсеріне тап болады. Барлық маусымда басты рөлдерді [[Вайнона Райдер]], [[Дэвид Харбор]], [[Финн Вулфхард]], [[Милли Бобби Браун]], [[Гейтен Матараццо]], [[Калеб Маклафлин]], [[Наталия Дайер]], [[Чарли Хитон]], [[Кара Буоно]], [[Мэттью Модайн]], Ноа Шнапп, Сэди Синк, Джо Кири, Дейкр Монтгомери, Шон Астин, Пол Райзер, Майя Хоук, Приа Фергюсон, Бретт Гельман, Линда Хэмилтон, Джейми Кэмпбелл Бауэр және Нелл Фишер сомдайды.

Ағайынды Дафферлер «Оғаш дүниелер» телехикаясын 1980-жылдары өтетін мистикалық және ғылыми-фантастикалық элементтері бар драма ретінде әзірледі. Телехикаяда сол кезеңдегі поп-мәдениетке көптеген сілтемелер кездеседі. Жекелеген сюжеттік тақырыптар мен режиссерлік тәсілдер [[Стивен Спилберг]], [[Джон Карпентер]], [[Дэвид Линч]], [[Стивен Кинг]] және [[Говард Филлипс Лавкрафт|Г. Ф. Лавкрафттың]] шығармаларынан, сондай-ақ танымал анимелер мен бейнеойындардан шабыт алған&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ | title=How Netflix’s ''Stranger Things'' Channels Steven Spielberg, John Carpenter and Stephen King | first=Sarene | last=Leeds | newspaper=The Wall Street Journal | date=2016-07-13 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730023419/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | title=''Stranger Things'': 21 '80s Relics We’ve Spotted So Far | first=Meriah | last=Doty | publisher=TheWrap | date=2016-07-21 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2016-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160728144426/http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |title=A ''Stranger Things'' Glossary: Every Major Film Reference in the Show, From A–Z |last=Tobias |first=Scott |work=Vulture.com |date=2016-07-18 |access-date=2016-08-31 |lang=en |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829005728/http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | title=Strange Influences: Our Favorite Movie References From ''Stranger Things'' | first=Tyree | last=Kimber | publisher=Boomhowdy.com | date=2016-07-26 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030052/http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | archive-date=2017-01-18 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | title=Every '80s Pop Culture References in ''Stranger Things'' | first=Sean | last=Hutchinson | work=Inverse | date=2016-07-19 | access-date=2016-07-29 | lang=en | archive-date=2019-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190416232524/https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ben Travers |url=https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |title=‘Stranger Things’: Season 2 Plans &amp; How David Lynch Could Control the Ending |lang=en |website=indiewire.com |publisher=IndieWire |date=2016-07-27 |access-date=2022-05-30 |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530164936/https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бұған қоса, Дафферлер [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи-қабақ соғыс]] кезіндегі құпия үкіметтік ғылыми тәжірибелері мен оларға қатысты [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларынан]] да шабыт алған.

«Оғаш дүниелер» телехикаясы Netflix платформасында рекордтық көрермен аудиториясын жинап, бүкіл әлемде жанкүйерлер қауымдастығын қалыптастырды. Телехикая сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, оның дәуір атмосферасы, актерлердің ойыны, режиссурасы, сюжеті, музыкалық сүйемелдеуі және 1980-жылдардағы жанрлық фильмдерге жасалған сілтемелері ерекше аталып өтті. Олардың қатарында «Елестерді аулаушылар», «Жерден тыс» және басқа да фильмдер бар. Жоба көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Атап айтқанда, «Алтын глобус», BAFTA, Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы, Америка сценаристер гильдиясының сыйлығы және «Грэмми» жүлдесіне номинациялар алды. Сонымен қатар телехикая «Эмми» сыйлығына, Америка киноактерлер гильдиясының драмалық телехикаядағы үздік актерлік құрам үшін берілетін сыйлығына, Америкалық кино институтының, Critics' Choice Television Awards және People's Choice Awards марапаттарына ие болды.

Жоба аттас франшизаның негізін қалады. Оның құрамына «[[Оғаш дүниелер: 85-жылдың хикаялары]]» атты анимациялық спин-офф, Бродвейде қойылған «Оғаш дүниелер: Алғашқы көлеңке» приквел-спектаклі, сондай-ақ телехикая негізінде жарық көрген көптеген кітаптар мен комикстер кіреді.

== Оқиға желісі ==
«Оғаш дүниелер» телехикаясының оқиғалары 1980-жылдары [[Индиана]] штатындағы ойдан шығарылған Хоукинс қаласында өрбиді. Қала маңында орналасқан Хоукинс ұлттық зертханасы [[АҚШ энергетика министрлігі|АҚШ Энергетика министрлігі]] үшін ғылыми зерттеулер жүргізеді деген ресми түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде зертхана қызметкерлері адамдардың қатысуымен паранормалды және [[Тылсым|табиғаттан тыс]] құбылыстарға қатысты құпия тәжірибелер жүргізеді. Тәжірибелердің бірінің барысында зертхана қызметкерлері кездейсоқ «Төңкерілген әлем» деп аталатын балама өлшемге апаратын портал ашады. «Төңкерілген әлемнің» әсері көп ұзамай бұл туралы ештеңеден хабарсыз Хоукинс тұрғындарына кері әсер ете бастайды&lt;ref&gt;{{cite web |first=Rodney |last=Ho |date=2016-07-19 |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |title=New Netflix drama series ''Stranger Things'' to shoot in Atlanta |publisher=The Atlanta Journal-Constitution |access-date=2016-01-27 |archive-date=2016-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128052728/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |title=Netflix to premiere original series ''Montauk'' in 2016 |date=2015-04-02 |access-date=2015-04-03 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215113/http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (1-маусым)|Бірінші маусымның]] оқиғалары 1983 жылы қарашада өрбиді. Осы кезде 12 жастағы Уилл Байерсті «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыс ұрлап кетеді. Оның анасы Джойс пен қала полициясының бастығы Джим Хоппер Уиллді іздеуге кіріседі. Шериф пен ата-аналарының тыйым салғанына қарамастан, Уиллдің достары Майк, Дастин және Лукас та іздеу жұмыстарына қосылады. Осы уақытта зертханада «Он бір» деп аталған, [[Телекинез|телекинез]] қабілетіне ие қыз зертханадан қашып кетеді. Оны Уиллдің достары тауып алады. Көп ұзамай балалар оның ерекше қабілеттерін байқайды. Он бір Уиллді іздеуге көмектесуге тырысады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics |first=Caitlin |last=Gallagher |publisher=Bustle |date=2016-07-15 |access-date=2016-08-05 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170141/https://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар өзін іздеп жүрген зертхана қызметкерлерінен жасырынып жүреді. Уиллден бөлек, тағы бір оқушы қыз — Майктың әпкесі Нэнси Уиллердің жақын құрбысы Барбара Холланд та жоғалып кетеді. Кейін Уиллдің жоғалуына «Төңкерілген әлемнің» әсері және балалар «Демогоргон» ({{lang-en|Demogorgon}}) деп атап кеткен, адамға ұқсас құбыжықтың қатысы бар екені анықталады. Бұл атау {{lang-en|Dungeons &amp; Dragons}} үстел ойынындағы жаратылыстың атына ұқсастығына байланысты қойылған. Уиллдің жоғалуы, «Төңкерілген әлем» және Он бірдің айналасында өрбитін негізгі оқиғалармен қатар, «[[Жұлдызды соғыстар|Жұлдызды соғыстарға]]», [[Dungeons &amp; Dragons]] үстел ойынына және өздері үшін балаларға арналған радиостанцияға әуес Майк, Дастин және Лукас мектепке барып жүреді. 1980-жылдардағы көптеген «гиктер» сияқты, олар да мектепте буллингке ұшырайды. Үлгерімі жақсы оқушы Нэнси Уиллер мектептегі танымал оқушы әрі жүзу командасының капитаны Стив Харрингтонға ғашық болады. Ал Уиллдің ағасы Джонатан Байерс інісінің жоғалып кетуін қабылдауға тырысады. Осы кезде олардың анасы Джойс Уиллмен байланысуға тырысып, біртіндеп психологиялық күйзеліске ұшырайды. Маусым соңында телехикая кейіпкерлерінің барлығы бірігіп, достарына және туған қаласына қауіп төндіретін күштерге қарсы біртұтас майдан құрады.

[[Оғаш дүниелер (2-маусым)|Екінші маусымның]] оқиғалары бір жылдан кейін, 1984 жылы қазанда өрбиді. Джим Хоппер Он бірді ормандағы атасының ескі үйіне жасырады. Уилл құтқарылғаннан кейін «Төңкерілген әлемді» үнемі көре беретін болады, өйткені ол «Ақыл-ойды қинаушы» ({{lang-en|Mind Flayer}}) деп аталатын, алып шатырмандай қармалауыштары бар алып жаратылыстың нысанасына айналады. Көп ұзамай бұл жаратылыс Хоукинс тұрғындарына қауіп төндіре бастайды. Джойс пен Хоппер Майктың әпкесі Нэнси, Уиллдің ағасы Джонатан және Нэнсидің жігіті Стивпен бірігеді. Осы уақытта Калифорниядан Макс есімді жасөспірім қыз өгей ағасы Биллимен бірге Хоукинске көшіп келеді. Макс Майк, Лукас және Дастиннен құралған топқа қосылады. «Төңкерілген әлемнен» төнген жаңа әрі бұрынғыдан да үлкен қауіпті тоқтату үшін олардың барлығы күш біріктіруге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |title=Stranger Things season 2: Who's in danger? Who's new? The plot revealed! |first=Tim |last=Stack |date=2017-02-09 |access-date=2017-02-09 |website=Entertainment Weekly |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170222/http://ew.com/tv/2017/02/09/stranger-things-2-exclusive-plot-revealed/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (3-маусым)|Үшінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1985 жылы шілденің басында, [[АҚШ тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күнін]] мерекелеуге аз уақыт қалғанда өрбиді. Жаңа «Старкорт» сауда орталығы Хоукинс тұрғындарының басты демалыс орнына айналып, соның салдарынан қаладағы басқа дүкендердің көпшілігі жабылуға мәжбүр болады. Хоппер Он бір мен Майктың арасындағы қарым-қатынастың дамуына барған сайын алаңдайды, сонымен қатар Джойсқа қамқорлық жасауға тырысады. Жазғы ғылыми лагерьден оралған Дастин кездейсоқ «Старкорт» сауда орталығының астында орналасқан құпия кеңестік зертханаға қатысты орыс тіліндегі радиобелгіні ұстап алады. Ол досы Стив Харрингтонмен және сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатушысы болып жұмыс істейтін Робин Баклимен бірге ұсталған құпия хабарламаның сырын ашуға тырысады. Кейін оларға Лукастың кіші қарындасы Эрика Синклер қосылады. Олар ақырында кеңестік ғалымдардың жерасты зертханасына тап болады. Ғалымдар «Төңкерілген әлемге» апаратын қақпаны қайта ашуға тырысады. Бұл «Төңкерілген әлемнен» келген жаратылыстардың Хоукинс тұрғындарының денесін иемденіп, қалаға үрей таратуына мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер осы қауіппен күресуге мәжбүр болады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |title='Stranger Things': First Season 3 Details Revealed |first=Katie |last=Kilkenny |date=2018-03-25 |access-date=2018-03-26 |work=[[The Hollywood Reporter]] |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326080550/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |title=Noah Schnapp Teases 'Stranger Things' Season 3: &quot;It's Very Different&quot; |first=Clara |last=McVey |date=2018-06-05 |access-date=2018-06-05 |work=The Hollywood Reporter |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144926/https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Оғаш дүниелер (4-маусым)|Төртінші маусымның]] оқиғалары бірнеше айдан кейін, 1986 жылы наурызда өрбиді. Джойс, Уилл, Он бір және Джонатан жаңа өмір бастауға тырысып, Калифорния штатындағы Ленора қаласына көшіп барады. Он бір өз қабілеттерінен айырылғанына бейімделуге тырысады және мектепте буллингке ұшырайды. Осы уақытта «Төңкерілген әлемнің» Векна ({{lang-en|Vecna}}) атты жаңа жаратылысы Хоукинс тұрғындарын аңдый бастайды. Ол адамдардың санасын билеп, оларды өлтіреді. Он бірдің жаңа жаратылыспен күресуіне көмектесу үшін доктор Сэм Оуэнс пен доктор Мартин Бреннер оны жерасты базасына алып барады. Олар қыздың ерекше қабілеттерін қалпына келтіруге көмектесуге тырысады. Ал Джойс пен Мюррей Хопперді Кеңес Одағындағы Камчатка түрмесінен құтқару үшін КСРО-ға ұшады. Бұл түрмеде бірнеше демогоргон да ұсталады. Осы уақытта Нэнси, Стив, Робин, Макс және Дастин Хоукинстегі Векнаның қылмыстарының сырын ашуға тырысады. Ал Майк, Уилл, Джонатан және пицца жеткізуші болып жұмыс істейтін жаңа досы Аргайл полиция көз алдында алып кеткен Он бірді іздеуге кіріседі.

[[Оғаш дүниелер (5-маусым)|Бесінші әрі соңғы маусымның]] оқиғалары негізінен 1987 жылы қарашада өрбиді. Әскери қызметкерлер Он бірді (Оби) іздеп жүр, ал басты кейіпкерлер тобы Векнаны табуға тырысады. Осы кезде Векна Нэнси мен Майктың кіші қарындасы Холлиді және тағы 11 баланы ұрлап кетеді. «Төңкерілген әлемнің» Хоукинс пен «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшем арасындағы құрттесігі екені анықталады. Векна балаларды пайдаланып, «Тұңғиықты» Хоукинспен біріктіруді жоспарлайды. Ақырында топ ұрланған балаларды құтқарып, Векна мен «Ақыл-ойды қинаушыны» өлтіреді және «Төңкерілген әлемді» жояды. «Төңкерілген әлемнен» қашып шығу кезінде Оди суперқабілеттері бар адамдарға жүргізілетін тәжірибелердің алдын алу үшін сол әлемде қалып, өзі де жоғалып кетуге шешім қабылдайды. Он сегіз айдан кейін, 1989 жылы мамырда, Майк, Уилл, Дастин, Лукас және Макс орта мектепті бітіреді, ал Хоппер Джойсқа үйленуге ұсыныс жасайды. Майк болса, Оби өзінің өлімін қолдан ұйымдастыруы мүмкін деген теория ұсынады.

== Рөлдерде ==
* [[Вайнона Райдер]] — Джойс Байерс; Уилл мен Джонатан Байерстің анасы.
* [[Дэвид Харбор]] — шериф Джим Хоппер; Хоукинс полиция бөлімінің бастығы және Джейн Хоппердің асырап алған әкесі.
* [[Финн Вулфхард]] — Майк Уилер; Карен мен Тед Уилердің ортаншы баласы, Нэнси мен Холлидің ағасы және Уилл Байерстің үш жақын досының бірі.
* [[Милли Бобби Браун]] — Джейн «Оби» Хоппер (туғандағы аты — Айвз) / Он бір («Оби» қазақ тіліндегі ''Он бір'' сөзінің қысқартылуы); телекинетикалық және телепатиялық қабілеттері бар жасөспірім қыз. Джим Хоппердің асырап алған қызы, Хоукинс зертханасында доктор Бреннердің тәрбиесінде болған.
* [[Гейтен Матараццо]] — Дастин Хендерсон; Уилл Байерстің достарының бірі. Бұған қоса, бұғана-краниалдық дисплазиясы бар, соның салдарынан кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмайды.
* [[Калеб Маклафлин]] — Лукас Синклер; Уилл Байерстің достарының бірі. Бастапқыда Он бірден қауіптенгенімен, кейін онымен дос болады.
* [[Наталия Дайер]] — Нэнси Уилер; Карен мен Тедтің қызы, Майк пен Холлидің әпкесі. Журналистика саласына енді қадам басқан жас қыз.
* [[Чарли Хитон]] — Джонатан Байерс; Уилл Байерстің ағасы және Джойс Байерстің ұлы. Фотограф.
* [[Кара Буоно]] — Карен Уилер (1–3 және 5-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Тедтің әйелі әрі Нэнси, Майк пен Холлидің анасы.
* [[Мэттью Модайн]] — доктор Мартин Бреннер (1 және 4-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); ғалым. Құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасын басқарған.
* [[Ноа Шнапп]] — Уилл Байерс (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); Джонатан Байерстің інісі және Джойс Байерстің ұлы. Оның «Төңкерілген әлемде» жоғалуынан бірінші маусымның оқиғалары басталады.
* [[Сэди Синк]] — Максин «Макс» Мэйфилд (2–5-маусымдар); Биллидің кіші өгей қарындасы және Майк, Дастин, Уилл мен Лукастың сыныптасы. Он бірдің құрбысы. Скейтборд тебумен айналысады.
* [[Джо Кири]] — Стив Харрингтон (2–5-маусымдар; 1-маусымда да рөлде); мектептегі танымал оқушы. Нэнси Уиллерге романтикалық сезімдері бар. Дастинге ағалық қамқорлық көрсетеді.
* [[Дейкр Монтгомери]] — Билли Харгроув (2–3-маусымдар; 4-маусымда да рөлде); Макстың үлкен өгей ағасы. Үшінші маусымда оның денесін «Ақыл-ойды азаптаушы» иеленеді.
* [[Шон Астин]] — Боб Ньюби (2-маусым; 3-маусымда қонақ актер ретінде); Джойс пен Джимнің бұрынғы сыныптасы, екінші маусымда Джойстың жігіті. Компьютерлер мен технологияларды жақсы меңгерген.
* [[Пол Райзер]] — доктор Сэм Оуэнс (2 және 4-маусымдар; 3-маусымда қонақ актер ретінде); ғалым әрі құпия тәжірибелер жүргізілген Хоукинс зертханасының жаңа басшысы. Төртінші маусымда Он бірдің қабілеттерін қалпына келтіруге көмектеседі.
* [[Майя Хоук]] — Робин Бакли (3–5-маусымдар); Стивтің құрбысы. Хоукинстегі сауда орталығында Стивпен бірге балмұздақ сатады.
* [[Приа Фергюсон]] — Эрика Синклер (3–5-маусымдар; 2-маусымда мерзімді түрде); Лукастың қарындасы. Үшінші маусымнан бастап басты кейіпкерлерге қауіппен күресуге белсенді түрде көмектеседі.
* [[Бретт Гельман]] — Мюррей Бауман (4–5-маусымдар; 2–3-маусымдарда да рөлде); бұрынғы журналист әрі қастандық теорияларына қызығатын зерттеуші. Ол Нэнси мен Джонатанға зертхана туралы шындықты жариялауға көмектеседі. Сондай-ақ Хоппер мен Джойсқа ресейлік ғалымды қолға түсірген кезде көмектесіп, оның сөздерін аударады. Төртінші маусымда Джим Хопперді құтқару үшін Джойспен бірге Аляскаға ұшады.
* [[Линда Хэмилтон]] — доктор Кей (5-маусым).
* [[Джейми Кэмпбелл Бауэр]] — Генри Крил / Он / Векна (5-маусым; 4-маусымда да рөлде); Виктор Крилдің ұлы. «Тұңғиық» деп аталатын басқа өлшемдегі артефактпен байланысқаннан кейін ерте жастан психокинетикалық қабілеттерге ие болған. Телехикаяның басты антагонисі.
* [[Нелл Фишер]] (5-маусым), сондай-ақ Эннистон Прайс пен Тинсли Прайс (1–4-маусымдарда мерзімді түрде) — Холли Уилер; Карен мен Тед Уилердің кіші баласы, Нэнси мен Майктың қарындасы.

== Маусымдарға шолу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! colspan=&quot;2&quot; | Серия
! Көрсетілім күні
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #50CFC0; text-align:center;&quot; | [[Оғаш дүниелер (1-маусым)|1]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| 15 шілде 2016
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #A52A2A; text-align:center;&quot; | [[Оғаш дүниелер (2-маусым)|2]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| 27 қазан 2017
|-
| style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #696969; text-align:center;&quot; | [[Оғаш дүниелер (3-маусым)|3]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| 4 шілде 2019
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #2166A5; text-align:center;&quot; | [[Оғаш дүниелер (4-маусым)|4]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 9
| 7
| 27 мамыр 2022
|-
| 2
| 1 шілде 2022
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;box-shadow: inset 15px 0 0 #006400; text-align:center;&quot; | [[Оғаш дүниелер (5-маусым)|5]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 8
| 4
| 26 қараша 2025
|-
| 3
| 25 желтоқсан 2025
|-
| 1
| 31 желтоқсан 2025
|}

== Бөлімдері ==
=== 1-маусым (2016) ===
{{main|Оғаш дүниелер (1-маусым)}}
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
|-
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 1
 |EpisodeNumber2   = 1
 |Title = Бірінші тарау: Уилл Байерстің жоғалуы
 |AltTitle = Chapter One: The Vanishing of Will Byers
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Ағайынды Даффер
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 2
 |EpisodeNumber2   = 2
 |Title = Екінші тарау: Үйеңкі көшесіндегі біртүрлі бала
 |AltTitle = Chapter Two: The Weirdo on Maple Street
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Ағайынды Даффер
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 3
 |EpisodeNumber2   = 3
 |Title = Үшінші тарау: Холли, көңілді Холли
 |AltTitle = Chapter Three: Holly, Jolly
 |DirectedBy = Шон Леви
 |WrittenBy = Джессика Маккленберг
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 4
 |EpisodeNumber2   = 4
 |Title = Төртінші тарау: Адам денесі
 |AltTitle = Chapter Four: The Body
 |DirectedBy = Шон Леви
 |WrittenBy = Джастин Доубл
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 5
 |EpisodeNumber2   = 5
 |Title = Бесінші тарау: Бүрге мен акробат
 |AltTitle = Chapter Five: The Flea and the Acrobat
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Элисон Татлок
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 6
 |EpisodeNumber2   = 6
 |Title = Алтыншы тарау: Құбыжық
 |AltTitle = Chapter Six: The Monster
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Джесси Никсон-Лопес
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 7
 |EpisodeNumber2   = 7
 |Title = Жетінші тарау: Ванна
 |AltTitle = Chapter Seven: The Bathtub
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = Джастин Доубл
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 8
 |EpisodeNumber2   = 8
 |Title = Сегізінші тарау: Төңкерілген әлем
 |AltTitle = Chapter Eight: The Upside Down
 |DirectedBy = Ағайынды Даффер
 |WrittenBy = ''Желісі'': Пол Дихтер&lt;br /&gt; Телесценарий: Ағайынды Даффер
 |OriginalAirDate = 15 шілде 2016
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |LineColor = 50CFC0
}}
|}

=== 2-маусым (2017) ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2016 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:Netflix телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>1re8gevz74sv0lo4p16busxykra1i6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валлетта (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>625212</id>
    <revision>
      <id>3659805</id>
      <parentid>3614559</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3241" sha1="j0thlyxa0px3lky724uijjj2h1fz91q" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|MLT}} Валлетта ФК
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = 1943
 |таратылды       = 
 |стадионы        = Ұлттық стадион
 |сыйымдылығы     = 17797
 |иесі            = 
 |президенті      = 
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    =  {{flagicon|MLT}} Даррен Абдилла
 |капитаны        =  {{flagicon|MLT}} Джонатан Каруана
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = Мальта чемпионаты
 |маусым          = 2025/26
 |орын            = 4.
 |pattern_la1=_whiteshoulders|pattern_b1=_aachen1112A|pattern_ra1=_whiteshoulders
|leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF
|pattern_la2=_redshoulders|pattern_b2=_arsenal1112h|pattern_ra2=_redshoulders
|leftarm2=FF0000|body2=FF0000|rightarm2=FF0000|shorts2=FF0000|socks2=FF0000
}}
'''«Валлетта»''' (''{{lang-mt|Valetta}}'') — [[Валлетта|Мальта астанасындағы]] қала аттас Футбол клубы. [[1943 жыл|1943 жылы]] Valletta Prestons, Valletta St. Paul's және Valletta United клубтарының бірігуінен құрылған. Мальтаның 25 дүркін чемпионы. 

Өз алаңындағы ойындарын &quot;Ұлттық стадионда&quot; өткізеді.

2019/20 жылғы маусымда тұңғыш рет [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Еуропа Лигасының]] үшінші кезеңіне шықты.

== Жетістіктері ==

* '''Мальта чемпионаты:'''
** '''Чемпион''' ('''25'''): 1914/15, 1931/32, 1944/45, 1945/46, 1947/48, 1958/59, 1959/60, 1962/63, 1973/74, 1977/78, 1979/80, 1983/84, 1989/90, 1991/92, 1996/97, 1997/98, 1998/99, 2000/01, 2007/08, 2010/11, 2011/12, 2013/14, 2015/16, 2017/18, 2018/19
** '''Вице-чемпион''' ('''18'''): 1926/27, 1927/28, 1956/57, 1960/61, 1961/62, 1963/64, 1964/65, 1968/69, 1978/79, 1982/83, 1988/89, 1990/91, 1992/93, 1993/94, 1995/96, 2008/09, 2009/10, 2014/15
** '''3-орын''' ('''21'''): 1913/14, 1919/20, 1923/24, 1924/25, 1925/26, 1928/29, 1929/30, 1930/31, 1937/38, 1948/49, 1950/51, 1952/53, 1969/70, 1971/72, 1976/77, 1985/86, 1986/87, 1994/95, 1999/00, 2002/03, 2012/13
* '''Мальта кубогы:'''
** '''Жеңімпаз''' ('''13'''): 1960, 1964, 1975, 1977, 1978, 1991, 1995, 1996, 1997, 1999, 2001, 2010, 2014
** '''Финалист''' ('''13'''): 1947, 1957, 1959, 1962, 1970, 1976, 1983, 1985, 1992, 1994, 1998, 2009, 2011
* '''Суперкубок:'''
** '''Жеңімпаз''' ('''10'''): 1990, 1995, 1997, 1998, 1999, 2001, 2008, 2011, 2012, 2013

== Атақты футболшылары ==

* Пабло Фонтанелла
{{Толықтыру}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20101230062224/http://vallettafcofficial.net/ Ресми сайт]{{ref-en}}

[[Санат:Мальта футбол клубтары]]</text>
      <sha1>j0thlyxa0px3lky724uijjj2h1fz91q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан елшілерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>641607</id>
    <revision>
      <id>3660058</id>
      <parentid>3659669</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3660058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167626" sha1="g8zpkaju4zccox5hxaea0aodo1vb0s6" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Төменде тәуелсіздік алғаннан бергі '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның елшілерінің тізімі''' (үйлесімді елшілерді қоспағанда) берілген. УСӨ — Уақытша сенімді өкіл.

==[[Еуропа]]==
=== [[Албания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (19 шілде 2007 – 27 ақпан 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200707190122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-07-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27aqp08-isabaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200802290327 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-02-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (11 қараша 2008 – 7 қазан 2010)&lt;ref name=&quot;11qar08-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201010080039 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-10-07 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (3 наурыз 2011 – 7 қазан 2016)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201103040029 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2011-03-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz16&quot;&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/zhktuimebaevty-ontustik-kazakstan-oblysynyn-ekimi-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title=«Ж.Қ.Түймебаевты Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2016-10-07 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (8 тамыз 2017 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522550 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-03-15 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (9 желтоқсан 2022 – 2024)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
# [[Ескендір Жүсіпұлы Айсариев|Ескендір Айсариев]] (16 шілде 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-iskander-zhusipuly-aysariev-kazakstan-respublikasynyn-albaniya-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1665025 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2024-07-16}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Андорра]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (21 ақпан 2015 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (8 қазан 2018 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-ispaniya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-konstantin-vasilevich-zhi |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Испания Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Константин Васильевич Жигалов Қазақстан Республикасының Андорра Князьдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік турист ұйымы жанындағы Тұрақты өкілі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-10-08 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot; /&gt;
# [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (14 тамыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;14tam23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1475332 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Аустрия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1996–2002)
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2002 – 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200507110128 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2008-07-08 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Куанышев]] (16 қыркүйек 2005 – 2007)&lt;ref name=&quot;16qir05-nomad-quanisev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200509190123 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2005-09-16 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2007)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (20 тамыз 2007 – 4 қыркүйек 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200708210326 |title=Новое назначение |language=ru |work=nomad.su |date=2007-08-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30104270 |title=Абдрахманов Кайрат Кудайбергенович (персональная справка) |language=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2008 – 8 ақпан 2011)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201102090038 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2011-02-08 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2011 – 26 қараша 2013)&lt;ref name=&quot;26qar13-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201311270023 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2013-11-26 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (4 ақпан 2014 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201402050032 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2014-02-04 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir20-saribay&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kairat-shorauly-sarybai-kazakstan-respublikasynyn-avstriya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshis |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қайрат Шораұлы Сарыбай Қазақстан Республикасының Австрия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Вена қаласындағы халықаралық ұйымдар жанындағы Тұрақты өкілі қызметінен, Қазақстан Республикасының Словения Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-09-30 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (21 қазан 2022 – 14 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (14 тамыз 2023 – 2 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;14tam23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/mb-tileuberdi-turaly-285143 |title=М.Б. Тілеуберді туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-02 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Бельгия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1993–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-almas-nasreddinuly-hamzaev-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Алмас Насреддинұлы Хамзаев Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 мамыр 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aigul-saifollakyzy-kuspan-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5614 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-07-05 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Болгария]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Тимур Бибіталыұлы Оразаев|Тимур Оразаев]]&lt;ref name=&quot;orazaev&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |title= Жалпы ақпарат |lang= kk |publisher= Қазақстанның Литвадағы елшілігі |accessdate= 2024-06-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240624230012/https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |date= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; (2004–2008 – УСӨ)
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (2008–2009 – УСӨ)
# [[Теміртай Рымтайұлы Ізбастин|Теміртай Ізбастин]] (1 қараша 2019 – 9 желтоқсан 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-temirtai-rymtaiuly-izbastin-kazakstan-respublikasynyn-bolgariya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Теміртай Рымтайұлы Ізбастин Қазақстан Республикасының Болгария Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-11-01 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911248 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-12-09 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Босния және Герцеговина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (21 қазан 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zeinetkerlik-zhaska-toluyna-bailanysty-aslan-esbolaiuly-musin-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublik |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен зейнеткерлік жасқа толуына байланысты Аслан Есболайұлы Мусин Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы, Черногориядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-01-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (4 мамыр 2018 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;4mam18-barlibaev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (31 қазан 2022 –)&lt;ref name=&quot;31qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--319735 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-31 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Ватикан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (22 қазан 2009 –)&lt;ref name=&quot;22qaz09-nomad&quot; /&gt;
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (29 қаңтар 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202411180034 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2024-11-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
}}

=== [[Германия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1993–1995)
# [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (ақпан 1996 – шілде 2000)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2000 – 29 қазан 2003)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (29 қазан 2003 – 19 қыркүйек 2007)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200310300016 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2003-10-29 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;19qir07-nomad&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (14 қаңтар 2008 – 4 шілде 2014)&lt;ref name=&quot;4cil14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular2 |title=Кадрлық тағайындаулар |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-07-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 қыркүйек 2014 – маусым 2019)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (6 маусым 2019 – 13 маусым 2022)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192702 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-06-06 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-dauren-aytbayuly-karipov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1353746 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дәурен Айтбайұлы Кәріпов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (13 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurlan-baymoldauly-onzhanov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidenti-kensesinin-bastygy-lauazymynan-bosatyld |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің бастығы лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-06-13 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Грекия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (2005–2007)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2007–2009 — УСӨ)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2009 – 22 қыркүйек 2015)&lt;ref name=&quot;22qir15-nomad-nurtaev&quot; /&gt;
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (22 сәуір 2016 – 2021)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (31 мамыр 2021 – 12 желтоқсан 2024)&lt;ref name=&quot;31mam21&quot; /&gt;
# [[Тимур Шәмілұлы Сұлтанғожин|Тимур Сұлтанғожин]] (23 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23qan25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2302015 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-01-23 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Дания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (3 маусым 2008 – 4 шілде 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806040526 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2008-06-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4cil14&quot; /&gt;
# [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (21 ақпан 2015 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192699 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=
[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-03-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2 шілде 2021 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--263653 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=
[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-07-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2135412 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2025-04-21 |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ирландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 –)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot; /&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1832321 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Исландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 – 17 тамыз 2022)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192695 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-08-08 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Испания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (1998–2004)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2004–2008)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (13 маусым 2008 – 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806160233 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-06-13 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (2012 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (27 сәуір 2018 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105558 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105112 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Италия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (1995–2001)
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2002–2004)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2004–2012)
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2012 – 10 тамыз 2015) 
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (22 қыркүйек 2015 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;22qir15-nomad-nurtaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201509230021 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2015-09-22 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (26 ақпан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;26aqp21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192721 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-26 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Кипр]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғәлиев]] (6 қаңтар 2012 – 9 қыркүйек 2014)
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (9 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192710 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (12 қазан 2020 – 26 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26naw24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2622536 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-03-26 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Николай Владимирович Жұмақанов|Николай Жұмақанов]] (23 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23qan25&quot; /&gt;
}}

=== [[Лихтенштейн]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (20 қазан 2009 –)&lt;ref name=&quot;22qaz09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200910220431 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2009-10-22 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (29 қаңтар 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Люксембург]] ===
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (28 қараша 2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot; /&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 қазан 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref name=&quot;22qaz18-quspan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aigul-saifollakyzy-kuspan-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi--1 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2021-01-14 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (21 қазан 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (9 желтоқсан 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911444 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-12-09 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мажарстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сәлім Әлмағамбетұлы Құрманғожин|Сәлім Құрманғожин]] (1993–1996)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1996–2001)
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (2002 – 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200604110314 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2006-04-10 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2006–2012)
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (30 қыркүйек 2019 – шілде 2024)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (16 шілде 2024 – 10 шілде 2026)
# [[Анель Бақытбекқызы]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Мальта]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 – 10 тамыз 2015)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2193930 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Нидерланд]] ===
{{columns-list|2|
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2004–2006 – УСӨ)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (– 3 қазан 2007)&lt;ref name=&quot;3qaz07-nomad&quot; /&gt;
# [[Майнюра Саветқызы Мырзамадиева|Майнюра Мырзамадиева]] (3 қазан 2007 – 2016)&lt;ref name=&quot;3qaz07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200710040329 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-10-03 |accessdate= 2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (мамыр 2016 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192717 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (6 қыркүйек 2024 – 9 желтоқсан 2025)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (9 желтоқсан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
}}

=== [[Норвегия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2004–2006 – УСӨ)
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2006–2008 – УСӨ)
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2008–2010 – УСӨ)
# [[Нұрлан Орынбасарұлы Мусин|Нұрлан Мусин]] (2010–2013 – УСӨ)
# [[Асқар Сағиұлы Тәжиев|Асқар Тәжиев]] (2013 – 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (17 қыркүйек 2014 – қазан 2018)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 сәуір 2019 – 11 қаңтар 2023)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot; /&gt;
}}

=== [[Польша]] ===
{{columns-list|2|
# [[Игорь Николаевич Тутеволь|Игорь Тутеволь]] (1999–2000 – УСӨ)
# [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмухамбетов]] (2000–2001 – УСӨ)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2000–2003)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2003 – 1 қыркүйек 2005)&lt;ref name=&quot;1qir05-nomad&quot; /&gt;
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1 қыркүйек 2005 – 2012)&lt;ref name=&quot;1qir05-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200509020122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-09-01 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2012–2016) 
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (мамыр 2016 – ақпан 2017)
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (шілде 2017 – мамыр 2020)
# [[Әлім Серікұлы Қирабаев|Әлім Қирабаев]] (5 наурыз 2020 – 7 сәуір 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-serikuly-kirabaev-kazakstan-respublikasynyn-polsha-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-k |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Серікұлы Қирабаев Қазақстан Республикасының Польша Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-03-05 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (7 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
}}

=== [[Португалия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (– 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (30 қыркүйек 2019  – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192709 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5029 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2025-01-05 |accessdate= 2025-01-05}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Румыния]] ===
{{columns-list|2|
# [[Эрик Болатбекұлы Жүсіпов|Эрик Жүсіпов]] (2003–2005 – УСӨ)
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақытжан Ордабаев]] (2005–2008 – УСӨ)
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]? (2008–2012 – УСӨ)
# [[Талғат Ғабдуллаұлы Калиев|Талғат Калиев]] (2012–2014 – УСӨ) 
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16727-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2014-09-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (30 қыркүйек 2019 –)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (24 наурыз 2023 – 22 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;24naw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2421217 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-24 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Амангелді Ғазезұлы Саинов|Амангелді Саинов]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Сан-Марино]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 – 10 тамыз 2015)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;
}}

=== [[Сербия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 –)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (– 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (30 қыркүйек 2019 – 2 шілде 2021)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Мәди Бәкірұлы Атамқұлов|Мәди Атамқұлов]] (2 шілде 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Словакия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (3 тамыз 2006 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200608040016 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-08-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (28 қазан 2015 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-cheh-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-serzhan-oralbaiuly-ebdiker |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Чех Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов Қазақстан Республикасының Словак Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-10-28 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (21 желтоқсан 2019 –)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192711 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-12-21 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (30 наурыз 2022 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--302120 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
# [[Жанна Ниязбекқызы Сағынова|Жанна Сағынова]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Словения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 –)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (17 қазан 2013 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201310180030 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2013-10-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (11 тамыз 2014 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/16564-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-08-11 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir20-saribay&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (21 қазан 2021 – 6 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (24 наурыз 2023 – 14 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;24naw23&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (9 қыркүйек 2024 – 13 қазан 2025)
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1395417 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-10-13 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Солтүстік Македония]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 –)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200709240338 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-09-21 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (– 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (2 қыркүйек 2020 –)
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (26 наурыз 2024 – 27 тамыз 2026)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-satybaldy-eresuly-burshakov-kazakstan-respublikasynyn-soltustik-makedoniya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-277720 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Сатыбалды Ересұлы Бұршақов Қазақстан Республикасының Солтүстік Македония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ұлыбритания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (1995–1996)
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1996–1999)
# [[Әділ Құрманжанұлы Ахметов|Әділ Ахметов]] (2000–2001)
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (14 маусым 2002 – 2007)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot;&gt;{{cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200206170001 |title=Дипломатические рокировки |language=ru |work=nomad.su |date=2002-06-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (2008 – 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (17 қыркүйек 2014 – 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular-3 |title=Кадрлық тағайындаулар |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-09-17 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (15 ақпан 2017 – 17 тамыз 2022)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192692 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-02-15 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (6 қазан 2022 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--69959 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-06 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-london/about/structure/people/28485?lang=kk |title= Ілиясов Мағжан Жанботаұлы |lang= kk |publisher= [[Қазақстанның Ұлыбританиядағы Елшілігі]] |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Финляндия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2016)
# [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (29 наурыз 2016 – 25 наурыз 2019)
# [[Жанна Сәбитқызы Сартбаева|Жанна Сартбаева]] (18 мамыр 2019 – 20 маусым 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanna-sabitkyzy-sartbaeva-kazakstan-respublikasynyn-finlyandiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052539 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жанна Сәбитқызы Сартбаева Қазақстан Республикасының Финляндия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Азамат Сәбитұлы Әбдіраимов|Азамат Әбдіраимов]] (20 маусым 2024 бастап)
}}

=== [[Франция]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1993–1996)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (1997–1999)
# [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1999–2003)
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2003 – 16 қыркүйек 2005)&lt;ref name=&quot;16qir05-nomad-quanisev&quot; /&gt;
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2005–2008)
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (2008–2009)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2009 – қазан 2017) 
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (31 қазан 2017 – қыркүйек 2022)
# [[Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова|Гүлсара Арыстанқұлова]] (23 шілде 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gulsara-mereykyzy-arystankulova-kazakstan-respublikasynyn-francuz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-2365642 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова Қазақстан Республикасының Француз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-07-23 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Хорватия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (2008–2009 – УСӨ)
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (2012–2014 – УСӨ)
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot; /&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (мамыр 2017 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбиболлаев]] (30 наурыз 2022 – 24 наурыз 2023)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (16 маусым 2023 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1653134 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-16 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Черногория]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 –)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (21 қазан 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot; /&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (4 мамыр 2018 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;4mam18-barlibaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-tolezhan-tursynuly-ba |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы, Черногориядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Чехия]] ===
{{columns-list|2|
#[[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (1997–2001)
#Дархан Әліұлы Бердәлиев (2001–2003)
#Игорь Идеалұлы Мұсәлімов (2003–2004)
#[[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (27 желтоқсан 2004 – 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200412280122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2004-12-27 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Анарбек Бақтығазыұлы Қарашев|Анарбек Қарашев]] (қаңтар 2008 – шілде 2014)
#[[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (16 наурыз 2015 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
#[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (қараша 2019 – 16 маусым 2023)
#[[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (16 маусым 2023 –)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (9 желтоқсан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
}}

=== [[Швейцария]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]] (1996–1999)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Дәненов]] (1999–2004)
# [[Абусеитов, Кайрат Хуатович|К. Абусеитов]] (2004–2008)
# [[Аманжол Қазбекович Жанқұлиев|Аманжол Жанкулиев]] (2008–2009)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2009 – наурыз 2016) 
# [[Жанар Сейдахметқызы Айтжанова|Жанар Айтжанова]] (11 мамыр 2016 – 4 қыркүйек 2019)
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (4 қыркүйек 2019 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2195722 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 қазан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
}}

=== [[Швеция]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 12 қыркүйек 2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14439-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (2013 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (наурыз 2019 – 7 желтоқсан 2020)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (12 ақпан 2021 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (6 қыркүйек 2024 бастап)
}}

== [[Посткеңестік кеңістік]] ==
=== [[Армения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (2010 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;
# [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Темір Оразаев]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/t-orazaev-kazakstannyn-armeniyadagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy_a2886544/ |title= Т.Оразаев Қазақстанның Армениядағы Елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.inform.kz |date= 2016-03-29 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192720 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2021-02-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (12 ақпан 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192719 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-12 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Әзербайжан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ибраһим Әжейұлы Аманғалиев|Ибраһим Аманғалиев]] (1993–1998)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1998–2002)
# [[Андар Мәулешұлы Шоқпытов|Андар Шоқпытов]] (2002–2007)
# [[Серік Дастанұлы Пірімбетов|Серік Пірімбетов]] (2008 – 11 ақпан 2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200712180317 |title=Будет назначен новый посол Казахстана в Азербайджане |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-12-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;11aqp13-nomad&quot; /&gt;
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (11 ақпан 2013 – 2015)&lt;ref name=&quot;11aqp13-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201302120019 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2013-02-11 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201503170027 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2015-03-16 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (16 наурыз 2015 – 2019)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (30 қыркүйек 2019 – 2023)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Әлім Дәуренұлы Байел|Әлім Байел]] (18 сәуір 2023 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-daurenuly-bayel-kazakstan-respublikasynyn-azerbayzhan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1831827 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Дәуренұлы Байел Қазақстан Республикасының Әзербайжан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Беларусь]] ===
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1994–1996)
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998)
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003)
# [[Ғазиз Қамашұлы Алдамжаров|Ғазиз Алдамжаров]] (5 наурыз 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;5naw03-nomad&quot; /&gt;
# [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008)
# [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (12 тамыз 2019 – тамыз 2023)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (25 тамыз 2023 – маусым 2024)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;jaqsylyqov24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-mekeshuly-zhaksylykov-kazakstan-respublikasynyn-belarus-respublikasyndagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-451658 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Мекешұлы Жақсылықов Қазақстан Республикасының Беларусь Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Тұрақты өкіл қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Грузия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Наурыз Ғұбайдуллаұлы Айдаров|Наурыз Айдаров]] (2003–2005 – УСӨ)
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2005–2006 – УСӨ)
# [[Игорь Идеалұлы Мұсәлімов|Игорь Мұсәлімов]] (2006–2011 – УСӨ)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2012–2013 – УСӨ)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2013–2017) 
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2018–2022)
# [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (9 желтоқсан 2022 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-malik-kenesbayuly-myrzalin-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-911036 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-12-09 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11&quot; /&gt;
# [[Талғат Мұбарақұлы Адуов|Талғат Адуов]] (11 қыркүйек 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;26qir11&quot; /&gt;
}}

=== [[Қырғызстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Шаханов]] (1993–2003)
# [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (2003–2008)
# [[Бақыт Сағындықұлы Оспанов|Бақыт Оспанов]] (2008 – 14 шілде 2009)&lt;ref name=&quot;14cil09-nomad&quot; /&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (14 шілде 2009 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;14cil09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200907150339 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2009-07-14 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16naw15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17959-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-03-16 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (16 наурыз 2015 – 7 ақпан 2018)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aiymdos-ersaiynuly-bozzhigitov-kazakstan-respublikasynyn-kyrgyz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов Қазақстан Республикасының Қырғыз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-02-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев|Кәрім Көкірекбаев]] (7 ақпан 2018 – 26 тамыз 2019)
# [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (26 тамыз 2019 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;26tam19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934628 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев|Рәпіл Жошыбаев]] (19 сәуір 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934432 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Әбілқайыр Бақтыбайұлы Сқақов|Әбілқайыр Сқақов]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Латвия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (25 шілде 2006 –)&lt;ref name=&quot;25cil06-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200607260219 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-07-25 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2012)
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (ақпан – 1 қараша 2019)&lt;ref name=&quot;1qar19-nomad&quot; /&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (1 қараша 2019 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;pirimbetov&quot;&gt;{{Cite web|url= https://mirror.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-vladimiruly-pirimbetov-kazakstan-respublikasynyn-latviya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-el |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Владимирұлы Пірімбетов Қазақстан Республикасының Латвия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-11-01 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2395022 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-10-23 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (23 қазан 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;
}}

=== [[Литва]] ===
{{columns-list|2|
# [[Саят Дүйсенбайұлы Бейсенов|Саят Бейсенов]] (1995–1997)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (1997–2002)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2002–2006)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Кабдрахманов]] (2006–2008)
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2008–2012)
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2013 – 29 мамыр 2018)
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (тамыз 2018 – 9 желтоқсан 2022)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
# [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Тимур Оразаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
}}

=== [[Молдова]] ===
{{columns-list|2|
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (28 қараша 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (12 қазан 2020 – 2022)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot; /&gt;
# [[Алмат Дәкібайұлы Айдарбеков|Алмат Айдарбеков]] (30 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
}}

=== [[Өзбекстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сайлау Батыршаұлы]] (1993-1994)
# [[Нәжімеден Ихсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1994–1997)
# [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (1997–2003)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (2003–2006)
# [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] (2006–2007)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (2007–2009)
# [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин|Бөрібай Жексембин]] (2010 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201512280026 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2015-12-25 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2016 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2019–2022)
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (31 қазан 2022 – 22 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;31qaz22&quot; /&gt;
# [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2264653 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-04-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ресей]] ===
{{Толық мақала|Қазақстанның Ресейдегі елшілерінің тізімі}}
{{columns-list|2|
#[[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1991–1994)
#[[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров|Тайыр Мансұров]] (қаңтар 1994 – ақпан 2002)
#[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (2002 – қараша 2003)
#[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (26 қараша 2003 – 24 қаңтар 2006)&lt;ref name=&quot;26qar03-nomad&quot; /&gt;
#[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1 ақпан 2006 – 19 қаңтар 2007)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200602020119 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-02-01 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (12 ақпан 2007 – 14 қазан 2008)
#[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] (11 қараша 2008 – 24 маусым 2009)&lt;ref name=&quot;11qar08-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200811120040 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-11-11 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (14 тамыз 2009 – 25 сәуір 2012)
#[[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (25 сәуір 2012 – 22 қаңтар 2014)
#[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (11 ақпан 2014 – 12 қаңтар 2017)
#[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (3 ақпан 2017 – 18 желтоқсан 2019)
#[[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (29 қаңтар 2020 – 16 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202001300036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2020-01-29 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (3 шілде 2023 бастап)
}}

=== [[Тәжікстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999)
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2001–2003)
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2004–2008)
# [[Әбутәліп Ібіжанұлы Ахметов|Әбутәліп Ахметов]] (2008–2010+)
# [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (30 мамыр 2011 – 2017)&lt;ref name=&quot;30mam11-nomad-smagulov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201105310036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2011-05-30 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (18 наурыз 2019 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
# [[Уәлихан Әмірханұлы Төреханов|Уәлихан Төреханов]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
}}

=== [[Түрікменстан]]===
{{columns-list|2|
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1999–2004)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2004–2005)
# [[Мұрат Марданұлы Атанов|Мұрат Атанов]] (2005–2008)
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (2008–2012)
# [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (28 қараша 2012 – 2017)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/12930-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-11-28 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Жандос Әнуарұлы Асанов|Жандос Асанов]] (13 шілде 2018 – тамыз 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhandos-anuaruly-asanov-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жандос Әнуарұлы Асанов Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-07-13 |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (26 тамыз 2019 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;26tam19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192706 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-08-26 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
# [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (15 наурыз 2022 – 20 маусым 2024)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-erlikuly-tazhibaev-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052143 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Ерлікұлы Тәжібаев Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]] (20 маусым 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2024/06/20/273172/ |title= Нұрлан Ноғаев Қазақстанның Түрікменстандағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[КТК (телеарна)|КТК]] |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Украина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1994–1996)
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999)
# [[Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев|Равиль Шырдабаев]] (1999–2003)
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (2003–2011)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (22 сәуір 2016 – 2020)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (22 ақпан 2020 – 17 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |date=2020-10-12 |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-darhan-amanuly-kaletaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1733555 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дархан Аманұлы Кәлетаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (17 сәуір 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-tolezhan-tursynuly-barlybaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1733617 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |date=2025-04-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Эстония]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (25 шілде 2006 –)&lt;ref name=&quot;25cil06-nomad&quot; /&gt;
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2016)
# [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (21 ақпан 2017 – наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Мұсатайұлы Сейтімов|Нұрлан Сейтімов]] (21 желтоқсан 2019 – 27 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27naw24-nomad-estonia&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202403280034 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2024-03-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]] (27 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;27naw24-nomad-estonia&quot; /&gt;
}}

== [[Азия]] ==

=== [[Ауғанстан]] ===
{{columns-list|2|
# Мұхамедқали Бақбергенов (2003–2005 – УСӨ)&lt;ref name=&quot;24tam05-nomad-afg&quot; /&gt;
# [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (24 тамыз 2005 – 30 мамыр 2011)&lt;ref name=&quot;24tam05-nomad-afg&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200508250017 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-08-24 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30mam11-nomad-smagulov&quot; /&gt;
# [[Өміртай Мақашұлы Бітімов|Өміртай Бітімов]] (2011 – сәуір 2018)
# [[Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев|Әлімхан Есенгелдиев]] (2 сәуір 2018 – қыркүйек 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alimhan-ongaruly-esengeldiev-kazakstan-respublikasynyn-auganstan-islam-respublikasyndagy-totenshe-zhane-oki |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев Қазақстан Республикасының Ауғанстан Ислам Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Бангладеш]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192716 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-09-02 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2601921 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-01-26 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Бахрейн]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақыт Батыршаев]] (– 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (30 қыркүйек 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (11 қараша 2025 бастап)
}}

=== [[Бруней]] ===
{{columns-list|2|
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (21 ақпан 2015 –)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (29 қаңтар 2020 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 қаңтар 2022 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11-sug&quot; /&gt;
}}

=== [[Бутан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Біріккен Араб Әмірліктері]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2006–2013)
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2013 – ақпан 2019) 
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (ақпан 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1835823 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2024-04-18 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нажмедин Мұхаметәліұлы]] (18 сәуір 2024 –)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Рауан Әбдіманапұлы Жұмабек|Рауан Жұмабек]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

=== [[Вьетнам]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (24 шілде 2012 –)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (желтоқсан 2013 – мамыр 2019) 
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (мамыр 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2574614 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-08-25 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (25 тамыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
}}

=== [[Жапония]]===
{{columns-list|2|
# [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (1995–1996 – УСӨ)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1996–2003)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2003 – УСӨ)
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (26 қараша 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;26qar03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200311270027 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2003-11-26 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Динара Бекенқызы Желдібаева|Динара Желдібаева]] (2006–2007 – УСӨ)
# [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (2007–2016) 
# [[Алмас Ерікұлы Дисюков|Алмас Дисюков]] (2016 – УСӨ)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Кожатаев]] (22 сәуір 2016 – 31 мамыр 2021)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201604250028 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2016-04-25 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;31mam21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--3145323 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-05-31 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (31 мамыр 2021 – желтоқсан 2024)&lt;ref name=&quot;31mam21&quot; /&gt;
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (12 желтоқсан 2024 бастап)
}}

=== [[Израиль]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (1996–2002)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2002–2003 – УСӨ)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Абдрахманов]] (2003–2006)
# Талғат Орекенов (2006 – УСӨ)
# [[Вадим Павлович Зверьков|Вадим Зверьков]] (2006–2008)
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (2008–2012)
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (2012 – қыркүйек 2014)
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (8 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot; /&gt;
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (30 қыркүйек 2019 – 26 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Индонезия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (2010–2012)
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (2012 – 10 қаңтар 2019)&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (мамыр 2019 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;23qaz23-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-202310240033 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2023-10-23 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (23 қазан 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;
}}

=== [[Иордания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (20 маусым 2007 – қазан 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200706210215 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-05-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (қазан 2014 – маусым 2019)
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (6 маусым 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-talgat-rahymkululy-shaldanbay-kazakstan-respublikasynyn-iordan-hashimit-koroldigindegi-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-452151 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай Қазақстан Республикасының Иордан Хашимит Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ирак]] ===
{{columns-list|2|
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201507030031 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2015-07-02 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (22 ақпан 2020 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192714 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-02-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Иран]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мырзатай Жолдасбекұлы Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (1993–1996)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Гиззатов]] (1996–2000)
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (2000–2003)
# [[Сәбит Мұхтарұлы Таиров|Сәбит Таиров]] (2004–2006)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2006–2009)
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2009–2010)
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2011 – қыркүйек 2018) 
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (10 қаңтар 2019 –)&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201901110034 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2019-01-10 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Оңталап Серікбайұлы Оңалбаев|Оңталап Оңалбаев]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Камбоджа]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (21 желтоқсан 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Корея Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1995–1996 – УСӨ)
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1995–2000)
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (желтоқсан 2000 – 2003)
# [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2003–2006)
# [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2006–2008)
# [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2008–2012)
# [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2012 – 27 сәуір 2018) 
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (27 сәуір 2018 – 16 наурыз 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192696 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-27 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Нұрғәлі Алмасбайұлы Арыстанов|Нұрғәлі Арыстанов]] (16 наурыз 2023 – 13 сәуір 2026)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Асет Жеңісұлы Исенали|Асет Исенали]] (13 сәуір 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13saw26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--133520 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-04-13 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Кувейт]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (17 мамыр 2007 –)&lt;ref name=&quot;17mam07-nomad&quot; /&gt;
# [[Алмас Шәмшиденұлы Әбдіраманов|Алмас Әбдіраманов]] (8 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-09-08 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (28 маусым 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (12 қазан 2020 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot;&gt;{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-10-12 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Ержан Иракұлы Елекеев|Ержан Елекеев]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot; /&gt;
}}

=== [[Солтүстік Корея|КХДР]] ===
{{columns-list|2|
# [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Қатар]] ===
{{columns-list|2|
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2007 – қазан 2014) 
# [[Асқар Жеңісұлы Шоқыбаев|Асқар Шоқыбаев]] (қараша 2014 – 2 қыркүйек 2020)
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 қыркүйек 2020 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Қытай]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]] (желтоқсан 1992 – 1995)
# [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (1995–2001)
# [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]] (қараша 2001 – қаңтар 2007)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (ақпан 2007 – 23 қараша 2011)
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (21 сәуір 2012 – 2014)
# [[Шахрат Шәкізатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (21 ақпан 2015 – 1 қараша 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17810-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-02-21 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (1 қараша 2019 – 8 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;1qar19-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201911040036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2019-11-01 |accessdate=2026-09-17}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20191105160116/https://nomad.su/?a=19-201911040036 |date=2019-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8saw22&quot; /&gt;
# [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (8 сәуір 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;8saw22&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31792379.html |title= Шахрат Нұрышев Қазақстанның Қытайдағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Лаос]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (21 желтоқсан 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Ливан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200305140024 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2003-05-13 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ербол Әбдісаттарұлы Дербісәлиев|Ербол Дербісәлиев]] (2004–2007 – УСӨ)
# [[Ержан Жиенғалиұлы Қалекенов|Ержан Қалекенов]] (2008–2010 – УСӨ)
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (2011–белгісіз – УСӨ)
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (13 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-rasul-bereketuly-zhumaly-kazakstan-respublikasynyn-livan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1353833 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Расул Берекетұлы Жұмалы Қазақстан Республикасының Ливан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; 
}}

=== [[Малайзия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1996–1999)
# [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1999–2001)
# [[Олжас Қабдешұлы Тоғызбаев|Олжас Тоғызбаев]] (2001–2002 – УСӨ)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (2002–2004)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2004–2009)
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (5 мамыр 2010 – 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201005060035 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-05-05 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (2012–2013 – УСӨ)
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (2013 – мамыр 2019) 
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (мамыр 2019 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 ақпан 2021 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;26aqp21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11-sug&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-bolat-bolatuly-sugirbaev-kazakstan-respublikasynyn-malayziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kazakstan-respublikasynyn-bruney-darussalamdagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin-kosa-atkarushy-lauazymdarynan-bosaty |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Болат Болатұлы Сүгірбаев Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Бруней-Даруссаламдағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;
# [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (11 қыркүйек 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;26qir11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1181230 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мальдивтер]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1065522 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-07-10 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Моңғолия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Уәлихан Сиянбекұлы Қоңырбаев|Уәлихан Қоңырбаев]] (1997–1999 – УСӨ)
# [[Қайрат Исағалиұлы Исағалиев|Қайрат Исағалиев]] (1999–2002 – УСӨ)
# [[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (2002–2005 – УСӨ)
# [[Асхат Өрістемұлы Сыздықов|Асхат Сыздықов]] (2005–2007 – УСӨ)
# [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (19 қыркүйек 2007 – 28 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;19qir07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200709200627 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-09-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;
# [[Қалыбек Ибраһимұлы Қобыландин|Қалыбек Қобыландин]] (2013 – 15 тамыз 2019)&lt;ref name=&quot;15tam19-nomad-mong&quot; /&gt;
# [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (15 тамыз 2019 – 8 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;15tam19-nomad-mong&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201908160034 |title=Кадровые перестановки |date=2019-08-15 |lang=ru |work=nomad.su |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (8 сәуір 2022 – 21 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;8saw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--832452 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gabit-beybituly-koyshybaev-kazakstan-respublikasynyn-mongoliyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2135256 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев Қазақстан Республикасының Моңғолиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-21|lang=kk|work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмас Сейтақынұлы Сейтақынов|Алмас Сейтақынов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot; /&gt;
}}

=== [[Мьянма]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (24 сәуір 2015 – 3 шілде 2017)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;3cil17-esenbaev&quot; /&gt;
# [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (30 қыркүйек 2019 – 21 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21saw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2133331 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (13 сәуір 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13saw26&quot; /&gt;
}}

=== [[Непал]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Оман]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2011–2014)
# [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (2014 – мамыр 2019) 
# [[Нәжмедин Мұхаметәліұлы]] (18 мамыр 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Палестина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (22 ақпан 2020 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Пәкістан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмұхамбетов]] (1994–1999)
# [[Бекжасар Нәрібайұлы Нарбаев|Бекжасар Нарбаев]] (1999–2003)
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2003 – 25 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;25saw06-nomad-isabaev&quot; /&gt;
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2006 – қаңтар 2018)
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (28 маусым 2019 – 5 сәуір 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/hronika-53183 |title= Хроника |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Сансызбайұлы Қыстафин|Ержан Қыстафин]] (18 мамыр 2021 –)
}}

=== [[Сауд Арабиясы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (1996–2002)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2002–2006)
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2006–2011)
# [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2011–2013)
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (18 қараша 2013 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18qar13&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2013-11-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024) 
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Сингапур]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2003–2004 – УСӨ)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2004–2008 – УСӨ)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (маусым 2016 – маусым 2019)
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (6 маусым 2019 –21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot; /&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (21 қазан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
}}

=== [[Сирия]] ===
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;

=== [[Тайланд]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (1998–2000 – УСӨ)
# [[Дудар Түсіпұлы Жәкенов|Дудар Жәкенов]] (2000–2002 – УСӨ)
# [[Рашид Тауфикұлы Рақымбеков|Рашид Рақымбеков]] (2002–2003 – УСӨ)
# [[Сәкен Спаханұлы Сейдуалиев|Сәкен Сейдуалиев]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://senate.parlam.kz/kk-KZ/history-convocation2 |title= Екінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты депутаттарының тізімі |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның ресми сайты |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; (2003–2005 – УСӨ)
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2005–2006 – УСӨ)
# [[Әмір Болатұлы Мусин|Әмір Мусин]] (2007–2013 – УСӨ)
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (28 мамыр 2013 – 3 шілде 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-toleubekuly-esenbaev-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Төлеубекұлы Есенбаев Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-05-28 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;3cil17-esenbaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-toleubekuly-esenbaev-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Төлеубекұлы Есенбаев Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Мьянма Одағы Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-07-03 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (3 шілде 2017 – 21 сәуір 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-raushan-kakimseiitkyzy-esbolatova-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-04-21 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;21saw22&quot; /&gt;
# [[Арман Асқарұлы Исетов|Арман Исетов]] (21 сәуір 2022 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;21saw22a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2132955 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (7 тамыз 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-margulan-bakytuly-baymuhan-kr-tailand-koroldigindegi-totenshe-elshisi-eskato-zhanyndagy-kazakstan-respublikasynyn-turakty-okili-bolyp-tagayyndaldy-771020 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марғұлан Бақытұлы Баймұхан Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, БҰҰ Азия мен Тынық мұхитқа арналған Экономикалық және әлеуметтік комиссиясы (ЭСКАТО) жанындағы Қазақстан Республикасының Тұрақты өкілі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-08-07 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Түркия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1992–1994, 1994–1996)
# [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] (1996–1998)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1999 – 29 қазан 2003)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot; /&gt;
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2003–2005)
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (25 сәуір 2006 – 27 ақпан 2008)&lt;ref name=&quot;25saw06-nomad-isabaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200604260124 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2006-04-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27aqp08-isabaev&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2008 – 7 қазан 2010)&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot; /&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (7 қазан 2010 – 7 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz16&quot; /&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (5 сәуір 2017 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot; /&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522247 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-15 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Үндістан]]===
{{columns-list|2|
# [[Мұхамеджан Керейұлы Исаев|Мұхамеджан Исаев]] (1993–1994)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1995–1998)
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1998–2004)
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2004 – 9 қыркүйек 2009)&lt;ref name=&quot;9qir09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200909100338 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2009-09-09 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2010 – 8 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (6 қазан 2014 – 4 қыркүйек 2019)
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (4 қыркүйек 2019 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (19 сәуір 2021 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (7 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;7sau25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--735519 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-04-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Филиппин]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (– 10 қаңтар 2019)&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (22 мамыр 2020 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;22mam20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192715 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-05-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23qaz23-nomad&quot; /&gt;
}}

=== [[Шри-Ланка]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (– 9 қыркүйек 2009)&lt;ref name=&quot;9qir09-nomad&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (– 8 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Сергей Александрович Викторов|Сергей Викторов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot; /&gt;
}}

== [[Америка]] ==

=== [[Америка Құрама Штаттары]] ===
{{columns-list|2|
#[[Әлім Шәкірұлы Жамбыршин|Әлім Жамбыршин]] (1992–1994)
#[[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1994–1996)
#[[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (1996–2000)
#[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (желтоқсан 2000 – 15 мамыр 2007)&lt;ref name=&quot;15mam07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200705160232 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-05-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (4 шілде 2007 – 28 қыркүйек 2012)
#[[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (4 қаңтар 2013 – 4 қаңтар 2017)
#[[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (15 ақпан 2017 – 6 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
#[[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]] (5 сәуір 2021 – 26 қыркүйек 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/tagayyndaular-53955 |title= Тағайындаулар |lang= kk
|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-05 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202509290037 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2025-09-26 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (20 қазан 2025 бастап)
}}

=== [[Аргентина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытжан Ордабаев]] (– 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
}}

=== [[Бразилия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (– 24 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;
# [[Бақытжан Ордабаев]] (24 шілде 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201207250030 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2012-07-24 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (12 ақпан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
}}

=== [[Доминикан Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-meksika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhane-okil |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Мексика Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Доминикан Республикасындағы, Ямайкадағы, Панама Республикасындағы, Коста-Рика Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-08-07 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Канада]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қанат Бекмұрзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (– 15 мамыр 2007)&lt;ref name=&quot;15mam07-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2008–2011)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2012 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt; 
# [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (27 сәуір 2018 – 16 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Дәулетбек Қайырбекұлы Құсайынов|Дәулетбек Құсайынов]] (4 шілде 2023 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/dauletbek-kusayyinov-jana-kyizmetke-tagayyindaldyi-352360/ |title= Дәулетбек Құсайынов жаңа қызметке тағайындалды |lang= kk |publisher= tengrinews |date= 2023-06-04 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Коста-Рика]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
}}

=== [[Куба]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (17 мамыр 2007 –)&lt;ref name=&quot;17mam07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200705180337 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-05-17 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt; 
# [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (26 қыркүйек 2018 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192697 |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-09-26 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
}}

=== [[Мексика]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2015 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (23 қазан 2023 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--15102417 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-11-15 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмұрат Асылмұратұлы Тұрғанбеков|Алмұрат Тұрғанбеков]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Панама]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
}}

=== [[Чили]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытжан Ордабаев]] (– 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
}}

=== [[Ямайка]] ===
{{columns-list|2|
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 –)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;
}}

== [[Африка]] ==

=== [[Алжир]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/18288-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-04-24 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 наурыз 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2naw19-isa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;11qar21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kayrat-kayyrbekuly-lama-sharif-kazakstan-tagayyndaldy-11104453 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-11-11 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
# [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Кения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (14 тамыз 2023 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--147029 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

=== [[Конго Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (11 қараша 2025 бастап)
}}

=== [[Ливия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Бақыт Сәбитұлы Арыстан|Бақыт Арыстан]] (2003–2006 – УСӨ)
# [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (2006–2007 – УСӨ)
# [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (2007–2009 – УСӨ)
# [[Мұхит Советұлы Оразаев|Мұхит Оразаев]] (2009–2011 – УСӨ)
}}

=== [[Марокко]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
}}

=== [[Мозамбик]] ===
{{columns-list|2|
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап)
}}

=== [[Мысыр]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1993–1999)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1999 – 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (15 маусым 2002 – 2008)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2008–2011)
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2011 – қазан 2016) 
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (16 наурыз 2017 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-arman-kairatuly-isagaliev-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Арман Қайратұлы Исағалиев Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-03-16 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2 қыркүйек 2020 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202501060036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2025-01-05 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Жеңісұлы Жеңіс|Асқар Жеңіс]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]]===
{{columns-list|2|
# [[Талғат Ғабдуллаұлы Қалиев|Талғат Қалиев]] (2014–2019) 
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (12 шілде 2019 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot; /&gt;
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot; /&gt;
}}

=== [[Руанда]] ===
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (25 ақпан 2026 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202602260034 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2026-02-25 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

=== [[Танзания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап)
}}

=== [[Того]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сәулекүл Сайлауқызы]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Тунис]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 наурыз 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2naw19-isa&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-arman-kairatuly-isa |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Арман Қайратұлы Исағалиев Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-03-02 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;11qar21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Эфиопия]] ===
Елшілік 2014 жылғы 5 ақпанда құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasynda-kazakstan-respublikasynyn-elshiligin-ashu-turaly-1 |title=Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасында Қазақстан Республикасының Елшілігін ашу туралы |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-05 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
{{columns-list|2|
# [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (21 қазан 2014 – 19 шілде 2019)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17045-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-10-21 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-erlik-shakiruly-ali-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy-totens |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ерлік Шәкірұлы Әли Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен қызметінен босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (19 шілде 2019 – 23 мамыр 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-barlybai-karimuly-sadykov-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy- |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Барлыбай Кәрімұлы Садықов Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
# [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

== [[Океания]] ==
=== [[Аустралия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (20 маусым 2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;20maw08-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806230839 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-06-20 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201702220037 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2017-02-21 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (22 мамыр 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;22mam20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30098050 |title=Арыстанов Аркен Кенесбекович |lang=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Жаңа Зеландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (20 маусым 2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;20maw08-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (21 желтоқсан 2019 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot; /&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
}}

== Халықаралық ұйымдар жанындағы тұрақты өкілдер ==
=== [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1992–1999)
# [[Мәдина Бинешқызы Жарбосынова|Мәдина Жарбосынова]] (1999–2003)
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2003–2007)
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2007–2013)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (26 қазан 2013 – 2016)&lt;ref name=&quot;26qar13-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2017–2020)
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2020–2022)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (2022–2024)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (16 мамыр 2024 бастап)
}}

=== [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жанар Сейдақметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (6 қазан 2022 – 2024)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] (2024–2025)
# [[Қайрат Қалмұқаметұлы Төребаев|Қайрат Төребаев]] (17 наурыз 2025 бастап)
}}

=== [[Еуразиялық экономикалық одақ]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рүстем Сұлтанұлы Жиенбаев|Рүстем Жиенбаев]] (?–2008)
# [[Бақытжан Ордабаев]] (2008 – 24 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;
# [[Фархат Шахафутдинұлы Әбдіхалықов|Фархат Әбдіхалықов]] (2012–2015)
}}

=== [[Еуропа одағы]], [[НАТО|Солтүстік Атлант шарты ұйымы]] ===
Қазақстанның Люксембургтегі елшісі 1994 жылдан бері Еуроодақ пен НАТО жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (28 қараша 2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot; /&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 қазан 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref name=&quot;22qaz18-quspan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-aigul-saifollakyzy-kuspan- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-10-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5642 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-07-05 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot; /&gt;
}}

=== [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]] ===
Қазақстанның Сауд Арабиясындағы елшісі 2013 жылдан бері ИЫҰ жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (2010–2019)
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024)
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ===
Қазақстанның Беларусьтегі елшісі 1995 жылдан бері ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1995–1996)
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998)
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003)
# [[Ғазиз Қамашұлы Алдамжаров|Ғазиз Алдамжаров]] (5 наурыз 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;5naw03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200303060028 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2003-03-05 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008)
# [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2019–2023)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2023–2024)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;jaqsylyqov24&quot; /&gt;
}}

=== [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] жанындағы тұрақты өкіл ===
{{columns-list|2|
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2344456 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-05-23 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (2005–2017)
# [[Жәнібек Абдуләкімұлы Иманалиев|Жәнібек Иманалиев]] (2017 – 21 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;21saw22&quot; /&gt;
# [[Марат Зеникенұлы Сыздықов|Марат Сыздықов]] (21 сәуір 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw22a&quot; /&gt;
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Қазақстан елшілері|*тізім]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан елшілерінің тізімдері|*]]</text>
      <sha1>g8zpkaju4zccox5hxaea0aodo1vb0s6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660162</id>
      <parentid>3660058</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3660162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184348" sha1="aarbo62s5m686cwcfavwy4x20azra1b" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Төменде тәуелсіздік алғаннан бергі '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның елшілерінің тізімі''' (үйлесімді елшілерді қоспағанда) берілген. УСӨ — Уақытша сенімді өкіл.

==[[Еуропа]]==
=== [[Албания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (19 шілде 2007 – 27 ақпан 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200707190122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-07-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27aqp08-isabaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200802290327 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-02-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (11 қараша 2008 – 7 қазан 2010)&lt;ref name=&quot;11qar08-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201010080039 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-10-07 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (3 наурыз 2011 – 7 қазан 2016)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201103040029 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2011-03-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz16&quot;&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/zhktuimebaevty-ontustik-kazakstan-oblysynyn-ekimi-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title=«Ж.Қ.Түймебаевты Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2016-10-07 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (8 тамыз 2017 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522550 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-03-15 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (9 желтоқсан 2022 – 2024)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
# [[Ескендір Жүсіпұлы Айсариев|Ескендір Айсариев]] (16 шілде 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-iskander-zhusipuly-aysariev-kazakstan-respublikasynyn-albaniya-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1665025 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2024-07-16}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Андорра]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (21 ақпан 2015 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (8 қазан 2018 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-ispaniya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-konstantin-vasilevich-zhi |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Испания Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Константин Васильевич Жигалов Қазақстан Республикасының Андорра Князьдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік турист ұйымы жанындағы Тұрақты өкілі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-10-08 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot; /&gt;
# [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (14 тамыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;14tam23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1475332 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Аустрия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1996–2002)
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2002 – 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200507110128 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2008-07-08 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Куанышев]] (16 қыркүйек 2005 – 2007)&lt;ref name=&quot;16qir05-nomad-quanisev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200509190123 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2005-09-16 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2007)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (20 тамыз 2007 – 4 қыркүйек 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200708210326 |title=Новое назначение |language=ru |work=nomad.su |date=2007-08-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30104270 |title=Абдрахманов Кайрат Кудайбергенович (персональная справка) |language=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2008 – 8 ақпан 2011)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201102090038 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2011-02-08 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2011 – 26 қараша 2013)&lt;ref name=&quot;26qar13-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201311270023 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2013-11-26 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (4 ақпан 2014 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201402050032 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2014-02-04 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir20-saribay&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kairat-shorauly-sarybai-kazakstan-respublikasynyn-avstriya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshis |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қайрат Шораұлы Сарыбай Қазақстан Республикасының Австрия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Вена қаласындағы халықаралық ұйымдар жанындағы Тұрақты өкілі қызметінен, Қазақстан Республикасының Словения Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-09-30 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (21 қазан 2022 – 14 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (14 тамыз 2023 – 2 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;14tam23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/mb-tileuberdi-turaly-285143 |title=М.Б. Тілеуберді туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-02 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Бельгия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1993–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-almas-nasreddinuly-hamzaev-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Алмас Насреддинұлы Хамзаев Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 мамыр 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aigul-saifollakyzy-kuspan-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5614 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-07-05 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Болгария]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Тимур Бибіталыұлы Оразаев|Тимур Оразаев]]&lt;ref name=&quot;orazaev&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |title= Жалпы ақпарат |lang= kk |publisher= Қазақстанның Литвадағы елшілігі |accessdate= 2024-06-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240624230012/https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |date= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; (2004–2008 – УСӨ)
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (2008–2009 – УСӨ)
# [[Теміртай Рымтайұлы Ізбастин|Теміртай Ізбастин]] (1 қараша 2019 – 9 желтоқсан 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-temirtai-rymtaiuly-izbastin-kazakstan-respublikasynyn-bolgariya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Теміртай Рымтайұлы Ізбастин Қазақстан Республикасының Болгария Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-11-01 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911248 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-12-09 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Босния және Герцеговина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (21 қазан 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zeinetkerlik-zhaska-toluyna-bailanysty-aslan-esbolaiuly-musin-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublik |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен зейнеткерлік жасқа толуына байланысты Аслан Есболайұлы Мусин Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы, Черногориядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-01-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (4 мамыр 2018 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;4mam18-barlibaev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (31 қазан 2022 –)&lt;ref name=&quot;31qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--319735 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-31 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Ватикан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (22 қазан 2009 –)&lt;ref name=&quot;22qaz09-nomad&quot; /&gt;
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (29 қаңтар 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202411180034 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2024-11-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
}}

=== [[Германия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1993–1995)
# [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (ақпан 1996 – шілде 2000)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2000 – 29 қазан 2003)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (29 қазан 2003 – 19 қыркүйек 2007)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200310300016 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2003-10-29 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;19qir07-nomad&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (14 қаңтар 2008 – 4 шілде 2014)&lt;ref name=&quot;4cil14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular2 |title=Кадрлық тағайындаулар |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-07-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 қыркүйек 2014 – маусым 2019)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (6 маусым 2019 – 13 маусым 2022)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192702 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-06-06 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-dauren-aytbayuly-karipov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1353746 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дәурен Айтбайұлы Кәріпов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (13 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurlan-baymoldauly-onzhanov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidenti-kensesinin-bastygy-lauazymynan-bosatyld |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің бастығы лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-06-13 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Грекия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (2005–2007)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2007–2009 — УСӨ)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2009 – 22 қыркүйек 2015)&lt;ref name=&quot;22qir15-nomad-nurtaev&quot; /&gt;
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (22 сәуір 2016 – 2021)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (31 мамыр 2021 – 12 желтоқсан 2024)&lt;ref name=&quot;31mam21&quot; /&gt;
# [[Тимур Шәмілұлы Сұлтанғожин|Тимур Сұлтанғожин]] (23 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23qan25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2302015 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-01-23 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Дания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (3 маусым 2008 – 4 шілде 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806040526 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2008-06-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4cil14&quot; /&gt;
# [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (21 ақпан 2015 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192699 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=
[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-03-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2 шілде 2021 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--263653 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=
[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-07-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2135412 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2025-04-21 |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ирландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 –)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot; /&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1832321 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Исландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 – 17 тамыз 2022)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192695 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-08-08 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Испания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (1998–2004)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2004–2008)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (13 маусым 2008 – 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806160233 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-06-13 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (2012 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (27 сәуір 2018 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105558 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105112 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Италия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (1995–2001)
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2002–2004)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2004–2012)
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2012 – 10 тамыз 2015) 
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (22 қыркүйек 2015 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;22qir15-nomad-nurtaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201509230021 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2015-09-22 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (26 ақпан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;26aqp21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192721 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-26 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Кипр]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (– 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғәлиев]] (6 қараша 2012 – 9 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/12790-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-11-06 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (9 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192710 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (12 қазан 2020 – 26 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26naw24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2622536 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-03-26 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Николай Владимирович Жұмақанов|Николай Жұмақанов]] (23 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23qan25&quot; /&gt;
}}

=== [[Лихтенштейн]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (20 қазан 2009 –)&lt;ref name=&quot;22qaz09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200910220431 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2009-10-22 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (29 қаңтар 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Люксембург]] ===
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (28 қараша 2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot; /&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 қазан 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref name=&quot;22qaz18-quspan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aigul-saifollakyzy-kuspan-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi--1 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2021-01-14 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (21 қазан 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (9 желтоқсан 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911444 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-12-09 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мажарстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сәлім Әлмағамбетұлы Құрманғожин|Сәлім Құрманғожин]] (1993–1996)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1996–2001)
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (2002 – 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200604110314 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2006-04-10 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2006–2012)
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (15 сәуір 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurbah-turaruly-rustemov-kazakstan-respublikasynyn-vengriyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов Қазақстан Республикасының Венгриядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (30 қыркүйек 2019 – шілде 2024)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (16 шілде 2024 – 10 шілде 2026)
# [[Анель Бақытбекқызы]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Мальта]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 – 10 тамыз 2015)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot; /&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2193930 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Нидерланд]] ===
{{columns-list|2|
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2004–2006 – УСӨ)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (– 3 қазан 2007)&lt;ref name=&quot;3qaz07-nomad&quot; /&gt;
# [[Майнюра Саветқызы Мырзамадиева|Майнюра Мырзамадиева]] (3 қазан 2007 – 2016)&lt;ref name=&quot;3qaz07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200710040329 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-10-03 |accessdate= 2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (мамыр 2016 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192717 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (6 қыркүйек 2024 – 9 желтоқсан 2025)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (9 желтоқсан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
}}

=== [[Норвегия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2004–2006 – УСӨ)
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2006–2008 – УСӨ)
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2008–2010 – УСӨ)
# [[Нұрлан Орынбасарұлы Мусин|Нұрлан Мусин]] (2010–2013 – УСӨ)
# [[Асқар Сағиұлы Тәжиев|Асқар Тәжиев]] (25 қыркүйек 2013 – 17 қыркүйек 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-sagiuly-tezhiev-kazakstan-respublikasynyn-norvegiya-koroldigindegi-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Сағиұлы Тәжиев Қазақстан Республикасының Норвегия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (17 қыркүйек 2014 – қазан 2018)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 сәуір 2019 – 11 қаңтар 2023)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot; /&gt;
}}

=== [[Польша]] ===
{{columns-list|2|
# [[Игорь Николаевич Тутеволь|Игорь Тутеволь]] (1999–2000 – УСӨ)
# [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмухамбетов]] (2000–2001 – УСӨ)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2000–2003)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2003 – 1 қыркүйек 2005)&lt;ref name=&quot;1qir05-nomad&quot; /&gt;
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1 қыркүйек 2005 – 2012)&lt;ref name=&quot;1qir05-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200509020122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-09-01 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2012–2016) 
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (мамыр 2016 – ақпан 2017)
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (шілде 2017 – мамыр 2020)
# [[Әлім Серікұлы Қирабаев|Әлім Қирабаев]] (5 наурыз 2020 – 7 сәуір 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-serikuly-kirabaev-kazakstan-respublikasynyn-polsha-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-k |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Серікұлы Қирабаев Қазақстан Республикасының Польша Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-03-05 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (7 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
}}

=== [[Португалия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (– 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (30 қыркүйек 2019  – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192709 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5029 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2025-01-05 |accessdate= 2025-01-05}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Румыния]] ===
{{columns-list|2|
# [[Эрик Болатбекұлы Жүсіпов|Эрик Жүсіпов]] (2003–2005 – УСӨ)
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақытжан Ордабаев]] (2005–2008 – УСӨ)
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]? (2008–2012 – УСӨ)
# [[Талғат Ғабдуллаұлы Калиев|Талғат Калиев]] (2012–2014 – УСӨ) 
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16727-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2014-09-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (30 қыркүйек 2019 –)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (24 наурыз 2023 – 22 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;24naw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2421217 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-24 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Амангелді Ғазезұлы Саинов|Амангелді Саинов]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Сан-Марино]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 – 10 тамыз 2015)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot; /&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;
}}

=== [[Сербия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 –)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (9 қазан 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (30 қыркүйек 2019 – 2 шілде 2021)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Мәди Бәкірұлы Атамқұлов|Мәди Атамқұлов]] (2 шілде 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Словакия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (3 тамыз 2006 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200608040016 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-08-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (28 қазан 2015 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-cheh-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-serzhan-oralbaiuly-ebdiker |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Чех Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов Қазақстан Республикасының Словак Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-10-28 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (21 желтоқсан 2019 –)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192711 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-12-21 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (30 наурыз 2022 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--302120 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
# [[Жанна Ниязбекқызы Сағынова|Жанна Сағынова]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Словения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 –)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (17 қазан 2013 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201310180030 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2013-10-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (11 тамыз 2014 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/16564-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-08-11 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir20-saribay&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (21 қазан 2021 – 6 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (24 наурыз 2023 – 14 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;24naw23&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (9 қыркүйек 2024 – 13 қазан 2025)
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1395417 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-10-13 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Солтүстік Македония]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 –)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200709240338 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-09-21 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (9 қазан 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (2 қыркүйек 2020 –)
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (26 наурыз 2024 – 27 тамыз 2026)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-satybaldy-eresuly-burshakov-kazakstan-respublikasynyn-soltustik-makedoniya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-277720 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Сатыбалды Ересұлы Бұршақов Қазақстан Республикасының Солтүстік Македония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ұлыбритания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (1995–1996)
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1996–1999)
# [[Әділ Құрманжанұлы Ахметов|Әділ Ахметов]] (2000–2001)
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (14 маусым 2002 – 2007)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot;&gt;{{cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200206170001 |title=Дипломатические рокировки |language=ru |work=nomad.su |date=2002-06-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (2008 – 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (17 қыркүйек 2014 – 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular-3 |title=Кадрлық тағайындаулар |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-09-17 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (15 ақпан 2017 – 17 тамыз 2022)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192692 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-02-15 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (6 қазан 2022 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--69959 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-06 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-london/about/structure/people/28485?lang=kk |title= Ілиясов Мағжан Жанботаұлы |lang= kk |publisher= [[Қазақстанның Ұлыбританиядағы Елшілігі]] |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Финляндия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (11 маусым 2012 – 2016)&lt;ref name=&quot;11maw12-qoisibaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-halymzhan-telmanuly-koishybaev-kazakstan-respublikasynyn-finlyandiya-respubl |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев Қазақстан Республикасының Финляндия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Эстония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы қызметіне тағайындалды. |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-06-11 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (29 наурыз 2016 – 25 наурыз 2019)
# [[Жанна Сәбитқызы Сартбаева|Жанна Сартбаева]] (18 мамыр 2019 – 20 маусым 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanna-sabitkyzy-sartbaeva-kazakstan-respublikasynyn-finlyandiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052539 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жанна Сәбитқызы Сартбаева Қазақстан Республикасының Финляндия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Азамат Сәбитұлы Әбдіраимов|Азамат Әбдіраимов]] (20 маусым 2024 бастап)
}}

=== [[Франция]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1993–1996)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (1997–1999)
# [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1999–2003)
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2003 – 16 қыркүйек 2005)&lt;ref name=&quot;16qir05-nomad-quanisev&quot; /&gt;
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2005–2008)
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (2008–2009)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2009 – қазан 2017) 
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (31 қазан 2017 – қыркүйек 2022)
# [[Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова|Гүлсара Арыстанқұлова]] (23 шілде 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gulsara-mereykyzy-arystankulova-kazakstan-respublikasynyn-francuz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-2365642 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова Қазақстан Республикасының Француз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-07-23 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Хорватия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (2008–2009 – УСӨ)
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (2012–2014 – УСӨ)
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (4 наурыз 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aslan-esbolaiuly-musin-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Аслан Есболайұлы Мусин Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-03-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot; /&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (мамыр 2017 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбиболлаев]] (30 наурыз 2022 – 24 наурыз 2023)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (16 маусым 2023 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1653134 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-16 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Черногория]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 –)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (21 қазан 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot; /&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (4 мамыр 2018 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;4mam18-barlibaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-tolezhan-tursynuly-ba |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы, Черногориядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Чехия]] ===
{{columns-list|2|
#[[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (1997–2001)
#Дархан Әліұлы Бердәлиев (2001–2003)
#Игорь Идеалұлы Мұсәлімов (2003–2004)
#[[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (27 желтоқсан 2004 – 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200412280122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2004-12-27 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Анарбек Бақтығазыұлы Қарашев|Анарбек Қарашев]] (қаңтар 2008 – шілде 2014)
#[[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (16 наурыз 2015 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
#[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (қараша 2019 – 16 маусым 2023)
#[[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (16 маусым 2023 –)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (9 желтоқсан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
}}

=== [[Швейцария]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]] (1996–1999)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Дәненов]] (1999–2004)
# [[Абусеитов, Кайрат Хуатович|К. Абусеитов]] (2004–2008)
# [[Аманжол Қазбекович Жанқұлиев|Аманжол Жанкулиев]] (2008–2009)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2009 – наурыз 2016) 
# [[Жанар Сейдахметқызы Айтжанова|Жанар Айтжанова]] (11 мамыр 2016 – 4 қыркүйек 2019)
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (4 қыркүйек 2019 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2195722 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 қазан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
}}

=== [[Швеция]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 12 қыркүйек 2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14439-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (12 қыркүйек 2013 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14441-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (наурыз 2019 – 7 желтоқсан 2020)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (12 ақпан 2021 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (6 қыркүйек 2024 бастап)
}}

== [[Посткеңестік кеңістік]] ==
=== [[Армения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (2010 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;
# [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Темір Оразаев]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/t-orazaev-kazakstannyn-armeniyadagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy_a2886544/ |title= Т.Оразаев Қазақстанның Армениядағы Елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.inform.kz |date= 2016-03-29 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192720 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2021-02-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (12 ақпан 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192719 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-12 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Әзербайжан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ибраһим Әжейұлы Аманғалиев|Ибраһим Аманғалиев]] (1993–1998)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1998–2002)
# [[Андар Мәулешұлы Шоқпытов|Андар Шоқпытов]] (2002–2007)
# [[Серік Дастанұлы Пірімбетов|Серік Пірімбетов]] (2008 – 11 ақпан 2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200712180317 |title=Будет назначен новый посол Казахстана в Азербайджане |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-12-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;11aqp13-nomad&quot; /&gt;
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (11 ақпан 2013 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;11aqp13-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201302120019 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2013-02-11 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201503170027 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2015-03-16 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (16 наурыз 2015 – 2019)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (30 қыркүйек 2019 – 2023)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Әлім Дәуренұлы Байел|Әлім Байел]] (18 сәуір 2023 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-daurenuly-bayel-kazakstan-respublikasynyn-azerbayzhan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1831827 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Дәуренұлы Байел Қазақстан Республикасының Әзербайжан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Беларусь]] ===
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1994–1996)
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998)
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003)
# [[Ғазиз Қамашұлы Алдамжаров|Ғазиз Алдамжаров]] (5 наурыз 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;5naw03-nomad&quot; /&gt;
# [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008)
# [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (12 тамыз 2019 – тамыз 2023)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (25 тамыз 2023 – маусым 2024)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;jaqsylyqov24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-mekeshuly-zhaksylykov-kazakstan-respublikasynyn-belarus-respublikasyndagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-451658 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Мекешұлы Жақсылықов Қазақстан Республикасының Беларусь Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Тұрақты өкіл қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Грузия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Наурыз Ғұбайдуллаұлы Айдаров|Наурыз Айдаров]] (2003–2005 – УСӨ)
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2005–2006 – УСӨ)
# [[Игорь Идеалұлы Мұсәлімов|Игорь Мұсәлімов]] (2006–2011 – УСӨ)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2012–2013 – УСӨ)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (3 сәуір 2013 – 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-ermuhamet-kabidenuly-ertisbaev-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-03 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2018–2022)
# [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (9 желтоқсан 2022 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-malik-kenesbayuly-myrzalin-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-911036 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-12-09 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11&quot; /&gt;
# [[Талғат Мұбарақұлы Адуов|Талғат Адуов]] (11 қыркүйек 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;26qir11&quot; /&gt;
}}

=== [[Қырғызстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Шаханов]] (1993–2003)
# [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (2003–2008)
# [[Бақыт Сағындықұлы Оспанов|Бақыт Оспанов]] (2008 – 14 шілде 2009)&lt;ref name=&quot;14cil09-nomad&quot; /&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (14 шілде 2009 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;14cil09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200907150339 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2009-07-14 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16naw15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17959-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-03-16 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (16 наурыз 2015 – 7 ақпан 2018)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aiymdos-ersaiynuly-bozzhigitov-kazakstan-respublikasynyn-kyrgyz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов Қазақстан Республикасының Қырғыз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-02-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев|Кәрім Көкірекбаев]] (7 ақпан 2018 – 26 тамыз 2019)
# [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (26 тамыз 2019 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;26tam19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934628 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев|Рәпіл Жошыбаев]] (19 сәуір 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934432 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Әбілқайыр Бақтыбайұлы Сқақов|Әбілқайыр Сқақов]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Латвия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (25 шілде 2006 –)&lt;ref name=&quot;25cil06-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200607260219 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-07-25 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2012)
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (ақпан – 1 қараша 2019)&lt;ref name=&quot;1qar19-nomad&quot; /&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (1 қараша 2019 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;pirimbetov&quot;&gt;{{Cite web|url= https://mirror.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-vladimiruly-pirimbetov-kazakstan-respublikasynyn-latviya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-el |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Владимирұлы Пірімбетов Қазақстан Республикасының Латвия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-11-01 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2395022 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-10-23 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (23 қазан 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;
}}

=== [[Литва]] ===
{{columns-list|2|
# [[Саят Дүйсенбайұлы Бейсенов|Саят Бейсенов]] (1995–1997)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (1997–2002)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2002–2006)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Кабдрахманов]] (2006–2008)
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2008–2012)
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (26 наурыз 2013 – 29 мамыр 2018)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-1 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-03-26 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (тамыз 2018 – 9 желтоқсан 2022)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
# [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Тимур Оразаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
}}

=== [[Молдова]] ===
{{columns-list|2|
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (28 қараша 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (12 қазан 2020 – 2022)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot; /&gt;
# [[Алмат Дәкібайұлы Айдарбеков|Алмат Айдарбеков]] (30 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
}}

=== [[Өзбекстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сайлау Батыршаұлы]] (1993-1994)
# [[Нәжімеден Ихсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1994–1997)
# [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (1997–2003)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (2003–2006)
# [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] (2006–2007)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (2007–2009)
# [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин|Бөрібай Жексембин]] (2010 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201512280026 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2015-12-25 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2016 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2019–2022)
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (31 қазан 2022 – 22 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;31qaz22&quot; /&gt;
# [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2264653 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-04-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ресей]] ===
{{Толық мақала|Қазақстанның Ресейдегі елшілерінің тізімі}}
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1991–1994)
# [[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров|Тайыр Мансұров]] (қаңтар 1994 – ақпан 2002)
# [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (2002 – қараша 2003)
# [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (26 қараша 2003 – 24 қаңтар 2006)&lt;ref name=&quot;26qar03-nomad&quot; /&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1 ақпан 2006 – 19 қаңтар 2007)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200602020119 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-02-01 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (12 ақпан 2007 – 14 қазан 2008)
# [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] (11 қараша 2008 – 24 маусым 2009)&lt;ref name=&quot;11qar08-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200811120040 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-11-11 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (14 тамыз 2009 – 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (25 сәуір 2012 – 21 қаңтар 2014)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular-1 |title=Кадрлық тағайындаулар |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-21 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (11 ақпан 2014 – 12 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-muhanbetkazyuly-tezhin-kazakstan-respublikasynyn-resei-federaciyasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-22 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (3 ақпан 2017 – 18 желтоқсан 2019)
# [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (29 қаңтар 2020 – 16 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202001300036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2020-01-29 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (3 шілде 2023 бастап)
}}

=== [[Тәжікстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999)
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2001–2003)
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2004–2008)
# [[Әбутәліп Ібіжанұлы Ахметов|Әбутәліп Ахметов]] (2008–2010+)
# [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (30 мамыр 2011 – 2017)&lt;ref name=&quot;30mam11-nomad-smagulov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201105310036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2011-05-30 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (18 наурыз 2019 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
# [[Уәлихан Әмірханұлы Төреханов|Уәлихан Төреханов]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
}}

=== [[Түрікменстан]]===
{{columns-list|2|
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1999–2004)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2004–2005)
# [[Мұрат Марданұлы Атанов|Мұрат Атанов]] (2005–2008)
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (2008 – 4 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot; /&gt;
# [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (28 қараша 2012 – 2017)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/12930-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-11-28 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Жандос Әнуарұлы Асанов|Жандос Асанов]] (13 шілде 2018 – тамыз 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhandos-anuaruly-asanov-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жандос Әнуарұлы Асанов Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-07-13 |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (26 тамыз 2019 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;26tam19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192706 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-08-26 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
# [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (15 наурыз 2022 – 20 маусым 2024)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-erlikuly-tazhibaev-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052143 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Ерлікұлы Тәжібаев Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]] (20 маусым 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2024/06/20/273172/ |title= Нұрлан Ноғаев Қазақстанның Түрікменстандағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[КТК (телеарна)|КТК]] |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Украина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1994–1996)
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999)
# [[Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев|Равиль Шырдабаев]] (1999–2003)
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (2003–2011)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (25 сәуір 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen_1339067371 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-04-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (22 сәуір 2016 – 2020)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (22 ақпан 2020 – 17 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |date=2020-10-12 |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-darhan-amanuly-kaletaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1733555 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дархан Аманұлы Кәлетаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (17 сәуір 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-tolezhan-tursynuly-barlybaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1733617 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |date=2025-04-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Эстония]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (25 шілде 2006 –)&lt;ref name=&quot;25cil06-nomad&quot; /&gt;
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (11 маусым 2012 – 2016)&lt;ref name=&quot;11maw12-qoisibaev&quot; /&gt;
# [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (21 ақпан 2017 – наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Мұсатайұлы Сейтімов|Нұрлан Сейтімов]] (21 желтоқсан 2019 – 27 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27naw24-nomad-estonia&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202403280034 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2024-03-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]] (27 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;27naw24-nomad-estonia&quot; /&gt;
}}

== [[Азия]] ==

=== [[Ауғанстан]] ===
{{columns-list|2|
# Мұхамедқали Бақбергенов (2003–2005 – УСӨ)&lt;ref name=&quot;24tam05-nomad-afg&quot; /&gt;
# [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (24 тамыз 2005 – 30 мамыр 2011)&lt;ref name=&quot;24tam05-nomad-afg&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200508250017 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-08-24 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30mam11-nomad-smagulov&quot; /&gt;
# [[Өміртай Мақашұлы Бітімов|Өміртай Бітімов]] (2011 – сәуір 2018)
# [[Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев|Әлімхан Есенгелдиев]] (2 сәуір 2018 – қыркүйек 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alimhan-ongaruly-esengeldiev-kazakstan-respublikasynyn-auganstan-islam-respublikasyndagy-totenshe-zhane-oki |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев Қазақстан Республикасының Ауғанстан Ислам Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Бангладеш]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192716 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-09-02 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2601921 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-01-26 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Бахрейн]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бахтияр Тасымов]] (7 мамыр 2012 –)&lt;ref name=&quot;7mam12&quot; /&gt;
# [[Бақыт Батыршаев]] (– 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (30 қыркүйек 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (11 қараша 2025 бастап)
}}

=== [[Бруней]] ===
{{columns-list|2|
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (21 ақпан 2015 –)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (29 қаңтар 2020 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 қаңтар 2022 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11-sug&quot; /&gt;
}}

=== [[Бутан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Біріккен Араб Әмірліктері]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2006–2013)
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (9 қазан 2013 – ақпан 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14558-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-10-09 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (ақпан 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1835823 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2024-04-18 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нажмедин Мұхаметәліұлы]] (18 сәуір 2024 –)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Рауан Әбдіманапұлы Жұмабек|Рауан Жұмабек]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

=== [[Вьетнам]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (24 шілде 2012 – 20 желтоқсан 2013)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14962-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-12-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (20 желтоқсан 2013 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-beketzhan-mahatzhanuly-zhumahanov-kazakstan-respublikasynyn-vetnam-socialistik-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов Қазақстан Республикасының Вьетнам Социалистік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-12-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (мамыр 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2574614 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-08-25 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (25 тамыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
}}

=== [[Жапония]]===
{{columns-list|2|
# [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (1995–1996 – УСӨ)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1996–2003)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2003 – УСӨ)
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (26 қараша 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;26qar03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200311270027 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2003-11-26 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Динара Бекенқызы Желдібаева|Динара Желдібаева]] (2006–2007 – УСӨ)
# [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (2007–2016) 
# [[Алмас Ерікұлы Дисюков|Алмас Дисюков]] (2016 – УСӨ)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Кожатаев]] (22 сәуір 2016 – 31 мамыр 2021)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201604250028 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2016-04-25 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;31mam21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--3145323 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-05-31 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (31 мамыр 2021 – желтоқсан 2024)&lt;ref name=&quot;31mam21&quot; /&gt;
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (12 желтоқсан 2024 бастап)
}}

=== [[Израиль]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (1996–2002)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2002–2003 – УСӨ)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Абдрахманов]] (2003–2006)
# Талғат Орекенов (2006 – УСӨ)
# [[Вадим Павлович Зверьков|Вадим Зверьков]] (2006–2008)
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (2008 – 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (25 сәуір 2012 – қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (8 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot; /&gt;
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (30 қыркүйек 2019 – 26 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Индонезия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (2010 – 4 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot; /&gt;
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (4 шілде 2012 – 10 қаңтар 2019)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-askhat-tutkyshbaiuly-orazbai-kazakstan-respublikasynyn-indoneziya-respublika |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай Қазақстан Республикасының Индонезия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды, ол Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен босатылды. |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-07-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (мамыр 2019 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;23qaz23-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-202310240033 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2023-10-23 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (23 қазан 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;
}}

=== [[Иордания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (20 маусым 2007 – 6 қазан 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200706210215 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-05-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (6 қазан 2014 – маусым 2019)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (6 маусым 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-talgat-rahymkululy-shaldanbay-kazakstan-respublikasynyn-iordan-hashimit-koroldigindegi-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-452151 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай Қазақстан Республикасының Иордан Хашимит Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ирак]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201507030031 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2015-07-02 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (22 ақпан 2020 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192714 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-02-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Иран]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мырзатай Жолдасбекұлы Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (1993–1996)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Гиззатов]] (1996–2000)
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (2000–2003)
# [[Сәбит Мұхтарұлы Таиров|Сәбит Таиров]] (2004–2006)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2006–2009)
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2009–2010)
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2011 – қыркүйек 2018) 
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (10 қаңтар 2019 –)&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201901110034 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2019-01-10 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Оңталап Серікбайұлы Оңалбаев|Оңталап Оңалбаев]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Камбоджа]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (21 желтоқсан 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Корея Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1995–1996 – УСӨ)
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1995–2000)
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (желтоқсан 2000 – 2003)
# [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2003–2006)
# [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2006–2008)
# [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2008–2012)
# [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2012 – 27 сәуір 2018) 
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (27 сәуір 2018 – 16 наурыз 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192696 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-27 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Нұрғәлі Алмасбайұлы Арыстанов|Нұрғәлі Арыстанов]] (16 наурыз 2023 – 13 сәуір 2026)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Асет Жеңісұлы Исенали|Асет Исенали]] (13 сәуір 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13saw26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--133520 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-04-13 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Кувейт]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (17 мамыр 2007 –)&lt;ref name=&quot;17mam07-nomad&quot; /&gt;
# [[Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бахтияр Тасымов]] (7 мамыр 2012 –)&lt;ref name=&quot;7mam12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-kazakstan-respublikasynyn-saud-arabiyasy-koroldigindegi-totenshe-zhane-okile_1339067177 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Сауд Арабиясы Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов Қазақстан Республикасының Кувейт Мемлекетіндегі, Бахрейн Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-05-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмас Шәмшиденұлы Әбдіраманов|Алмас Әбдіраманов]] (8 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-09-08 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (28 маусым 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (12 қазан 2020 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot;&gt;{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-10-12 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Ержан Иракұлы Елекеев|Ержан Елекеев]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot; /&gt;
}}

=== [[Солтүстік Корея|КХДР]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (– 19 қараша 2014)&lt;ref name=&quot;19qar14-ermekbaev&quot; /&gt;
# [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Қатар]] ===
{{columns-list|2|
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2007 – 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Асқар Жеңісұлы Шоқыбаев|Асқар Шоқыбаев]] (6 қараша 2014 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 қыркүйек 2020 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Қытай]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]] (желтоқсан 1992 – 1995)
# [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (1995–2001)
# [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]] (қараша 2001 – қаңтар 2007)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (ақпан 2007 – 23 қараша 2011)
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (21 сәуір 2012 – 19 қараша 2014)&lt;ref name=&quot;19qar14-ermekbaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/nbermekbaevty-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-komekshisi-kauipsizdik-kenesinin-hatshysy-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title=«Н.Б.Ермекбаевты Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі – Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-11-19 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Шахрат Шәкізатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (21 ақпан 2015 – 1 қараша 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17810-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-02-21 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (1 қараша 2019 – 8 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;1qar19-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201911040036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2019-11-01 |accessdate=2026-09-17}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20191105160116/https://nomad.su/?a=19-201911040036 |date=2019-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8saw22&quot; /&gt;
# [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (8 сәуір 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;8saw22&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31792379.html |title= Шахрат Нұрышев Қазақстанның Қытайдағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Лаос]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (21 желтоқсан 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Ливан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200305140024 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2003-05-13 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ербол Әбдісаттарұлы Дербісәлиев|Ербол Дербісәлиев]] (2004–2007 – УСӨ)
# [[Ержан Жиенғалиұлы Қалекенов|Ержан Қалекенов]] (2008–2010 – УСӨ)
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (2011–белгісіз – УСӨ)
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (13 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-rasul-bereketuly-zhumaly-kazakstan-respublikasynyn-livan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1353833 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Расул Берекетұлы Жұмалы Қазақстан Республикасының Ливан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; 
}}

=== [[Малайзия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1996–1999)
# [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1999–2001)
# [[Олжас Қабдешұлы Тоғызбаев|Олжас Тоғызбаев]] (2001–2002 – УСӨ)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (2002–2004)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2004–2009)
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (5 мамыр 2010 – 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201005060035 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-05-05 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (2012–2013 – УСӨ)
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (29 тамыз 2013 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-daniyar-kabidollauly-sarekenov-kazakstan-respublikasynyn-malaiziyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-08-29 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (мамыр 2019 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 ақпан 2021 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;26aqp21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11-sug&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-bolat-bolatuly-sugirbaev-kazakstan-respublikasynyn-malayziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kazakstan-respublikasynyn-bruney-darussalamdagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin-kosa-atkarushy-lauazymdarynan-bosaty |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Болат Болатұлы Сүгірбаев Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Бруней-Даруссаламдағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;
# [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (11 қыркүйек 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;26qir11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1181230 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мальдивтер]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1065522 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-07-10 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Моңғолия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Уәлихан Сиянбекұлы Қоңырбаев|Уәлихан Қоңырбаев]] (1997–1999 – УСӨ)
# [[Қайрат Исағалиұлы Исағалиев|Қайрат Исағалиев]] (1999–2002 – УСӨ)
# [[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (2002–2005 – УСӨ)
# [[Асхат Өрістемұлы Сыздықов|Асхат Сыздықов]] (2005–2007 – УСӨ)
# [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (19 қыркүйек 2007 – 28 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;19qir07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200709200627 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-09-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;
# [[Қалыбек Ибраһимұлы Қобыландин|Қалыбек Қобыландин]] (1 сәуір 2013 – 15 тамыз 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-01 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15tam19-nomad-mong&quot; /&gt;
# [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (15 тамыз 2019 – 8 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;15tam19-nomad-mong&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201908160034 |title=Кадровые перестановки |date=2019-08-15 |lang=ru |work=nomad.su |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (8 сәуір 2022 – 21 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;8saw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--832452 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gabit-beybituly-koyshybaev-kazakstan-respublikasynyn-mongoliyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2135256 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев Қазақстан Республикасының Моңғолиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-21|lang=kk|work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмас Сейтақынұлы Сейтақынов|Алмас Сейтақынов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot; /&gt;
}}

=== [[Мьянма]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (24 сәуір 2015 – 3 шілде 2017)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;3cil17-esenbaev&quot; /&gt;
# [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (30 қыркүйек 2019 – 21 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21saw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2133331 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (13 сәуір 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13saw26&quot; /&gt;
}}

=== [[Непал]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Оман]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2011 – 15 қаңтар 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/15049-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (15 қаңтар 2014 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-erzhan-serikuly-mukash-kazakstan-respublikasynyn-oman-sultandygyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Ержан Серікұлы Мұқаш Қазақстан Республикасының Оман Сұлтандығындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нәжмедин Мұхаметәліұлы]] (18 мамыр 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Палестина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (22 ақпан 2020 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Пәкістан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмұхамбетов]] (1994–1999)
# [[Бекжасар Нәрібайұлы Нарбаев|Бекжасар Нарбаев]] (1999–2003)
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2003 – 25 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;25saw06-nomad-isabaev&quot; /&gt;
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2006 – қаңтар 2018)
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (28 маусым 2019 – 5 сәуір 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/hronika-53183 |title= Хроника |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Сансызбайұлы Қыстафин|Ержан Қыстафин]] (18 мамыр 2021 –)
}}

=== [[Сауд Арабиясы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (1996–2002)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2002–2006)
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2006–2011)
# [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2011–2013)
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (18 қараша 2013 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18qar13&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2013-11-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024) 
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Сингапур]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2003–2004 – УСӨ)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2004–2008 – УСӨ)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (маусым 2016 – маусым 2019)
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (6 маусым 2019 –21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot; /&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (21 қазан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
}}

=== [[Сирия]] ===
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;

=== [[Тайланд]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (1998–2000 – УСӨ)
# [[Дудар Түсіпұлы Жәкенов|Дудар Жәкенов]] (2000–2002 – УСӨ)
# [[Рашид Тауфикұлы Рақымбеков|Рашид Рақымбеков]] (2002–2003 – УСӨ)
# [[Сәкен Спаханұлы Сейдуалиев|Сәкен Сейдуалиев]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://senate.parlam.kz/kk-KZ/history-convocation2 |title= Екінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты депутаттарының тізімі |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның ресми сайты |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; (2003–2005 – УСӨ)
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2005–2006 – УСӨ)
# [[Әмір Болатұлы Мусин|Әмір Мусин]] (2007–2013 – УСӨ)
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (28 мамыр 2013 – 3 шілде 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-toleubekuly-esenbaev-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Төлеубекұлы Есенбаев Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-05-28 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;3cil17-esenbaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-toleubekuly-esenbaev-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Төлеубекұлы Есенбаев Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Мьянма Одағы Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-07-03 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (3 шілде 2017 – 21 сәуір 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-raushan-kakimseiitkyzy-esbolatova-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-04-21 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;21saw22&quot; /&gt;
# [[Арман Асқарұлы Исетов|Арман Исетов]] (21 сәуір 2022 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;21saw22a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2132955 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (7 тамыз 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-margulan-bakytuly-baymuhan-kr-tailand-koroldigindegi-totenshe-elshisi-eskato-zhanyndagy-kazakstan-respublikasynyn-turakty-okili-bolyp-tagayyndaldy-771020 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марғұлан Бақытұлы Баймұхан Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, БҰҰ Азия мен Тынық мұхитқа арналған Экономикалық және әлеуметтік комиссиясы (ЭСКАТО) жанындағы Қазақстан Республикасының Тұрақты өкілі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-08-07 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Түркия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1992–1994, 1994–1996)
# [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] (1996–1998)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1999 – 29 қазан 2003)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot; /&gt;
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2003–2005)
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (25 сәуір 2006 – 27 ақпан 2008)&lt;ref name=&quot;25saw06-nomad-isabaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200604260124 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2006-04-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27aqp08-isabaev&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2008 – 7 қазан 2010)&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot; /&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (7 қазан 2010 – 7 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz16&quot; /&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (5 сәуір 2017 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot; /&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522247 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-15 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Үндістан]]===
{{columns-list|2|
# [[Мұхамеджан Керейұлы Исаев|Мұхамеджан Исаев]] (1993–1994)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1995–1998)
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1998–2004)
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2004 – 9 қыркүйек 2009)&lt;ref name=&quot;9qir09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200909100338 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2009-09-09 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2010 – 8 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (6 қазан 2014 – 4 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16926-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-10-06 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (4 қыркүйек 2019 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (19 сәуір 2021 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (7 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;7sau25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--735519 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-04-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Филиппин]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (– 10 қаңтар 2019)&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (22 мамыр 2020 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;22mam20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192715 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-05-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23qaz23-nomad&quot; /&gt;
}}

=== [[Шри-Ланка]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (– 9 қыркүйек 2009)&lt;ref name=&quot;9qir09-nomad&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (– 8 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Сергей Александрович Викторов|Сергей Викторов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot; /&gt;
}}

== [[Америка]] ==

=== [[Америка Құрама Штаттары]] ===
{{columns-list|2|
#[[Әлім Шәкірұлы Жамбыршин|Әлім Жамбыршин]] (1992–1994)
#[[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1994–1996)
#[[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (1996–2000)
#[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (желтоқсан 2000 – 15 мамыр 2007)&lt;ref name=&quot;15mam07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200705160232 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-05-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (4 шілде 2007 – 28 қыркүйек 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/ee-ydyrysovty-kazakstan-respublikasynyn-syrtky-ister-ministri-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title=Е.Ә. Ыдырысовты Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі қызметіне тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-09-28 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
#[[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (4 қаңтар 2013 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/memleket-basshysy-nursultan-nazarbaevtyn-zharlygymen-keomarov-kazakstan-respublikasynyn-amerika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен Қ.Е.Омаров Қазақстан Республикасының Америка Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-01-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
#[[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (15 ақпан 2017 – 6 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
#[[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]] (5 сәуір 2021 – 26 қыркүйек 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/tagayyndaular-53955 |title= Тағайындаулар |lang= kk
|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-05 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202509290037 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2025-09-26 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (20 қазан 2025 бастап)
}}

=== [[Аргентина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытжан Ордабаев]] (12 қыркүйек 2013 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
}}

=== [[Бразилия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (– 24 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;
# [[Бақытжан Ордабаев]] (24 шілде 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201207250030 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2012-07-24 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (12 ақпан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
}}

=== [[Доминикан Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-meksika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhane-okil |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Мексика Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Доминикан Республикасындағы, Ямайкадағы, Панама Республикасындағы, Коста-Рика Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-08-07 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Канада]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қанат Бекмұрзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (– 15 мамыр 2007)&lt;ref name=&quot;15mam07-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2008–2011)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2012 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt; 
# [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (27 сәуір 2018 – 16 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Дәулетбек Қайырбекұлы Құсайынов|Дәулетбек Құсайынов]] (4 шілде 2023 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/dauletbek-kusayyinov-jana-kyizmetke-tagayyindaldyi-352360/ |title= Дәулетбек Құсайынов жаңа қызметке тағайындалды |lang= kk |publisher= tengrinews |date= 2023-06-04 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Коста-Рика]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
}}

=== [[Куба]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (17 мамыр 2007 –)&lt;ref name=&quot;17mam07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200705180337 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-05-17 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt; 
# [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (26 қыркүйек 2018 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192697 |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-09-26 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
}}

=== [[Мексика]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2015 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (23 қазан 2023 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--15102417 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-11-15 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмұрат Асылмұратұлы Тұрғанбеков|Алмұрат Тұрғанбеков]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Панама]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
}}

=== [[Чили]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытжан Ордабаев]] (12 қыркүйек 2013 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
}}

=== [[Ямайка]] ===
{{columns-list|2|
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 –)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;
}}

== [[Африка]] ==

=== [[Алжир]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (24 сәуір 2015 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/18288-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-04-24 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 наурыз 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2naw19-isa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;11qar21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kayrat-kayyrbekuly-lama-sharif-kazakstan-tagayyndaldy-11104453 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-11-11 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
# [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Кения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (14 тамыз 2023 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--147029 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

=== [[Конго Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (11 қараша 2025 бастап)
}}

=== [[Ливия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Бақыт Сәбитұлы Арыстан|Бақыт Арыстан]] (2003–2006 – УСӨ)
# [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (2006–2007 – УСӨ)
# [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (2007–2009 – УСӨ)
# [[Мұхит Советұлы Оразаев|Мұхит Оразаев]] (2009–2011 – УСӨ)
}}

=== [[Марокко]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (– 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
}}

=== [[Мозамбик]] ===
{{columns-list|2|
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап)
}}

=== [[Мысыр]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1993–1999)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1999 – 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (15 маусым 2002 – 2008)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2008–2011)
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2011 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-berik-sakbaiuly-aryn-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyn |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Берік Сақбайұлы Арын басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Марокко Корольдігіндегі, Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2016-10-27 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (16 наурыз 2017 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-arman-kairatuly-isagaliev-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Арман Қайратұлы Исағалиев Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-03-16 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2 қыркүйек 2020 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202501060036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2025-01-05 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Жеңісұлы Жеңіс|Асқар Жеңіс]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]]===
{{columns-list|2|
# [[Талғат Ғабдуллаұлы Қалиев|Талғат Қалиев]] (28 ақпан 2014 – 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-talgat-gabdullauly-kaliev-kazakstan-respublikasynyn-ontustik-afrika-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Талғат Ғабдуллаұлы Қалиев Қазақстан Республикасының Оңтүстік Африка Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-28 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt; 
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (12 шілде 2019 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot; /&gt;
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot; /&gt;
}}

=== [[Руанда]] ===
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (25 ақпан 2026 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202602260034 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2026-02-25 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

=== [[Танзания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап)
}}

=== [[Того]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сәулекүл Сайлауқызы]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Тунис]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (24 сәуір 2015 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 наурыз 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2naw19-isa&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-arman-kairatuly-isa |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Арман Қайратұлы Исағалиев Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-03-02 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;11qar21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Эфиопия]] ===
Елшілік 2014 жылғы 5 ақпанда құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasynda-kazakstan-respublikasynyn-elshiligin-ashu-turaly-1 |title=Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасында Қазақстан Республикасының Елшілігін ашу туралы |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-05 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
{{columns-list|2|
# [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (21 қазан 2014 – 19 шілде 2019)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17045-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-10-21 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-erlik-shakiruly-ali-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy-totens |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ерлік Шәкірұлы Әли Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен қызметінен босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (19 шілде 2019 – 23 мамыр 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-barlybai-karimuly-sadykov-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy- |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Барлыбай Кәрімұлы Садықов Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
# [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

== [[Океания]] ==
=== [[Аустралия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (20 маусым 2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;20maw08-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806230839 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-06-20 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201702220037 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2017-02-21 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (22 мамыр 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;22mam20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30098050 |title=Арыстанов Аркен Кенесбекович |lang=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Жаңа Зеландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (20 маусым 2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;20maw08-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (21 желтоқсан 2019 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot; /&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
}}

== Халықаралық ұйымдар жанындағы тұрақты өкілдер ==
=== [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1992–1999)
# [[Мәдина Бинешқызы Жарбосынова|Мәдина Жарбосынова]] (1999–2003)
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2003–2007)
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2007–2013)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (26 қазан 2013 – 2016)&lt;ref name=&quot;26qar13-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2017–2020)
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2020–2022)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (2022–2024)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (16 мамыр 2024 бастап)
}}

=== [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жанар Сейдақметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (6 қазан 2022 – 2024)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] (2024–2025)
# [[Қайрат Қалмұқаметұлы Төребаев|Қайрат Төребаев]] (17 наурыз 2025 бастап)
}}

=== [[Еуразиялық экономикалық одақ]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рүстем Сұлтанұлы Жиенбаев|Рүстем Жиенбаев]] (?–2008)
# [[Бақытжан Ордабаев]] (2008 – 24 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;
# [[Фархат Шахафутдинұлы Әбдіхалықов|Фархат Әбдіхалықов]] (2012–2015)
}}

=== [[Еуропа одағы]], [[НАТО|Солтүстік Атлант шарты ұйымы]] ===
Қазақстанның Люксембургтегі елшісі 1994 жылдан бері Еуроодақ пен НАТО жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (28 қараша 2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot; /&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 қазан 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref name=&quot;22qaz18-quspan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-aigul-saifollakyzy-kuspan- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-10-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5642 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-07-05 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot; /&gt;
}}

=== [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]] ===
Қазақстанның Сауд Арабиясындағы елшісі 2013 жылдан бері ИЫҰ жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (2010–2019)
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024)
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ===
Қазақстанның Беларусьтегі елшісі 1995 жылдан бері ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1995–1996)
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998)
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003)
# [[Ғазиз Қамашұлы Алдамжаров|Ғазиз Алдамжаров]] (5 наурыз 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;5naw03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200303060028 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2003-03-05 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008)
# [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2019–2023)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2023–2024)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;jaqsylyqov24&quot; /&gt;
}}

=== [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] жанындағы тұрақты өкіл ===
{{columns-list|2|
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2344456 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-05-23 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (2005–2017)
# [[Жәнібек Абдуләкімұлы Иманалиев|Жәнібек Иманалиев]] (2017 – 21 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;21saw22&quot; /&gt;
# [[Марат Зеникенұлы Сыздықов|Марат Сыздықов]] (21 сәуір 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw22a&quot; /&gt;
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Қазақстан елшілері|*тізім]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан елшілерінің тізімдері|*]]</text>
      <sha1>aarbo62s5m686cwcfavwy4x20azra1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенджамин Дизраэли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647723</id>
    <revision>
      <id>3660155</id>
      <parentid>3652643</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>L.sarkytbekova</username>
        <id>184246</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Дизраэлидің премьер-министрі кезінде.... кәсіподақтар заңдастырылды. &quot; сөйлем қате құрылған, түзетілді, сызықша қате қойылған,  орнына дефис қойылды. стажер сөзі қазақша аудармасымен алмастырылды</comment>
      <origin>3660155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6473" sha1="j86sn4qrvuodprgfcopdzw3h7b3pjiu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Бенджамин Дизраэли|Шынайы есімі={{lang-en|Benjamin Disraeli}}|Суреті=Disraeli.jpg|Елтаңба=|Титулы=40-шы [[Ұлыбритания премьер-министрі]]|Мемлекет=Ұлыбритания|Ту=Flag of the United Kingdom.svg|Басқара бастады=[[27 ақпан]] [[1868 жыл|1868]]|Басқаруын аяқтады=[[1 желтоқсан]] [[1868 жыл|1868]]|Монарх=[[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория]]|Ізашары=Эдвард Смит-Стэнли|Ізбасары=Уильям Гладстон|Титулы_2=42-ші [[Ұлыбритания премьер-министрі]]|Ту_2=Flag of the United Kingdom.svg|Басқара бастады_2=[[20 ақпан]] [[1874 жыл|1874]]|Басқаруын аяқтады_2=[[21 сәуір]] [[1880 жыл|1880]]|Монарх_2=[[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)| Виктория]]|Ізашары_2=Уильям Гладстон|Ізбасары_2=Уильям Гладстон|Партиясы=Ұлыбританияның консервативті партиясы|Туған жері=Лондон|Қайтыс болған күні=21 желтоқсан 1804|Қайтыс болған жері=Вестминстер, Лондон|Туған күні=19 сәуір 1881}}

'''Бенджамин Дизраэли''' ([[1804 жыл|1804 жылы]] [[21 желтоқсан]], [[Лондон]] —  [[1881 жыл|1881 жылы]] [[19 сәуір]], [[Лондон]]) —  ағылшын мемлекет қайраткері және жазушы. [[1868]], [[1874]]-[[1880]] жылдары [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министр]] қызметін атқарды&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/biography/Benjamin-Disraeli&lt;/ref&gt;.

Дизраэли премьер-министр болып тұрған кезінде [[Суэц каналы|Суэц каналының]] бақылау пакеті алынды, қанауға қарсы заңдар қабылданып, кәсіподақтар заңдастырылды.

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Young disraeli.jpg|нобай|Жас Дисраэли. Ф. Гранттың портреті]]
Бенджаминнің ата-анасы [[Еврейлер|еврей]] текті болды, оның атасы (сонымен қатар Бенджамин) Папа мемлекеттерде ([[Италия]]),&lt;ref name=&quot;Онлайн Энциклопедия Кругосвет&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DIZRAELI_BENDZHAMIN.html ДИЗРАЭЛИ, БЕНДЖАМИН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114003619/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DIZRAELI_BENDZHAMIN.html |date=2012-11-14 }}. Энциклопедия Кругосвет.&lt;/ref&gt; [[Феррара]] маңындағы Сенто қаласында дүниеге келген және 18 жасында Англияға эмиграцияланған, онда көрнекті саудагер және қаржыгер болды. Сондай-ақ, Лондон биржасының мүшесі болды және қайтыс болғанда 35 000 фунт стерлинг қалдырды. Оның жалғыз ұлы Исаак (Айзек) негізінен Нидерландының Лейден қаласында білім алған. Өзін әдеби қызметке арнады және ағылшын жазушылары туралы бірнеше кітап жазды, сонымен қатар соңғысы «Иезуиттердің құлауы» деп аталатын үш роман жазды. 35 жасында Мария Басевиге үйленді, оның ата-бабаларының бір бөлігі инквизициядан [[Гамбург|Гамбургке]] қашып кеткен ескі еврей Абоаб отбасына жататын. Олардың бес баласы болды — бір қыз және төрт ұл, олардың үлкені Бенджамин болатын. 13 жасында бала шомылдыру рәсімінен өтіп, әкесінің жетекшілігімен оқып, христиандық тәрбие алды. 1821 жылы ол заңгердің тағылымдамашысы болып, өзінің тамаша қабілеттерін бірден байқады. Әдебиетке ерте қызыға бастады.

== Библиографиясы ==
* Contariny Fleming, a pseudological autobiography (1832).
* Henriette Temple, 1837 (русск. перев. в 6 книгах, 1859 и 1867).
* Endymion (три русск. перев.: 1880, 1881 и 1882).
** [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003612804 Эндимион.] — Санкт-Петербург, 1882. — 548 с.
* Lothair (перев. на русск. яз.: 1870 и 1871, под заглавием «Римские происки»).
* Selected speeches of the late Right Hon. the Earl of Beaconsfield, 2 vol, (1882).
* Home letters, written by the Earl of Beaconsfield 1830—1831 (1885).
* Correspondence with his sister (издание Ральфа Дизраэли, 1886).
* Vindication of the English Constitution.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:21 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1804 жылы туғандар]]
[[Санат:Лондонда туғандар]]
[[Санат:19 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1881 жылы туғандар]]
[[Санат:Лондонда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания мемлекеттік қайраткерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания консервативті партиясы мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]]
[[Санат:Глазго университеті ректорлары]]
[[Санат:Жазушылар]]</text>
      <sha1>j86sn4qrvuodprgfcopdzw3h7b3pjiu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бхимрао Рамджи Амбедкар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648935</id>
    <revision>
      <id>3659760</id>
      <parentid>3538808</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7504" sha1="nsgxgrvzm0rdp6984gfwwqel0x54gqu" xml:space="preserve">[[File:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|right|B. R. Ambedkar]]

'''Бхимрао Рамджи Амбедкар''' (English: Bhimrao Ramji Ambedkar; Marathi: भीमराव रामजी आंबेडकर) (14 сәуір 1891 - 6 желтоқсан 1956), сонымен қатар '''Доктор. Бабасахеб Амбедкар''', үнді заңгері, экономист, саясаткер және әлеуметтік реформатор болған. Ол Далит буддистік қозғалысын шабыттандырды және қол тигізбейтіндерге (далиттерге) қатысты әлеуметтік кемсітушілікке қарсы үгіт-насихат жүргізді. Ол сондай-ақ әйелдер мен еңбек құқықтарын қолдады. Ол тәуелсіз Үндістанның алғашқы заң және әділет министрі, Үндістан конституциясының сәулетшісі және Үндістан Республикасының негізін қалаушы болды.&lt;ref&gt;[https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html Bhimrao Ambedkar]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://indianexpress.com/article/parenting/learning/ambedkar-jayanti-2019-facts-babasaheb-for-kids-5672744/ Ambedkar Jayanti 2019: Facts on Babasaheb to share with kids | Parenting News,The Indian Express]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues How India’s Most Downtrodden Embraced the Power of Statues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026043029/https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |date=2020-10-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Bhimrao-Ramji-Ambedkar Bhimrao Ramji Ambedkar | Biography, Books, &amp; Facts | Britannica]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ndtv.com/india-news/all-you-need-to-know-about-br-ambedkar-on-his-129th-birth-anniversary-2211747 All You Need To Know About BR Ambedkar On His 129th Birth Anniversary]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Princeton Dictionary of Buddhism |date=2013 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691157863 |editor-last=Buswell |editor-first=Robert Jr |editor=Robert Buswell Jr. |location=Princeton, NJ |page=34 |ref=harv |editor-last2=Lopez |editor-first2=Donald S. Jr. |editor=Donald S. Lopez, Jr.}}&lt;/ref&gt;

1956 жылы ол 600000 жақтастарымен буддизмді қабылдай отырып, далиттерді жаппай конверсиялауды бастады. Ол Үндістанда буддизмді қайта жандандырды. Амбедкар навайана буддистерінің арасында бодхисаттва, майдар ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;https://theprint.in/opinion/why-ambedkar-chose-buddhism-over-hinduism-islam-christianity/237599/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://indianexpress.com/article/explained/buddha-purnima-special-why-ambedkar-coverted-to-buddhism-6397742/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.thequint.com/news/india/br-ambedkar-conversion-to-buddhism&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Christopher Queen|editor=Steven M. Emmanuel|title=A Companion to Buddhist Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=P_lmCgAAQBAJ |year=2015|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-119-14466-3|pages=529–531}}&lt;/ref&gt;

1990 жылы Амхедкарға қайтыс болғаннан кейін Үндістанның ең жоғары азаматтық марапаты - Бхарат Ратна тағайындалды. Амбедкар мұрасында көптеген мәдени ескерткіштер мен бейнелер бар. Амбедкардың қоғамдық-саяси реформатор ретіндегі мұрасы қазіргі Үндістанға терең әсер етті.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Joshi |first=Barbara R. |url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 |title=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement |publisher=Zed Books |year=1986 |isbn=9780862324605 |pages=11–14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 |archive-date=29 July 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Keer |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 |title=Dr. Ambedkar: Life and Mission |publisher=Popular Prakashan |year=1990 |isbn=9788171542376 |page=61 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 |archive-date=30 July 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Амбедкар 2012 жылы History TV18 және CNN IBN ұйымдастырған сауалнама нәтижесінде «Ұлы Үндістан» (The greatest Indian) болып танылды.&lt;ref&gt;https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |date=2016-03-14 }}&lt;/ref&gt;

Амбедкар Джаянти (Амбедкардың туған күні) - бұл 14 сәуірде атап өтілетін жыл сайынғы фестиваль, ол Үндістанда ғана емес, бүкіл әлемде тойланады. Амбедкар Джаянти бүкіл Үндістанда ресми мемлекеттік мереке ретінде атап өтіледі.&lt;ref&gt;http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405042913/http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf |date=5 April 2015 }} Ambedkar Jayanti from ccis.nic.in on 19 March 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://persmin.gov.in/ Webpage of Ministry of Personnel and Public Grievance &amp; Pension&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mea.gov.in/ambedkar-final/mcelebration.htm 125th Dr. Ambedkar Birthday Celebrations Around the World.] mea.gov.in&lt;/ref&gt; БҰҰ 2016, 2017 және 2018 жылдары Амбедкар Джаянтиді атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html|title=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event - Firstpost|website=firstpost.com|access-date=2018-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html|title=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion'|work=The New Indian Express|access-date=2018-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|title=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State|work=newsstate.com|access-date=2018-11-09|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Үндістан саясаткерлері]]
[[Санат:Үндістанда туғандар]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары]]
[[Санат:Бхимрао Рамджи Амбедкар| ]]</text>
      <sha1>nsgxgrvzm0rdp6984gfwwqel0x54gqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ву Цзяньсюн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>651211</id>
    <revision>
      <id>3659957</id>
      <parentid>3605442</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11060" sha1="p5ofhvmpxs8h6hjqgxytcsfa9mnqtfa" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Ғалым|Есімі=Ву Цзяньсюн|Суреті=Chien-Shiung Wu (1912-1997) in 1958.jpg|Туған күні=31.05.1912|Қайтыс болған күні=16.02.1997|Туған жері=Тайцан, Цзянсу, [[Қытай]]|Қайтыс болған жері=[[Нью-Йорк]]|Азаматтығы=[[Қытай]],&lt;br&gt; [[АҚШ]]|Ғылыми аясы=физика|Жұмыс орны=[[Беркли Калифорния университеті|Берклидегі Калифорния Университеті]],&lt;br&gt; [[Принстон университеті|Принстон Университеті]],&lt;br&gt;  [[Колумбия университеті|Колумбия Университеті]]|Альма-матер=Нанкин Университеті,&lt;br&gt;  [[Беркли Калифорния университеті|Берклидегі Калифорния Университеті]]|Ғылыми жетекші=Эрнест Орландо Лоуренс}}
'''Ву Цзяньсюн''' (мадам Ву атымен де танымал;{{lang-en|Chien-Shiung Wu}}; [[31 мамыр]] [[1912 жыл|1912]]&lt;ref&gt;https://www.atomicheritage.org/profile/chien-shiung-wu&lt;/ref&gt;, Тайцан — [[16 ақпан]] [[1997 жыл|1997]]&lt;ref&gt;[https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/wu-chien-shiung  Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;, [[Нью-Йорк]]) — Қытайдан шыққан американдық [[физик]]. [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әлсіз өзара әрекеттесулерде кеңістіктік паритетінің бұзылуын эксперименталды түрде дәлелдеді, бұл эксперимент оның есімімен аталды.

[[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым академиясының]] мүшесі (1958)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/48916.html  C. S. Wu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122092046/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/48916.html |date=2018-11-22 }}&lt;/ref&gt;, [[Қытай ғылым академиясы|Қытай Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (1994)&lt;ref&gt;[http://english.cas.cn/newsroom/archive/news_archive/nu2004/201502/t20150215_136888.shtml Backdrop: CAS Foreign members (1994-2002)]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Мадам Вудың ата-бабалары Тайюань қаласы, Шаньси провинциясынан шыққан, бірақ өзі Цзянсу провинциясының Тайцан қаласында дүниеге келген, [[1929 жыл|1929]] жылы Ұлттық Орталық университетке түскен, [[1930 жыл|1930]]-[[1934 жыл|1934]] жылдары [[Нанкин]] орталық университетінің физика факультетінде оқыған, [[1934 жыл|1934]]-[[1936 жыл|1936]] жылдары университетте ғылыми жұмыспен айналысқан.

[[1936 жыл|1936]] жылы АҚШ-қа Тайюаньдық құрбысы, [[химик]] Дун Жофэньмен бірге оқуға кетті. Ву [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінде]] оқуын бітіріп, [[1940 жыл|1940]] жылы физика бойынша философия докторы дәрежесін алды. Екінші дүниежүзілік соғыстың және Қытайдағы биліктің ауысуы салдарынан Ву АҚШ-та қалып, физик Люк Юаньға тұрмысқа шықты. Сексистік шектеулерге байланысты жұмыста қиындықтар туындағаннан кейін, ол күйеуімен бірге шығыс жағалауға көшіп, [[Принстон университеті|Принстон]] мен [[Колумбия университеті|Колумбия университеттерінде]] сабақ берді. [[1944 жыл|1944]] жылы ол [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысып, [[Уран|уранды]] байытумен айналысты&lt;ref name=&quot;marina&quot;/&gt;.

[[1965 жыл|1965]] жылы Ву-дің &quot;Бета-ыдырау&quot; монографиясы жарық көрді.

[[1973 жыл|1973]] жылы Қытайға барды. Осы сапар барысында ата-анасының қабірлері қирап, ағасы мен көкесінің мәдени революция кезінде қайтыс болғандығын білді&lt;ref name=&quot;marina&quot;/&gt;.

[[1975 жыл|1975]] жылы ол Америкалық физикалық қоғамның президенті болды, Ву — бұл лауазымдағы алғашқы әйел еді&lt;ref name=&quot;marina&quot;&gt;[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435516/Vu_Tszyansyun Молчанова М. Ву Цзяньсюн : Королева лаборатории : [арх. 10 ноября 2020&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Марина Молчанова // Квантик : журн. — 2020. — № 4.]&lt;/ref&gt;.

[[1997 жыл|1997]] жылы [[Инсульт|инсульттан]] қайтыс болды.

Қытайда әкесінің өзіне арнап құрған мектебінің жанында жерленген, осы мектептің ауласында Ву Цзяньсюннің ескерткіші тұр&lt;ref name=&quot;marina&quot;/&gt;.

== Ғылымға қосқан үлесі ==
[[1956 жыл|1956]] жылы Ли Чжэндао мен Янг Чжэньнин Вуға кеңістіктік паритетті сақтау заңын қолданбай салынған әлсіз өзара әрекеттесудің жаңа теориясын тексеру үшін эксперимент жүргізуді ұсынды. Қазіргі уақытта &quot;Ву тәжірибесі&quot; деп аталатын бұл тәжірибе 1956 жылы оның басшылығымен жасалды және Паритет Заңы әлсіз өзара әрекеттесуде жұмыс істемейтінін көрсетті. Алдымен ғылыми қауымдастық бұл нәтижені сенімсіздікпен қабылдады, бірақ Ву тәжірибесіне ұқсас және түбегейлі ерекшеленетін эксперименттердің қайталануы оның нәтижелерін растады. Кейінірек Ли және Ян [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды, ал Ву марапатсыз қалды&lt;ref name=&quot;marina&quot;/&gt;, оны көптеген адамдар сексизмнің көрінісі ретінде қабылдады.

Кейініректе Ву [[Орақтәрізді жасушалы анемия|орақтәрізді жасушалы анемияны]] тудыратын [[Гемоглобин|гемоглобиннің]] молекулалық өзгерістерін зерттеді. 

Ву Цзянсюн көпшілік алдында сөйлеген сөздерінде сексизмге жол берілмейтіндігін және әйелдердің ғылыммен айналысуға тең құқығы жайында: &quot;мен әйелдерді ғылым мен техникада жұмыс істеу үшін Интеллектуалды емес деп санайтын адам бар екеніне күмәнім бар&quot;; &quot;менің ойымша, кішкентай атомдар мен ядролардың, математикалық символдардың немесе ДНҚ молекулаларының айырмашылығы жоқ, олармен айналысатын - ерлер немесе әйелдер&quot;&lt;ref name=&quot;marina&quot;/&gt;.

== Марапаттары мен мойындаулары ==
* 1948 — американдық физикалық қоғамның мүшесі болып сайланды
* 1962 — John Price Wetherill Medal
* 1963 — Комсток Премиясы
* 1975 ж. — АҚШ-тың Ұлттық ғылыми медалі, «For her ingenious experiments that led to new and surprising understanding of the decay of the * radioactive nucleus»&lt;ref&gt;[https://nationalmedals.org/laureate/chien-shiung-wu/  Chien-Shiung Wu | National Science and Technology Medals Foundation]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=403  The President's National Medal of Science: Recipient Details | NSF - National Science Foundation]&lt;/ref&gt;
* 1975 ж. — Том Боннер премиясы «For her pioneering work in beta decay, and particularly for carrying out beautifully precise experiments, * crucial for unraveling of the nature of the weak interactions»&lt;ref&gt;[https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Wu&amp;first_nm=Chien-Shiung&amp;year=1975  Prize Recipient]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aps.org/programs/honors/prizes/bonner.cfm  Tom W. Bonner Prize in Nuclear Physics]&lt;/ref&gt;
* 1978 ж. — Физика бойынша Вольф премиясы&lt;ref&gt;[http://wolffund.org.il/?dir=site&amp;page=winners&amp;cs=381 עמוד הבית - קרן וולף] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911102826/http://www.wolffund.org.il/index.php?dir=site |date=2014-09-11 }}&lt;/ref&gt;
* 1986 — Эллис аралының құрмет медалі
* 1990 — Ву құрметіне 2752 Ву Цзяньсюн [[Астероид|астероиды]] аталды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:31 мамырда туғандар]]
[[Санат:1912 жылы туғандар]]
[[Санат:16 ақпанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Нью-Йоркте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]
[[Санат:Философия докторлары]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Қытай ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Инсульттан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Принстон университеті түлектері]]
[[Санат:Калифорния университеті түлектері]]</text>
      <sha1>p5ofhvmpxs8h6hjqgxytcsfa9mnqtfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виталий Михайлович Еремеев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>653823</id>
    <revision>
      <id>3659940</id>
      <parentid>3617173</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16004" sha1="hyx9t58pqhwn6ihc8nmboyfy0cz6l9t" xml:space="preserve">{{Хоккейші
 | Есімі              = Виталий Еремеев
 | Шынайы есімі       = 
 | Суреті             = Vitali Yeremeyev.jpeg
 | Сурет ені          = 250 px
 | Сурет тақырыбы     = 
 | Позициясы          = [[Қақпашы (шайбалы хоккей)|қақпашы]]
 | Бойы               = 185 
 | Салмағы            = 86 
 | Имек таяқ ұстауы   = сол қол
 | Лақап аты          = 
 | Ойын карьерасы           = {{Спорттық карьера 2
 |1991—1994| {{Ту|Қазақстан||20px}} [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]] 
 |1994—1997| {{Ту|Ресей||20px}} [[ЦСКА (шайбалы хоккей, Мәскеу)|ЦСКА]] 
 |1997—1998| {{Ту|Ресей||20px}} [[Локомотив (шайбалы хоккей, Ярославль)|Торпедо Яр]] 
 |1998—1999| {{Ту|Ресей||20px}} [[ЦСКА (шайбалы хоккей, Мәскеу)|ЦСКА]] 
 |1999—2000| {{Ту|Ресей||20px}} [[Динамо (шайбалы хоккей, Мәскеу)|Динамо М]] 
 |2000—2001| {{Ту|АҚШ||20px}} [[Хартфорд Вулф Пэк]]
 |2000—2001| {{Ту|АҚШ||20px}} [[Нью-Йорк Рейнджерс]] 
 |2001| {{Ту|АҚШ||20px}} [[Шарлотт Чекерс]] 
 |2001—2010| {{Ту|Ресей||20px}} [[Динамо (шайбалы хоккей, Мәскеу)|Динамо М]] 
 |2010—2015| {{Ту|Қазақстан||20px}} [[Барыс (шайбалы хоккей)|Барыс]]
 }}
 | Жаттықтырушы карьерасы   = {{Спорттық карьера 2
 |2016—2021| {{Ту|Ресей||20px}} [[Динамо (шайбалы хоккей, Мәскеу)|Динамо М]]
 }}
 | Азаматтығы         = {{KAZ}}
 | Туған күні         = 23.9.1975
 | Туған жері         = {{туғанжері|Өскемен|Өскеменде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні     = 
 | Қайтыс болған жері     = 
 | ҰХЛ драфты         = 1994 жылы ол 9-раундта [[Нью-Йорк Рейнджерс|«Нью-Йорк Рейнджерс»]] жалпы клуб 209-нөмірі бойынша таңдалды
 | Карьерасы          = 
 | Марапаттары мен сыйлықтары  = 
 | Медальдары         = 
 | Commons            = Vitali Yeremeyev
}}
'''Виталий Михайлович Еремеев''' ([[23 қыркүйек]] [[1975 жыл|1975]], [[Өскемен]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қазақстандық кәсіби хоккейші, қақпашы; жаттықтырушы. Өскемендік шайбалы хоккейінің түлегі.

== Өмірбаяны ==
Ол Өскеменде жергілікті [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|«Торпедо»]] клубында ойнай бастады. Ол жыл сайын дерлік әлем чемпионатында [[Қазақстан ұлттық шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан құрамасында]] ойнады, сонымен қатар Наганода өткен [[1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1998 жылы Олимпиада ойындарында]] ел құрамасында 7 матч өткізді, ол кезде АҚШ, Швеция және Беларус құрамаларымен 5-8 орындарды бөлісті.

1994 ҰХЛ драфтында ол 9-раундта [[Нью-Йорк Рейнджерс|«Нью-Йорк Рейнджерс»]] 209 жалпы нөмірімен таңдалды. 1994-1999 жылдар аралығында мәскеулік [[ЦСКА (шайбалы хоккей, Мәскеу)|ЦСКА-ның]] қақпасын қорғады. 1999/2000 жылғы маусымда Еремеев мәскеулік [[Динамо (шайбалы хоккей, Мәскеу)|«Динамода»]] ойнап, өте сенімді ойын көрсетті (орта есеппен бір матчта 1,27 гол жіберіп алды) және командасымен бірге Ресей чемпионы атанды. 2000 жылы шілдеде «Рейнджерс» Еремеевпен келісімшартқа отырды.

Ол ҰХЛ дебютін 2000 жылы 27 желтоқсанда екінші кезеңнің 5-минутында есеп «Каролинаның» пайдасына 3-0 болып тұрғанда [[Каролина Харрикейнз|«Каролина Харрикейнздің»]] командасына қарсы жекпе-жекте өткізді. Осылайша, ол бұрынғы кеңестік республикалардан ҰХЛ командаларының қақпаларын қорғаған 9-қақпашы болды. Қалған уақытта, ол 14 соққының 13-ін тойтарды, бірақ оның командасы 3:4 есебімен жеңілді.

Ол ҰХЛ-де 2000-2001 жылдар аралығында АҚШ-тың кіші лигаларында ойнап, тек төрт ойын өткізді. 2001/2002 маусымының ортасында ол Ресейге оралып, мәскеулік «Динамомен» келісімшартқа отырды. 2005 жылы командамен бірге ол қайтадан Ресей чемпионы атанды, сонымен қатар ел чемпионаттың үздік қақпашысы деп танылды.

2010/2011 маусымы басталар алдында ол астаналық [[Барыс (шайбалы хоккей)|«Барысқа»]] ауысты&lt;ref&gt;[http://allhockey.ru/news/79767/ ҚХЛ: Виталий Еремеев «Барысқа» ауысты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330171633/http://allhockey.ru/news/79767/ |date=2014-03-30 }}&lt;/ref&gt;.

2015 жылдың 7 сәуірінде Еремеев мансабын аяқтауға шешім қабылдағанын мәлімдеді.
{{start citation}}«Жарақаттар мазамды алды, қиын. Аяқтайтын уақыт келді. Мен қазірдің өзінде жеткілікті ойнадым. Еш уайымсыз аяқтай аламын. Болашаққа жоспар жоқ. Қазір жігіттермен бірге жаттығамын, олар кетеді, содан кейін не болатынын білмеймін. Шынымды айтсам, мен не істерімді әлі білмеймін. Келісімшарттың соңы болады, содан кейін шешемін. Бәрі әлі ойнауда, бәрі бір жерге дайындалуда»
{{end citation|деп Vesti.kz хоккейшісінің сөздерін келтіреді.}}

2015 жылдың 25 маусымында ол [[Қар барыстары|«Қар барыстары»]] [[Хоккейден жастар лигасының чемпионаты|ЖХЛ]] командасының жаттықтырушылар құрамына кіру туралы ұсынысты қабылдады. Еремеев клубта қақпашыларды жаттықтырумен айналысатын болды&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-2177916-eremeev-budet-trenirovat-vratarej-snezhnykh-barsov.html Еремеев «Қар барыстары» қақпашыларын жаттықтырады]&lt;/ref&gt;.

2016 жылдың 14 маусымында Виталий Еремеев қақпашылардың жаттықтырушысы ретінде «Динамоға» оралды.

== Марапаттары мен жетістіктері ==
* Ресей чемпионы (2000, 2005).
*Ресей чемпионатының қола жүлдегері (1998).
* Шпенглер кубогының иегері (2008).
* Ресей чемпионатының үздік қақпашысы (2005).
* «Алтын дулыға» сыйлығының иегері (2000, 2005).
* Қысқы Азия ойындары чемпионы (2011).

100 кубок матчтарында ойнады (ЖХЛ кубогы мен Ресей кубогын қосқанда), бұл қақпашылар үшін Ресей чемпионатындағы рекорд&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2012/3/13/42154.html Құрлықтық хоккей лигасы — Жаңа рекорд]&lt;/ref&gt;.

== Өнер көрсетуінің статистикасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=3|
!colspan=9|Тұрақты маусым
!colspan=8|Плей-офф
|-
  !Маусым||Команда||Лига||Ойындар||{{comment|&amp;nbsp;Ж&amp;nbsp;|жеңістері}}||{{comment|&amp;nbsp;Ұ&amp;nbsp;|ұтылыстары}}||{{comment|Б/Т|буллит сериялары бар ойындар немесе тең түсу}}||{{comment|Мин|мұз үстінде болғандағы минуттар}}||{{comment|ӨШ|өткізіп алған шайбалар}}||{{comment|«0»|нөлмен аяталған матчтар}}||{{comment|БК|беріктік коэффициенті — орташа саны&amp;#13;&amp;#10;ойын уақытының 60 минутында өткізіп алған шайбалар}}||{{comment|%|тойтарылған соққылардың пайызы}}||Ойындар||{{comment|&amp;nbsp;Ж&amp;nbsp;|жеңістері}}||{{comment|&amp;nbsp;Ұ&amp;nbsp;|ұтылыстары}}||{{comment|Мин|мұз үстінде болғандағы минуттар}}||{{comment|ӨШ|өткізіп алған шайбалар}}||{{comment|«0»|нөлмен аяталған матчтар}}||{{comment|БК|беріктік коэффициенті — орташа саны&amp;#13;&amp;#10;ойын уақытының 60 минутында өткізіп алған шайбалар}}||{{comment|%|тойтарылған соққылардың пайызы}}
|- align=center
| 1991/92||[[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо]]||[[Шайбалы хоккейден ТМД чемпионаты|ТМД]]||1||||||||60||3||0||3.00||||||||||||||||||
|- align=center
| 1992/93||Торпедо||[[Ұлтаралық хоккей лигасы|ҰХЛ]]||2||||||||120||12||0||6.00||||||||||||||||||
|- align=center
| 1993/94||Торпедо||ҰХЛ||19||||||||1015||38||0||2.25||||||||||||||||||
|- align=center
| 1994/95||[[ЦСКА (шайбалы хоккей, Мәскеу)|ЦСКА]]||ҰХЛ||49||||||||2733||97||7||2.13||||2||0||2||120||8||0||4.00||
|- align=center
| 1995/96||ЦСКА||ҰХЛ||25||||||||1339||37||5||1.66||||3||1||2||179||7||0||2.34||
|- align=center
| 1996/97||[[ЦСКА ХК (1996—2002)|ЦСКА ХК]]||[[Шайбалы хоккейден Ресей чемпионаты|РСЛ]]||14||||||||635||35||0||3.31||||1||0||1||59||3||0||3.05||
|- align=center
| 1997/98||[[Локомотив (шайбалы хоккей, Ярославль)|Торпедо Яр]]||РСЛ||17||||||||979||19||3||1.16||||4||1||2||201||8||1||2.38||
|- align=center
| 1998/99||ЦСКА ХК||[[Шайбалы хоккейден Ресей чемпионатының жоғарғы лигасы|Жоғарғы]]||35||||||||1914||71||5||2.26||||||||||||||||||
|- align=center
| 1999/00||[[Динамо (шайбалы хоккей, Мәскеу)|Динамо М]]||РСЛ||26||17||5||3||1559||33||7||1.27||93.9||17||13||4||1039||22||4||1.27||93.6
|- align=center
| 2000/01||[[Хартфорд Вулф Пэк]]||[[Американдық хоккей лигасы|АХЛ]]||36||16||15||3||1977||98||2||2.97||90.3||||||||||||||||
|- align=center
| 2000/01||[[Шарлотт Чекерс]]||[[Шығыс жағалауы Хоккей лигасы|ШЖХЛ]]||5||3||2||0||298||21||0||4.23||89.8||||||||||||||||
|- align=center
| 2000/01||[[Нью-Йорк Рейнджерс]]||[[Ұлттық хоккей лигасы|ҰХЛ]]||4||0||4||0||212||16||0||4.52||84.6||||||||||||||||
|- align=center
| 2001/02||Шарлотт Чекерс||ШЖХЛ||3||1||2||0||179||9||0||3.01||87.8||||||||||||||||
|- align=center
| 2001/02||Динамо М||РСЛ||20||10||7||3||1218||33||3||1.63||93.2||3||0||3||177||11||0||3.72||
|- align=center
| 2002/03||Динамо М||РСЛ||33||15||9||5||1896||65||4||2.06||92.1||5||2||3||301||12||0||2.39||91.8
|- align=center
| 2003/04||Динамо М||РСЛ||45||20||14||10||2745||86||6||1.88||91.8||1||0||0||31||0||0||0.00||
|- align=center
| 2004/05||Динамо М||РСЛ||27||21||3||2||1595||33||9||1.24||||10||9||1||599||9||3||0.90||
|- align=center
| 2005/06||Динамо М||РСЛ||26||11||10||4||1561||50||3||1.92||92.8||4||1||3||260||10||1||2.30||
|- align=center
| 2006/07||Динамо М||РСЛ||34||16||12||2||1947||78||2||2.40||||3||0||3||179||11||0||3.69||
|- align=center
| 2007/08||Динамо Мск||РСЛ||36||13||15||6||2173||83||3||2.29||||8||4||4||506||22||1||2.61||
|- align=center
!colspan=3|'''Суперлигада барлығы, ҰХЛ және ТМД'''||374||||||||21575||702||52||1.95||||61||31||28||3654||123||10||2.02||
|- align=center
| 2008/09||Динамо М||[[Құрлықтық хоккей лигасы|ҚХЛ]]||32||21||9||2||1859||69||2||2.23||90.4||12||8||4||700||19||1||1.63||92.7
|- align=center
| 2009/10||Динамо М||ҚХЛ||33||16||11||2||1770||70||4||2.37||92.0||4||1||3||230||10||0||2.61||91.5
|- align=center
| 2010/11||[[Барыс (шайбалы хоккей)|Барыс]]||ҚХЛ||35||15||15||4||2035||78||2||2.30||92.7||2||0||2||119||7||0||3.53||91.1
|- align=center
| 2011/12||Барыс||ҚХЛ||32||15||11||2||1703||70||2||2.47||92.5||7||3||4||423||17||0||2.41||92.5
|- align=center
| 2012/13||Барыс||ҚХЛ||23||12||7||2||1249||64||2||3.07||89.7||4||2||2||254||12||0||2.84||91.5
|- align=center
| 2013/14||Барыс||ҚХЛ||20||9||8||1||1132||58||0||3.07||90.1||10||6||4||576||22||0||2.29||92.0
|- align=center
!colspan=3|'''ҚХЛ барлығы'''||175||88||61||13||9748||409||12||2.52||91.5||39||20||19||2302||87||1||2.27||92.1
|- align=center
!colspan=3|'''ҚХЛ барлығы, Суперлига, ҰХЛ және ТМД'''||549||||||||31323||1111||64||2.13||||100||51||47||5956||210||11||2.12||
|}

== Сілтеме ==
* [https://www.khl.ru/players/7274/ ҚХЛ сайтындағы профиль] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20210129171012/https://www.nhl.com/ru/player/=8460695 Виталий Еремеев] ҰХЛ сайтындағы профиль {{ref-ru}}
* [https://yvision.kz/post/249050 shaiba.kz сайтындағы стастикасы] {{ref-en}}
* [http://www.global-sport.ru/players/info?id=7274 Global Sport Consulting сайтындағы ойыншы туралы мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128085110/http://www.global-sport.ru/players/info?id=7274 |date=2021-01-28 }} {{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Торпедо Өскемен ХК хоккейшілері]]
[[Санат:КСРО шайбалы хоккейшілері]]
[[Санат:Қазақстан шайбалы хоккейшілері]]
[[Санат:ЦСКА (Мәскеу) ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Қазақстан шайбалы хоккей жаттықтырушылары]]
[[Санат:Динамо (Мәскеу) ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Барыс ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Қазақстан шайбалы хоккей құрамасының ойыншылары]]</text>
      <sha1>hyx9t58pqhwn6ihc8nmboyfy0cz6l9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарихшы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>656019</id>
    <revision>
      <id>3659778</id>
      <parentid>3659691</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] ([[User talk:Sagyndykova Nurgul|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3241208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11773" sha1="iqbwtnhseig2bsnms85dtaqm7s4v5fe" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}[[Сурет:Herodot .jpg|300px|thumb|right|Ең алғашқы тарихшы [[Геродот]] Галикарнаасский]]
'''Тарихшы''' — бұл белгілі тарихи процесстер мен фактілер туралы білімді басшылыққа алып, [[Тарих|адамзаттың өткенін]] зерттейтін [[маман]].Олардың басты міндеті - қажетті оқиға туралы ақпарат жинау, оны талдау және шынымен қалай болғанын анықтау. Тарихшылар өздерінің жаңалықтары туралы ғылыми басылымдарда айтады. Олар сонымен қатар ғылыми [[конференция]]ларға, оның ішінде шетел тіліндегі конференцияларға жиі қатысады, сондықтан тарихшы үшін бір немесе бірнеше шетел тілін білу өте маңызды. 

== Сипаттамасы ==
Тарихшылар бірнеше мыңжылдықтар бойы адамдардың өмірін зерттеп келеді. Ыңғайлы болу үшін зерттеу нысаны шартты түрде 3 үлкен бөлікке бөлінді: [[Ежелгі әлем]]; [[Орта ғасыр]]; [[Жаңа уақыт]]. Тарихшы ғалым не істейді? Ол [[тарихи ақпарат]]тарды жинайды және түсіндіреді, зерттеулер жүргізеді, архивтегі құжаттармен және басқа материалдармен жұмыс істейді. Мұндай жұмыс қалай көрінеді? Алдымен маман ежелгі мәтінді қайта оқиды. Содан кейін ол оның авторын белгілейді, адресатты анықтайды, жасалған күні мен осы құжаттың түрін бекітеді. Осыдан кейін ол ақпарат көзінен алынған ақпаратты ол туралы мәліметтермен синтездейді. Нәтиже - түпкілікті деректерді түсіндіру. Тарихшы өз жұмысында [[геральдика]], [[нумизматика]], [[сфрагистика]] (итбалықтарды зерттейтін ғылым), [[палеография]] және т. б. озық тәжірибелерді қолданады. Тарихшы мамандығы құжаттар қоймасындағы, [[мұрағат]]тар мен [[кітапхана]]лардағы, [[мұражай]]лар мен көрме залдарындағы қызықты, бірақ мұқият жұмыспен байланысты. Мұндай маман жұмысының бөлігі [[этнография]]лық және [[археология]]лық [[экспедиция]]лар, [[симпозиум]]дар мен ғылыми конференцияларға міндетті түрде қатысу болып табылады. Шетел тарихымен айналысқысы келетіндер шетелге жиі іссапарға шығуға дайын болуы керек.
Тарихшы келесі мекемелерде жұмыс таба алады:
*мұражайлар мен [[тарихи қорық]]тар; 
*[[баспа]]лар; 
*[[мектеп]]тер; 
*кітапханалар, 
*[[архив]]тер және құжаттама бөлімдері;  
*[[жарнама]] және [[PR-агенттік]]тер; 
*[[ғылыми орталық]]тар.

== Тарихшы болу жолдары ==
Бұл бағыттағы алғашқы қадам - жоғары білім алу. Осы кәсіптің өкілі болғысы келетіндерге келесі дайындық бағыттарына назар аудару ұсынылады: 
*«[[Тарих]]»; 
*«Құжаттама және мұрағаттану»; 
*«Кітапханалық-ақпараттық қызмет»; 
*«[[Антропология]] және [[этнология]]».

== Міндеттер ауқымы ==
Жоғарыда айтылғандай, әр тарихшының басты міндеті - өткенді мұқият зерттеу. Осыған сүйене отырып, ол кітапханаларға, мұрағаттарға, мұражайларға үнемі барып, [[археологиялық қазба]]лар жүргізіліп жатқан жерлерде болуы керек. Нақты халықтардың тарихын зерттейтін мамандық өкілдері этнографиялық экспедицияларға қатысуға және іссапарларға саяхаттауға міндетті. Сонымен бірге тарихшы қызметінің едәуір бөлігі динамикалық тұрғыдан айтарлықтай аз. Оған әртүрлі тарихи дереккөздерді мұқият зерделеу үшін көп уақыт жұмсауға тура келеді. Мұндай еңбектің жемісі - жаңа ғылыми мақалалар немесе тұтас кітаптар. Оларды жазу барысында маман тек өзінен бұрынғылардың тәжірибесін басшылыққа алып қана қоймай, сонымен қатар жаңа зерттеу әдістерін ұсынуға тырысуы керек. Бұл мамандықтың кейбір өкілдері тікелей ғылыми жұмыстармен қатар жалпы білім беретін мектептерде, орта арнаулы оқу орындарында және жоғары оқу орындарында тарих курстарын жүргізеді. Сонымен, кәсіби тарихшы міндетті:
*адамзат өмірінде болып жатқан оқиғаларды зерттеу; 
*жеке фактілерді және олардың тарихи оқиғаларға қалай әсер ететіндігін зерттеу; 
*ата-бабалардың тәжірибесін басшылыққа ала отырып, болашақ оқиғаларды болжау; 
*ғылыми-публицистикалық бағыттағы мамандандырылған баспасөзде және әдебиетте мақалалар жариялай отырып, зерттеу нәтижелерін бөліп көрсету; 
*[[ғылыми тәжірибе]]лер жүргізу; 
*археологиялық қазбаларға қатысу; 
*қолданыстағы ғылыми әдістерді жетілдіру және жаңаларын құру.

== Жалақы деңгейі == 
Көбінесе тарихшылар мемлекеттік органдарда - білім беру мекемелерінде (мектептерде, [[институт]]тарда, [[университет]]терде), ғылыми-зерттеу институттарында және басқа да осыған ұқсас ұйымдарда жұмыс істейді. Өздеріңіз білетіндей, маманның жалақысы өте төмен. Мәскеудегі тарихшы үшін орташа жалақы 35000-нан 70000 рубльге дейін. Бұл ең жоғарғы деңгей. Өңірлерде оның мөлшері 20 мыңнан 45 мың рубльге дейін. Олардың арасында Воронеж және Ленинград облыстары көш бастап тұр.

== Мансаптың өсуі ==
Тарихшы әр түрлі бағытта жұмыс істей алады: [[білім]], [[ғылым]], [[мәдениет]]. Мұндай маманға деген сұраныс көбінесе оның жетістіктерінің маңыздылығына байланысты. Әрдайым жоғары білікті мамандар қажет. Егер сіздің деңгейіңіз орташа болса, сіз тіпті жоғарылауға сене алмайсыз. Бұл жағдайда, ең төменгі жалақы мөлшерін ала отырып, бір жұмыс орнында жылдар бойы отырғаннан гөрі, кәсібіңізді мүлдем өзгерткен дұрыс. Тарихшының мансаптық өсуі ол жұмыс істейтін ұйымдағы жоғары лауазымға ауысқанға ұқсайды. Мысалы, білім беру мекемесінде алдымен кафедраны, содан кейін факультетті немесе институтты басқаруға болады.
Сонымен қатар, бұл кәсіптің өкілдері жеке кәсіпкер ретінде тіркеліп, репетиторлық және басқа білім беру қызметтерін ұсына алады. Сонымен қатар, жеке білім беру мекемесінің штатында бола отырып, өз бетінше де, келісімшарт бойынша да. Тарихшыға астанада өз мамандығы бойынша жұмыс табу әлдеқайда оңай. Төмен жалақы - бұл бос жұмыс орындарының болуының басты себебі. Бірақ басқа қалаларда жұмысқа орналасу кезінде қиындықтар туындауы мүмкін. Бұл жерде кәсіптің өкілдері арасындағы айналым өте төмен.

== Кәсіби перспективтер ==
Тарих факультетінде оқу іргелі білім береді. Нәтижесінде университет түлегі таңғажайып диапазон туралы білім алады, бұл оған үлкен мүмкіндіктер ашады. Көптеген адамдар тарих бойынша диплом - бұл тек мектепке, ең жақсысы, университетке жұмыс істеуге жолдама деп санайды. Бұл қате көзқарас. Шынында да, іс жүзінде бәрі мүлдем басқа жолмен жүреді. Тарихшы [[өнер]] мен [[журналистика]]да тамаша мансап құра алады. Жасыратыны жоқ, бүгінгі [[публицист]]ер, [[талдаушы]]лар, сонымен қатар радио мен [[тележүргізуші]]лер тарих факультетін немесе институтты бітірген. Осы кәсіптің өкілі тағы кім бола алады? Ол жақсы [[қоғам қайраткері]], [[саясаткер]] немесе [[дипломат]] бола алады. Сонымен қатар, ғалым ретінде қалыптасуға болады: экспедициялардың ұйымдастырушысы бола алады, [[ғылыми еңбек]]тер жаза алады, конгрестер мен конференцияларға қатыса алады.
&lt;ref&gt;[https://edunews.ru/professii/obzor/nauka/istorik.html#l6 Професия историк]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Мамандықтар]]
[[Санат:Ғалымдар]]</text>
      <sha1>iqbwtnhseig2bsnms85dtaqm7s4v5fe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елена Андреевна Рыбакина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665615</id>
    <revision>
      <id>3660015</id>
      <parentid>3654289</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3660015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29198" sha1="8mdgqgq2o3iy6ec7f8e5iiti8v2rtsz" xml:space="preserve">{{Теннисші
|Есімі = Елена Рыбакина
|Шынайы есімі = 
|Суреті = Elena Rybakina (2025 DC Open) 11 (cropped).jpg
|Ені = 330px
|Сурет тақырыбы = Рыбакина, 2025 жыл
|Туған күні = 17.06.1999
|Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} &lt;small&gt;(2018–қазір)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{байрақ|Ресей}} &lt;small&gt;(2013–2018)&lt;/small&gt;
|Тұрғылықты жері =
|Бойы = 184
|Салмағы =
|Мансабының басталуы = [[2016 жыл|2016]]
|Мансабының аяқталуы =
|Жұмыс қолы = оң
|Бэкхенд = екіқолды
|Бэкхенд2 = 
|Бапкері = Стефано Вуков
|Ақшалай сыйлық = $35 318 052 &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf
|title=Career Prize Money Leaders |publisher=WTATennis |accessdate=2 February 2026}}&lt;/ref&gt;
|Жеке нәтижелері = 390–162
|Жеке атақтары = 14 [[WTA]],&lt;br&gt;4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік рейтингісі = '''1''' (14 қыркүйек 2026)
|Қазіргі позициясы = 1
|Аустралиядағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Франциядағы рейтингі = 1/4 финал (2021, 2024)
|Уимблдондағы рейтингі = '''жеңіс''' (2022)
|АҚШ-тағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Жұп нәтижелері = 54–51
|Жұп атақтары = 4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік жұп позициясы = 48 (18 қазан 2021)
|Қазіргі жұп позициясы = 
|Аустралиядағы рейтингі 2 = 3-раунд (2023)
|Франциядағы рейтингі 2 = 1/4 финал (2021)
|Уимблдондағы рейтингі 2 = 1-раунд (2021)
|АҚШ-тағы рейтингі 2 = 1-раунд (2019)
|Медальдары = {{Достық ордені}}{{Барыс ордені}}
|Ортаққор = Elena Rybakina
|Соңғы жаңартулар = 2026 жылғы 13 қыркүйек
}}

[[Сурет:Elena Rybakina 2023 stamp of Kazakhstan.jpg|нобай|261px|2023 жылғы пошта маркасында Уимблдон табақшасын ұстаған Рыбакина]]

'''Елена Андреевна Рыбакина''' ([[17 маусым]] [[1999 жыл]], [[Мәскеу]], [[Ресей]]) — қазақстандық кәсіпқой [[теннис]]ші. Ол қазіргі уақытта [[Әйелдер теннис қауымдастығы|WTA]] рейтингінде әйелдер арасындағы жекелей сында [[WTA рейтингіндегі әлемнің бірінші ракеткаларының тізімі|әлемнің бірінші ракеткасы]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260910/elena-rybakina-alemnin-birinshi-raketkasy-atandy-66521296.html|title=Елена Рыбакина әлемнің бірінші ракеткасы атанды
|author=|date=10 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Рыбакина WTA туры деңгейінде жекелей сында 14 титул жеңіп алды, оның ішінде үш [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] турнирі, екі WTA 1000 титулы және 2025 жылғы [[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] бар. Ол — Үлкен дулыға турнирінде жеңіске жеткен, әлемнің бірінші ракеткасы және үздік ондығына енген тұңғыш қазақстандық теннисші.

Бұрынғы әлемнің 3-ші юниор ракеткасы Рыбакина 2018 жылы Қазақстан азаматтығына ауысқанға дейін Ресей атынан өнер көрсетті. Оның жұлдызды сәті 2020 жылы басталды, сол жылы ол бес финалға шығып (сол маусымдағы ең көп көрсеткіш), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (2021) турнирінде жекелей және жұптық сында алғашқы ширек финалына жетті. Рыбакина өзінің алғашқы Үлкен дулыға титулын [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (2022) турнирінде жеңіп алды, ал [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2023) турнирінде финалист атанып, нәтижесінде рейтингтің үздік ондығына дебют жасады. 2025 жылы ол WTA Қорытынды турнирінде жеңіске жетті, артынша [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2026) мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (2026) турнирлерінде топ жарып, мансабында алғаш рет әлемнің 1-ші ракеткасы атағына қол жеткізді.

Рыбакина өзінің керемет соққы беру қабілетімен және негізгі сызықтан қуатты соққылар жасай алуымен ерекшеленеді. Ол корттағы сабырлы мінезімен танымал, сол үшін оны кейде «Мұзды ханшайым» (Ice Queen) деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Rybakina: 'Entendo por que me chamam de Rainha de Gelo' |url=https://www.tenisnews.com.br/rybakina-entendo-por-que-me-chamam-de-rainha-de-gelo/ |access-date=2026-04-11 |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы қараша айында Всеволожскіде өткен жасөспірімдер тунниріне қатысты. Квалификациядан өтті де, бірінші айналымда Вера Лапкоға есе жііберді. 

2014 жылдың наурызында ол Альметьевскідегі турнирде жеңімпаз болды; мамырда ол Түркияда жасөспірімдер арасындағы екі турнирде тұсаукере кездесулерін өткізді (''Enka ITF Junior Cup, Nazmi Bari Cup 2014''), ал маусым айында Мәскеуде өткен Озеров кубогында ол финалда Блинковадан ғана ұтылды - 1:6, 2:6. Қараша айында Новокузнецк қаласында өткен Siberian Open турнирінде ол жекелей жеңімпаз және жұптық финалист болды. 

2015 жылы Озеров кубогында Рыбакина алтын алқадан дубль жасап, жекелей де, жұптық та сында жеңіске жетті. Сол жылдың қыркүйегінде ол ''Grand Slam'' турнирінде дебют жасады; жекелей сында екі жеңіске жетті, үшінші кездесуде венгриялық Фанни Соллардан ұтылды.

2016 жылдың ақпанында ол Қазанда Ельцин кубогында, наурызда - Хорватияда өткен турнирде, қыркүйекте Канаданың жасөспірімдер арасындағы ашық чемпионатында  жұптық ойындарда  жеңімпаз атанды.

2018 жылдан бастап [[Қазақстан]] атынан сынға түсіп жүр. 2019 жылдың шілдесінде Рыбакина теннистен Бухарест ашық чемпионатына қатысты, онда ол WTA бойынша бірінші титулын жеңіп алды. Финалда румындық Патрисия Мария Цигпен кездесті, турнирдің қожайыны матчта тек екі ойынға қатыса алды. Қорытынды есеп 6:2, 6:0. Елена бүкіл турнирде бірде-бір ұтылған жоқ. АҚШ ашық чемпионатында  бірінші айналымда чехиялық Каролина Муховадан екі сетте ұтылды.

2020 жылдың күнтізбесінің басында Елена Рыбакина [[Шэньчжэнь|Шэньчжэньдегі]] турнирде ресейлік Екатерина Александровадан екі сетте жеңілді.

[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына]] қатысып, төртінші орын алды, жүлдеге іліне алмады. 

2022 жылы әйелдер арасындағы [[Уимблдон жарысы]]ның жеңімпазы атанды. Финалда ол үш сетте әлемнің екінші ракеткасы Онс Жаберді жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20220709/sensatsiya-rybakina-uimbldon-finaly-26030776.html|title=Сенсация: Рыбакина Уимблдон финалында тарихи жеңіске жетті|author=|date=9 шілде 2022|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың көктемінде WTA 1000 өткізген екі сайыста жеңіске жетіп,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230521/rybakina-rimdegi-turnirde-zheniske-zhetti-35101724.html|title=Рыбакина Римдегі турнирде жеңіске жетті|author=|date=21 мамыр 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; әлемдік рейтингте 4-орынға көтерілді.

Маусым айында Елена Рыбакина ресми түрде әлемнің 3-ракеткасы атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230612/rybakina-resmi-turde-alemnin-ushinshi-raketkasy-atandy-35867492.html|title=Рыбакина ресми түрде әлемнің үшінші ракеткасы атанды|author=|date=12 маусым 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың ақпанында ол WTA 500 аясында [[Абу-Даби]] турнирінің финалында ресейлік Дарья Касаткинаны жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20240212/elena-rybakina-abu-dabi-turnirinin-zhenimpazy-atandy--42223935.html|title=Елена Рыбакина Әбу-Даби турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=12 ақпан 2024|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың қазанында WTA 500 өткізген [[Нинбо]] турнирінде жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20251019/elena-rybakina-wta-nyn-onynshy-titulyn-zhenip-aldy-58037597.html|title=Елена Рыбакина WTA-ның оныншы титулын жеңіп алды|author=|date=19 қазан 2025|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Ал келесі айда [[Эр-Рияд]] турнирінің финалында бірінші ракетка [[Арина Сергеевна Соболенко|Арина Соболенкодан]] басым түсті.

2026 жылдың басында [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]] финалында тағы да белорус теннисшісі Соболенкомен кездесіп, оны үш сетте жеңді. Рыбакина осы турнирдің финалында екінші рет ойнады, бірақ 2023 жылы ол осы Соболенконы алға жіберген еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260131/elena-rybakina-australian-open-turnirinin-zhenimpazy-atandy-60831457.html|title=Елена Рыбакина Australian Open турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=31 қаңтар 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Қыркүйек айында Рыбакина [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]] біріншілігінде жеңіске жетті. Бұл қазақстандық теннисші үшін үшінші [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен Дулыға]] кубогы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260913/elena-rybakina-us-open-chempiony-atandy-66590811.html|title=Елена Рыбакина US Open чемпионы атанды|author=|date=13 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== WTA рейтингісінде ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Жылдар
!2016
!2017
!2018
!2019
!2020
!2021
!2022
!2023
!2024
!2025
!2026
|-
| colspan=&quot;12&quot; align=&quot;left&quot; |'''Жеке'''
|-
| align=&quot;left&quot; |Жоғарғы
|606
|420
|175
|36
|17
|14
|12
| bgcolor=&quot;99ccff&quot; |3
| bgcolor=&quot;99ccff&quot; |3
| bgcolor=&quot;EEE8AA&quot; |5
| bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|-
| align=&quot;left&quot; |Төменгі
|964
|616
|454
|196
|36
|23
|23
|25
| bgcolor=&quot;EEE8AA&quot; |4
|- style=&quot;background:#efefef;font-weight:bold&quot;
| align=&quot;left&quot; |Соңында
|616
|425
|191
|37
|19
|14
|22
|6
|13
| bgcolor=&quot;EEE8AA&quot; |4
|
|-
| colspan=&quot;12&quot; align=&quot;left&quot; |Жұптық
|-
| align=&quot;left&quot; |Жоғарғы
|1140
|634
|468
|351
|344
|48
|48
|82
|
|-
| align=&quot;left&quot; |Төменгі
|1169
|1163
|994
|516
|517
|386
|455
|443
|
|- style=&quot;background:#efefef;font-weight:bold&quot;
| align=&quot;left&quot; |Соңында
|1166
|682
|484
|516
|362
|49
|443
|
|
|}

== WTA Турында тапқан ақшасы ==
{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;border:#aaa;solid:1px;border-collapse:collapse;text-align:center;&quot;
| width=&quot;90&quot; |Жылдар
| width=&quot;100&quot; |Үлкен Шлем
| width=&quot;100&quot; |WTA
| width=&quot;100&quot; |Барлығы
| width=&quot;120&quot; |Ақша ($)
| width=&quot;100&quot; |№
|-
|2015
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2015.pdf 221]
|2403
|-
|2016
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2016.pdf 2,712]
|991
|-
|2017
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2017.pdf 15,841]
|450
|-
|2018
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2018.pdf 64,386]
| bgcolor=&quot;&quot; |263
|-
|2019
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20191212114021/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 355,606]
|116
|-
|2020
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20201120145432/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,022,234]
|13
|-
|2021
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20211207221322/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,280,541]
|24
|-
|2022
|1
|0
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20221115075936/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,613,440]
| bgcolor=&quot;eee8aa&quot; |4
|-
|2023
|0
|2
|2
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 5,493,437]
| bgcolor=&quot;eee8aa&quot; |5
|-
|2024
|0
|2
|2
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 363,250]
|16
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|Мансабында
|1
|5
|6
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf 12,217,645]
|52
|}

== Турнирлерге қатысу тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot; |Жеңімпаз||align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Финалист|| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot; |Жартылай финал|| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |Ширек финал  ||align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot; | 4ші айналым || align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot; | 3ші айналым || align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot; | 2ші айналым ||align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot; | 1ші айналым
|Квалификация
|}
{|class=wikitable style=text-align:center
|-
!Турнир
![[2017 WTA Tour|2017]]
![[2018 WTA Tour|2018]]
![[2019 WTA Tour|2019]]
![[2020 WTA Tour|2020]]
![[2021 WTA Tour|2021]]
![[2022 WTA Tour|2022]]
![[2023 WTA Tour|2023]]
![[2024 WTA Tour|2024]]
! +/- 
! Карьера бойынша +/- 
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |'''Үлкен Шлем'''
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|AUS}} [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]]
|К
|К
|bgcolor=f0f8ff|К1
|bgcolor=afeeee|3Р
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=thistle|Ф
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=efefef|0 / 5
|bgcolor=efefef|11–5
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|FRA}}  [[Теннистен Францияның ашық біріншілігі|Ролан Гаррос]]
|К
|К
|bgcolor=afeeee|1Р
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=ffebcd|1/4
|bgcolor=afeeee|3Р
|bgcolor=afeeee|3Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 5
|bgcolor=efefef|9–4
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|GBR}} [[Уимблдон жарысы|Уимблдон]]
|К
|К
|bgcolor=f0f8ff|К3
|style=color:#767676|Ө
|bgcolor=afeeee|4Р
|bgcolor=lime|'''Ж'''
|bgcolor=ffebcd|1/4
|
|bgcolor=efefef|1 / 3
|bgcolor=efefef|14–2
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|USA}} [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]]
|К
| bgcolor=&quot;f0f8ff&quot; |К2
|bgcolor=afeeee|1Р
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=afeeee|3Р
|bgcolor=afeeee|1Р
|bgcolor=afeeee|3Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 5
|bgcolor=efefef|4–5
|-style=background:#efefef;font-weight:bold
|style=text-align:left;background:#efefef| +/- маусым бойынша
|0–0
|0–0
|0–2
|4–3
|10–4
|10–3
|13–3
|1–1
|1 / 18
|38–16
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |'''Ұлттық'''
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|[[Олимпиада ойындары|Олимпиада]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
|bgcolor=yellow|1/2
|colspan=2 style=&quot;color:#767676&quot;|Ө
|
|bgcolor=efefef|0 / 1
|bgcolor=efefef|4–2
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |'''WTA''' 
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |'''WTA Финалы'''
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |DNQ
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |[[2023 WTA Finals – Singles|RR]]
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 1
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |1–2
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |'''Мастерс'''
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Катар}} [[Қатар]]
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;thistle&quot; |Ф
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |6–2
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|БАӘ}} [[Дубай]]
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;ffebcd&quot; |1/4
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |5–1
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{flagicon|USA}} [[Индиан-Уэллc]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
| bgcolor=&quot;ffebcd&quot; |1/4
| bgcolor=&quot;lime&quot; |'''Ж'''
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |1 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |9–2
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{flagicon|USA}} [[Майами]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;thistle&quot; |Ф
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |7–3
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Испания}} [[Мадрид]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |[[2023 Mutua Madrid Open – Women's singles|2R]]
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |3–3
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Италия}} [[Рим]]
|К
|К
|К
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
|A
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;lime&quot; |'''Ж'''
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |1 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |10–2
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Канада}} [[Канада мастерс|Торонто/Монреаль]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
| bgcolor=&quot;yellow&quot; |1/2
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |4–3
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{flagicon|USA}} [[Цинциннати]]
|К
|К
| bgcolor=&quot;f0f8ff&quot; |К1
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;ffebcd&quot; |1/4
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 4
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |6–4
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Мексика}} [[Гвадалахара]]
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
|К
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 1
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |1–1
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Қытай}} [[Чжэнчжоу]]
|К
|К
| bgcolor=&quot;ffebcd&quot; |1/4
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 1
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |3–1
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Қытай}} [[Бейжің]]
|К
|К
|К
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
| bgcolor=&quot;yellow&quot; |1/2
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 1
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |4–1
|- style=&quot;background:#efefef;font-weight:bold&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; | +/- маусым бойынша
|0–0
|0–0
|3–1
|4–2
|5–6
|13–8
|27–5
|6–1
|2 / 28
|58–23
|-
! colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |Карьера бойынша
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
|
|2017
|2018
|2019
|2020
|2021
|2022
|2023
|2024
|SR
|W–L
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
! style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Турнир
|1
|2
|11
|12
|21
|23
|18
|5
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы: 94'''
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Жеңіс
|0
|0
|1
|1
|0
|1
|2
|2
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы''': 8
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Финалдар
|0
|0
|2
|5
|0
|3
|4
|3
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы''': 16
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Хард
|0–1
|2–1
|12–6
|22–7
|20–16
|23–14
|31–11
|17–3
|4 / 65
|127–59
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Грунт
|0–0
|1–1
|8–3
|7–3
|6–4
|9–5
|11–2
|0–0
|2 / 20
|42–18
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Шөп
|0–0
|0–0
|3–1
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
|7–3
|8–2
|5–2
|0–0
|1 / 9
|23–8
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; | +/- маусым бойынша
|0–1
|3–2
|23–10
|29–10
|33–23
|40–21
|47–15
|17–3
|7 / 94
|192–85
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Рейтинг
|425
|191
|37
|19
|14
|22
| bgcolor=&quot;eee8aa&quot; |4
|
| colspan=&quot;2&quot; |'''$11,056,395'''
|}

===Жұптық===
{|class=wikitable style=text-align:center
|-
!Турнир
![[2017 WTA Tour|2017]]
![[2018 WTA Tour|2018]]
![[2019 WTA Tour|2019]]
![[2020 WTA Tour|2020]]
![[2021 WTA Tour|2021]]
![[2022 WTA Tour|2022]]
![[2023 WTA Tour|2023]]
![[2024 WTA Tour|2024]]
! +/- 
! Карьера бойынша +/- 
|-
| colspan=&quot;11&quot; align=&quot;left&quot; |'''Үлкен Шлем'''
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|AUS}} [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]]
|К
|К
|К
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=afeeee|1Р
|К
|bgcolor=afeeee|3Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 3
|bgcolor=efefef|3–3
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|FRA}}  [[Теннистен Францияның ашық біріншілігі|Ролан Гаррос]]
|К
|К
|К
|bgcolor=afeeee|1Р
|bgcolor=ffebcd|1/4
|bgcolor=afeeee|1Р
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 3
|bgcolor=efefef|3–3
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|GBR}} [[Уимблдон жарысы|Уимблдон]]
|К
|К
|К
|style=color:#767676|Ө
|bgcolor=afeeee|1Р
|К
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 1
|bgcolor=efefef|0–1
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|USA}} [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]]
|К
|К
|bgcolor=afeeee|1Р
|К
|К
|К
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 1
|bgcolor=efefef|0–1
|-style=background:#efefef;font-weight:bold
|style=text-align:left| +/- маусым бойынша
|0–0
|0–0
|0–1
|1–2
|3–3
|0–1
|2–1
|
|0 / 8
|6–8
|-
| colspan=&quot;11&quot; align=&quot;left&quot; |'''Мастерс'''
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Катар}} [[Қатар]]
|style=color:#767676|Ө
|К
|style=color:#767676|Ө
|К
|style=color:#767676|Ө
|К
|style=color:#767676|Ө
|
|bgcolor=efefef|0 / 0
|bgcolor=efefef|0–0
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|БАӘ}} [[Дубай]]
|К
|style=color:#767676|Ө
|A
|style=color:#767676|Ө
|bgcolor=afeeee|1Р
|style=color:#767676|Ө
|bgcolor=afeeee|2Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 2
|bgcolor=efefef|1–1
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{flagicon|USA}} [[Индиан-Уэллc]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;thistle&quot; |Ф
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 3
|bgcolor=efefef|4–3
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{flagicon|USA}} [[Майами]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 2
|bgcolor=efefef|0–2
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Испания}} [[Мадрид]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
|К
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 2
|bgcolor=efefef|1–1
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Италия}} [[Рим]]
|К
|К
|К
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
|К
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 2
|bgcolor=efefef|1–1
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Канада}} [[Канада мастерс|Торонто/Монреаль]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;yellow&quot; |1/2
|К
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 1
|bgcolor=efefef|3–1
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{flagicon|USA}} [[Цинциннати]]
|К
|К
|К
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
|К
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 2
|bgcolor=efefef|1–2
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Қытай}} [[Чжэнчжоу]]
|К
|К
|К
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
|
|
|bgcolor=efefef|0 / 0
|bgcolor=efefef|0–0
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Қытай}} [[Бейжің]]
|К
|К
|К
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
|
|
|bgcolor=efefef|0 / 0
|bgcolor=efefef|0–0
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Мексика}} [[Гвадалахара]]
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
|К
|
|
|bgcolor=efefef|0 / 0
|bgcolor=efefef|0–0
|-
! colspan=&quot;11&quot; align=&quot;left&quot; |
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| align=&quot;left&quot; |'''Турнир'''
|1
|3
|2
|5
|10
|7
|5
|
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы: 33'''
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| align=&quot;left&quot; |Жеңіс
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы''': 0
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| align=&quot;left&quot; |Финалдар
|0
|0
|0
|0
|1
|0
|1
|
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы''': 2
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| align=&quot;left&quot; | +/- маусым бойынша
|0–1
|0–3
|0–2
|1–5
|11–10
|1–7
|7–3
|
|0 / 33
|20–31
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| align=&quot;left&quot; |Рейтинг
|682
|484
|516
|363
|49
|442
|
|
| colspan=&quot;2&quot; |
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан теннисшілері]]
[[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының теннисшілері]]
[[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]]</text>
      <sha1>8mdgqgq2o3iy6ec7f8e5iiti8v2rtsz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660050</id>
      <parentid>3660015</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3660050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34226" sha1="fuf3vkgdnc7bs1aqn9n5bb7slub8u1s" xml:space="preserve">{{Теннисші
|Есімі = Елена Рыбакина
|Шынайы есімі = 
|Суреті = Elena Rybakina (2025 DC Open) 11 (cropped).jpg
|Ені = 330px
|Сурет тақырыбы = Рыбакина, 2025 жыл
|Туған күні = 17.06.1999
|Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} &lt;small&gt;(2018–қазір)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{байрақ|Ресей}} &lt;small&gt;(2013–2018)&lt;/small&gt;
|Тұрғылықты жері =
|Бойы = 184
|Салмағы =
|Мансабының басталуы = [[2016 жыл|2016]]
|Мансабының аяқталуы =
|Жұмыс қолы = оң
|Бэкхенд = екіқолды
|Бэкхенд2 = 
|Бапкері = Стефано Вуков
|Ақшалай сыйлық = $35 318 052 &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf
|title=Career Prize Money Leaders |publisher=WTATennis |accessdate=2 February 2026}}&lt;/ref&gt;
|Жеке нәтижелері = 390–162
|Жеке атақтары = 14 [[WTA]],&lt;br&gt;4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік рейтингісі = '''1''' (14 қыркүйек 2026)
|Қазіргі позициясы = 1
|Аустралиядағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Франциядағы рейтингі = 1/4 финал (2021, 2024)
|Уимблдондағы рейтингі = '''жеңіс''' (2022)
|АҚШ-тағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Жұп нәтижелері = 54–51
|Жұп атақтары = 4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік жұп позициясы = 48 (18 қазан 2021)
|Қазіргі жұп позициясы = 
|Аустралиядағы рейтингі 2 = 3-раунд (2023)
|Франциядағы рейтингі 2 = 1/4 финал (2021)
|Уимблдондағы рейтингі 2 = 1-раунд (2021)
|АҚШ-тағы рейтингі 2 = 1-раунд (2019)
|Медальдары = {{Достық ордені}}{{Барыс ордені}}
|Ортаққор = Elena Rybakina
|Соңғы жаңартулар = 2026 жылғы 13 қыркүйек
}}

[[Сурет:Elena Rybakina 2023 stamp of Kazakhstan.jpg|нобай|261px|2023 жылғы пошта маркасында Уимблдон табақшасын ұстаған Рыбакина]]

'''Елена Андреевна Рыбакина''' ([[17 маусым]] [[1999 жыл]], [[Мәскеу]], [[Ресей]]) — қазақстандық кәсіпқой [[теннис]]ші. Ол қазіргі уақытта [[Әйелдер теннис қауымдастығы|WTA]] рейтингінде әйелдер арасындағы жекелей сында [[WTA рейтингіндегі әлемнің бірінші ракеткаларының тізімі|әлемнің бірінші ракеткасы]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260910/elena-rybakina-alemnin-birinshi-raketkasy-atandy-66521296.html|title=Елена Рыбакина әлемнің бірінші ракеткасы атанды
|author=|date=10 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Рыбакина WTA туры деңгейінде жекелей сында 14 титул жеңіп алды, оның ішінде үш [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] турнирі, екі WTA 1000 титулы және 2025 жылғы [[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] бар. Ол — Үлкен дулыға турнирінде жеңіске жеткен, әлемнің бірінші ракеткасы және үздік ондығына енген тұңғыш қазақстандық теннисші.

Бұрынғы әлемнің 3-ші юниор ракеткасы Рыбакина 2018 жылы Қазақстан азаматтығына ауысқанға дейін Ресей атынан өнер көрсетті. Оның жұлдызды сәті 2020 жылы басталды, сол жылы ол бес финалға шығып (сол маусымдағы ең көп көрсеткіш), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (2021) турнирінде жекелей және жұптық сында алғашқы ширек финалына жетті. Рыбакина өзінің алғашқы Үлкен дулыға титулын [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (2022) турнирінде жеңіп алды, ал [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2023) турнирінде финалист атанып, нәтижесінде рейтингтің үздік ондығына дебют жасады. 2025 жылы ол WTA Қорытынды турнирінде жеңіске жетті, артынша [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2026) мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (2026) турнирлерінде топ жарып, мансабында алғаш рет әлемнің 1-ші ракеткасы атағына қол жеткізді.

Рыбакина өзінің керемет соққы беру қабілетімен және негізгі сызықтан қуатты соққылар жасай алуымен ерекшеленеді. Ол корттағы сабырлы мінезімен танымал, сол үшін оны кейде «Мұзды ханшайым» (Ice Queen) деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Rybakina: 'Entendo por que me chamam de Rainha de Gelo' |url=https://www.tenisnews.com.br/rybakina-entendo-por-que-me-chamam-de-rainha-de-gelo/ |access-date=2026-04-11 |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы қараша айында Всеволожскіде өткен жасөспірімдер тунниріне қатысты. Квалификациядан өтті де, бірінші айналымда Вера Лапкоға есе жііберді. 

2014 жылдың наурызында ол Альметьевскідегі турнирде жеңімпаз болды; мамырда ол Түркияда жасөспірімдер арасындағы екі турнирде тұсаукере кездесулерін өткізді (''Enka ITF Junior Cup, Nazmi Bari Cup 2014''), ал маусым айында Мәскеуде өткен Озеров кубогында ол финалда Блинковадан ғана ұтылды - 1:6, 2:6. Қараша айында Новокузнецк қаласында өткен Siberian Open турнирінде ол жекелей жеңімпаз және жұптық финалист болды. 

2015 жылы Озеров кубогында Рыбакина алтын алқадан дубль жасап, жекелей де, жұптық та сында жеңіске жетті. Сол жылдың қыркүйегінде ол ''Grand Slam'' турнирінде дебют жасады; жекелей сында екі жеңіске жетті, үшінші кездесуде венгриялық Фанни Соллардан ұтылды.

2016 жылдың ақпанында ол Қазанда Ельцин кубогында, наурызда - Хорватияда өткен турнирде, қыркүйекте Канаданың жасөспірімдер арасындағы ашық чемпионатында  жұптық ойындарда  жеңімпаз атанды.

2018 жылдан бастап [[Қазақстан]] атынан сынға түсіп жүр. 2019 жылдың шілдесінде Рыбакина теннистен Бухарест ашық чемпионатына қатысты, онда ол WTA бойынша бірінші титулын жеңіп алды. Финалда румындық Патрисия Мария Цигпен кездесті, турнирдің қожайыны матчта тек екі ойынға қатыса алды. Қорытынды есеп 6:2, 6:0. Елена бүкіл турнирде бірде-бір ұтылған жоқ. АҚШ ашық чемпионатында  бірінші айналымда чехиялық Каролина Муховадан екі сетте ұтылды.

2020 жылдың күнтізбесінің басында Елена Рыбакина [[Шэньчжэнь|Шэньчжэньдегі]] турнирде ресейлік Екатерина Александровадан екі сетте жеңілді.

[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына]] қатысып, төртінші орын алды, жүлдеге іліне алмады. 

2022 жылы әйелдер арасындағы [[Уимблдон жарысы]]ның жеңімпазы атанды. Финалда ол үш сетте әлемнің екінші ракеткасы Онс Жаберді жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20220709/sensatsiya-rybakina-uimbldon-finaly-26030776.html|title=Сенсация: Рыбакина Уимблдон финалында тарихи жеңіске жетті|author=|date=9 шілде 2022|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың көктемінде WTA 1000 өткізген екі сайыста жеңіске жетіп,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230521/rybakina-rimdegi-turnirde-zheniske-zhetti-35101724.html|title=Рыбакина Римдегі турнирде жеңіске жетті|author=|date=21 мамыр 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; әлемдік рейтингте 4-орынға көтерілді.

Маусым айында Елена Рыбакина ресми түрде әлемнің 3-ракеткасы атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230612/rybakina-resmi-turde-alemnin-ushinshi-raketkasy-atandy-35867492.html|title=Рыбакина ресми түрде әлемнің үшінші ракеткасы атанды|author=|date=12 маусым 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың ақпанында ол WTA 500 аясында [[Абу-Даби]] турнирінің финалында ресейлік Дарья Касаткинаны жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20240212/elena-rybakina-abu-dabi-turnirinin-zhenimpazy-atandy--42223935.html|title=Елена Рыбакина Әбу-Даби турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=12 ақпан 2024|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың қазанында WTA 500 өткізген [[Нинбо]] турнирінде жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20251019/elena-rybakina-wta-nyn-onynshy-titulyn-zhenip-aldy-58037597.html|title=Елена Рыбакина WTA-ның оныншы титулын жеңіп алды|author=|date=19 қазан 2025|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Ал келесі айда [[Эр-Рияд]] турнирінің финалында бірінші ракетка [[Арина Сергеевна Соболенко|Арина Соболенкодан]] басым түсті.

2026 жылдың басында [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]] финалында тағы да белорус теннисшісі Соболенкомен кездесіп, оны үш сетте жеңді. Рыбакина осы турнирдің финалында екінші рет ойнады, бірақ 2023 жылы ол осы Соболенконы алға жіберген еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260131/elena-rybakina-australian-open-turnirinin-zhenimpazy-atandy-60831457.html|title=Елена Рыбакина Australian Open турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=31 қаңтар 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Қыркүйек айында Рыбакина [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]] біріншілігінде жеңіске жетті. Бұл қазақстандық теннисші үшін үшінші [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен Дулыға]] кубогы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260913/elena-rybakina-us-open-chempiony-atandy-66590811.html|title=Елена Рыбакина US Open чемпионы атанды|author=|date=13 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== WTA рейтингісінде ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Жылдар
!2016
!2017
!2018
!2019
!2020
!2021
!2022
!2023
!2024
!2025
!2026
|-
| colspan=&quot;12&quot; align=&quot;left&quot; |'''Жеке'''
|-
| align=&quot;left&quot; |Жоғарғы
|606
|420
|175
|36
|17
|14
|12
| bgcolor=&quot;99ccff&quot; |3
| bgcolor=&quot;99ccff&quot; |3
| bgcolor=&quot;EEE8AA&quot; |5
| bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|-
| align=&quot;left&quot; |Төменгі
|964
|616
|454
|196
|36
|23
|23
|25
| bgcolor=&quot;EEE8AA&quot; |4
|- style=&quot;background:#efefef;font-weight:bold&quot;
| align=&quot;left&quot; |Соңында
|616
|425
|191
|37
|19
|14
|22
|6
|13
| bgcolor=&quot;EEE8AA&quot; |4
|
|-
| colspan=&quot;12&quot; align=&quot;left&quot; |Жұптық
|-
| align=&quot;left&quot; |Жоғарғы
|1140
|634
|468
|351
|344
|48
|48
|82
|
|-
| align=&quot;left&quot; |Төменгі
|1169
|1163
|994
|516
|517
|386
|455
|443
|
|- style=&quot;background:#efefef;font-weight:bold&quot;
| align=&quot;left&quot; |Соңында
|1166
|682
|484
|516
|362
|49
|443
|
|
|}

== WTA Турында тапқан ақшасы ==
{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;border:#aaa;solid:1px;border-collapse:collapse;text-align:center;&quot;
| width=&quot;90&quot; |Жылдар
| width=&quot;100&quot; |Үлкен Шлем
| width=&quot;100&quot; |WTA
| width=&quot;100&quot; |Барлығы
| width=&quot;120&quot; |Ақша ($)
| width=&quot;100&quot; |№
|-
|2015
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2015.pdf 221]
|2403
|-
|2016
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2016.pdf 2,712]
|991
|-
|2017
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2017.pdf 15,841]
|450
|-
|2018
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2018.pdf 64,386]
| bgcolor=&quot;&quot; |263
|-
|2019
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20191212114021/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 355,606]
|116
|-
|2020
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20201120145432/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,022,234]
|13
|-
|2021
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20211207221322/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,280,541]
|24
|-
|2022
|1
|0
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20221115075936/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,613,440]
| bgcolor=&quot;eee8aa&quot; |4
|-
|2023
|0
|2
|2
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 5,493,437]
| bgcolor=&quot;eee8aa&quot; |5
|-
|2024
|0
|2
|2
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 363,250]
|16
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|Мансабында
|1
|5
|6
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf 12,217,645]
|52
|}

== Турнирлерге қатысу тарихы ==
===Жекелей===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Тур 2018|2018]] !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! [[WTA Туры 2024|2024]] !! [[WTA Туры 2025|2025]] !! [[WTA Туры 2026|2026]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|21-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|17-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|23-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot; align=&quot;center&quot;|Ж
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|15-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|1 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''3 / 29'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|4-3
|align=&quot;center&quot;|10-4
|align=&quot;center&quot;|10-3
|align=&quot;center&quot;|13-3
|align=&quot;center&quot;|11-3
|align=&quot;center&quot;|11-4
|align=&quot;center&quot;|17-2
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''76-24'''
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Қорытынды турнирлер'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[WTA Қорытынды турнирі]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|Топ|Топтық кезең.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|Топ
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|7-4
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Олимпиада ойындары'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|[[Олимпиада ойындарындағы теннис|Жазғы олимпиада]]
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|4-2
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Доха]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;{{abbr|ТМ|Турнир төменгі санатта болды.|0}}&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|{{abbr|1/4|1/4 финал матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |9-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|10-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Пекин]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Ухань]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 10
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''2 / 49'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|3-1
|align=&quot;center&quot;|4-2
|align=&quot;center&quot;|5-6
|align=&quot;center&quot;|13-8
|align=&quot;center&quot;|27-5
|align=&quot;center&quot;|15-4
|align=&quot;center&quot;|20-10
|align=&quot;center&quot;|25-8
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''112-44'''
|-
|}

===Жұптық===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|1-2
|align=&quot;center&quot;|3-3
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''6-8'''
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |4-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |0-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |3-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 14'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|8-5
|align=&quot;center&quot;|1-3
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''11-11'''
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан теннисшілері]]
[[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының теннисшілері]]
[[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]]</text>
      <sha1>fuf3vkgdnc7bs1aqn9n5bb7slub8u1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660057</id>
      <parentid>3660050</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3660057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44937" sha1="3u7dcwp1zozgctv14deyqjybr4u20f9" xml:space="preserve">{{Теннисші
|Есімі = Елена Рыбакина
|Шынайы есімі = 
|Суреті = Elena Rybakina (2025 DC Open) 11 (cropped).jpg
|Ені = 330px
|Сурет тақырыбы = Рыбакина, 2025 жыл
|Туған күні = 17.06.1999
|Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} &lt;small&gt;(2018–қазір)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{байрақ|Ресей}} &lt;small&gt;(2013–2018)&lt;/small&gt;
|Тұрғылықты жері =
|Бойы = 184
|Салмағы =
|Мансабының басталуы = [[2016 жыл|2016]]
|Мансабының аяқталуы =
|Жұмыс қолы = оң
|Бэкхенд = екіқолды
|Бэкхенд2 = 
|Бапкері = Стефано Вуков
|Ақшалай сыйлық = $35 318 052 &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf
|title=Career Prize Money Leaders |publisher=WTATennis |accessdate=2 February 2026}}&lt;/ref&gt;
|Жеке нәтижелері = 390–162
|Жеке атақтары = 14 [[WTA]],&lt;br&gt;4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік рейтингісі = '''1''' (14 қыркүйек 2026)
|Қазіргі позициясы = 1
|Аустралиядағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Франциядағы рейтингі = 1/4 финал (2021, 2024)
|Уимблдондағы рейтингі = '''жеңіс''' (2022)
|АҚШ-тағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Жұп нәтижелері = 54–51
|Жұп атақтары = 4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік жұп позициясы = 48 (18 қазан 2021)
|Қазіргі жұп позициясы = 
|Аустралиядағы рейтингі 2 = 3-раунд (2023)
|Франциядағы рейтингі 2 = 1/4 финал (2021)
|Уимблдондағы рейтингі 2 = 1-раунд (2021)
|АҚШ-тағы рейтингі 2 = 1-раунд (2019)
|Медальдары = {{Достық ордені}}{{Барыс ордені}}
|Ортаққор = Elena Rybakina
|Соңғы жаңартулар = 2026 жылғы 13 қыркүйек
}}

[[Сурет:Elena Rybakina 2023 stamp of Kazakhstan.jpg|нобай|261px|2023 жылғы пошта маркасында Уимблдон табақшасын ұстаған Рыбакина]]

'''Елена Андреевна Рыбакина''' ([[17 маусым]] [[1999 жыл]], [[Мәскеу]], [[Ресей]]) — қазақстандық кәсіпқой [[теннис]]ші. Ол қазіргі уақытта [[Әйелдер теннис қауымдастығы|WTA]] рейтингінде әйелдер арасындағы жекелей сында [[WTA рейтингіндегі әлемнің бірінші ракеткаларының тізімі|әлемнің бірінші ракеткасы]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260910/elena-rybakina-alemnin-birinshi-raketkasy-atandy-66521296.html|title=Елена Рыбакина әлемнің бірінші ракеткасы атанды
|author=|date=10 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Рыбакина WTA туры деңгейінде жекелей сында 14 титул жеңіп алды, оның ішінде үш [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] турнирі, екі WTA 1000 титулы және 2025 жылғы [[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] бар. Ол — Үлкен дулыға турнирінде жеңіске жеткен, әлемнің бірінші ракеткасы және үздік ондығына енген тұңғыш қазақстандық теннисші.

Бұрынғы әлемнің 3-ші юниор ракеткасы Рыбакина 2018 жылы Қазақстан азаматтығына ауысқанға дейін Ресей атынан өнер көрсетті. Оның жұлдызды сәті 2020 жылы басталды, сол жылы ол бес финалға шығып (сол маусымдағы ең көп көрсеткіш), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (2021) турнирінде жекелей және жұптық сында алғашқы ширек финалына жетті. Рыбакина өзінің алғашқы Үлкен дулыға титулын [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (2022) турнирінде жеңіп алды, ал [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2023) турнирінде финалист атанып, нәтижесінде рейтингтің үздік ондығына дебют жасады. 2025 жылы ол WTA Қорытынды турнирінде жеңіске жетті, артынша [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2026) мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (2026) турнирлерінде топ жарып, мансабында алғаш рет әлемнің 1-ші ракеткасы атағына қол жеткізді.

Рыбакина өзінің керемет соққы беру қабілетімен және негізгі сызықтан қуатты соққылар жасай алуымен ерекшеленеді. Ол корттағы сабырлы мінезімен танымал, сол үшін оны кейде «Мұзды ханшайым» (Ice Queen) деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Rybakina: 'Entendo por que me chamam de Rainha de Gelo' |url=https://www.tenisnews.com.br/rybakina-entendo-por-que-me-chamam-de-rainha-de-gelo/ |access-date=2026-04-11 |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы қараша айында Всеволожскіде өткен жасөспірімдер тунниріне қатысты. Квалификациядан өтті де, бірінші айналымда Вера Лапкоға есе жііберді. 

2014 жылдың наурызында ол Альметьевскідегі турнирде жеңімпаз болды; мамырда ол Түркияда жасөспірімдер арасындағы екі турнирде тұсаукере кездесулерін өткізді (''Enka ITF Junior Cup, Nazmi Bari Cup 2014''), ал маусым айында Мәскеуде өткен Озеров кубогында ол финалда Блинковадан ғана ұтылды - 1:6, 2:6. Қараша айында Новокузнецк қаласында өткен Siberian Open турнирінде ол жекелей жеңімпаз және жұптық финалист болды. 

2015 жылы Озеров кубогында Рыбакина алтын алқадан дубль жасап, жекелей де, жұптық та сында жеңіске жетті. Сол жылдың қыркүйегінде ол ''Grand Slam'' турнирінде дебют жасады; жекелей сында екі жеңіске жетті, үшінші кездесуде венгриялық Фанни Соллардан ұтылды.

2016 жылдың ақпанында ол Қазанда Ельцин кубогында, наурызда - Хорватияда өткен турнирде, қыркүйекте Канаданың жасөспірімдер арасындағы ашық чемпионатында  жұптық ойындарда  жеңімпаз атанды.

2018 жылдан бастап [[Қазақстан]] атынан сынға түсіп жүр. 2019 жылдың шілдесінде Рыбакина теннистен Бухарест ашық чемпионатына қатысты, онда ол WTA бойынша бірінші титулын жеңіп алды. Финалда румындық Патрисия Мария Цигпен кездесті, турнирдің қожайыны матчта тек екі ойынға қатыса алды. Қорытынды есеп 6:2, 6:0. Елена бүкіл турнирде бірде-бір ұтылған жоқ. АҚШ ашық чемпионатында  бірінші айналымда чехиялық Каролина Муховадан екі сетте ұтылды.

2020 жылдың күнтізбесінің басында Елена Рыбакина [[Шэньчжэнь|Шэньчжэньдегі]] турнирде ресейлік Екатерина Александровадан екі сетте жеңілді.

[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына]] қатысып, төртінші орын алды, жүлдеге іліне алмады. 

2022 жылы әйелдер арасындағы [[Уимблдон жарысы]]ның жеңімпазы атанды. Финалда ол үш сетте әлемнің екінші ракеткасы Онс Жаберді жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20220709/sensatsiya-rybakina-uimbldon-finaly-26030776.html|title=Сенсация: Рыбакина Уимблдон финалында тарихи жеңіске жетті|author=|date=9 шілде 2022|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың көктемінде WTA 1000 өткізген екі сайыста жеңіске жетіп,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230521/rybakina-rimdegi-turnirde-zheniske-zhetti-35101724.html|title=Рыбакина Римдегі турнирде жеңіске жетті|author=|date=21 мамыр 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; әлемдік рейтингте 4-орынға көтерілді.

Маусым айында Елена Рыбакина ресми түрде әлемнің 3-ракеткасы атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230612/rybakina-resmi-turde-alemnin-ushinshi-raketkasy-atandy-35867492.html|title=Рыбакина ресми түрде әлемнің үшінші ракеткасы атанды|author=|date=12 маусым 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың ақпанында ол WTA 500 аясында [[Абу-Даби]] турнирінің финалында ресейлік Дарья Касаткинаны жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20240212/elena-rybakina-abu-dabi-turnirinin-zhenimpazy-atandy--42223935.html|title=Елена Рыбакина Әбу-Даби турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=12 ақпан 2024|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың қазанында WTA 500 өткізген [[Нинбо]] турнирінде жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20251019/elena-rybakina-wta-nyn-onynshy-titulyn-zhenip-aldy-58037597.html|title=Елена Рыбакина WTA-ның оныншы титулын жеңіп алды|author=|date=19 қазан 2025|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Ал келесі айда [[Эр-Рияд]] турнирінің финалында бірінші ракетка [[Арина Сергеевна Соболенко|Арина Соболенкодан]] басым түсті.

2026 жылдың басында [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]] финалында тағы да белорус теннисшісі Соболенкомен кездесіп, оны үш сетте жеңді. Рыбакина осы турнирдің финалында екінші рет ойнады, бірақ 2023 жылы ол осы Соболенконы алға жіберген еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260131/elena-rybakina-australian-open-turnirinin-zhenimpazy-atandy-60831457.html|title=Елена Рыбакина Australian Open турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=31 қаңтар 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Қыркүйек айында Рыбакина [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]] біріншілігінде жеңіске жетті. Бұл қазақстандық теннисші үшін үшінші [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен Дулыға]] кубогы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260913/elena-rybakina-us-open-chempiony-atandy-66590811.html|title=Елена Рыбакина US Open чемпионы атанды|author=|date=13 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== WTA рейтингісінде ==
Рыбакина 2026 жылғы 14 қыркүйекте мансабындағы ең жоғары 1-орынға қол жеткізді.
{|class=wikitable style=text-align:center;font-size:97%
|-
! Жыл
! 2018
! 2019
! 2020
! 2021
! 2022
! 2023
! 2024
! 2025
! 2026
|-
| Жоғары
| 182
| 36
| 17
| 14
| 12
| style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
| style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
| style=&quot;background:lime;&quot;|1
|-
| Төмен
| 450
| 196
| 37
| 23
| 25
| 25
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|6
| 13
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
|-
| Соңы
| 191
| 37
| 19
| 14
| 22
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|6
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
|
|}

== WTA Турында тапқан ақшасы ==
{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;border:#aaa;solid:1px;border-collapse:collapse;text-align:center;&quot;
| width=&quot;90&quot; |Жылдар
| width=&quot;100&quot; |Үлкен Шлем
| width=&quot;100&quot; |WTA
| width=&quot;100&quot; |Барлығы
| width=&quot;120&quot; |Ақша ($)
| width=&quot;100&quot; |№
|-
|2015
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2015.pdf 221]
|2403
|-
|2016
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2016.pdf 2,712]
|991
|-
|2017
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2017.pdf 15,841]
|450
|-
|2018
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2018.pdf 64,386]
| bgcolor=&quot;&quot; |263
|-
|2019
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20191212114021/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 355,606]
|116
|-
|2020
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20201120145432/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,022,234]
|13
|-
|2021
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20211207221322/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,280,541]
|24
|-
|2022
|1
|0
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20221115075936/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,613,440]
| bgcolor=&quot;eee8aa&quot; |4
|-
|2023
|0
|2
|2
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 5,493,437]
| bgcolor=&quot;eee8aa&quot; |5
|-
|2024
|0
|2
|2
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 363,250]
|16
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|Мансабында
|1
|5
|6
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf 12,217,645]
|52
|}

==WTA Тур финалдары==

'''Жекелей: 27 (14 титул, 13 финал)'''
{|
|- valign=top
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Легенда
|- style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;
|[[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] (3–1)
|- style=&quot;background:#ffffcc;&quot;
|[[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] (1–0)
|- style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|[[WTA 1000 турнирлері|WTA 1000]] (2–5)
|- style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;
|[[WTA 500 турнирлері|WTA 500]] (6–3)
|-
|[[WTA 250 турнирлері|WTA 250]] (2–4)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90% 
!Жабынды бойынша финалдар
|-
|Қатты (8–12)
|-
|Топырақ (5–1)
|-
|Шөп (1–0)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Өтетін орны бойынша финалдар
|-
|Ашық ауада (11–12)
|-
|Жабық алаңда (3–1)
|}
|}

{|class=&quot;sortable wikitable nowrap&quot;
!Нәтиже
!class=&quot;unsortable&quot;|Ж/Қ
!{{ns}}Күні{{ns}}
!Турнир
!Санат
!Жабындысы
!Қарсыласы
!class=&quot;unsortable&quot;|Есебі
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;1–0&lt;/small&gt;
|Шілде 2019
|[[Bucharest Open]], Румыния
|International
|Топырақ
|{{ту|Румыния}} [[Патрисия Мария Циг]]
|6–2, 6–0
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;1–1&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2019
|[[Jiangxi International Women's Tennis Open|Jiangxi International]], Қытай
|International
|Қатты
|{{ту|Швеция}} [[Ребекка Петерсон]]
|2–6, 0–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;1–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2020
|[[WTA Shenzhen Open|Shenzhen Open]], Қытай
|International
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Екатерина Александрова]]
|2–6, 4–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;2–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2020
|[[Hobart International]], Аустралия
|International
|Қатты
|{{ту|Қытай}} [[Чжан Шуай]]
|7–6&lt;sup&gt;(9–7)&lt;/sup&gt;, 6–3
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–3&lt;/small&gt;
|Ақпан 2020
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[St. Petersburg Ladies' Trophy|St. Petersburg Trophy]], Ресей
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Premier
|Қатты (i)
|{{ту|Нидерланд}} [[Кики Бертенс]]
|1–6, 3–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–4&lt;/small&gt;
|Ақпан 2020
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Dubai Tennis Championships|Dubai Championships]], Біріккен Араб Әмірліктері
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Premier
|Қатты
|{{ту|Румыния}} [[Симона Халеп]]
|6–3, 3–6, 6–7&lt;sup&gt;(5–7)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–5&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2020
|[[Internationaux de Strasbourg]], Франция
|International
|Топырақ
|{{ту|Украина}} [[Элина Свитолина]]
|4–6, 6–1, 2–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–6&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2022
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Adelaide International]], Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Аустралия}} [[Эшли Барти]] 
|3–6, 2–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;3–6&lt;/small&gt;
|Шілде 2022
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Уимблдон турнирі|Уимблдон]], Ұлыбритания
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Шөп
|{{ту|Тунис}} [[Онс Жабер]] 
|3–6, 6–2, 6–2
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;3–7&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2022
|[[WTA Slovenia Open|Slovenia Open]], Словения
|WTA 250
|Қатты
|{{ту|Чехия}} [[Катержина Синякова]] 
|7–6&lt;sup&gt;(7–4)&lt;/sup&gt;, 6–7&lt;sup&gt;(5–7)&lt;/sup&gt;, 4–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;3–8&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2023
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]], Аустралия
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} [[Арина Соболенко]]
|6–4, 3–6, 4–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;4–8&lt;/small&gt;
|Наурыз 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]], АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|7–6&lt;sup&gt;(13–11)&lt;/sup&gt;, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;4–9&lt;/small&gt;
|Сәуір 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Майами]], АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Чехия}} [[Петра Квитова]]
|6–7&lt;sup&gt;(14–16)&lt;/sup&gt;, 2–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;5–9&lt;/small&gt;
|Мамыр 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Рим]], Италия
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Топырақ
|{{ту|Украина}} [[Ангелина Калинина]]
|6–4, 1–0, ret.
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;6–9&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Brisbane International]], Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–0, 6–3 
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;7–9&lt;/small&gt;
|Ақпан 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Abu Dhabi Open]], Біріккен Араб Әмірліктері
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Дарья Касаткина]]
|6–1, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;7–10&lt;/small&gt;
|Ақпан 2024
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Доха]], Катар
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Польша}} [[Ига Швйонтек]]
|6–7&lt;sup&gt;(8–10)&lt;/sup&gt;, 2–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;7–11&lt;/small&gt;
|Сәуір 2024
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|Майами, АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|АҚШ}} [[Даниэль Коллинз]]
|5–7, 3–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;8–11&lt;/small&gt;
|Сәуір 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Stuttgart Open]], Германия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ (i)
|{{ту|Украина}} [[Марта Костюк]]
|6–2, 6–2
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;9–11&lt;/small&gt;
|Мамыр 2025
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Internationaux de Strasbourg, Франция
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ
|{{ту|Ресей}} [[Людмила Самсонова]]
|6–1, 6–7&lt;sup&gt;(2–7)&lt;/sup&gt;, 6–1
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;10–11&lt;/small&gt;
|Қазан 2025
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Ningbo International Tennis Open|Ningbo Open]], Қытай
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} Екатерина Александрова
|3–6, 6–0, 6–2
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;11–11&lt;/small&gt;
|Қараша 2025
|style=&quot;background:#ffffcc;&quot;|[[WTA Қорытынды турнирі]], Сауд Арабиясы
|style=&quot;background:#ffffcc;&quot;|WTA Қорытынды турнирі
|Қатты (i)
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–3, 7–6&lt;sup&gt;(7–0)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;12–11&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2026
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Аустралия ашық чемпионаты, Аустралия
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–4, 4–6, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;12–12&lt;/small&gt;
|Наурыз 2026
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|Индиан-Уэлс, АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–3, 3–6, 6–7&lt;sup&gt;(6–8)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;13–12&lt;/small&gt;
|Сәуір 2026
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Stuttgart Open, Германия &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ (i)
|{{ту|Чехия}} [[Каролина Мухова]]
|7–5, 6–1
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;13–13&lt;/small&gt;
|Тамыз 2026
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Canadian Open]], Канада
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Польша}} Ига Швйонтек
|2–6, 3–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;14–13&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2026
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]], АҚШ
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–4, 5–7, 6–2
|}

'''Жұптық: 2 (2 финал)'''
{|
|- valign=top
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Легенда
|- style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;
|Үлкен дулыға (–)
|- style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|WTA 1000 (0–1)
|- style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500 (Premier) (0–1)
|-
|WTA 250 (International) (–)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90% 
!Жабынды бойынша финалдар
|-
|Қатты (0–2)
|-
|Топырақ (–)
|-
|Шөп (–)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Өтетін орны бойынша финалдар
|-
|Ашық ауада (0–2)
|-
|Жабық алаңда (–)
|}
|}

{|class=&quot;sortable wikitable nowrap&quot;
!Нәтиже
!class=&quot;unsortable&quot; |Ж/Қ
!{{ns}}Күні{{ns}}
!Турнир
!Санат
!Жабындысы
!Серіктесі
!Қарсыластары
!class=&quot;unsortable&quot; |Есебі
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;0–1&lt;/small&gt;
|Қазан 2021
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]], &lt;br /&gt;АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Вероника Кудерметова]]
|{{ту|Қытай Республикасы}} [[Се Шувэй]] &lt;br /&gt; {{ту|Бельгия}} [[Элизе Мертенс]]
|6–7&lt;sup&gt;(1–7)&lt;/sup&gt;, 3–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;0–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2023
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Adelaide International]], &lt;br /&gt;Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Анастасия Павлюченкова]]
|{{ту|Бразилия}} [[Луиза Стефани]] &lt;br /&gt; {{ту|АҚШ}} [[Тейлор Таунсенд]]
|5–7, 6–7&lt;sup&gt;(3–7)&lt;/sup&gt;
|}

== Турнирлерге қатысу тарихы ==
===Жекелей===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Тур 2018|2018]] !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! [[WTA Туры 2024|2024]] !! [[WTA Туры 2025|2025]] !! [[WTA Туры 2026|2026]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|21-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|17-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|23-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot; align=&quot;center&quot;|Ж
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|15-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|1 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''3 / 29'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|4-3
|align=&quot;center&quot;|10-4
|align=&quot;center&quot;|10-3
|align=&quot;center&quot;|13-3
|align=&quot;center&quot;|11-3
|align=&quot;center&quot;|11-4
|align=&quot;center&quot;|17-2
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''76-24'''
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Қорытынды турнирлер'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[WTA Қорытынды турнирі]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|Топ|Топтық кезең.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|Топ
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|7-4
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Олимпиада ойындары'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|[[Олимпиада ойындарындағы теннис|Жазғы олимпиада]]
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|4-2
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Доха]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;{{abbr|ТМ|Турнир төменгі санатта болды.|0}}&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|{{abbr|1/4|1/4 финал матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |9-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|10-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Пекин]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Ухань]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 10
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''2 / 49'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|3-1
|align=&quot;center&quot;|4-2
|align=&quot;center&quot;|5-6
|align=&quot;center&quot;|13-8
|align=&quot;center&quot;|27-5
|align=&quot;center&quot;|15-4
|align=&quot;center&quot;|20-10
|align=&quot;center&quot;|25-8
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''112-44'''
|-
|}

===Жұптық===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|1-2
|align=&quot;center&quot;|3-3
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''6-8'''
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |4-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |0-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |3-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 14'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|8-5
|align=&quot;center&quot;|1-3
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''11-11'''
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан теннисшілері]]
[[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының теннисшілері]]
[[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]]</text>
      <sha1>3u7dcwp1zozgctv14deyqjybr4u20f9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660063</id>
      <parentid>3660057</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3660063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46234" sha1="6ldc59zoi5sj3m1y0jtxyj8pd5pu0wv" xml:space="preserve">{{Теннисші
|Есімі = Елена Рыбакина
|Шынайы есімі = 
|Суреті = Elena Rybakina (2025 DC Open) 11 (cropped).jpg
|Ені = 330px
|Сурет тақырыбы = Рыбакина, 2025 жыл
|Туған күні = 17.06.1999
|Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} &lt;small&gt;(2018–қазір)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{байрақ|Ресей}} &lt;small&gt;(2013–2018)&lt;/small&gt;
|Тұрғылықты жері =
|Бойы = 184
|Салмағы =
|Мансабының басталуы = [[2016 жыл|2016]]
|Мансабының аяқталуы =
|Жұмыс қолы = оң
|Бэкхенд = екіқолды
|Бэкхенд2 = 
|Бапкері = Стефано Вуков
|Ақшалай сыйлық = $35 318 052 &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf
|title=Career Prize Money Leaders |publisher=WTATennis |accessdate=2 February 2026}}&lt;/ref&gt;
|Жеке нәтижелері = 390–162
|Жеке атақтары = 14 [[WTA]],&lt;br&gt;4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік рейтингісі = '''1''' (14 қыркүйек 2026)
|Қазіргі позициясы = 1
|Аустралиядағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Франциядағы рейтингі = 1/4 финал (2021, 2024)
|Уимблдондағы рейтингі = '''жеңіс''' (2022)
|АҚШ-тағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Жұп нәтижелері = 54–51
|Жұп атақтары = 4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік жұп позициясы = 48 (18 қазан 2021)
|Қазіргі жұп позициясы = 
|Аустралиядағы рейтингі 2 = 3-раунд (2023)
|Франциядағы рейтингі 2 = 1/4 финал (2021)
|Уимблдондағы рейтингі 2 = 1-раунд (2021)
|АҚШ-тағы рейтингі 2 = 1-раунд (2019)
|Медальдары = {{Достық ордені}}{{Барыс ордені}}
|Ортаққор = Elena Rybakina
|Соңғы жаңартулар = 2026 жылғы 13 қыркүйек
}}

[[Сурет:Elena Rybakina 2023 stamp of Kazakhstan.jpg|нобай|261px|2023 жылғы пошта маркасында Уимблдон табақшасын ұстаған Рыбакина]]

'''Елена Андреевна Рыбакина''' ([[17 маусым]] [[1999 жыл]], [[Мәскеу]], [[Ресей]]) — қазақстандық кәсіпқой [[теннис]]ші. Ол қазіргі уақытта [[Әйелдер теннис қауымдастығы|WTA]] рейтингінде әйелдер арасындағы жекелей сында [[WTA рейтингіндегі әлемнің бірінші ракеткаларының тізімі|әлемнің бірінші ракеткасы]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260910/elena-rybakina-alemnin-birinshi-raketkasy-atandy-66521296.html|title=Елена Рыбакина әлемнің бірінші ракеткасы атанды
|author=|date=10 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Рыбакина WTA туры деңгейінде жекелей сында 14 титул жеңіп алды, оның ішінде үш [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] турнирі, екі WTA 1000 титулы және 2025 жылғы [[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] бар. Ол — Үлкен дулыға турнирінде жеңіске жеткен, әлемнің бірінші ракеткасы және үздік ондығына енген тұңғыш қазақстандық теннисші.

Бұрынғы әлемнің 3-ші юниор ракеткасы Рыбакина 2018 жылы Қазақстан азаматтығына ауысқанға дейін Ресей атынан өнер көрсетті. Оның жұлдызды сәті 2020 жылы басталды, сол жылы ол бес финалға шығып (сол маусымдағы ең көп көрсеткіш), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (2021) турнирінде жекелей және жұптық сында алғашқы ширек финалына жетті. Рыбакина өзінің алғашқы Үлкен дулыға титулын [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (2022) турнирінде жеңіп алды, ал [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2023) турнирінде финалист атанып, нәтижесінде рейтингтің үздік ондығына дебют жасады. 2025 жылы ол WTA Қорытынды турнирінде жеңіске жетті, артынша [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2026) мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (2026) турнирлерінде топ жарып, мансабында алғаш рет әлемнің 1-ші ракеткасы атағына қол жеткізді.

Рыбакина өзінің керемет соққы беру қабілетімен және негізгі сызықтан қуатты соққылар жасай алуымен ерекшеленеді. Ол корттағы сабырлы мінезімен танымал, сол үшін оны кейде «Мұзды ханшайым» (Ice Queen) деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Rybakina: 'Entendo por que me chamam de Rainha de Gelo' |url=https://www.tenisnews.com.br/rybakina-entendo-por-que-me-chamam-de-rainha-de-gelo/ |access-date=2026-04-11 |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы қараша айында Всеволожскіде өткен жасөспірімдер тунниріне қатысты. Квалификациядан өтті де, бірінші айналымда Вера Лапкоға есе жііберді. 

2014 жылдың наурызында ол Альметьевскідегі турнирде жеңімпаз болды; мамырда ол Түркияда жасөспірімдер арасындағы екі турнирде тұсаукере кездесулерін өткізді (''Enka ITF Junior Cup, Nazmi Bari Cup 2014''), ал маусым айында Мәскеуде өткен Озеров кубогында ол финалда Блинковадан ғана ұтылды - 1:6, 2:6. Қараша айында Новокузнецк қаласында өткен Siberian Open турнирінде ол жекелей жеңімпаз және жұптық финалист болды. 

2015 жылы Озеров кубогында Рыбакина алтын алқадан дубль жасап, жекелей де, жұптық та сында жеңіске жетті. Сол жылдың қыркүйегінде ол ''Grand Slam'' турнирінде дебют жасады; жекелей сында екі жеңіске жетті, үшінші кездесуде венгриялық Фанни Соллардан ұтылды.

2016 жылдың ақпанында ол Қазанда Ельцин кубогында, наурызда - Хорватияда өткен турнирде, қыркүйекте Канаданың жасөспірімдер арасындағы ашық чемпионатында  жұптық ойындарда  жеңімпаз атанды.

2018 жылдан бастап [[Қазақстан]] атынан сынға түсіп жүр. 2019 жылдың шілдесінде Рыбакина теннистен Бухарест ашық чемпионатына қатысты, онда ол WTA бойынша бірінші титулын жеңіп алды. Финалда румындық Патрисия Мария Цигпен кездесті, турнирдің қожайыны матчта тек екі ойынға қатыса алды. Қорытынды есеп 6:2, 6:0. Елена бүкіл турнирде бірде-бір ұтылған жоқ. АҚШ ашық чемпионатында  бірінші айналымда чехиялық Каролина Муховадан екі сетте ұтылды.

2020 жылдың күнтізбесінің басында Елена Рыбакина [[Шэньчжэнь|Шэньчжэньдегі]] турнирде ресейлік Екатерина Александровадан екі сетте жеңілді.

[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына]] қатысып, төртінші орын алды, жүлдеге іліне алмады. 

2022 жылы әйелдер арасындағы [[Уимблдон жарысы]]ның жеңімпазы атанды. Финалда ол үш сетте әлемнің екінші ракеткасы Онс Жаберді жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20220709/sensatsiya-rybakina-uimbldon-finaly-26030776.html|title=Сенсация: Рыбакина Уимблдон финалында тарихи жеңіске жетті|author=|date=9 шілде 2022|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың көктемінде WTA 1000 өткізген екі сайыста жеңіске жетіп,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230521/rybakina-rimdegi-turnirde-zheniske-zhetti-35101724.html|title=Рыбакина Римдегі турнирде жеңіске жетті|author=|date=21 мамыр 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; әлемдік рейтингте 4-орынға көтерілді.

Маусым айында Елена Рыбакина ресми түрде әлемнің 3-ракеткасы атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230612/rybakina-resmi-turde-alemnin-ushinshi-raketkasy-atandy-35867492.html|title=Рыбакина ресми түрде әлемнің үшінші ракеткасы атанды|author=|date=12 маусым 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың ақпанында ол WTA 500 аясында [[Абу-Даби]] турнирінің финалында ресейлік Дарья Касаткинаны жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20240212/elena-rybakina-abu-dabi-turnirinin-zhenimpazy-atandy--42223935.html|title=Елена Рыбакина Әбу-Даби турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=12 ақпан 2024|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың қазанында WTA 500 өткізген [[Нинбо]] турнирінде жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20251019/elena-rybakina-wta-nyn-onynshy-titulyn-zhenip-aldy-58037597.html|title=Елена Рыбакина WTA-ның оныншы титулын жеңіп алды|author=|date=19 қазан 2025|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Ал келесі айда [[Эр-Рияд]] турнирінің финалында бірінші ракетка [[Арина Сергеевна Соболенко|Арина Соболенкодан]] басым түсті.

2026 жылдың басында [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]] финалында тағы да белорус теннисшісі Соболенкомен кездесіп, оны үш сетте жеңді. Рыбакина осы турнирдің финалында екінші рет ойнады, бірақ 2023 жылы ол осы Соболенконы алға жіберген еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260131/elena-rybakina-australian-open-turnirinin-zhenimpazy-atandy-60831457.html|title=Елена Рыбакина Australian Open турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=31 қаңтар 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Қыркүйек айында Рыбакина [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]] біріншілігінде жеңіске жетті. Бұл қазақстандық теннисші үшін үшінші [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен Дулыға]] кубогы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260913/elena-rybakina-us-open-chempiony-atandy-66590811.html|title=Елена Рыбакина US Open чемпионы атанды|author=|date=13 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== WTA рейтингісінде ==
Рыбакина 2026 жылғы 14 қыркүйекте мансабындағы ең жоғары 1-орынға қол жеткізді.
{|class=wikitable style=text-align:center;font-size:97%
|-
! Жыл
! 2018
! 2019
! 2020
! 2021
! 2022
! 2023
! 2024
! 2025
! 2026
|-
| Жоғары
| 182
| 36
| 17
| 14
| 12
| style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
| style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
| style=&quot;background:lime;&quot;|1
|-
| Төмен
| 450
| 196
| 37
| 23
| 25
| 25
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|6
| 13
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
|-
| Соңы
| 191
| 37
| 19
| 14
| 22
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|6
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
|
|}

== WTA Турында тапқан ақшасы ==
{|cellpadding=3 cellspacing=0 border=1 style=border:#aaa;solid:1px;border-collapse:collapse;text-align:center;
|-style=background:#eee;font-weight:bold
|width=&quot;90&quot;|Жыл
|width=&quot;100&quot;|Үлкен дулыға 
|width=&quot;100&quot;|WTA 
|width=&quot;100&quot;|Барлығы
|width=&quot;120&quot;|Табысы ($)
|width=&quot;100&quot;|Жүлде қоры рейтингі
|-
|2015
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2015.pdf 221]
|2403
|-
|2016
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2016.pdf 2,712]
|991
|-
|2017
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2017.pdf 15,841]
|450
|-
|2018
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2018.pdf 64,386]
| 263
|-
|2019
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20191212114021/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 355,606]
|116
|-
|2020
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20201120145432/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,022,234]
|13
|-
|2021
|0
|0
|0
|align=&quot;right&quot;|[https://web.archive.org/web/20211207221322/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,280,541]
|24
|-
|2022
|1
|0
|1
|align=right|[https://web.archive.org/web/20221115075936/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,613,440]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
|-
|2023
|0
|2
|2
|align=right|[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 5,493,437]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
|-
|2024
|0
|3
|3
|align=right|[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,876,915]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|8
|-
|2025{{note|record1}}
|0
|3
|3
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2025.pdf 8,430,162]
|style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|-
|2026{{note|record2}}
|2
|1
|3
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 10,879,835]
|style=&quot;background:lime;&quot;|1
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|Мансабында
|3
|11
|14
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf 35,318,052]
|11
|}
{{note|record1}}&lt;small&gt;[[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирінде]] жеңіске жеткеннен кейін ол сол кездегі әйелдер спорты тарихындағы ең көп жүлде қорын ($5,250,000) алды.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.wtatennis.com/news/4398606/elena-rybakina-wins-record-womens-sports-payout-at-wta-finals| title=Elena Rybakina wins record women’s sports payout at WTA Finals| publisher=WTA| accessdate=15 March 2026}}&lt;/ref&gt; 

{{note|record2}}&lt;small&gt;[[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатында]] жеңіске жеткеннен кейін ол әйелдер спорты тарихындағы ең үлкен сома — 5,500,000 доллар жүлде қорын алды.&lt;/small&gt;

==WTA Тур финалдары==

'''Жекелей: 27 (14 титул, 13 финал)'''
{|
|- valign=top
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Легенда
|- style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;
|[[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] (3–1)
|- style=&quot;background:#ffffcc;&quot;
|[[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] (1–0)
|- style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|[[WTA 1000 турнирлері|WTA 1000]] (2–5)
|- style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;
|[[WTA 500 турнирлері|WTA 500]] (6–3)
|-
|[[WTA 250 турнирлері|WTA 250]] (2–4)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90% 
!Жабынды бойынша финалдар
|-
|Қатты (8–12)
|-
|Топырақ (5–1)
|-
|Шөп (1–0)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Өтетін орны бойынша финалдар
|-
|Ашық ауада (11–12)
|-
|Жабық алаңда (3–1)
|}
|}

{|class=&quot;sortable wikitable nowrap&quot;
!Нәтиже
!class=&quot;unsortable&quot;|Ж/Қ
!{{ns}}Күні{{ns}}
!Турнир
!Санат
!Жабындысы
!Қарсыласы
!class=&quot;unsortable&quot;|Есебі
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;1–0&lt;/small&gt;
|Шілде 2019
|[[Bucharest Open]], Румыния
|International
|Топырақ
|{{ту|Румыния}} [[Патрисия Мария Циг]]
|6–2, 6–0
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;1–1&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2019
|[[Jiangxi International Women's Tennis Open|Jiangxi International]], Қытай
|International
|Қатты
|{{ту|Швеция}} [[Ребекка Петерсон]]
|2–6, 0–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;1–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2020
|[[WTA Shenzhen Open|Shenzhen Open]], Қытай
|International
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Екатерина Александрова]]
|2–6, 4–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;2–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2020
|[[Hobart International]], Аустралия
|International
|Қатты
|{{ту|Қытай}} [[Чжан Шуай]]
|7–6&lt;sup&gt;(9–7)&lt;/sup&gt;, 6–3
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–3&lt;/small&gt;
|Ақпан 2020
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[St. Petersburg Ladies' Trophy|St. Petersburg Trophy]], Ресей
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Premier
|Қатты (i)
|{{ту|Нидерланд}} [[Кики Бертенс]]
|1–6, 3–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–4&lt;/small&gt;
|Ақпан 2020
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Dubai Tennis Championships|Dubai Championships]], Біріккен Араб Әмірліктері
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Premier
|Қатты
|{{ту|Румыния}} [[Симона Халеп]]
|6–3, 3–6, 6–7&lt;sup&gt;(5–7)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–5&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2020
|[[Internationaux de Strasbourg]], Франция
|International
|Топырақ
|{{ту|Украина}} [[Элина Свитолина]]
|4–6, 6–1, 2–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–6&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2022
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Adelaide International]], Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Аустралия}} [[Эшли Барти]] 
|3–6, 2–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;3–6&lt;/small&gt;
|Шілде 2022
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Уимблдон турнирі|Уимблдон]], Ұлыбритания
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Шөп
|{{ту|Тунис}} [[Онс Жабер]] 
|3–6, 6–2, 6–2
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;3–7&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2022
|[[WTA Slovenia Open|Slovenia Open]], Словения
|WTA 250
|Қатты
|{{ту|Чехия}} [[Катержина Синякова]] 
|7–6&lt;sup&gt;(7–4)&lt;/sup&gt;, 6–7&lt;sup&gt;(5–7)&lt;/sup&gt;, 4–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;3–8&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2023
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]], Аустралия
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} [[Арина Соболенко]]
|6–4, 3–6, 4–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;4–8&lt;/small&gt;
|Наурыз 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]], АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|7–6&lt;sup&gt;(13–11)&lt;/sup&gt;, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;4–9&lt;/small&gt;
|Сәуір 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Майами]], АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Чехия}} [[Петра Квитова]]
|6–7&lt;sup&gt;(14–16)&lt;/sup&gt;, 2–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;5–9&lt;/small&gt;
|Мамыр 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Рим]], Италия
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Топырақ
|{{ту|Украина}} [[Ангелина Калинина]]
|6–4, 1–0, ret.
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;6–9&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Brisbane International]], Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–0, 6–3 
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;7–9&lt;/small&gt;
|Ақпан 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Abu Dhabi Open]], Біріккен Араб Әмірліктері
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Дарья Касаткина]]
|6–1, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;7–10&lt;/small&gt;
|Ақпан 2024
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Доха]], Катар
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Польша}} [[Ига Швйонтек]]
|6–7&lt;sup&gt;(8–10)&lt;/sup&gt;, 2–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;7–11&lt;/small&gt;
|Сәуір 2024
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|Майами, АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|АҚШ}} [[Даниэль Коллинз]]
|5–7, 3–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;8–11&lt;/small&gt;
|Сәуір 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Stuttgart Open]], Германия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ (i)
|{{ту|Украина}} [[Марта Костюк]]
|6–2, 6–2
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;9–11&lt;/small&gt;
|Мамыр 2025
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Internationaux de Strasbourg, Франция
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ
|{{ту|Ресей}} [[Людмила Самсонова]]
|6–1, 6–7&lt;sup&gt;(2–7)&lt;/sup&gt;, 6–1
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;10–11&lt;/small&gt;
|Қазан 2025
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Ningbo International Tennis Open|Ningbo Open]], Қытай
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} Екатерина Александрова
|3–6, 6–0, 6–2
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;11–11&lt;/small&gt;
|Қараша 2025
|style=&quot;background:#ffffcc;&quot;|[[WTA Қорытынды турнирі]], Сауд Арабиясы
|style=&quot;background:#ffffcc;&quot;|WTA Қорытынды турнирі
|Қатты (i)
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–3, 7–6&lt;sup&gt;(7–0)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;12–11&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2026
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Аустралия ашық чемпионаты, Аустралия
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–4, 4–6, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;12–12&lt;/small&gt;
|Наурыз 2026
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|Индиан-Уэлс, АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–3, 3–6, 6–7&lt;sup&gt;(6–8)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;13–12&lt;/small&gt;
|Сәуір 2026
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Stuttgart Open, Германия &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ (i)
|{{ту|Чехия}} [[Каролина Мухова]]
|7–5, 6–1
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;13–13&lt;/small&gt;
|Тамыз 2026
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Canadian Open]], Канада
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Польша}} Ига Швйонтек
|2–6, 3–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;14–13&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2026
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]], АҚШ
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–4, 5–7, 6–2
|}

'''Жұптық: 2 (2 финал)'''
{|
|- valign=top
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Легенда
|- style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;
|Үлкен дулыға (–)
|- style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|WTA 1000 (0–1)
|- style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500 (Premier) (0–1)
|-
|WTA 250 (International) (–)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90% 
!Жабынды бойынша финалдар
|-
|Қатты (0–2)
|-
|Топырақ (–)
|-
|Шөп (–)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Өтетін орны бойынша финалдар
|-
|Ашық ауада (0–2)
|-
|Жабық алаңда (–)
|}
|}

{|class=&quot;sortable wikitable nowrap&quot;
!Нәтиже
!class=&quot;unsortable&quot; |Ж/Қ
!{{ns}}Күні{{ns}}
!Турнир
!Санат
!Жабындысы
!Серіктесі
!Қарсыластары
!class=&quot;unsortable&quot; |Есебі
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;0–1&lt;/small&gt;
|Қазан 2021
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]], &lt;br /&gt;АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Вероника Кудерметова]]
|{{ту|Қытай Республикасы}} [[Се Шувэй]] &lt;br /&gt; {{ту|Бельгия}} [[Элизе Мертенс]]
|6–7&lt;sup&gt;(1–7)&lt;/sup&gt;, 3–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;0–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2023
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Adelaide International]], &lt;br /&gt;Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Анастасия Павлюченкова]]
|{{ту|Бразилия}} [[Луиза Стефани]] &lt;br /&gt; {{ту|АҚШ}} [[Тейлор Таунсенд]]
|5–7, 6–7&lt;sup&gt;(3–7)&lt;/sup&gt;
|}

== Турнирлерге қатысу тарихы ==
===Жекелей===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Тур 2018|2018]] !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! [[WTA Туры 2024|2024]] !! [[WTA Туры 2025|2025]] !! [[WTA Туры 2026|2026]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|21-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|17-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|23-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot; align=&quot;center&quot;|Ж
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|15-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|1 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''3 / 29'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|4-3
|align=&quot;center&quot;|10-4
|align=&quot;center&quot;|10-3
|align=&quot;center&quot;|13-3
|align=&quot;center&quot;|11-3
|align=&quot;center&quot;|11-4
|align=&quot;center&quot;|17-2
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''76-24'''
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Қорытынды турнирлер'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[WTA Қорытынды турнирі]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|Топ|Топтық кезең.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|Топ
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|7-4
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Олимпиада ойындары'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|[[Олимпиада ойындарындағы теннис|Жазғы олимпиада]]
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|4-2
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Доха]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;{{abbr|ТМ|Турнир төменгі санатта болды.|0}}&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|{{abbr|1/4|1/4 финал матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |9-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|10-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Пекин]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Ухань]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 10
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''2 / 49'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|3-1
|align=&quot;center&quot;|4-2
|align=&quot;center&quot;|5-6
|align=&quot;center&quot;|13-8
|align=&quot;center&quot;|27-5
|align=&quot;center&quot;|15-4
|align=&quot;center&quot;|20-10
|align=&quot;center&quot;|25-8
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''112-44'''
|-
|}

===Жұптық===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|1-2
|align=&quot;center&quot;|3-3
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''6-8'''
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |4-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |0-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |3-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 14'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|8-5
|align=&quot;center&quot;|1-3
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''11-11'''
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан теннисшілері]]
[[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының теннисшілері]]
[[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]]</text>
      <sha1>6ldc59zoi5sj3m1y0jtxyj8pd5pu0wv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660095</id>
      <parentid>3660063</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3660095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60084" sha1="l3m1j3frfepdi4jph164jkvya27fhwz" xml:space="preserve">{{Теннисші
|Есімі = Елена Рыбакина
|Шынайы есімі = 
|Суреті = Elena Rybakina (2025 DC Open) 11 (cropped).jpg
|Ені = 330px
|Сурет тақырыбы = Рыбакина, 2025 жыл
|Туған күні = 17.06.1999
|Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} &lt;small&gt;(2018–қазір)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{байрақ|Ресей}} &lt;small&gt;(2013–2018)&lt;/small&gt;
|Тұрғылықты жері =
|Бойы = 184
|Салмағы =
|Мансабының басталуы = [[2016 жыл|2016]]
|Мансабының аяқталуы =
|Жұмыс қолы = оң
|Бэкхенд = екіқолды
|Бэкхенд2 = 
|Бапкері = Стефано Вуков
|Ақшалай сыйлық = $35 318 052 &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf
|title=Career Prize Money Leaders |publisher=WTATennis |accessdate=2 February 2026}}&lt;/ref&gt;
|Жеке нәтижелері = 390–162
|Жеке атақтары = 14 [[WTA]],&lt;br&gt;4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік рейтингісі = '''1''' (14 қыркүйек 2026)
|Қазіргі позициясы = 1
|Аустралиядағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Франциядағы рейтингі = 1/4 финал (2021, 2024)
|Уимблдондағы рейтингі = '''жеңіс''' (2022)
|АҚШ-тағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Жұп нәтижелері = 54–51
|Жұп атақтары = 4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік жұп позициясы = 48 (18 қазан 2021)
|Қазіргі жұп позициясы = 
|Аустралиядағы рейтингі 2 = 3-раунд (2023)
|Франциядағы рейтингі 2 = 1/4 финал (2021)
|Уимблдондағы рейтингі 2 = 1-раунд (2021)
|АҚШ-тағы рейтингі 2 = 1-раунд (2019)
|Медальдары = {{Достық ордені}}{{Барыс ордені}}
|Ортаққор = Elena Rybakina
|Соңғы жаңартулар = 2026 жылғы 13 қыркүйек
}}

[[Сурет:Elena Rybakina 2023 stamp of Kazakhstan.jpg|нобай|261px|2023 жылғы пошта маркасында Уимблдон табақшасын ұстаған Рыбакина]]

'''Елена Андреевна Рыбакина''' ([[17 маусым]] [[1999 жыл]], [[Мәскеу]], [[Ресей]]) — қазақстандық кәсіпқой [[теннис]]ші. Ол қазіргі уақытта [[Әйелдер теннис қауымдастығы|WTA]] рейтингінде әйелдер арасындағы жекелей сында [[WTA рейтингіндегі әлемнің бірінші ракеткаларының тізімі|әлемнің бірінші ракеткасы]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260910/elena-rybakina-alemnin-birinshi-raketkasy-atandy-66521296.html|title=Елена Рыбакина әлемнің бірінші ракеткасы атанды
|author=|date=10 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Рыбакина WTA туры деңгейінде жекелей сында 14 титул жеңіп алды, оның ішінде үш [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] турнирі, екі WTA 1000 титулы және 2025 жылғы [[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] бар. Ол — Үлкен дулыға турнирінде жеңіске жеткен, әлемнің бірінші ракеткасы және үздік ондығына енген тұңғыш қазақстандық теннисші.

Бұрынғы әлемнің 3-ші юниор ракеткасы Рыбакина 2018 жылы Қазақстан азаматтығына ауысқанға дейін Ресей атынан өнер көрсетті. Оның жұлдызды сәті 2020 жылы басталды, сол жылы ол бес финалға шығып (сол маусымдағы ең көп көрсеткіш), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (2021) турнирінде жекелей және жұптық сында алғашқы ширек финалына жетті. Рыбакина өзінің алғашқы Үлкен дулыға титулын [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (2022) турнирінде жеңіп алды, ал [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2023) турнирінде финалист атанып, нәтижесінде рейтингтің үздік ондығына дебют жасады. 2025 жылы ол WTA Қорытынды турнирінде жеңіске жетті, артынша [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2026) мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (2026) турнирлерінде топ жарып, мансабында алғаш рет әлемнің 1-ші ракеткасы атағына қол жеткізді.

Рыбакина өзінің керемет соққы беру қабілетімен және негізгі сызықтан қуатты соққылар жасай алуымен ерекшеленеді. Ол корттағы сабырлы мінезімен танымал, сол үшін оны кейде «Мұзды ханшайым» (Ice Queen) деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Rybakina: 'Entendo por que me chamam de Rainha de Gelo' |url=https://www.tenisnews.com.br/rybakina-entendo-por-que-me-chamam-de-rainha-de-gelo/ |access-date=2026-04-11 |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;

== Балалық шағы мен өмірбаяны ==
Елена Рыбакина 1999 жылы 17 маусымда [[Мәскеу]] қаласында Андрей Рыбакин мен Екатерина отбасында дүниеге келді. Оның әкесі — Қазақстанның [[Алматы]] қаласынан шыққан,  «НТВ Плюс» телеарнасында продюсер болып жұмыс істеген.&lt;ref name=&quot;Father Kazakhstan&quot;&gt;{{cite web|url=https://informburo.kz/stati/pobeda-rybakinoi-pobeda-kazaxstana-kto-takie-naturalizovannye-sportsmeny|title=Победа Рыбакиной – победа Казахстана. Кто такие натурализованные спортсмены|date=10 July 2022|language=Russian|website=informburo.kz}}&lt;/ref&gt; Ол бала кезінен үлкен әпкесі Анна екеуі спортпен айналысып, алғашында [[көркем гимнастика]] мен [[мәнерлеп сырғанау]]ға ден қойды.&lt;ref name=get-to-know/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina: I felt confident after winning the first set |url=http://lt.formulatx.com/en/blog/2020/02/14/elena-rybakina-uverennost-poyavilas-s-vyigryshem-pervogo-seta/ |website=Formula TX St. Petersburg Ladies' Trophy |access-date=27 September 2020 |date=14 February 2020 |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625040000/https://lt.formulatx.com/en/blog/2020/02/14/elena-rybakina-uverennost-poyavilas-s-vyigryshem-pervogo-seta/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Алайда бұл спорт түрлерінде кәсіби деңгейге жету үшін бойы тым ұзын екені айтылған соң, әкесі өз қызығушылығына байланысты оған теннис ойнауды бастауға кеңес берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rabiner |first=Igor |date=18 August 2022 |title=&quot;Just six months ago, Lena wanted to quit tennis.&quot; An interview with the father of Wimbledon champion Elena Rybakina. |url=https://www.sport-express.ru/tennis/wta/reviews/tennis-andrey-rybakin-otec-chempionki-uimbldona-eleny-rybakinoy-o-vystuplenii-za-kazahstan-i-rossii-kontrakte-ftr-i-ssha-1962750/ |access-date=2 January 2026 |website=Sport Express Russia}}&lt;/ref&gt;  Рыбакина тенниске алғаш рет алты жасында келді.&lt;ref name=&quot;get-to-know&quot;&gt;{{cite web |last1=Nguyen |first1=Courtney |title=Getting to Know: Elena Rybakina's rocket rise |url=https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |website=WTA Tennis |access-date=26 September 2020 |date=22 January 2020|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222173244/https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |archive-date=22 February 2020}}&lt;/ref&gt;

Жасөспірім кезінде Рыбакина жеке жаттығу жасаған жоқ. 15 жасқа дейін шамамен сегіз адамнан тұратын топта, ал 18 жасқа дейін төрт адамдық топта шынықты. Оның үстіне, ол күн сайын небәрі екі сағаттай ғана теннис ойнап, ал дене дайындығына үш сағат уақыт бөлді. Тенниске бөлетін уақытының шектеулі болуына спортшыларға арнайы мамандандырылмаған қарапайым мектепте оқуы және спортты оқумен үйлестіру қажеттілігі себеп болды.&lt;ref name=&quot;school&quot;&gt;{{cite web |last1=Cox |first1=David |title=Elena Rybakina: Getting to know the 'anonymous' yet in-form No.29 seed |url=https://ausopen.com/articles/features/elena-rybakina-getting-know-anonymous-yet-form-no29-seed |website=Australian Open |access-date=27 September 2020 |date=22 January 2020}}&lt;/ref&gt;

== Жасөспірімдер арасындағы мансабы ==
Рыбакина — жасөспірімдер арасында әлемнің бұрынғы 3-ракеткасы.&lt;ref name=&quot;itf-juniors&quot;&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina Junior Singles Overview |url=https://www.itftennis.com/en/players/elena-rybakina/800365863/kaz/jt/s/overview/ |website=ITF Tennis |access-date=26 September 2020}}&lt;/ref&gt; Ол ITF жасөспірімдер турнирінде 2013 жылдың қарашасында 14 жасында өнер көрсете бастады. Келесі жылдың наурыз айында мансабындағы екінші жарыста, яғни 3-санаттағы [[Әлмет (Татарстан)|Әлмет]] кубогында алғашқы титулын жеңіп алды. Сол жылдың маусым айында Мәскеуде өткен Озеров кубогында (2-санат) алғаш рет бағын сынап, отандасы [[Анна Блинкова]]ға есе жіберіп, финалист атанды. 2015 жылдың басынан бастап 1-санаттағы турнирлерге қатыса бастағанымен, мамыр айында Бельгия халықаралық жасөспірімдер чемпионатының финалына шығып, Катарина Хобгарскиге есе жібергенге дейін айтарлықтай жетістікке жете алмады.

Сол жылдың соңына таман Рыбакина Жасөспірімдер Үлкен дулыға (Junior Grand Slam) турниріндегі дебютін [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|US Open]] жарысында жасап, үшінші айналымға дейін жетті. 2016 жылғы [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Australian Open]] турнирінің алғашқы айналымында жеңілгеннен кейін, ол қатарынан екі 1-санаттағы титулды жеңіп алды. Дегенмен, сол жылдың қалған бөлігінде жасөспірімдер арасындағы Үлкен дулыға және басқа да A-санаттағы жекелей сындарда сәтсіздікке ұшырады.&lt;ref name=&quot;itf-junior-singles&quot;&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina Junior Singles Activity |url=https://www.itftennis.com/en/players/elena-rybakina/800365863/kaz/jt/s/activity/ |website=ITF Tennis |access-date=26 September 2020}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы A-санаттағы турнирлердегі ең жақсы нәтижесі жұптық сында тіркелді: ол Трофео Бонфиглио турнирінде Амина Аншбамен жұптасып, финалда Олеся Первушина мен [[Анастасия Потапова]]ға есе жіберіп, жүлделі екінші орынды иеленді.&lt;ref name=&quot;itf-junior-doubles&quot;&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina Junior Doubles Activity |url=https://www.itftennis.com/en/players/elena-rybakina/800365863/kaz/jt/d/activity/ |website=ITF Tennis |access-date=26 September 2020}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы маусым Рыбакина үшін жасөспірімдер турының соңғы жылы болды. Маусым ортасында ол Трофео Бонфиглио турнирінде финалда [[Ига Швёнтек]]ті жеңіп, өзінің алғашқы және жалғыз A-санаттағы титулын жеңіп алды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Popyrin e Rybakina vincono il Trofeo Bonfiglio 2017 |trans-title=Popyrin and Rybakina win the Bonfiglio Trophy 2017 |url=https://www.spaziotennis.com/jnr/popyrin-e-rybakina-vincono-il-trofeo-bonfiglio-2017/49314 |website=Spazio Tennis |access-date=26 September 2020 |language=it |date=28 May 2017}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Үлкен дулыға турнирлерінде бұрынғы жылдарға қарағанда жақсы нәтиже көрсетіп, Australian Open мен [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] жарыстарының жартылай финалында сол турнирлердің болашақ чемпиондары — тиісінше [[Марта Костюк]] пен [[Уитни Осигве]]ге есе жіберді. Ол жасөспірімдер арасындағы мансабын WTA қорытынды турнирінің баламасы болып табылатын ITF Junior Masters турнирінің топтық кезеңінде аяқтады. Топтық кезеңде бір матчта жеңіске жетіп, жарысты жетінші орынмен түйіндеді.&lt;ref name=&quot;itf-junior-singles&quot;/&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== 2014–2018: Алғашқы ITF титулдары және федерацияны ауыстыру ===
Рыбакина ITF әйелдер турында 2014 жылдың желтоқсанында, он бес жасында өнер көрсете бастады. Ол әлі жасөспірімдер турнирінде ойнап жүрген кезінің өзінде-ақ (тек 2017 жылы) жекелей сында үш ITF финалына және жұптық сында екі финалға шығып, жұптық сындағы екі финалдың екеуінде де жеңіске жетті. Сондай-ақ ол 2017 жылдың қазан айында [[Кремль кубогы]]нда WTA турына қатысып, іріктеу кезеңі арқылы негізгі турнирге өтті, алайда алғашқы айналымда Ирина-Камелия Бегуға есе жіберіп алды.

2018 жылдың ақпан айында кезекті WTA турнирінде Рыбакина St. Petersburg Trophy жарысында Тимея Бачинскиді жеңіп, WTA туры аясындағы алғашқы матчында жеңіске жетті. Одан кейін екінші сетте матч-пойнтты сақтап қалып, әлемнің 7-ші ракеткасы [[Каролин Гарсия]]ны үш сетте басып озды. Келесі айналымда жеңіліс тапқанымен, бұл ширек финалға шығу оған әлемдік рейтингте 450-орыннан 268-орынға көтерілуге көмектесті.

Наурыз айында Рыбакина [[Қазан (қала)|Қазан]]да өткен 15 мың долларлық турнирде жекелей сында алғашқы титулын жеңіп алды, сондай-ақ сол жерде жұптық сында да топ жарды. Оның рейтингтегі келесі маңызды секірісі сәуір айында [[Ыстанбұл]]дағы 60 мың долларлық Lale Cup турнирінде Сабина Шариповадан кейін екінші орынды иеленген кезде болып, бұл оны 215-орынға жеткізді. Ол мамыр айының соңында алғаш рет үздік 200 ойыншының қатарына енді.

Рыбакинаның отбасы Ресей теннис федерациясының оның мансабына қаржылай қолдау көрсетпеуіне және федерацияға қатысты әртүрлі келеңсіз жағдайларға бола ренжи бастады.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sport-express.net/tennis/wta/reviews/tennis-andrey-rybakin-otec-chempionki-uimbldona-eleny-rybakinoy-o-vystuplenii-za-kazahstan-i-rossii-kontrakte-ftr-i-ssha-1962750/|title=«Всего полгода назад Лена хотела бросить теннис». Интервью отца чемпионки Уимблдона Елены Рыбакиной|date=18 August 2022|last=Rabiner|first=Igor|website=sport-express.net|language=Russian}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]ның жасөспірімдер турнирінде Рыбакина қандағы [[гемоглобин]] деңгейінің төмендеуіне байланысты есінен танып қалып, бірінші айналымдағы матчын жалғастыра алмады.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;/&gt; Ресей теннис федерациясы сол жерде бола тұра Рыбакинаға ешқандай көмек көрсетпеген. Бұл жағдай оның отбасына енді ата-анасының бірі қатыспаса, ол ешқандай турнирге бармайды деген шешімге келтірді.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;/&gt;

Отбасының онымен бірге тұрақты түрде сапар шегуге қаржысы жетпегендіктен, олар АҚШ немесе Канадада колледж теннисін ойнауға назар аударуды ұйғарды.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;/&gt; 2018 жылдың мамыр айында 19 жасқа толған Рыбакина [[Қазақстан азаматының паспорты|Қазақстан азаматтығы]]н алып, федерациясын Ресейден Қазақстанға ауыстырды. [[Қазақстан теннис федерациясы]] оған азаматтығын ауыстыру үшін қаржылай қолдау ұсынды, ол бұл нұсқаны колледж теннисін ойнап, кәсіби мансабын уақытша тоқтату жоспарынан артық көрді.&lt;ref name=&quot;get-to-know&quot;&gt;{{cite web |last1=Nguyen |first1=Courtney |title=Getting to Know: Elena Rybakina's rocket rise |url=https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |website=WTA Tennis |access-date=26 September 2020 |date=22 January 2020|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222173244/https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |archive-date=22 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;switch&quot;&gt;{{cite web |last1=Ilic |first1=Jovica |title=Former Russian junior No. 3 changes her nationality to represent Kazakhstan |url=https://www.tennisworldusa.org/tennis/news/WTA_Tennis/56657/former-russian-junior-no-3-changes-her-nationality-to-represent-kazakhstan/ |website=Tennis World USA |access-date=26 September 2020 |date=21 June 2018}}&lt;/ref&gt; Рыбакинаның әкесінің өзі түпкілікті Қазақстаннан шыққандықтан, Қазақстан теннис федерациясына қызының азаматтығын ауыстыру туралы өзі хабарласқан еді.&lt;ref name=&quot;Father Kazakhstan&quot;/&gt;

Қазақстан атынан өнер көрсете бастаған Рыбакина 2018 жылғы АҚШ ашық чемпионатында алғаш рет Үлкен дулыға турнирінің іріктеу кезеңіне қатысты, алайда негізгі торға өте алмады.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Nitkin |first1=Pavel |title=Елена Рыбакина вынесла Серену на РГ. Она родилась в Москве, но играет за Казахстан – это путь многих талантов, потому что в России нет денег |trans-title=Elena Rybakina rendered Serena at RG. She was born in Moscow but plays for Kazakhstan, this is a path of many talents because there is no money in Russia |url=https://www.sports.ru/tribuna/blogs/nitkina/2929665.html |website=sports.ru |date=7 June 2021 |access-date=21 June 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

=== 2019: WTA 250 титулы және үздік 50 ойыншы қатарына ену ===
2019 жылдың бірінші жартысында негізінен ITF турнирлерінде өнер көрсеткен Рыбакина маусымның екінші жартысынан бастап негізінен WTA турына қатыса бастады.


2020 жылдың күнтізбесінің басында Елена Рыбакина [[Шэньчжэнь|Шэньчжэньдегі]] турнирде ресейлік Екатерина Александровадан екі сетте жеңілді.

[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына]] қатысып, төртінші орын алды, жүлдеге іліне алмады. 

2022 жылы әйелдер арасындағы [[Уимблдон жарысы]]ның жеңімпазы атанды. Финалда ол үш сетте әлемнің екінші ракеткасы Онс Жаберді жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20220709/sensatsiya-rybakina-uimbldon-finaly-26030776.html|title=Сенсация: Рыбакина Уимблдон финалында тарихи жеңіске жетті|author=|date=9 шілде 2022|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың көктемінде WTA 1000 өткізген екі сайыста жеңіске жетіп,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230521/rybakina-rimdegi-turnirde-zheniske-zhetti-35101724.html|title=Рыбакина Римдегі турнирде жеңіске жетті|author=|date=21 мамыр 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; әлемдік рейтингте 4-орынға көтерілді.

Маусым айында Елена Рыбакина ресми түрде әлемнің 3-ракеткасы атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230612/rybakina-resmi-turde-alemnin-ushinshi-raketkasy-atandy-35867492.html|title=Рыбакина ресми түрде әлемнің үшінші ракеткасы атанды|author=|date=12 маусым 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың ақпанында ол WTA 500 аясында [[Абу-Даби]] турнирінің финалында ресейлік Дарья Касаткинаны жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20240212/elena-rybakina-abu-dabi-turnirinin-zhenimpazy-atandy--42223935.html|title=Елена Рыбакина Әбу-Даби турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=12 ақпан 2024|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың қазанында WTA 500 өткізген [[Нинбо]] турнирінде жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20251019/elena-rybakina-wta-nyn-onynshy-titulyn-zhenip-aldy-58037597.html|title=Елена Рыбакина WTA-ның оныншы титулын жеңіп алды|author=|date=19 қазан 2025|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Ал келесі айда [[Эр-Рияд]] турнирінің финалында бірінші ракетка [[Арина Сергеевна Соболенко|Арина Соболенкодан]] басым түсті.

2026 жылдың басында [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]] финалында тағы да белорус теннисшісі Соболенкомен кездесіп, оны үш сетте жеңді. Рыбакина осы турнирдің финалында екінші рет ойнады, бірақ 2023 жылы ол осы Соболенконы алға жіберген еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260131/elena-rybakina-australian-open-turnirinin-zhenimpazy-atandy-60831457.html|title=Елена Рыбакина Australian Open турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=31 қаңтар 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Қыркүйек айында Рыбакина [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]] біріншілігінде жеңіске жетті. Бұл қазақстандық теннисші үшін үшінші [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен Дулыға]] кубогы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260913/elena-rybakina-us-open-chempiony-atandy-66590811.html|title=Елена Рыбакина US Open чемпионы атанды|author=|date=13 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== WTA рейтингісінде ==
Рыбакина 2026 жылғы 14 қыркүйекте мансабындағы ең жоғары 1-орынға қол жеткізді.
{|class=wikitable style=text-align:center;font-size:97%
|-
! Жыл
! 2018
! 2019
! 2020
! 2021
! 2022
! 2023
! 2024
! 2025
! 2026
|-
| Жоғары
| 182
| 36
| 17
| 14
| 12
| style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
| style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
| style=&quot;background:lime;&quot;|1
|-
| Төмен
| 450
| 196
| 37
| 23
| 25
| 25
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|6
| 13
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
|-
| Соңы
| 191
| 37
| 19
| 14
| 22
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|6
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
|
|}

== WTA Турында тапқан ақшасы ==
{|cellpadding=3 cellspacing=0 border=1 style=border:#aaa;solid:1px;border-collapse:collapse;text-align:center;
|-style=background:#eee;font-weight:bold
|width=&quot;90&quot;|Жыл
|width=&quot;100&quot;|Үлкен дулыға 
|width=&quot;100&quot;|WTA 
|width=&quot;100&quot;|Барлығы
|width=&quot;120&quot;|Табысы ($)
|width=&quot;100&quot;|Жүлде қоры рейтингі
|-
|2015
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2015.pdf 221]
|2403
|-
|2016
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2016.pdf 2,712]
|991
|-
|2017
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2017.pdf 15,841]
|450
|-
|2018
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2018.pdf 64,386]
| 263
|-
|2019
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20191212114021/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 355,606]
|116
|-
|2020
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20201120145432/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,022,234]
|13
|-
|2021
|0
|0
|0
|align=&quot;right&quot;|[https://web.archive.org/web/20211207221322/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,280,541]
|24
|-
|2022
|1
|0
|1
|align=right|[https://web.archive.org/web/20221115075936/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,613,440]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
|-
|2023
|0
|2
|2
|align=right|[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 5,493,437]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
|-
|2024
|0
|3
|3
|align=right|[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,876,915]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|8
|-
|2025{{note|record1}}
|0
|3
|3
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2025.pdf 8,430,162]
|style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|-
|2026{{note|record2}}
|2
|1
|3
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 10,879,835]
|style=&quot;background:lime;&quot;|1
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|Мансабында
|3
|11
|14
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf 35,318,052]
|11
|}
{{note|record1}}&lt;small&gt;[[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирінде]] жеңіске жеткеннен кейін ол сол кездегі әйелдер спорты тарихындағы ең көп жүлде қорын ($5,250,000) алды.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.wtatennis.com/news/4398606/elena-rybakina-wins-record-womens-sports-payout-at-wta-finals| title=Elena Rybakina wins record women’s sports payout at WTA Finals| publisher=WTA| accessdate=15 March 2026}}&lt;/ref&gt; 

{{note|record2}}&lt;small&gt;[[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатында]] жеңіске жеткеннен кейін ол әйелдер спорты тарихындағы ең үлкен сома — 5,500,000 доллар жүлде қорын алды.&lt;/small&gt;

==WTA Тур финалдары==

'''Жекелей: 27 (14 титул, 13 финал)'''
{|
|- valign=top
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Легенда
|- style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;
|[[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] (3–1)
|- style=&quot;background:#ffffcc;&quot;
|[[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] (1–0)
|- style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|[[WTA 1000 турнирлері|WTA 1000]] (2–5)
|- style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;
|[[WTA 500 турнирлері|WTA 500]] (6–3)
|-
|[[WTA 250 турнирлері|WTA 250]] (2–4)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90% 
!Жабынды бойынша финалдар
|-
|Қатты (8–12)
|-
|Топырақ (5–1)
|-
|Шөп (1–0)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Өтетін орны бойынша финалдар
|-
|Ашық ауада (11–12)
|-
|Жабық алаңда (3–1)
|}
|}

{|class=&quot;sortable wikitable nowrap&quot;
!Нәтиже
!class=&quot;unsortable&quot;|Ж/Қ
!{{ns}}Күні{{ns}}
!Турнир
!Санат
!Жабындысы
!Қарсыласы
!class=&quot;unsortable&quot;|Есебі
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;1–0&lt;/small&gt;
|Шілде 2019
|[[Bucharest Open]], Румыния
|International
|Топырақ
|{{ту|Румыния}} [[Патрисия Мария Циг]]
|6–2, 6–0
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;1–1&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2019
|[[Jiangxi International Women's Tennis Open|Jiangxi International]], Қытай
|International
|Қатты
|{{ту|Швеция}} [[Ребекка Петерсон]]
|2–6, 0–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;1–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2020
|[[WTA Shenzhen Open|Shenzhen Open]], Қытай
|International
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Екатерина Александрова]]
|2–6, 4–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;2–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2020
|[[Hobart International]], Аустралия
|International
|Қатты
|{{ту|Қытай}} [[Чжан Шуай]]
|7–6&lt;sup&gt;(9–7)&lt;/sup&gt;, 6–3
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–3&lt;/small&gt;
|Ақпан 2020
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[St. Petersburg Ladies' Trophy|St. Petersburg Trophy]], Ресей
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Premier
|Қатты (i)
|{{ту|Нидерланд}} [[Кики Бертенс]]
|1–6, 3–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–4&lt;/small&gt;
|Ақпан 2020
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Dubai Tennis Championships|Dubai Championships]], Біріккен Араб Әмірліктері
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Premier
|Қатты
|{{ту|Румыния}} [[Симона Халеп]]
|6–3, 3–6, 6–7&lt;sup&gt;(5–7)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–5&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2020
|[[Internationaux de Strasbourg]], Франция
|International
|Топырақ
|{{ту|Украина}} [[Элина Свитолина]]
|4–6, 6–1, 2–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–6&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2022
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Adelaide International]], Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Аустралия}} [[Эшли Барти]] 
|3–6, 2–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;3–6&lt;/small&gt;
|Шілде 2022
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Уимблдон турнирі|Уимблдон]], Ұлыбритания
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Шөп
|{{ту|Тунис}} [[Онс Жабер]] 
|3–6, 6–2, 6–2
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;3–7&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2022
|[[WTA Slovenia Open|Slovenia Open]], Словения
|WTA 250
|Қатты
|{{ту|Чехия}} [[Катержина Синякова]] 
|7–6&lt;sup&gt;(7–4)&lt;/sup&gt;, 6–7&lt;sup&gt;(5–7)&lt;/sup&gt;, 4–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;3–8&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2023
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]], Аустралия
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} [[Арина Соболенко]]
|6–4, 3–6, 4–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;4–8&lt;/small&gt;
|Наурыз 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]], АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|7–6&lt;sup&gt;(13–11)&lt;/sup&gt;, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;4–9&lt;/small&gt;
|Сәуір 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Майами]], АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Чехия}} [[Петра Квитова]]
|6–7&lt;sup&gt;(14–16)&lt;/sup&gt;, 2–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;5–9&lt;/small&gt;
|Мамыр 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Рим]], Италия
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Топырақ
|{{ту|Украина}} [[Ангелина Калинина]]
|6–4, 1–0, ret.
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;6–9&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Brisbane International]], Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–0, 6–3 
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;7–9&lt;/small&gt;
|Ақпан 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Abu Dhabi Open]], Біріккен Араб Әмірліктері
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Дарья Касаткина]]
|6–1, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;7–10&lt;/small&gt;
|Ақпан 2024
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Доха]], Катар
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Польша}} [[Ига Швйонтек]]
|6–7&lt;sup&gt;(8–10)&lt;/sup&gt;, 2–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;7–11&lt;/small&gt;
|Сәуір 2024
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|Майами, АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|АҚШ}} [[Даниэль Коллинз]]
|5–7, 3–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;8–11&lt;/small&gt;
|Сәуір 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Stuttgart Open]], Германия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ (i)
|{{ту|Украина}} [[Марта Костюк]]
|6–2, 6–2
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;9–11&lt;/small&gt;
|Мамыр 2025
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Internationaux de Strasbourg, Франция
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ
|{{ту|Ресей}} [[Людмила Самсонова]]
|6–1, 6–7&lt;sup&gt;(2–7)&lt;/sup&gt;, 6–1
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;10–11&lt;/small&gt;
|Қазан 2025
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Ningbo International Tennis Open|Ningbo Open]], Қытай
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} Екатерина Александрова
|3–6, 6–0, 6–2
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;11–11&lt;/small&gt;
|Қараша 2025
|style=&quot;background:#ffffcc;&quot;|[[WTA Қорытынды турнирі]], Сауд Арабиясы
|style=&quot;background:#ffffcc;&quot;|WTA Қорытынды турнирі
|Қатты (i)
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–3, 7–6&lt;sup&gt;(7–0)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;12–11&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2026
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Аустралия ашық чемпионаты, Аустралия
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–4, 4–6, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;12–12&lt;/small&gt;
|Наурыз 2026
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|Индиан-Уэлс, АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–3, 3–6, 6–7&lt;sup&gt;(6–8)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;13–12&lt;/small&gt;
|Сәуір 2026
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Stuttgart Open, Германия &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ (i)
|{{ту|Чехия}} [[Каролина Мухова]]
|7–5, 6–1
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;13–13&lt;/small&gt;
|Тамыз 2026
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Canadian Open]], Канада
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Польша}} Ига Швйонтек
|2–6, 3–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;14–13&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2026
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]], АҚШ
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–4, 5–7, 6–2
|}

'''Жұптық: 2 (2 финал)'''
{|
|- valign=top
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Легенда
|- style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;
|Үлкен дулыға (–)
|- style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|WTA 1000 (0–1)
|- style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500 (Premier) (0–1)
|-
|WTA 250 (International) (–)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90% 
!Жабынды бойынша финалдар
|-
|Қатты (0–2)
|-
|Топырақ (–)
|-
|Шөп (–)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Өтетін орны бойынша финалдар
|-
|Ашық ауада (0–2)
|-
|Жабық алаңда (–)
|}
|}

{|class=&quot;sortable wikitable nowrap&quot;
!Нәтиже
!class=&quot;unsortable&quot; |Ж/Қ
!{{ns}}Күні{{ns}}
!Турнир
!Санат
!Жабындысы
!Серіктесі
!Қарсыластары
!class=&quot;unsortable&quot; |Есебі
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;0–1&lt;/small&gt;
|Қазан 2021
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]], &lt;br /&gt;АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Вероника Кудерметова]]
|{{ту|Қытай Республикасы}} [[Се Шувэй]] &lt;br /&gt; {{ту|Бельгия}} [[Элизе Мертенс]]
|6–7&lt;sup&gt;(1–7)&lt;/sup&gt;, 3–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;0–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2023
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Adelaide International]], &lt;br /&gt;Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Анастасия Павлюченкова]]
|{{ту|Бразилия}} [[Луиза Стефани]] &lt;br /&gt; {{ту|АҚШ}} [[Тейлор Таунсенд]]
|5–7, 6–7&lt;sup&gt;(3–7)&lt;/sup&gt;
|}

== Турнирлерге қатысу тарихы ==
===Жекелей===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Тур 2018|2018]] !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! [[WTA Туры 2024|2024]] !! [[WTA Туры 2025|2025]] !! [[WTA Туры 2026|2026]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|21-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|17-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|23-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot; align=&quot;center&quot;|Ж
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|15-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|1 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''3 / 29'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|4-3
|align=&quot;center&quot;|10-4
|align=&quot;center&quot;|10-3
|align=&quot;center&quot;|13-3
|align=&quot;center&quot;|11-3
|align=&quot;center&quot;|11-4
|align=&quot;center&quot;|17-2
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''76-24'''
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Қорытынды турнирлер'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[WTA Қорытынды турнирі]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|Топ|Топтық кезең.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|Топ
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|7-4
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Олимпиада ойындары'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|[[Олимпиада ойындарындағы теннис|Жазғы олимпиада]]
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|4-2
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Доха]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;{{abbr|ТМ|Турнир төменгі санатта болды.|0}}&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|{{abbr|1/4|1/4 финал матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |9-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|10-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Пекин]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Ухань]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 10
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''2 / 49'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|3-1
|align=&quot;center&quot;|4-2
|align=&quot;center&quot;|5-6
|align=&quot;center&quot;|13-8
|align=&quot;center&quot;|27-5
|align=&quot;center&quot;|15-4
|align=&quot;center&quot;|20-10
|align=&quot;center&quot;|25-8
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''112-44'''
|-
|}

===Жұптық===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|1-2
|align=&quot;center&quot;|3-3
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''6-8'''
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |4-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |0-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |3-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 14'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|8-5
|align=&quot;center&quot;|1-3
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''11-11'''
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан теннисшілері]]
[[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының теннисшілері]]
[[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]]</text>
      <sha1>l3m1j3frfepdi4jph164jkvya27fhwz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660142</id>
      <parentid>3660095</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2019: WTA 250 титулы және үздік 50 ойыншы қатарына ену */</comment>
      <origin>3660142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70775" sha1="l9a5x80h4tgnj34lo1dokewsq1t8qra" xml:space="preserve">{{Теннисші
|Есімі = Елена Рыбакина
|Шынайы есімі = 
|Суреті = Elena Rybakina (2025 DC Open) 11 (cropped).jpg
|Ені = 330px
|Сурет тақырыбы = Рыбакина, 2025 жыл
|Туған күні = 17.06.1999
|Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} &lt;small&gt;(2018–қазір)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{байрақ|Ресей}} &lt;small&gt;(2013–2018)&lt;/small&gt;
|Тұрғылықты жері =
|Бойы = 184
|Салмағы =
|Мансабының басталуы = [[2016 жыл|2016]]
|Мансабының аяқталуы =
|Жұмыс қолы = оң
|Бэкхенд = екіқолды
|Бэкхенд2 = 
|Бапкері = Стефано Вуков
|Ақшалай сыйлық = $35 318 052 &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf
|title=Career Prize Money Leaders |publisher=WTATennis |accessdate=2 February 2026}}&lt;/ref&gt;
|Жеке нәтижелері = 390–162
|Жеке атақтары = 14 [[WTA]],&lt;br&gt;4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік рейтингісі = '''1''' (14 қыркүйек 2026)
|Қазіргі позициясы = 1
|Аустралиядағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Франциядағы рейтингі = 1/4 финал (2021, 2024)
|Уимблдондағы рейтингі = '''жеңіс''' (2022)
|АҚШ-тағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Жұп нәтижелері = 54–51
|Жұп атақтары = 4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік жұп позициясы = 48 (18 қазан 2021)
|Қазіргі жұп позициясы = 
|Аустралиядағы рейтингі 2 = 3-раунд (2023)
|Франциядағы рейтингі 2 = 1/4 финал (2021)
|Уимблдондағы рейтингі 2 = 1-раунд (2021)
|АҚШ-тағы рейтингі 2 = 1-раунд (2019)
|Медальдары = {{Достық ордені}}{{Барыс ордені}}
|Ортаққор = Elena Rybakina
|Соңғы жаңартулар = 2026 жылғы 13 қыркүйек
}}

[[Сурет:Elena Rybakina 2023 stamp of Kazakhstan.jpg|нобай|261px|2023 жылғы пошта маркасында Уимблдон табақшасын ұстаған Рыбакина]]

'''Елена Андреевна Рыбакина''' ([[17 маусым]] [[1999 жыл]], [[Мәскеу]], [[Ресей]]) — қазақстандық кәсіпқой [[теннис]]ші. Ол қазіргі уақытта [[Әйелдер теннис қауымдастығы|WTA]] рейтингінде әйелдер арасындағы жекелей сында [[WTA рейтингіндегі әлемнің бірінші ракеткаларының тізімі|әлемнің бірінші ракеткасы]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260910/elena-rybakina-alemnin-birinshi-raketkasy-atandy-66521296.html|title=Елена Рыбакина әлемнің бірінші ракеткасы атанды
|author=|date=10 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Рыбакина WTA туры деңгейінде жекелей сында 14 титул жеңіп алды, оның ішінде үш [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] турнирі, екі WTA 1000 титулы және 2025 жылғы [[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] бар. Ол — Үлкен дулыға турнирінде жеңіске жеткен, әлемнің бірінші ракеткасы және үздік ондығына енген тұңғыш қазақстандық теннисші.

Бұрынғы әлемнің 3-ші юниор ракеткасы Рыбакина 2018 жылы Қазақстан азаматтығына ауысқанға дейін Ресей атынан өнер көрсетті. Оның жұлдызды сәті 2020 жылы басталды, сол жылы ол бес финалға шығып (сол маусымдағы ең көп көрсеткіш), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (2021) турнирінде жекелей және жұптық сында алғашқы ширек финалына жетті. Рыбакина өзінің алғашқы Үлкен дулыға титулын [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (2022) турнирінде жеңіп алды, ал [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2023) турнирінде финалист атанып, нәтижесінде рейтингтің үздік ондығына дебют жасады. 2025 жылы ол WTA Қорытынды турнирінде жеңіске жетті, артынша [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2026) мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (2026) турнирлерінде топ жарып, мансабында алғаш рет әлемнің 1-ші ракеткасы атағына қол жеткізді.

Рыбакина өзінің керемет соққы беру қабілетімен және негізгі сызықтан қуатты соққылар жасай алуымен ерекшеленеді. Ол корттағы сабырлы мінезімен танымал, сол үшін оны кейде «Мұзды ханшайым» (Ice Queen) деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Rybakina: 'Entendo por que me chamam de Rainha de Gelo' |url=https://www.tenisnews.com.br/rybakina-entendo-por-que-me-chamam-de-rainha-de-gelo/ |access-date=2026-04-11 |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;

== Балалық шағы мен өмірбаяны ==
Елена Рыбакина 1999 жылы 17 маусымда [[Мәскеу]] қаласында Андрей Рыбакин мен Екатерина отбасында дүниеге келді. Оның әкесі — Қазақстанның [[Алматы]] қаласынан шыққан,  «НТВ Плюс» телеарнасында продюсер болып жұмыс істеген.&lt;ref name=&quot;Father Kazakhstan&quot;&gt;{{cite web|url=https://informburo.kz/stati/pobeda-rybakinoi-pobeda-kazaxstana-kto-takie-naturalizovannye-sportsmeny|title=Победа Рыбакиной – победа Казахстана. Кто такие натурализованные спортсмены|date=10 July 2022|language=Russian|website=informburo.kz}}&lt;/ref&gt; Ол бала кезінен үлкен әпкесі Анна екеуі спортпен айналысып, алғашында [[көркем гимнастика]] мен [[мәнерлеп сырғанау]]ға ден қойды.&lt;ref name=get-to-know/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina: I felt confident after winning the first set |url=http://lt.formulatx.com/en/blog/2020/02/14/elena-rybakina-uverennost-poyavilas-s-vyigryshem-pervogo-seta/ |website=Formula TX St. Petersburg Ladies' Trophy |access-date=27 September 2020 |date=14 February 2020 |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625040000/https://lt.formulatx.com/en/blog/2020/02/14/elena-rybakina-uverennost-poyavilas-s-vyigryshem-pervogo-seta/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Алайда бұл спорт түрлерінде кәсіби деңгейге жету үшін бойы тым ұзын екені айтылған соң, әкесі өз қызығушылығына байланысты оған теннис ойнауды бастауға кеңес берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rabiner |first=Igor |date=18 August 2022 |title=&quot;Just six months ago, Lena wanted to quit tennis.&quot; An interview with the father of Wimbledon champion Elena Rybakina. |url=https://www.sport-express.ru/tennis/wta/reviews/tennis-andrey-rybakin-otec-chempionki-uimbldona-eleny-rybakinoy-o-vystuplenii-za-kazahstan-i-rossii-kontrakte-ftr-i-ssha-1962750/ |access-date=2 January 2026 |website=Sport Express Russia}}&lt;/ref&gt;  Рыбакина тенниске алғаш рет алты жасында келді.&lt;ref name=&quot;get-to-know&quot;&gt;{{cite web |last1=Nguyen |first1=Courtney |title=Getting to Know: Elena Rybakina's rocket rise |url=https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |website=WTA Tennis |access-date=26 September 2020 |date=22 January 2020|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222173244/https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |archive-date=22 February 2020}}&lt;/ref&gt;

Жасөспірім кезінде Рыбакина жеке жаттығу жасаған жоқ. 15 жасқа дейін шамамен сегіз адамнан тұратын топта, ал 18 жасқа дейін төрт адамдық топта шынықты. Оның үстіне, ол күн сайын небәрі екі сағаттай ғана теннис ойнап, ал дене дайындығына үш сағат уақыт бөлді. Тенниске бөлетін уақытының шектеулі болуына спортшыларға арнайы мамандандырылмаған қарапайым мектепте оқуы және спортты оқумен үйлестіру қажеттілігі себеп болды.&lt;ref name=&quot;school&quot;&gt;{{cite web |last1=Cox |first1=David |title=Elena Rybakina: Getting to know the 'anonymous' yet in-form No.29 seed |url=https://ausopen.com/articles/features/elena-rybakina-getting-know-anonymous-yet-form-no29-seed |website=Australian Open |access-date=27 September 2020 |date=22 January 2020}}&lt;/ref&gt;

== Жасөспірімдер арасындағы мансабы ==
Рыбакина — жасөспірімдер арасында әлемнің бұрынғы 3-ракеткасы.&lt;ref name=&quot;itf-juniors&quot;&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina Junior Singles Overview |url=https://www.itftennis.com/en/players/elena-rybakina/800365863/kaz/jt/s/overview/ |website=ITF Tennis |access-date=26 September 2020}}&lt;/ref&gt; Ол ITF жасөспірімдер турнирінде 2013 жылдың қарашасында 14 жасында өнер көрсете бастады. Келесі жылдың наурыз айында мансабындағы екінші жарыста, яғни 3-санаттағы [[Әлмет (Татарстан)|Әлмет]] кубогында алғашқы титулын жеңіп алды. Сол жылдың маусым айында Мәскеуде өткен Озеров кубогында (2-санат) алғаш рет бағын сынап, отандасы [[Анна Блинкова]]ға есе жіберіп, финалист атанды. 2015 жылдың басынан бастап 1-санаттағы турнирлерге қатыса бастағанымен, мамыр айында Бельгия халықаралық жасөспірімдер чемпионатының финалына шығып, Катарина Хобгарскиге есе жібергенге дейін айтарлықтай жетістікке жете алмады.

Сол жылдың соңына таман Рыбакина Жасөспірімдер Үлкен дулыға (Junior Grand Slam) турниріндегі дебютін [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|US Open]] жарысында жасап, үшінші айналымға дейін жетті. 2016 жылғы [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Australian Open]] турнирінің алғашқы айналымында жеңілгеннен кейін, ол қатарынан екі 1-санаттағы титулды жеңіп алды. Дегенмен, сол жылдың қалған бөлігінде жасөспірімдер арасындағы Үлкен дулыға және басқа да A-санаттағы жекелей сындарда сәтсіздікке ұшырады.&lt;ref name=&quot;itf-junior-singles&quot;&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina Junior Singles Activity |url=https://www.itftennis.com/en/players/elena-rybakina/800365863/kaz/jt/s/activity/ |website=ITF Tennis |access-date=26 September 2020}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы A-санаттағы турнирлердегі ең жақсы нәтижесі жұптық сында тіркелді: ол Трофео Бонфиглио турнирінде Амина Аншбамен жұптасып, финалда Олеся Первушина мен [[Анастасия Потапова]]ға есе жіберіп, жүлделі екінші орынды иеленді.&lt;ref name=&quot;itf-junior-doubles&quot;&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina Junior Doubles Activity |url=https://www.itftennis.com/en/players/elena-rybakina/800365863/kaz/jt/d/activity/ |website=ITF Tennis |access-date=26 September 2020}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы маусым Рыбакина үшін жасөспірімдер турының соңғы жылы болды. Маусым ортасында ол Трофео Бонфиглио турнирінде финалда [[Ига Швёнтек]]ті жеңіп, өзінің алғашқы және жалғыз A-санаттағы титулын жеңіп алды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Popyrin e Rybakina vincono il Trofeo Bonfiglio 2017 |trans-title=Popyrin and Rybakina win the Bonfiglio Trophy 2017 |url=https://www.spaziotennis.com/jnr/popyrin-e-rybakina-vincono-il-trofeo-bonfiglio-2017/49314 |website=Spazio Tennis |access-date=26 September 2020 |language=it |date=28 May 2017}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Үлкен дулыға турнирлерінде бұрынғы жылдарға қарағанда жақсы нәтиже көрсетіп, Australian Open мен [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] жарыстарының жартылай финалында сол турнирлердің болашақ чемпиондары — тиісінше [[Марта Костюк]] пен [[Уитни Осигве]]ге есе жіберді. Ол жасөспірімдер арасындағы мансабын WTA қорытынды турнирінің баламасы болып табылатын ITF Junior Masters турнирінің топтық кезеңінде аяқтады. Топтық кезеңде бір матчта жеңіске жетіп, жарысты жетінші орынмен түйіндеді.&lt;ref name=&quot;itf-junior-singles&quot;/&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== 2014–2018: Алғашқы ITF титулдары және федерацияны ауыстыру ===
Рыбакина ITF әйелдер турында 2014 жылдың желтоқсанында, он бес жасында өнер көрсете бастады. Ол әлі жасөспірімдер турнирінде ойнап жүрген кезінің өзінде-ақ (тек 2017 жылы) жекелей сында үш ITF финалына және жұптық сында екі финалға шығып, жұптық сындағы екі финалдың екеуінде де жеңіске жетті. Сондай-ақ ол 2017 жылдың қазан айында [[Кремль кубогы]]нда WTA турына қатысып, іріктеу кезеңі арқылы негізгі турнирге өтті, алайда алғашқы айналымда Ирина-Камелия Бегуға есе жіберіп алды.

2018 жылдың ақпан айында кезекті WTA турнирінде Рыбакина St. Petersburg Trophy жарысында Тимея Бачинскиді жеңіп, WTA туры аясындағы алғашқы матчында жеңіске жетті. Одан кейін екінші сетте матч-пойнтты сақтап қалып, әлемнің 7-ші ракеткасы [[Каролин Гарсия]]ны үш сетте басып озды. Келесі айналымда жеңіліс тапқанымен, бұл ширек финалға шығу оған әлемдік рейтингте 450-орыннан 268-орынға көтерілуге көмектесті.

Наурыз айында Рыбакина [[Қазан (қала)|Қазан]]да өткен 15 мың долларлық турнирде жекелей сында алғашқы титулын жеңіп алды, сондай-ақ сол жерде жұптық сында да топ жарды. Оның рейтингтегі келесі маңызды секірісі сәуір айында [[Ыстанбұл]]дағы 60 мың долларлық Lale Cup турнирінде Сабина Шариповадан кейін екінші орынды иеленген кезде болып, бұл оны 215-орынға жеткізді. Ол мамыр айының соңында алғаш рет үздік 200 ойыншының қатарына енді.

Рыбакинаның отбасы Ресей теннис федерациясының оның мансабына қаржылай қолдау көрсетпеуіне және федерацияға қатысты әртүрлі келеңсіз жағдайларға бола ренжи бастады.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sport-express.net/tennis/wta/reviews/tennis-andrey-rybakin-otec-chempionki-uimbldona-eleny-rybakinoy-o-vystuplenii-za-kazahstan-i-rossii-kontrakte-ftr-i-ssha-1962750/|title=«Всего полгода назад Лена хотела бросить теннис». Интервью отца чемпионки Уимблдона Елены Рыбакиной|date=18 August 2022|last=Rabiner|first=Igor|website=sport-express.net|language=Russian}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]ның жасөспірімдер турнирінде Рыбакина қандағы [[гемоглобин]] деңгейінің төмендеуіне байланысты есінен танып қалып, бірінші айналымдағы матчын жалғастыра алмады.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;/&gt; Ресей теннис федерациясы сол жерде бола тұра Рыбакинаға ешқандай көмек көрсетпеген. Бұл жағдай оның отбасына енді ата-анасының бірі қатыспаса, ол ешқандай турнирге бармайды деген шешімге келтірді.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;/&gt;

Отбасының онымен бірге тұрақты түрде сапар шегуге қаржысы жетпегендіктен, олар АҚШ немесе Канадада колледж теннисін ойнауға назар аударуды ұйғарды.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;/&gt; 2018 жылдың мамыр айында 19 жасқа толған Рыбакина [[Қазақстан азаматының паспорты|Қазақстан азаматтығы]]н алып, федерациясын Ресейден Қазақстанға ауыстырды. [[Қазақстан теннис федерациясы]] оған азаматтығын ауыстыру үшін қаржылай қолдау ұсынды, ол бұл нұсқаны колледж теннисін ойнап, кәсіби мансабын уақытша тоқтату жоспарынан артық көрді.&lt;ref name=&quot;get-to-know&quot;&gt;{{cite web |last1=Nguyen |first1=Courtney |title=Getting to Know: Elena Rybakina's rocket rise |url=https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |website=WTA Tennis |access-date=26 September 2020 |date=22 January 2020|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222173244/https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |archive-date=22 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;switch&quot;&gt;{{cite web |last1=Ilic |first1=Jovica |title=Former Russian junior No. 3 changes her nationality to represent Kazakhstan |url=https://www.tennisworldusa.org/tennis/news/WTA_Tennis/56657/former-russian-junior-no-3-changes-her-nationality-to-represent-kazakhstan/ |website=Tennis World USA |access-date=26 September 2020 |date=21 June 2018}}&lt;/ref&gt; Рыбакинаның әкесінің өзі түпкілікті Қазақстаннан шыққандықтан, Қазақстан теннис федерациясына қызының азаматтығын ауыстыру туралы өзі хабарласқан еді.&lt;ref name=&quot;Father Kazakhstan&quot;/&gt;

Қазақстан атынан өнер көрсете бастаған Рыбакина 2018 жылғы АҚШ ашық чемпионатында алғаш рет Үлкен дулыға турнирінің іріктеу кезеңіне қатысты, алайда негізгі торға өте алмады.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Nitkin |first1=Pavel |title=Елена Рыбакина вынесла Серену на РГ. Она родилась в Москве, но играет за Казахстан – это путь многих талантов, потому что в России нет денег |trans-title=Elena Rybakina rendered Serena at RG. She was born in Moscow but plays for Kazakhstan, this is a path of many talents because there is no money in Russia |url=https://www.sports.ru/tribuna/blogs/nitkina/2929665.html |website=sports.ru |date=7 June 2021 |access-date=21 June 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

=== 2019: WTA 250 титулы және үздік 50 ойыншы қатарына ену ===
2019 жылдың бірінші жартысында негізінен ITF турнирлерінде өнер көрсеткен Рыбакина маусымның екінші жартысынан бастап негізінен WTA турына қатыса бастады. Бұл жылдың алғашқы айларында ол үш ITF титулын, соның ішінде Launceston International турнирін ($60k) жеңіп алды. Istanbul Cup іріктеу кезеңінен өтіп, өз мансабындағы алғашқы WTA жарысына қатысты, алайда ширек финалда [[Барбора Стрыцова]]ға есе жіберді. [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]нда іріктеуден сүрінбей өтіп, негізгі турнирдегі дебютін жасады, бірақ алғашқы айналымда [[Катерина Синякова]]ға жол берді. Шөп төсенішіндегі алғашқы турнірінде Рыбакина Rosmalen Grass Court Championships жартылай финалына дейін жетті. Осындай сәттіліктерге қарамастан, Уимблдондағы іріктеу сынынан өте алмады. Рыбакинаның нағыз жұлдызды сәті шілде айында, 20 жасқа толғаннан кейін бір ай өткен соң Bucharest Open алғашқы WTA Tour титулын жеңіп алған кезде басталды. Жарыс барысында ол екінші нөмірлі фаворит Виктория Кужмованы сенсациялық түрде тізе бүктіріп, финалда [[Патрисия Мария Циг]]ті жеңіп шықты. Осы жеңістің арқасында ол WTA рейтингінде алғаш рет үздік жүздікке (топ-100) еніп, 65-орынға тұрақтайды.&lt;ref name=wta-rankings/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-22 |title=WTA Rankings Update 2019: Rybakina breaks Top 100, Mertens back in Top 20 |url=https://www.wtatennis.com/news/1446664/wta-rankings-update-2019-rybakina-breaks-top-100-mertens-back-in-top-20 |access-date=2026-09-19 |website=Women's Tennis Association |language=en}}&lt;/ref&gt;

Рыбакина [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]ның негізгі торына екінші рет іріктеу арқылы өтті, алайда бұл жолы да бірінші айналымда сәтсіздікке ұшырады. Келесі жарысында ол Jiangxi International Open турнирінің финалишесі атанып, [[Виктория Голубич]] пен [[Пэн Шуай]]ды жарыс жолынан шығарды, тек финалда ғана [[Ребекка Петерсон]]ға есе жіберді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Macpherson |first1=Alex |title=Peterson rolls past Rybakina to maiden title in Nanchang |url=https://www.wtatennis.com/news/1445306/peterson-rolls-past-rybakina-to-maiden-title-in-nanchang |website=WTA Tennis |access-date=26 September 2020 |date=15 September 2019}}&lt;/ref&gt; Бұл нәтиже оған мансабында алғаш рет үздік пештікке (топ-50) кіруге мүмкіндік берді. Жыл соңын Рыбакина өте жоғары деңгейде аяқтап, маусымның соңғы үш турнирінде кем дегенде ширек финалға дейін жетті. Атап айтқанда, ол Премьер-5 деңгейіндегі алғашқы Ухань ашық чемпионатында ширек финалға көтерілді. Бұл бәсекеде ол бел тұсындағы жарақатына байланысты бірінші сеттің аяғында ойынды жалғастырудан бас тартқан әлемнің 6-ракеткасы [[Симона Халеп]]ті жеңді. Алайда келесі раундта турнирдің болашақ чемпионы әрі әлемнің 14-ші ракеткасы [[Арина Соболенко]]ға жол берді. Сондай-ақ Люксембург ашық чемпионатының жартылай финалына дейін жетті. Осылайша, Рыбакина бұл маусымды әлемдік рейтингте 37-орынмен қорытындылады.&lt;ref name=wta-rankings/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-10-21 |title=WTA Rankings Update 2019: Bencic into Top 8, Ostapenko cracks Top 50 once more |url=https://www.wtatennis.com/news/1485387/wta-rankings-update-2019-bencic-into-top-8-ostapenko-cracks-top-50-once-more |access-date=2026-09-19 |website=Women's Tennis Association |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 2020 жыл: WTA 250 титулы және ТОП-20 ===
2020 жылғы маусымда Елена Рыбакина финалға шығудан WTA тур көшбасшысы атанды және жеңіс саны бойынша екінші орынды бөлісті.&lt;ref name=2020-stats&gt;{{cite web |url=http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/WTAMatchStats.pdf |title=WTA Match Stats 2020 |date=26 September 2020 |website=WTA Tennis |access-date=26 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2020-summary&quot;&gt;{{cite web |last1=Berkok |first1=John |title=Who were the Top 5 match win leaders on the ATP and WTA in 2020? |url=https://www.tennis.com/pro-game/2020/12/top-5-match-win-leaders-atp-wta-tours-2020-djokovic-rublev-mertens-sabalenka-rybakina/92031/ |website=Tennis.com |access-date=30 December 2020 |date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt; Ол алғашқы бес турнирінің төртеуінде финалға жетті. [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты WTA туры бес айдан астам уақытқа тоқтатылғанға дейін, ол [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] мен Qatar Ladies Open басқа барлық жарыстың финалына шыққан болатын. Аталған екі турнирде де ол әлемнің бірінші ракеткасы [[Эшли Барти]]ге есе жіберді, ал Катардағы матчы аяғының жарақатына (адуктордың созылуы) байланысты қатыспай, қарсыласына жеңісті өзі берді.

Аустралия ашық чемпионаты алдында оның екі финалы да International деңгейдегі турнирлерде өтті. [[Шэньчжэнь]] қаласындағы турнирдің жартылай финалында [[Каролина Плишкова]]ны жеңіп, жылдың алғашқы финалына шықты, алайда [[Екатерин Александрова]]ға жол берді. Артынша [[Хобарт]] қаласында Hobart International Чжан Шуайды жеңіп, мансабындағы екінші WTA титулын жеңіп алды. Мельбурнда ол Үлкен дулыға турнирлерінің негізгі торында [[Бернарда Пера]] мен [[Грит Миннен]]ді жеңіп, алғашқы екі жеңісіне қол жеткізді, бірақ кейін әлемнің 1-ші ракеткасы Эшли Бартиге есе жіберді.

Осы турнирден кейін ол Санкт-Петербургтегі St. Petersburg Trophy Премьер-деңгейдегі финалға шығып, №8 Кики Бертенске жол берді, ал Дубайдағы Dubai Championships №2 Симона Халептен ұтылып, бұл кездесу &quot;Жылдың ең үздік WTA матчы&quot; болып танылды. Әсіресе Дубайда Рыбакина әлемнің үздік ондығына кіретін екі теннисшіні – №7 [[София Кенин]] мен №3 Каролина Плишкованы жеңді (соңғысы сол кездегі ол ұтқан ең жоғары рейтингтегі ойыншы еді). Осы төрт финал туралған уақытқа қарай оған әлемдік рейтингте 17-орынға көтерілуге көмектесті. Сондай-ақ ол тарихта топ-20 қатарына енген тұңғыш қазақстандық теннисші атанды. Кейінірек Сорана Кырстя мен Алисон Ван Эйтванкты жеңген соң Катар чемпионатынан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-02-24 |title=Rybakina roars to Cirstea comeback in Doha |url=https://www.wtatennis.com/news/1623495/rybakina-roars-to-cirstea-comeback-in-doha |access-date=2026-09-20 |website=Women's Tennis Association |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bouchard |first=Carole |date=2020-02-25 |title=Rybakina wins…and then withdraws |url=https://www.tennismajors.com/wta-tour-news/rybakina-wins-withdraws-tennis-majors-61047.html |access-date=2026-09-20 |website=Tennis Majors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Карантин кезінде Рыбакина Мәскеуде қалып, екі жарым ай бойы жаттығу жасай алмады. Кейіннен ол Словакияның [[Братислава]] қаласында бес апта бойы жаттығуын қайта бастады.&lt;ref name=&quot;pandemic-interview&quot;&gt;{{cite web |last1=Baudu |first1=Jérémy |title=Exclusive interview with Elena Rybakina: The main goal is to be No 1 |url=https://www.tennismajors.com/our-features/interviews-our-features/tennis-majors-exclusive-interview-with-elena-rybakina-282953.html |website=Tennis Majors |access-date=26 September 2020 |date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt; Тамыз айында Нью-Йоркте тур жандалған кезде, ол Александровадан ұтылып, US Open турнирінде тек бір ғана матчта жеңіске жетті. Еуропаға оралған соң, жыл ішіндегі үшінші әрекетінде Italian Open Александровадан реванш алды, бірақ үшінші айналымда отандасы [[Юлия Путинцева]]мен өткен тартысты ойында жеңісті уысынан шығарып алды. Страсбургтегі Internationaux de Strasbourg турнирде  Рыбакина тур жандалғаннан бергі алғашқы және жылдың бесінші финалына жетіп, №5 [[Элина Михайловна Свитолина|Элина Свитолина]]ға есе жіберді. Алайда, одан кейін Франция ашық чемпионатының екінші айналымында [[Фиона Ферро]]ға жол берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Livaudais |first=Stephanie |date=1 October 2020 |title=France's Ferro upsets Rybakina at Roland Garros |url=https://www.wtatennis.com/news/1850001/france-s-ferro-upsets-rybakina-at-roland-garros |access-date=4 October 2020 |website=WTA Tennis}}&lt;/ref&gt;


2022 жылы әйелдер арасындағы [[Уимблдон жарысы]]ның жеңімпазы атанды. Финалда ол үш сетте әлемнің екінші ракеткасы Онс Жаберді жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20220709/sensatsiya-rybakina-uimbldon-finaly-26030776.html|title=Сенсация: Рыбакина Уимблдон финалында тарихи жеңіске жетті|author=|date=9 шілде 2022|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың көктемінде WTA 1000 өткізген екі сайыста жеңіске жетіп,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230521/rybakina-rimdegi-turnirde-zheniske-zhetti-35101724.html|title=Рыбакина Римдегі турнирде жеңіске жетті|author=|date=21 мамыр 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; әлемдік рейтингте 4-орынға көтерілді.

Маусым айында Елена Рыбакина ресми түрде әлемнің 3-ракеткасы атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230612/rybakina-resmi-turde-alemnin-ushinshi-raketkasy-atandy-35867492.html|title=Рыбакина ресми түрде әлемнің үшінші ракеткасы атанды|author=|date=12 маусым 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың ақпанында ол WTA 500 аясында [[Абу-Даби]] турнирінің финалында ресейлік Дарья Касаткинаны жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20240212/elena-rybakina-abu-dabi-turnirinin-zhenimpazy-atandy--42223935.html|title=Елена Рыбакина Әбу-Даби турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=12 ақпан 2024|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың қазанында WTA 500 өткізген [[Нинбо]] турнирінде жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20251019/elena-rybakina-wta-nyn-onynshy-titulyn-zhenip-aldy-58037597.html|title=Елена Рыбакина WTA-ның оныншы титулын жеңіп алды|author=|date=19 қазан 2025|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Ал келесі айда [[Эр-Рияд]] турнирінің финалында бірінші ракетка [[Арина Сергеевна Соболенко|Арина Соболенкодан]] басым түсті.

2026 жылдың басында [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]] финалында тағы да белорус теннисшісі Соболенкомен кездесіп, оны үш сетте жеңді. Рыбакина осы турнирдің финалында екінші рет ойнады, бірақ 2023 жылы ол осы Соболенконы алға жіберген еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260131/elena-rybakina-australian-open-turnirinin-zhenimpazy-atandy-60831457.html|title=Елена Рыбакина Australian Open турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=31 қаңтар 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Қыркүйек айында Рыбакина [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]] біріншілігінде жеңіске жетті. Бұл қазақстандық теннисші үшін үшінші [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен Дулыға]] кубогы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260913/elena-rybakina-us-open-chempiony-atandy-66590811.html|title=Елена Рыбакина US Open чемпионы атанды|author=|date=13 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== WTA рейтингісінде ==
Рыбакина 2026 жылғы 14 қыркүйекте мансабындағы ең жоғары 1-орынға қол жеткізді.
{|class=wikitable style=text-align:center;font-size:97%
|-
! Жыл
! 2018
! 2019
! 2020
! 2021
! 2022
! 2023
! 2024
! 2025
! 2026
|-
| Жоғары
| 182
| 36
| 17
| 14
| 12
| style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
| style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
| style=&quot;background:lime;&quot;|1
|-
| Төмен
| 450
| 196
| 37
| 23
| 25
| 25
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|6
| 13
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
|-
| Соңы
| 191
| 37
| 19
| 14
| 22
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|6
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
|
|}

== WTA Турында тапқан ақшасы ==
{|cellpadding=3 cellspacing=0 border=1 style=border:#aaa;solid:1px;border-collapse:collapse;text-align:center;
|-style=background:#eee;font-weight:bold
|width=&quot;90&quot;|Жыл
|width=&quot;100&quot;|Үлкен дулыға 
|width=&quot;100&quot;|WTA 
|width=&quot;100&quot;|Барлығы
|width=&quot;120&quot;|Табысы ($)
|width=&quot;100&quot;|Жүлде қоры рейтингі
|-
|2015
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2015.pdf 221]
|2403
|-
|2016
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2016.pdf 2,712]
|991
|-
|2017
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2017.pdf 15,841]
|450
|-
|2018
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2018.pdf 64,386]
| 263
|-
|2019
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20191212114021/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 355,606]
|116
|-
|2020
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20201120145432/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,022,234]
|13
|-
|2021
|0
|0
|0
|align=&quot;right&quot;|[https://web.archive.org/web/20211207221322/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,280,541]
|24
|-
|2022
|1
|0
|1
|align=right|[https://web.archive.org/web/20221115075936/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,613,440]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
|-
|2023
|0
|2
|2
|align=right|[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 5,493,437]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
|-
|2024
|0
|3
|3
|align=right|[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,876,915]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|8
|-
|2025{{note|record1}}
|0
|3
|3
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2025.pdf 8,430,162]
|style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|-
|2026{{note|record2}}
|2
|1
|3
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 10,879,835]
|style=&quot;background:lime;&quot;|1
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|Мансабында
|3
|11
|14
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf 35,318,052]
|11
|}
{{note|record1}}&lt;small&gt;[[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирінде]] жеңіске жеткеннен кейін ол сол кездегі әйелдер спорты тарихындағы ең көп жүлде қорын ($5,250,000) алды.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.wtatennis.com/news/4398606/elena-rybakina-wins-record-womens-sports-payout-at-wta-finals| title=Elena Rybakina wins record women’s sports payout at WTA Finals| publisher=WTA| accessdate=15 March 2026}}&lt;/ref&gt; 

{{note|record2}}&lt;small&gt;[[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатында]] жеңіске жеткеннен кейін ол әйелдер спорты тарихындағы ең үлкен сома — 5,500,000 доллар жүлде қорын алды.&lt;/small&gt;

==WTA Тур финалдары==

'''Жекелей: 27 (14 титул, 13 финал)'''
{|
|- valign=top
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Легенда
|- style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;
|[[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] (3–1)
|- style=&quot;background:#ffffcc;&quot;
|[[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] (1–0)
|- style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|[[WTA 1000 турнирлері|WTA 1000]] (2–5)
|- style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;
|[[WTA 500 турнирлері|WTA 500]] (6–3)
|-
|[[WTA 250 турнирлері|WTA 250]] (2–4)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90% 
!Жабынды бойынша финалдар
|-
|Қатты (8–12)
|-
|Топырақ (5–1)
|-
|Шөп (1–0)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Өтетін орны бойынша финалдар
|-
|Ашық ауада (11–12)
|-
|Жабық алаңда (3–1)
|}
|}

{|class=&quot;sortable wikitable nowrap&quot;
!Нәтиже
!class=&quot;unsortable&quot;|Ж/Қ
!{{ns}}Күні{{ns}}
!Турнир
!Санат
!Жабындысы
!Қарсыласы
!class=&quot;unsortable&quot;|Есебі
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;1–0&lt;/small&gt;
|Шілде 2019
|[[Bucharest Open]], Румыния
|International
|Топырақ
|{{ту|Румыния}} [[Патрисия Мария Циг]]
|6–2, 6–0
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;1–1&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2019
|[[Jiangxi International Women's Tennis Open|Jiangxi International]], Қытай
|International
|Қатты
|{{ту|Швеция}} [[Ребекка Петерсон]]
|2–6, 0–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;1–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2020
|[[WTA Shenzhen Open|Shenzhen Open]], Қытай
|International
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Екатерина Александрова]]
|2–6, 4–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;2–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2020
|[[Hobart International]], Аустралия
|International
|Қатты
|{{ту|Қытай}} [[Чжан Шуай]]
|7–6&lt;sup&gt;(9–7)&lt;/sup&gt;, 6–3
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–3&lt;/small&gt;
|Ақпан 2020
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[St. Petersburg Ladies' Trophy|St. Petersburg Trophy]], Ресей
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Premier
|Қатты (i)
|{{ту|Нидерланд}} [[Кики Бертенс]]
|1–6, 3–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–4&lt;/small&gt;
|Ақпан 2020
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Dubai Tennis Championships|Dubai Championships]], Біріккен Араб Әмірліктері
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Premier
|Қатты
|{{ту|Румыния}} [[Симона Халеп]]
|6–3, 3–6, 6–7&lt;sup&gt;(5–7)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–5&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2020
|[[Internationaux de Strasbourg]], Франция
|International
|Топырақ
|{{ту|Украина}} [[Элина Свитолина]]
|4–6, 6–1, 2–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–6&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2022
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Adelaide International]], Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Аустралия}} [[Эшли Барти]] 
|3–6, 2–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;3–6&lt;/small&gt;
|Шілде 2022
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Уимблдон турнирі|Уимблдон]], Ұлыбритания
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Шөп
|{{ту|Тунис}} [[Онс Жабер]] 
|3–6, 6–2, 6–2
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;3–7&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2022
|[[WTA Slovenia Open|Slovenia Open]], Словения
|WTA 250
|Қатты
|{{ту|Чехия}} [[Катержина Синякова]] 
|7–6&lt;sup&gt;(7–4)&lt;/sup&gt;, 6–7&lt;sup&gt;(5–7)&lt;/sup&gt;, 4–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;3–8&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2023
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]], Аустралия
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} [[Арина Соболенко]]
|6–4, 3–6, 4–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;4–8&lt;/small&gt;
|Наурыз 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]], АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|7–6&lt;sup&gt;(13–11)&lt;/sup&gt;, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;4–9&lt;/small&gt;
|Сәуір 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Майами]], АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Чехия}} [[Петра Квитова]]
|6–7&lt;sup&gt;(14–16)&lt;/sup&gt;, 2–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;5–9&lt;/small&gt;
|Мамыр 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Рим]], Италия
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Топырақ
|{{ту|Украина}} [[Ангелина Калинина]]
|6–4, 1–0, ret.
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;6–9&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Brisbane International]], Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–0, 6–3 
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;7–9&lt;/small&gt;
|Ақпан 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Abu Dhabi Open]], Біріккен Араб Әмірліктері
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Дарья Касаткина]]
|6–1, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;7–10&lt;/small&gt;
|Ақпан 2024
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Доха]], Катар
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Польша}} [[Ига Швйонтек]]
|6–7&lt;sup&gt;(8–10)&lt;/sup&gt;, 2–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;7–11&lt;/small&gt;
|Сәуір 2024
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|Майами, АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|АҚШ}} [[Даниэль Коллинз]]
|5–7, 3–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;8–11&lt;/small&gt;
|Сәуір 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Stuttgart Open]], Германия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ (i)
|{{ту|Украина}} [[Марта Костюк]]
|6–2, 6–2
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;9–11&lt;/small&gt;
|Мамыр 2025
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Internationaux de Strasbourg, Франция
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ
|{{ту|Ресей}} [[Людмила Самсонова]]
|6–1, 6–7&lt;sup&gt;(2–7)&lt;/sup&gt;, 6–1
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;10–11&lt;/small&gt;
|Қазан 2025
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Ningbo International Tennis Open|Ningbo Open]], Қытай
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} Екатерина Александрова
|3–6, 6–0, 6–2
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;11–11&lt;/small&gt;
|Қараша 2025
|style=&quot;background:#ffffcc;&quot;|[[WTA Қорытынды турнирі]], Сауд Арабиясы
|style=&quot;background:#ffffcc;&quot;|WTA Қорытынды турнирі
|Қатты (i)
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–3, 7–6&lt;sup&gt;(7–0)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;12–11&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2026
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Аустралия ашық чемпионаты, Аустралия
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–4, 4–6, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;12–12&lt;/small&gt;
|Наурыз 2026
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|Индиан-Уэлс, АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–3, 3–6, 6–7&lt;sup&gt;(6–8)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;13–12&lt;/small&gt;
|Сәуір 2026
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Stuttgart Open, Германия &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ (i)
|{{ту|Чехия}} [[Каролина Мухова]]
|7–5, 6–1
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;13–13&lt;/small&gt;
|Тамыз 2026
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Canadian Open]], Канада
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Польша}} Ига Швйонтек
|2–6, 3–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;14–13&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2026
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]], АҚШ
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–4, 5–7, 6–2
|}

'''Жұптық: 2 (2 финал)'''
{|
|- valign=top
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Легенда
|- style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;
|Үлкен дулыға (–)
|- style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|WTA 1000 (0–1)
|- style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500 (Premier) (0–1)
|-
|WTA 250 (International) (–)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90% 
!Жабынды бойынша финалдар
|-
|Қатты (0–2)
|-
|Топырақ (–)
|-
|Шөп (–)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Өтетін орны бойынша финалдар
|-
|Ашық ауада (0–2)
|-
|Жабық алаңда (–)
|}
|}

{|class=&quot;sortable wikitable nowrap&quot;
!Нәтиже
!class=&quot;unsortable&quot; |Ж/Қ
!{{ns}}Күні{{ns}}
!Турнир
!Санат
!Жабындысы
!Серіктесі
!Қарсыластары
!class=&quot;unsortable&quot; |Есебі
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;0–1&lt;/small&gt;
|Қазан 2021
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]], &lt;br /&gt;АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Вероника Кудерметова]]
|{{ту|Қытай Республикасы}} [[Се Шувэй]] &lt;br /&gt; {{ту|Бельгия}} [[Элизе Мертенс]]
|6–7&lt;sup&gt;(1–7)&lt;/sup&gt;, 3–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;0–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2023
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Adelaide International]], &lt;br /&gt;Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Анастасия Павлюченкова]]
|{{ту|Бразилия}} [[Луиза Стефани]] &lt;br /&gt; {{ту|АҚШ}} [[Тейлор Таунсенд]]
|5–7, 6–7&lt;sup&gt;(3–7)&lt;/sup&gt;
|}

== Турнирлерге қатысу тарихы ==
===Жекелей===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Тур 2018|2018]] !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! [[WTA Туры 2024|2024]] !! [[WTA Туры 2025|2025]] !! [[WTA Туры 2026|2026]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|21-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|17-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|23-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot; align=&quot;center&quot;|Ж
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|15-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|1 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''3 / 29'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|4-3
|align=&quot;center&quot;|10-4
|align=&quot;center&quot;|10-3
|align=&quot;center&quot;|13-3
|align=&quot;center&quot;|11-3
|align=&quot;center&quot;|11-4
|align=&quot;center&quot;|17-2
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''76-24'''
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Қорытынды турнирлер'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[WTA Қорытынды турнирі]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|Топ|Топтық кезең.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|Топ
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|7-4
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Олимпиада ойындары'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|[[Олимпиада ойындарындағы теннис|Жазғы олимпиада]]
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|4-2
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Доха]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;{{abbr|ТМ|Турнир төменгі санатта болды.|0}}&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|{{abbr|1/4|1/4 финал матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |9-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|10-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Пекин]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Ухань]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 10
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''2 / 49'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|3-1
|align=&quot;center&quot;|4-2
|align=&quot;center&quot;|5-6
|align=&quot;center&quot;|13-8
|align=&quot;center&quot;|27-5
|align=&quot;center&quot;|15-4
|align=&quot;center&quot;|20-10
|align=&quot;center&quot;|25-8
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''112-44'''
|-
|}

===Жұптық===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|1-2
|align=&quot;center&quot;|3-3
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''6-8'''
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |4-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |0-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |3-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 14'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|8-5
|align=&quot;center&quot;|1-3
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''11-11'''
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан теннисшілері]]
[[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының теннисшілері]]
[[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]]</text>
      <sha1>l9a5x80h4tgnj34lo1dokewsq1t8qra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660151</id>
      <parentid>3660142</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2020 жыл: WTA 250 титулы және ТОП-20 */</comment>
      <origin>3660151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76546" sha1="763uxetafc39da8hj4majd1nyxyagde" xml:space="preserve">{{Теннисші
|Есімі = Елена Рыбакина
|Шынайы есімі = 
|Суреті = Elena Rybakina (2025 DC Open) 11 (cropped).jpg
|Ені = 330px
|Сурет тақырыбы = Рыбакина, 2025 жыл
|Туған күні = 17.06.1999
|Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} &lt;small&gt;(2018–қазір)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{байрақ|Ресей}} &lt;small&gt;(2013–2018)&lt;/small&gt;
|Тұрғылықты жері =
|Бойы = 184
|Салмағы =
|Мансабының басталуы = [[2016 жыл|2016]]
|Мансабының аяқталуы =
|Жұмыс қолы = оң
|Бэкхенд = екіқолды
|Бэкхенд2 = 
|Бапкері = Стефано Вуков
|Ақшалай сыйлық = $35 318 052 &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf
|title=Career Prize Money Leaders |publisher=WTATennis |accessdate=2 February 2026}}&lt;/ref&gt;
|Жеке нәтижелері = 390–162
|Жеке атақтары = 14 [[WTA]],&lt;br&gt;4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік рейтингісі = '''1''' (14 қыркүйек 2026)
|Қазіргі позициясы = 1
|Аустралиядағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Франциядағы рейтингі = 1/4 финал (2021, 2024)
|Уимблдондағы рейтингі = '''жеңіс''' (2022)
|АҚШ-тағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Жұп нәтижелері = 54–51
|Жұп атақтары = 4 [[ITF әйелдер турнирлер циклі|ITF]]
|Үздік жұп позициясы = 48 (18 қазан 2021)
|Қазіргі жұп позициясы = 
|Аустралиядағы рейтингі 2 = 3-раунд (2023)
|Франциядағы рейтингі 2 = 1/4 финал (2021)
|Уимблдондағы рейтингі 2 = 1-раунд (2021)
|АҚШ-тағы рейтингі 2 = 1-раунд (2019)
|Медальдары = {{Достық ордені}}{{Барыс ордені}}
|Ортаққор = Elena Rybakina
|Соңғы жаңартулар = 2026 жылғы 13 қыркүйек
}}

[[Сурет:Elena Rybakina 2023 stamp of Kazakhstan.jpg|нобай|261px|2023 жылғы пошта маркасында Уимблдон табақшасын ұстаған Рыбакина]]

'''Елена Андреевна Рыбакина''' ([[17 маусым]] [[1999 жыл]], [[Мәскеу]], [[Ресей]]) — қазақстандық кәсіпқой [[теннис]]ші. Ол қазіргі уақытта [[Әйелдер теннис қауымдастығы|WTA]] рейтингінде әйелдер арасындағы жекелей сында [[WTA рейтингіндегі әлемнің бірінші ракеткаларының тізімі|әлемнің бірінші ракеткасы]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260910/elena-rybakina-alemnin-birinshi-raketkasy-atandy-66521296.html|title=Елена Рыбакина әлемнің бірінші ракеткасы атанды
|author=|date=10 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Рыбакина WTA туры деңгейінде жекелей сында 14 титул жеңіп алды, оның ішінде үш [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] турнирі, екі WTA 1000 титулы және 2025 жылғы [[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] бар. Ол — Үлкен дулыға турнирінде жеңіске жеткен, әлемнің бірінші ракеткасы және үздік ондығына енген тұңғыш қазақстандық теннисші.

Бұрынғы әлемнің 3-ші юниор ракеткасы Рыбакина 2018 жылы Қазақстан азаматтығына ауысқанға дейін Ресей атынан өнер көрсетті. Оның жұлдызды сәті 2020 жылы басталды, сол жылы ол бес финалға шығып (сол маусымдағы ең көп көрсеткіш), [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] (2021) турнирінде жекелей және жұптық сында алғашқы ширек финалына жетті. Рыбакина өзінің алғашқы Үлкен дулыға титулын [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]] (2022) турнирінде жеңіп алды, ал [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2023) турнирінде финалист атанып, нәтижесінде рейтингтің үздік ондығына дебют жасады. 2025 жылы ол WTA Қорытынды турнирінде жеңіске жетті, артынша [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] (2026) мен [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]] (2026) турнирлерінде топ жарып, мансабында алғаш рет әлемнің 1-ші ракеткасы атағына қол жеткізді.

Рыбакина өзінің керемет соққы беру қабілетімен және негізгі сызықтан қуатты соққылар жасай алуымен ерекшеленеді. Ол корттағы сабырлы мінезімен танымал, сол үшін оны кейде «Мұзды ханшайым» (Ice Queen) деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Rybakina: 'Entendo por que me chamam de Rainha de Gelo' |url=https://www.tenisnews.com.br/rybakina-entendo-por-que-me-chamam-de-rainha-de-gelo/ |access-date=2026-04-11 |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;

== Балалық шағы мен өмірбаяны ==
Елена Рыбакина 1999 жылы 17 маусымда [[Мәскеу]] қаласында Андрей Рыбакин мен Екатерина отбасында дүниеге келді. Оның әкесі — Қазақстанның [[Алматы]] қаласынан шыққан,  «НТВ Плюс» телеарнасында продюсер болып жұмыс істеген.&lt;ref name=&quot;Father Kazakhstan&quot;&gt;{{cite web|url=https://informburo.kz/stati/pobeda-rybakinoi-pobeda-kazaxstana-kto-takie-naturalizovannye-sportsmeny|title=Победа Рыбакиной – победа Казахстана. Кто такие натурализованные спортсмены|date=10 July 2022|language=Russian|website=informburo.kz}}&lt;/ref&gt; Ол бала кезінен үлкен әпкесі Анна екеуі спортпен айналысып, алғашында [[көркем гимнастика]] мен [[мәнерлеп сырғанау]]ға ден қойды.&lt;ref name=get-to-know/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina: I felt confident after winning the first set |url=http://lt.formulatx.com/en/blog/2020/02/14/elena-rybakina-uverennost-poyavilas-s-vyigryshem-pervogo-seta/ |website=Formula TX St. Petersburg Ladies' Trophy |access-date=27 September 2020 |date=14 February 2020 |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625040000/https://lt.formulatx.com/en/blog/2020/02/14/elena-rybakina-uverennost-poyavilas-s-vyigryshem-pervogo-seta/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Алайда бұл спорт түрлерінде кәсіби деңгейге жету үшін бойы тым ұзын екені айтылған соң, әкесі өз қызығушылығына байланысты оған теннис ойнауды бастауға кеңес берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rabiner |first=Igor |date=18 August 2022 |title=&quot;Just six months ago, Lena wanted to quit tennis.&quot; An interview with the father of Wimbledon champion Elena Rybakina. |url=https://www.sport-express.ru/tennis/wta/reviews/tennis-andrey-rybakin-otec-chempionki-uimbldona-eleny-rybakinoy-o-vystuplenii-za-kazahstan-i-rossii-kontrakte-ftr-i-ssha-1962750/ |access-date=2 January 2026 |website=Sport Express Russia}}&lt;/ref&gt;  Рыбакина тенниске алғаш рет алты жасында келді.&lt;ref name=&quot;get-to-know&quot;&gt;{{cite web |last1=Nguyen |first1=Courtney |title=Getting to Know: Elena Rybakina's rocket rise |url=https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |website=WTA Tennis |access-date=26 September 2020 |date=22 January 2020|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222173244/https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |archive-date=22 February 2020}}&lt;/ref&gt;

Жасөспірім кезінде Рыбакина жеке жаттығу жасаған жоқ. 15 жасқа дейін шамамен сегіз адамнан тұратын топта, ал 18 жасқа дейін төрт адамдық топта шынықты. Оның үстіне, ол күн сайын небәрі екі сағаттай ғана теннис ойнап, ал дене дайындығына үш сағат уақыт бөлді. Тенниске бөлетін уақытының шектеулі болуына спортшыларға арнайы мамандандырылмаған қарапайым мектепте оқуы және спортты оқумен үйлестіру қажеттілігі себеп болды.&lt;ref name=&quot;school&quot;&gt;{{cite web |last1=Cox |first1=David |title=Elena Rybakina: Getting to know the 'anonymous' yet in-form No.29 seed |url=https://ausopen.com/articles/features/elena-rybakina-getting-know-anonymous-yet-form-no29-seed |website=Australian Open |access-date=27 September 2020 |date=22 January 2020}}&lt;/ref&gt;

== Жасөспірімдер арасындағы мансабы ==
Рыбакина — жасөспірімдер арасында әлемнің бұрынғы 3-ракеткасы.&lt;ref name=&quot;itf-juniors&quot;&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina Junior Singles Overview |url=https://www.itftennis.com/en/players/elena-rybakina/800365863/kaz/jt/s/overview/ |website=ITF Tennis |access-date=26 September 2020}}&lt;/ref&gt; Ол ITF жасөспірімдер турнирінде 2013 жылдың қарашасында 14 жасында өнер көрсете бастады. Келесі жылдың наурыз айында мансабындағы екінші жарыста, яғни 3-санаттағы [[Әлмет (Татарстан)|Әлмет]] кубогында алғашқы титулын жеңіп алды. Сол жылдың маусым айында Мәскеуде өткен Озеров кубогында (2-санат) алғаш рет бағын сынап, отандасы [[Анна Блинкова]]ға есе жіберіп, финалист атанды. 2015 жылдың басынан бастап 1-санаттағы турнирлерге қатыса бастағанымен, мамыр айында Бельгия халықаралық жасөспірімдер чемпионатының финалына шығып, Катарина Хобгарскиге есе жібергенге дейін айтарлықтай жетістікке жете алмады.

Сол жылдың соңына таман Рыбакина Жасөспірімдер Үлкен дулыға (Junior Grand Slam) турниріндегі дебютін [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|US Open]] жарысында жасап, үшінші айналымға дейін жетті. 2016 жылғы [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Australian Open]] турнирінің алғашқы айналымында жеңілгеннен кейін, ол қатарынан екі 1-санаттағы титулды жеңіп алды. Дегенмен, сол жылдың қалған бөлігінде жасөспірімдер арасындағы Үлкен дулыға және басқа да A-санаттағы жекелей сындарда сәтсіздікке ұшырады.&lt;ref name=&quot;itf-junior-singles&quot;&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina Junior Singles Activity |url=https://www.itftennis.com/en/players/elena-rybakina/800365863/kaz/jt/s/activity/ |website=ITF Tennis |access-date=26 September 2020}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы A-санаттағы турнирлердегі ең жақсы нәтижесі жұптық сында тіркелді: ол Трофео Бонфиглио турнирінде Амина Аншбамен жұптасып, финалда Олеся Первушина мен [[Анастасия Потапова]]ға есе жіберіп, жүлделі екінші орынды иеленді.&lt;ref name=&quot;itf-junior-doubles&quot;&gt;{{cite web |title=Elena Rybakina Junior Doubles Activity |url=https://www.itftennis.com/en/players/elena-rybakina/800365863/kaz/jt/d/activity/ |website=ITF Tennis |access-date=26 September 2020}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы маусым Рыбакина үшін жасөспірімдер турының соңғы жылы болды. Маусым ортасында ол Трофео Бонфиглио турнирінде финалда [[Ига Швёнтек]]ті жеңіп, өзінің алғашқы және жалғыз A-санаттағы титулын жеңіп алды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Popyrin e Rybakina vincono il Trofeo Bonfiglio 2017 |trans-title=Popyrin and Rybakina win the Bonfiglio Trophy 2017 |url=https://www.spaziotennis.com/jnr/popyrin-e-rybakina-vincono-il-trofeo-bonfiglio-2017/49314 |website=Spazio Tennis |access-date=26 September 2020 |language=it |date=28 May 2017}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Үлкен дулыға турнирлерінде бұрынғы жылдарға қарағанда жақсы нәтиже көрсетіп, Australian Open мен [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]] жарыстарының жартылай финалында сол турнирлердің болашақ чемпиондары — тиісінше [[Марта Костюк]] пен [[Уитни Осигве]]ге есе жіберді. Ол жасөспірімдер арасындағы мансабын WTA қорытынды турнирінің баламасы болып табылатын ITF Junior Masters турнирінің топтық кезеңінде аяқтады. Топтық кезеңде бір матчта жеңіске жетіп, жарысты жетінші орынмен түйіндеді.&lt;ref name=&quot;itf-junior-singles&quot;/&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== 2014–2018: Алғашқы ITF титулдары және федерацияны ауыстыру ===
Рыбакина ITF әйелдер турында 2014 жылдың желтоқсанында, он бес жасында өнер көрсете бастады. Ол әлі жасөспірімдер турнирінде ойнап жүрген кезінің өзінде-ақ (тек 2017 жылы) жекелей сында үш ITF финалына және жұптық сында екі финалға шығып, жұптық сындағы екі финалдың екеуінде де жеңіске жетті. Сондай-ақ ол 2017 жылдың қазан айында [[Кремль кубогы]]нда WTA турына қатысып, іріктеу кезеңі арқылы негізгі турнирге өтті, алайда алғашқы айналымда Ирина-Камелия Бегуға есе жіберіп алды.

2018 жылдың ақпан айында кезекті WTA турнирінде Рыбакина St. Petersburg Trophy жарысында Тимея Бачинскиді жеңіп, WTA туры аясындағы алғашқы матчында жеңіске жетті. Одан кейін екінші сетте матч-пойнтты сақтап қалып, әлемнің 7-ші ракеткасы [[Каролин Гарсия]]ны үш сетте басып озды. Келесі айналымда жеңіліс тапқанымен, бұл ширек финалға шығу оған әлемдік рейтингте 450-орыннан 268-орынға көтерілуге көмектесті.

Наурыз айында Рыбакина [[Қазан (қала)|Қазан]]да өткен 15 мың долларлық турнирде жекелей сында алғашқы титулын жеңіп алды, сондай-ақ сол жерде жұптық сында да топ жарды. Оның рейтингтегі келесі маңызды секірісі сәуір айында [[Ыстанбұл]]дағы 60 мың долларлық Lale Cup турнирінде Сабина Шариповадан кейін екінші орынды иеленген кезде болып, бұл оны 215-орынға жеткізді. Ол мамыр айының соңында алғаш рет үздік 200 ойыншының қатарына енді.

Рыбакинаның отбасы Ресей теннис федерациясының оның мансабына қаржылай қолдау көрсетпеуіне және федерацияға қатысты әртүрлі келеңсіз жағдайларға бола ренжи бастады.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sport-express.net/tennis/wta/reviews/tennis-andrey-rybakin-otec-chempionki-uimbldona-eleny-rybakinoy-o-vystuplenii-za-kazahstan-i-rossii-kontrakte-ftr-i-ssha-1962750/|title=«Всего полгода назад Лена хотела бросить теннис». Интервью отца чемпионки Уимблдона Елены Рыбакиной|date=18 August 2022|last=Rabiner|first=Igor|website=sport-express.net|language=Russian}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]ның жасөспірімдер турнирінде Рыбакина қандағы [[гемоглобин]] деңгейінің төмендеуіне байланысты есінен танып қалып, бірінші айналымдағы матчын жалғастыра алмады.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;/&gt; Ресей теннис федерациясы сол жерде бола тұра Рыбакинаға ешқандай көмек көрсетпеген. Бұл жағдай оның отбасына енді ата-анасының бірі қатыспаса, ол ешқандай турнирге бармайды деген шешімге келтірді.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;/&gt;

Отбасының онымен бірге тұрақты түрде сапар шегуге қаржысы жетпегендіктен, олар АҚШ немесе Канадада колледж теннисін ойнауға назар аударуды ұйғарды.&lt;ref name=&quot;2016 US Open&quot;/&gt; 2018 жылдың мамыр айында 19 жасқа толған Рыбакина [[Қазақстан азаматының паспорты|Қазақстан азаматтығы]]н алып, федерациясын Ресейден Қазақстанға ауыстырды. [[Қазақстан теннис федерациясы]] оған азаматтығын ауыстыру үшін қаржылай қолдау ұсынды, ол бұл нұсқаны колледж теннисін ойнап, кәсіби мансабын уақытша тоқтату жоспарынан артық көрді.&lt;ref name=&quot;get-to-know&quot;&gt;{{cite web |last1=Nguyen |first1=Courtney |title=Getting to Know: Elena Rybakina's rocket rise |url=https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |website=WTA Tennis |access-date=26 September 2020 |date=22 January 2020|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222173244/https://www.wtatennis.com/news/1584000/getting-to-know-elena-rybakina-s-rocket-rise |archive-date=22 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;switch&quot;&gt;{{cite web |last1=Ilic |first1=Jovica |title=Former Russian junior No. 3 changes her nationality to represent Kazakhstan |url=https://www.tennisworldusa.org/tennis/news/WTA_Tennis/56657/former-russian-junior-no-3-changes-her-nationality-to-represent-kazakhstan/ |website=Tennis World USA |access-date=26 September 2020 |date=21 June 2018}}&lt;/ref&gt; Рыбакинаның әкесінің өзі түпкілікті Қазақстаннан шыққандықтан, Қазақстан теннис федерациясына қызының азаматтығын ауыстыру туралы өзі хабарласқан еді.&lt;ref name=&quot;Father Kazakhstan&quot;/&gt;

Қазақстан атынан өнер көрсете бастаған Рыбакина 2018 жылғы АҚШ ашық чемпионатында алғаш рет Үлкен дулыға турнирінің іріктеу кезеңіне қатысты, алайда негізгі торға өте алмады.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Nitkin |first1=Pavel |title=Елена Рыбакина вынесла Серену на РГ. Она родилась в Москве, но играет за Казахстан – это путь многих талантов, потому что в России нет денег |trans-title=Elena Rybakina rendered Serena at RG. She was born in Moscow but plays for Kazakhstan, this is a path of many talents because there is no money in Russia |url=https://www.sports.ru/tribuna/blogs/nitkina/2929665.html |website=sports.ru |date=7 June 2021 |access-date=21 June 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

=== 2019: WTA 250 титулы және үздік 50 ойыншы қатарына ену ===
2019 жылдың бірінші жартысында негізінен ITF турнирлерінде өнер көрсеткен Рыбакина маусымның екінші жартысынан бастап негізінен WTA турына қатыса бастады. Бұл жылдың алғашқы айларында ол үш ITF титулын, соның ішінде Launceston International турнирін ($60k) жеңіп алды. Istanbul Cup іріктеу кезеңінен өтіп, өз мансабындағы алғашқы WTA жарысына қатысты, алайда ширек финалда [[Барбора Стрыцова]]ға есе жіберді. [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]нда іріктеуден сүрінбей өтіп, негізгі турнирдегі дебютін жасады, бірақ алғашқы айналымда [[Катерина Синякова]]ға жол берді. Шөп төсенішіндегі алғашқы турнірінде Рыбакина Rosmalen Grass Court Championships жартылай финалына дейін жетті. Осындай сәттіліктерге қарамастан, Уимблдондағы іріктеу сынынан өте алмады. Рыбакинаның нағыз жұлдызды сәті шілде айында, 20 жасқа толғаннан кейін бір ай өткен соң Bucharest Open алғашқы WTA Tour титулын жеңіп алған кезде басталды. Жарыс барысында ол екінші нөмірлі фаворит Виктория Кужмованы сенсациялық түрде тізе бүктіріп, финалда [[Патрисия Мария Циг]]ті жеңіп шықты. Осы жеңістің арқасында ол WTA рейтингінде алғаш рет үздік жүздікке (топ-100) еніп, 65-орынға тұрақтайды.&lt;ref name=wta-rankings/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-22 |title=WTA Rankings Update 2019: Rybakina breaks Top 100, Mertens back in Top 20 |url=https://www.wtatennis.com/news/1446664/wta-rankings-update-2019-rybakina-breaks-top-100-mertens-back-in-top-20 |access-date=2026-09-19 |website=Women's Tennis Association |language=en}}&lt;/ref&gt;

Рыбакина [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]ның негізгі торына екінші рет іріктеу арқылы өтті, алайда бұл жолы да бірінші айналымда сәтсіздікке ұшырады. Келесі жарысында ол Jiangxi International Open турнирінің финалишесі атанып, [[Виктория Голубич]] пен [[Пэн Шуай]]ды жарыс жолынан шығарды, тек финалда ғана [[Ребекка Петерсон]]ға есе жіберді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Macpherson |first1=Alex |title=Peterson rolls past Rybakina to maiden title in Nanchang |url=https://www.wtatennis.com/news/1445306/peterson-rolls-past-rybakina-to-maiden-title-in-nanchang |website=WTA Tennis |access-date=26 September 2020 |date=15 September 2019}}&lt;/ref&gt; Бұл нәтиже оған мансабында алғаш рет үздік пештікке (топ-50) кіруге мүмкіндік берді. Жыл соңын Рыбакина өте жоғары деңгейде аяқтап, маусымның соңғы үш турнирінде кем дегенде ширек финалға дейін жетті. Атап айтқанда, ол Премьер-5 деңгейіндегі алғашқы Ухань ашық чемпионатында ширек финалға көтерілді. Бұл бәсекеде ол бел тұсындағы жарақатына байланысты бірінші сеттің аяғында ойынды жалғастырудан бас тартқан әлемнің 6-ракеткасы [[Симона Халеп]]ті жеңді. Алайда келесі раундта турнирдің болашақ чемпионы әрі әлемнің 14-ші ракеткасы [[Арина Соболенко]]ға жол берді. Сондай-ақ Люксембург ашық чемпионатының жартылай финалына дейін жетті. Осылайша, Рыбакина бұл маусымды әлемдік рейтингте 37-орынмен қорытындылады.&lt;ref name=wta-rankings/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-10-21 |title=WTA Rankings Update 2019: Bencic into Top 8, Ostapenko cracks Top 50 once more |url=https://www.wtatennis.com/news/1485387/wta-rankings-update-2019-bencic-into-top-8-ostapenko-cracks-top-50-once-more |access-date=2026-09-19 |website=Women's Tennis Association |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 2020 жыл: WTA 250 титулы және ТОП-20 ===
2020 жылғы маусымда Елена Рыбакина финалға шығудан WTA тур көшбасшысы атанды және жеңіс саны бойынша екінші орынды бөлісті.&lt;ref name=2020-stats&gt;{{cite web |url=http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/WTAMatchStats.pdf |title=WTA Match Stats 2020 |date=26 September 2020 |website=WTA Tennis |access-date=26 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2020-summary&quot;&gt;{{cite web |last1=Berkok |first1=John |title=Who were the Top 5 match win leaders on the ATP and WTA in 2020? |url=https://www.tennis.com/pro-game/2020/12/top-5-match-win-leaders-atp-wta-tours-2020-djokovic-rublev-mertens-sabalenka-rybakina/92031/ |website=Tennis.com |access-date=30 December 2020 |date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt; Ол алғашқы бес турнирінің төртеуінде финалға жетті. [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты WTA туры бес айдан астам уақытқа тоқтатылғанға дейін, ол [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]] мен Qatar Ladies Open басқа барлық жарыстың финалына шыққан болатын. Аталған екі турнирде де ол әлемнің бірінші ракеткасы [[Эшли Барти]]ге есе жіберді, ал Катардағы матчы аяғының жарақатына (адуктордың созылуы) байланысты қатыспай, қарсыласына жеңісті өзі берді.

Аустралия ашық чемпионаты алдында оның екі финалы да International деңгейдегі турнирлерде өтті. [[Шэньчжэнь]] қаласындағы турнирдің жартылай финалында [[Каролина Плишкова]]ны жеңіп, жылдың алғашқы финалына шықты, алайда [[Екатерин Александрова]]ға жол берді. Артынша [[Хобарт]] қаласында Hobart International Чжан Шуайды жеңіп, мансабындағы екінші WTA титулын жеңіп алды. Мельбурнда ол Үлкен дулыға турнирлерінің негізгі торында [[Бернарда Пера]] мен [[Грит Миннен]]ді жеңіп, алғашқы екі жеңісіне қол жеткізді, бірақ кейін әлемнің 1-ші ракеткасы Эшли Бартиге есе жіберді.

Осы турнирден кейін ол Санкт-Петербургтегі St. Petersburg Trophy Премьер-деңгейдегі финалға шығып, №8 Кики Бертенске жол берді, ал Дубайдағы Dubai Championships №2 Симона Халептен ұтылып, бұл кездесу &quot;Жылдың ең үздік WTA матчы&quot; болып танылды. Әсіресе Дубайда Рыбакина әлемнің үздік ондығына кіретін екі теннисшіні – №7 [[София Кенин]] мен №3 Каролина Плишкованы жеңді (соңғысы сол кездегі ол ұтқан ең жоғары рейтингтегі ойыншы еді). Осы төрт финал туралған уақытқа қарай оған әлемдік рейтингте 17-орынға көтерілуге көмектесті. Сондай-ақ ол тарихта топ-20 қатарына енген тұңғыш қазақстандық теннисші атанды. Кейінірек Сорана Кырстя мен Алисон Ван Эйтванкты жеңген соң Катар чемпионатынан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-02-24 |title=Rybakina roars to Cirstea comeback in Doha |url=https://www.wtatennis.com/news/1623495/rybakina-roars-to-cirstea-comeback-in-doha |access-date=2026-09-20 |website=Women's Tennis Association |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bouchard |first=Carole |date=2020-02-25 |title=Rybakina wins…and then withdraws |url=https://www.tennismajors.com/wta-tour-news/rybakina-wins-withdraws-tennis-majors-61047.html |access-date=2026-09-20 |website=Tennis Majors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Карантин кезінде Рыбакина Мәскеуде қалып, екі жарым ай бойы жаттығу жасай алмады. Кейіннен ол Словакияның [[Братислава]] қаласында бес апта бойы жаттығуын қайта бастады.&lt;ref name=&quot;pandemic-interview&quot;&gt;{{cite web |last1=Baudu |first1=Jérémy |title=Exclusive interview with Elena Rybakina: The main goal is to be No 1 |url=https://www.tennismajors.com/our-features/interviews-our-features/tennis-majors-exclusive-interview-with-elena-rybakina-282953.html |website=Tennis Majors |access-date=26 September 2020 |date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt; Тамыз айында Нью-Йоркте тур жандалған кезде, ол Александровадан ұтылып, US Open турнирінде тек бір ғана матчта жеңіске жетті. Еуропаға оралған соң, жыл ішіндегі үшінші әрекетінде Italian Open Александровадан реванш алды, бірақ үшінші айналымда отандасы [[Юлия Путинцева]]мен өткен тартысты ойында жеңісті уысынан шығарып алды. Страсбургтегі Internationaux de Strasbourg турнирде  Рыбакина тур жандалғаннан бергі алғашқы және жылдың бесінші финалына жетіп, №5 [[Элина Михайловна Свитолина|Элина Свитолина]]ға есе жіберді. Алайда, одан кейін Франция ашық чемпионатының екінші айналымында [[Фиона Ферро]]ға жол берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Livaudais |first=Stephanie |date=1 October 2020 |title=France's Ferro upsets Rybakina at Roland Garros |url=https://www.wtatennis.com/news/1850001/france-s-ferro-upsets-rybakina-at-roland-garros |access-date=4 October 2020 |website=WTA Tennis}}&lt;/ref&gt;

=== 2021 жыл: Франция ашық чемпионатының ширек финалы, Олимпиададағы төртінші орын === 
Елена Рыбакина маусымды Абу-Дабидегі турнирден бастап, ширек финалда болашақ чемпион Арина Соболенкоға жол берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=VAVEL.com |date=2022-06-08 |title=WTA Abu Dhabi: Aryna Sabalenka fights past Elena Rybakina to reach semifinals |url=https://www.vavel.com/en-us/tennis-usa/2021/01/11/1054782-wta-abu-dhabi-aryna-sabalenka-fights-past-elena-rybakina-to-reach-semifinals.html |access-date=2026-08-29 |website=VAVEL |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Одан кейін Аустралия ашық чемпионатының екінші айналымында Фиона Ферродан ұтылып қалды. Топ-20 қатарынан шығып қалған біршама сәтсіз кезеңнен кейін, ол Абу-Дабиден бері алғаш рет қатарынан екі матчта жеңіске жетіп, [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]ның үшінші айналымына өтті. Кейін [[Елена Веснина]] мен [[Серена Уильямс]]сты жеңіп, мансабындағы алғашқы Үлкен дулыға ширек финалына жетті. Дәл осы турнирде ол [[Анастасия Павлюченкова]]мен жұп құрып, жұптық сында да ширек финалға шықты; қызығы сол, жекелей сында оны ширек финалда жарыс жолынан шығарған дәл осы Павлюченкова болатын.

Рыбакина Истборндағы Eastbourne International турнирде екінші ракетка Элина Свитолинаны екі сетте жеңіп, шөп төсенішіндегі алғашқы топ-10 жеңісін тіркеді..&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/2177537/rybakina-stuns-svitolina-in-eastbourne-ostapenko-sevastova-move-on|title=Rybakina stuns Svitolina in Eastbourne; Ostapenko, Sevastova score comeback wins|publisher=WTA|access-date=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;  Ол сәттілік сырғымасы (lucky loser) [[Анастасия Севастова]]ны жеңіп, жылдың алғашқы жартылай финалына шықты, алайда болашақ чемпион [[Елена Остапенко]]ға есе жіберді. Уимблдонда алғаш рет өнер көрсеткен Рыбакина бірде-бір сет бермей, төртінші айналымға қарқынды түрде жетті. Онда ол тартысты өткен үш сеттік кездесуде әлемнің 2-ракеткасы Арина Соболенкоға жол берді. Күшті шөп маусымының арқасында ол топ-20 рейтингіне қайта оралды.

Рыбакина Олимпиада ойындарында 15-ші нөмірмен тіркеліп, [[Саманта Стосур]], [[Ребекка Петерсон]], [[Донна Векич]] және [[Гарбинье Мугуруза]]ны түгелдей екі сетте жеңіп, жартылай финалға шықты, алайда бұл кезеңде [[Белинда Бенчич]]тен жеңілді. Қола жүлде үшін өткен тартыста Рыбакина [[Элина Михайловна Свитолина|Элина Свитолина]]ға есе жіберіп қалды (камбэк жасап ұтып кетті). US Open турнирінің үшінші айналымында 12-ракетка [[Симона Халеп]]ке жол берді. Ол Чикагодағы турнирдің жартылай финалына шықты (қарсыласы Белинда Бенчич ойынды жалғастырудан бас тартқан болатын), алайда асқазан-ішек жолдарының ауруына байланысты Онс Жаберге қарсы матчында өзі де жарысты жалғастыра алмады. Сондай-ақ Острава ашық чемпионатының ширек финалына жетіп, [[Ига Швёнтек]]ке есе жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-23 |title=Sakkari serves past Ostapenko, Rybakina overcomes Linette to make Ostrava quarters |url=https://www.wtatennis.com/news/2266185/sakkari-serves-past-ostapenko-rybakina-overcomes-linette-to-make-ostrava-qfs |access-date=2026-09-21 |website=Women's Tennis Association |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-24 |title=Top seed Swiatek ousts Rybakina, sets semifinal clash with Sakkari in Ostrava |url=https://www.wtatennis.com/news/2266984/top-seed-swiatek-ousts-rybakina-sets-semifinal-clash-with-sakkari-in-ostrava |access-date=2026-09-21 |website=Women's Tennis Association |language=en}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың 1 қарашасында ол әлемнің 14-ракеткасы атанып, алғаш рет үздік ондық пен он бестіктің қатарына (топ-15) енді және тарихтағы ең жоғары рейтингке жеткен қазақстандық теннисші атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazinform.com/news/kazakhstani-top-seed-rybakina-in-top-15-as-wta-releases-2021-year-end-rankings_a3878512|title=Kazakhstani top seed Rybakina in top-15 as WTA releases 2021 year-end rankings|publisher=QAZINFORM|accessdate=29 August 2026}}&lt;/ref&gt;


2022 жылы әйелдер арасындағы [[Уимблдон жарысы]]ның жеңімпазы атанды. Финалда ол үш сетте әлемнің екінші ракеткасы Онс Жаберді жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20220709/sensatsiya-rybakina-uimbldon-finaly-26030776.html|title=Сенсация: Рыбакина Уимблдон финалында тарихи жеңіске жетті|author=|date=9 шілде 2022|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың көктемінде WTA 1000 өткізген екі сайыста жеңіске жетіп,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230521/rybakina-rimdegi-turnirde-zheniske-zhetti-35101724.html|title=Рыбакина Римдегі турнирде жеңіске жетті|author=|date=21 мамыр 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; әлемдік рейтингте 4-орынға көтерілді.

Маусым айында Елена Рыбакина ресми түрде әлемнің 3-ракеткасы атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230612/rybakina-resmi-turde-alemnin-ushinshi-raketkasy-atandy-35867492.html|title=Рыбакина ресми түрде әлемнің үшінші ракеткасы атанды|author=|date=12 маусым 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың ақпанында ол WTA 500 аясында [[Абу-Даби]] турнирінің финалында ресейлік Дарья Касаткинаны жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20240212/elena-rybakina-abu-dabi-turnirinin-zhenimpazy-atandy--42223935.html|title=Елена Рыбакина Әбу-Даби турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=12 ақпан 2024|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың қазанында WTA 500 өткізген [[Нинбо]] турнирінде жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20251019/elena-rybakina-wta-nyn-onynshy-titulyn-zhenip-aldy-58037597.html|title=Елена Рыбакина WTA-ның оныншы титулын жеңіп алды|author=|date=19 қазан 2025|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Ал келесі айда [[Эр-Рияд]] турнирінің финалында бірінші ракетка [[Арина Сергеевна Соболенко|Арина Соболенкодан]] басым түсті.

2026 жылдың басында [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]] финалында тағы да белорус теннисшісі Соболенкомен кездесіп, оны үш сетте жеңді. Рыбакина осы турнирдің финалында екінші рет ойнады, бірақ 2023 жылы ол осы Соболенконы алға жіберген еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260131/elena-rybakina-australian-open-turnirinin-zhenimpazy-atandy-60831457.html|title=Елена Рыбакина Australian Open турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=31 қаңтар 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Қыркүйек айында Рыбакина [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]] біріншілігінде жеңіске жетті. Бұл қазақстандық теннисші үшін үшінші [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен Дулыға]] кубогы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260913/elena-rybakina-us-open-chempiony-atandy-66590811.html|title=Елена Рыбакина US Open чемпионы атанды|author=|date=13 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== WTA рейтингісінде ==
Рыбакина 2026 жылғы 14 қыркүйекте мансабындағы ең жоғары 1-орынға қол жеткізді.
{|class=wikitable style=text-align:center;font-size:97%
|-
! Жыл
! 2018
! 2019
! 2020
! 2021
! 2022
! 2023
! 2024
! 2025
! 2026
|-
| Жоғары
| 182
| 36
| 17
| 14
| 12
| style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
| style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
| style=&quot;background:lime;&quot;|1
|-
| Төмен
| 450
| 196
| 37
| 23
| 25
| 25
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|6
| 13
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
|-
| Соңы
| 191
| 37
| 19
| 14
| 22
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|6
| style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|5
|
|}

== WTA Турында тапқан ақшасы ==
{|cellpadding=3 cellspacing=0 border=1 style=border:#aaa;solid:1px;border-collapse:collapse;text-align:center;
|-style=background:#eee;font-weight:bold
|width=&quot;90&quot;|Жыл
|width=&quot;100&quot;|Үлкен дулыға 
|width=&quot;100&quot;|WTA 
|width=&quot;100&quot;|Барлығы
|width=&quot;120&quot;|Табысы ($)
|width=&quot;100&quot;|Жүлде қоры рейтингі
|-
|2015
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2015.pdf 221]
|2403
|-
|2016
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2016.pdf 2,712]
|991
|-
|2017
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2017.pdf 15,841]
|450
|-
|2018
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2018.pdf 64,386]
| 263
|-
|2019
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20191212114021/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 355,606]
|116
|-
|2020
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20201120145432/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,022,234]
|13
|-
|2021
|0
|0
|0
|align=&quot;right&quot;|[https://web.archive.org/web/20211207221322/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,280,541]
|24
|-
|2022
|1
|0
|1
|align=right|[https://web.archive.org/web/20221115075936/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,613,440]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
|-
|2023
|0
|2
|2
|align=right|[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 5,493,437]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|4
|-
|2024
|0
|3
|3
|align=right|[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,876,915]
|style=&quot;background:#eee8aa;&quot;|8
|-
|2025{{note|record1}}
|0
|3
|3
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2025.pdf 8,430,162]
|style=&quot;background:#9cf;&quot;|3
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|-
|2026{{note|record2}}
|2
|1
|3
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 10,879,835]
|style=&quot;background:lime;&quot;|1
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|Мансабында
|3
|11
|14
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf 35,318,052]
|11
|}
{{note|record1}}&lt;small&gt;[[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирінде]] жеңіске жеткеннен кейін ол сол кездегі әйелдер спорты тарихындағы ең көп жүлде қорын ($5,250,000) алды.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.wtatennis.com/news/4398606/elena-rybakina-wins-record-womens-sports-payout-at-wta-finals| title=Elena Rybakina wins record women’s sports payout at WTA Finals| publisher=WTA| accessdate=15 March 2026}}&lt;/ref&gt; 

{{note|record2}}&lt;small&gt;[[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионатында]] жеңіске жеткеннен кейін ол әйелдер спорты тарихындағы ең үлкен сома — 5,500,000 доллар жүлде қорын алды.&lt;/small&gt;

==WTA Тур финалдары==

'''Жекелей: 27 (14 титул, 13 финал)'''
{|
|- valign=top
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Легенда
|- style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;
|[[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] (3–1)
|- style=&quot;background:#ffffcc;&quot;
|[[WTA Қорытынды турнирі|WTA Қорытынды турнирі]] (1–0)
|- style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|[[WTA 1000 турнирлері|WTA 1000]] (2–5)
|- style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;
|[[WTA 500 турнирлері|WTA 500]] (6–3)
|-
|[[WTA 250 турнирлері|WTA 250]] (2–4)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90% 
!Жабынды бойынша финалдар
|-
|Қатты (8–12)
|-
|Топырақ (5–1)
|-
|Шөп (1–0)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Өтетін орны бойынша финалдар
|-
|Ашық ауада (11–12)
|-
|Жабық алаңда (3–1)
|}
|}

{|class=&quot;sortable wikitable nowrap&quot;
!Нәтиже
!class=&quot;unsortable&quot;|Ж/Қ
!{{ns}}Күні{{ns}}
!Турнир
!Санат
!Жабындысы
!Қарсыласы
!class=&quot;unsortable&quot;|Есебі
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;1–0&lt;/small&gt;
|Шілде 2019
|[[Bucharest Open]], Румыния
|International
|Топырақ
|{{ту|Румыния}} [[Патрисия Мария Циг]]
|6–2, 6–0
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;1–1&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2019
|[[Jiangxi International Women's Tennis Open|Jiangxi International]], Қытай
|International
|Қатты
|{{ту|Швеция}} [[Ребекка Петерсон]]
|2–6, 0–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;1–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2020
|[[WTA Shenzhen Open|Shenzhen Open]], Қытай
|International
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Екатерина Александрова]]
|2–6, 4–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;2–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2020
|[[Hobart International]], Аустралия
|International
|Қатты
|{{ту|Қытай}} [[Чжан Шуай]]
|7–6&lt;sup&gt;(9–7)&lt;/sup&gt;, 6–3
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–3&lt;/small&gt;
|Ақпан 2020
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[St. Petersburg Ladies' Trophy|St. Petersburg Trophy]], Ресей
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Premier
|Қатты (i)
|{{ту|Нидерланд}} [[Кики Бертенс]]
|1–6, 3–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–4&lt;/small&gt;
|Ақпан 2020
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Dubai Tennis Championships|Dubai Championships]], Біріккен Араб Әмірліктері
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Premier
|Қатты
|{{ту|Румыния}} [[Симона Халеп]]
|6–3, 3–6, 6–7&lt;sup&gt;(5–7)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–5&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2020
|[[Internationaux de Strasbourg]], Франция
|International
|Топырақ
|{{ту|Украина}} [[Элина Свитолина]]
|4–6, 6–1, 2–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;2–6&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2022
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Adelaide International]], Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Аустралия}} [[Эшли Барти]] 
|3–6, 2–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;3–6&lt;/small&gt;
|Шілде 2022
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Уимблдон турнирі|Уимблдон]], Ұлыбритания
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Шөп
|{{ту|Тунис}} [[Онс Жабер]] 
|3–6, 6–2, 6–2
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;3–7&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2022
|[[WTA Slovenia Open|Slovenia Open]], Словения
|WTA 250
|Қатты
|{{ту|Чехия}} [[Катержина Синякова]] 
|7–6&lt;sup&gt;(7–4)&lt;/sup&gt;, 6–7&lt;sup&gt;(5–7)&lt;/sup&gt;, 4–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;3–8&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2023
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]], Аустралия
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} [[Арина Соболенко]]
|6–4, 3–6, 4–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;4–8&lt;/small&gt;
|Наурыз 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]], АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|7–6&lt;sup&gt;(13–11)&lt;/sup&gt;, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;4–9&lt;/small&gt;
|Сәуір 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Майами]], АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Чехия}} [[Петра Квитова]]
|6–7&lt;sup&gt;(14–16)&lt;/sup&gt;, 2–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;5–9&lt;/small&gt;
|Мамыр 2023
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Рим]], Италия
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Топырақ
|{{ту|Украина}} [[Ангелина Калинина]]
|6–4, 1–0, ret.
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;6–9&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Brisbane International]], Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–0, 6–3 
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;7–9&lt;/small&gt;
|Ақпан 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Abu Dhabi Open]], Біріккен Араб Әмірліктері
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Дарья Касаткина]]
|6–1, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;7–10&lt;/small&gt;
|Ақпан 2024
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Доха]], Катар
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Польша}} [[Ига Швйонтек]]
|6–7&lt;sup&gt;(8–10)&lt;/sup&gt;, 2–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;7–11&lt;/small&gt;
|Сәуір 2024
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|Майами, АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|АҚШ}} [[Даниэль Коллинз]]
|5–7, 3–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;8–11&lt;/small&gt;
|Сәуір 2024
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Stuttgart Open]], Германия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ (i)
|{{ту|Украина}} [[Марта Костюк]]
|6–2, 6–2
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;9–11&lt;/small&gt;
|Мамыр 2025
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Internationaux de Strasbourg, Франция
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ
|{{ту|Ресей}} [[Людмила Самсонова]]
|6–1, 6–7&lt;sup&gt;(2–7)&lt;/sup&gt;, 6–1
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;10–11&lt;/small&gt;
|Қазан 2025
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Ningbo International Tennis Open|Ningbo Open]], Қытай
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} Екатерина Александрова
|3–6, 6–0, 6–2
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;11–11&lt;/small&gt;
|Қараша 2025
|style=&quot;background:#ffffcc;&quot;|[[WTA Қорытынды турнирі]], Сауд Арабиясы
|style=&quot;background:#ffffcc;&quot;|WTA Қорытынды турнирі
|Қатты (i)
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–3, 7–6&lt;sup&gt;(7–0)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;12–11&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2026
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Аустралия ашық чемпионаты, Аустралия
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–4, 4–6, 6–4
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;12–12&lt;/small&gt;
|Наурыз 2026
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|Индиан-Уэлс, АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–3, 3–6, 6–7&lt;sup&gt;(6–8)&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;13–12&lt;/small&gt;
|Сәуір 2026
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|Stuttgart Open, Германия &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Топырақ (i)
|{{ту|Чехия}} [[Каролина Мухова]]
|7–5, 6–1
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;13–13&lt;/small&gt;
|Тамыз 2026
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Canadian Open]], Канада
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Польша}} Ига Швйонтек
|2–6, 3–6
|-
|style=&quot;background:#98fb98;&quot;|Жеңіс
|&lt;small&gt;14–13&lt;/small&gt;
|Қыркүйек 2026
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|[[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]], АҚШ
|style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;|Үлкен дулыға
|Қатты
|{{ту|Беларусь}} Арина Соболенко
|6–4, 5–7, 6–2
|}

'''Жұптық: 2 (2 финал)'''
{|
|- valign=top
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Легенда
|- style=&quot;background:#f3e6d7;&quot;
|Үлкен дулыға (–)
|- style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|WTA 1000 (0–1)
|- style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500 (Premier) (0–1)
|-
|WTA 250 (International) (–)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90% 
!Жабынды бойынша финалдар
|-
|Қатты (0–2)
|-
|Топырақ (–)
|-
|Шөп (–)
|}
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font-size:90%
!Өтетін орны бойынша финалдар
|-
|Ашық ауада (0–2)
|-
|Жабық алаңда (–)
|}
|}

{|class=&quot;sortable wikitable nowrap&quot;
!Нәтиже
!class=&quot;unsortable&quot; |Ж/Қ
!{{ns}}Күні{{ns}}
!Турнир
!Санат
!Жабындысы
!Серіктесі
!Қарсыластары
!class=&quot;unsortable&quot; |Есебі
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;0–1&lt;/small&gt;
|Қазан 2021
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|[[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]], &lt;br /&gt;АҚШ
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;|WTA 1000
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Вероника Кудерметова]]
|{{ту|Қытай Республикасы}} [[Се Шувэй]] &lt;br /&gt; {{ту|Бельгия}} [[Элизе Мертенс]]
|6–7&lt;sup&gt;(1–7)&lt;/sup&gt;, 3–6
|-
|style=&quot;background:#ffa07a;&quot;|Жеңіліс
|&lt;small&gt;0–2&lt;/small&gt;
|Қаңтар 2023
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|[[Adelaide International]], &lt;br /&gt;Аустралия
|style=&quot;background:#d4f1c5;&quot;|WTA 500
|Қатты
|{{ту|Ресей}} [[Анастасия Павлюченкова]]
|{{ту|Бразилия}} [[Луиза Стефани]] &lt;br /&gt; {{ту|АҚШ}} [[Тейлор Таунсенд]]
|5–7, 6–7&lt;sup&gt;(3–7)&lt;/sup&gt;
|}

== Турнирлерге қатысу тарихы ==
===Жекелей===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Тур 2018|2018]] !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! [[WTA Туры 2024|2024]] !! [[WTA Туры 2025|2025]] !! [[WTA Туры 2026|2026]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|21-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|17-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|23-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot; align=&quot;center&quot;|Ж
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|15-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|1 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''3 / 29'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|4-3
|align=&quot;center&quot;|10-4
|align=&quot;center&quot;|10-3
|align=&quot;center&quot;|13-3
|align=&quot;center&quot;|11-3
|align=&quot;center&quot;|11-4
|align=&quot;center&quot;|17-2
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''76-24'''
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Қорытынды турнирлер'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[WTA Қорытынды турнирі]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|Топ|Топтық кезең.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|Топ
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|7-4
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''Олимпиада ойындары'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|[[Олимпиада ойындарындағы теннис|Жазғы олимпиада]]
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|4-2
|-
| colspan=&quot;12&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Доха]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;{{abbr|ТМ|Турнир төменгі санатта болды.|0}}&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|3Р|Үшінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|{{abbr|1/4|1/4 финал матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |9-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|16-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 6'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|10-6
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''Ж'''
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''1 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|14-4
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot; |Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 5'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-5
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|І
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 7'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|13-7
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Пекин]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Ухань]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;Өткізілген жоқ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|5-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|2 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 10
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''2 / 49'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|3-1
|align=&quot;center&quot;|4-2
|align=&quot;center&quot;|5-6
|align=&quot;center&quot;|13-8
|align=&quot;center&quot;|27-5
|align=&quot;center&quot;|15-4
|align=&quot;center&quot;|20-10
|align=&quot;center&quot;|25-8
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''112-44'''
|-
|}

===Жұптық===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Турнир !! [[WTA Туры 2019|2019]] !! [[WTA Туры 2020|2020]] !! [[WTA Туры 2021|2021]] !! [[WTA Туры 2022|2022]] !! [[WTA Туры 2023|2023]] !! Қорытынды !! Ж/Қ мансапта
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''Үлкен дулыға турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Аустралия ашық чемпионаты|Аустралия ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Франция ашық чемпионаты|Франция ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|1/4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|3-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Уимблдон турнирі|Уимблдон]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты|АҚШ ашық чемпионаты]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 8'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|1-2
|align=&quot;center&quot;|3-3
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''6-8'''
|-
| colspan=&quot;8&quot; | '''WTA 1000 турнирлері'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Дубай]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;small&gt;ТМ&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Индиан-Уэллc Мастерс|Индиан-Уэлс]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Ф
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 3'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |4-3
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Майами]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |0-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Мадрид]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Рим]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|2Р|Екінші раунд матчын ойнамады.|0}}
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Теннистен Канада ашық чемпионаты|Монреаль / Торонто]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| &lt;small&gt;ӨК&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|1/2
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |3-1
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;| [[Цинциннати]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|{{abbr|1Р|2020 жылы турнир Нью-Йоркте өтті.|0}}
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2Р
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |'''0 / 2'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot; |1-2
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Қорытынды
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 0
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|0 / 3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''0 / 14'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|Маусымдағы Ж/Қ
|align=&quot;center&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot;|8-5
|align=&quot;center&quot;|1-3
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|'''11-11'''
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан теннисшілері]]
[[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының теннисшілері]]
[[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]]</text>
      <sha1>763uxetafc39da8hj4majd1nyxyagde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Василий Алексеевич Левит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665650</id>
    <revision>
      <id>3659862</id>
      <parentid>3364887</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2349" sha1="8tphnlc0fiz3x9qd63fc8m4n5qinvp9" xml:space="preserve">{{боксшы
|Есімі = Василий Левит |Суреті              =Василий_Левит.jpg

|Туған күні = 24.02.1988
|Туған жері = [[Фёдоровка (Фёдоров ауданы)|Фёдоровка]], [[Қостанай облысы]]
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|Бойы = 185
 |Әуесқой айқастары            =111
 |Әуесқой айқастарда жеңгені   =88
 |Әуесқой айқастарда жеңілгені =1
 |Әуесқой айқастарда нокауты   =9
 |Әуесқой айқастарда тең түскендері =0}}
'''Василий Алексеевич Левит''' (24 ақпан 1988&lt;ref&gt;[https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/boxing/athlete-profile-n1307848-levit-vassiliy.htm Оlympics.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727222618/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/boxing/athlete-profile-n1307848-levit-vassiliy.htm |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;, [[Фёдоровка (Фёдоров ауданы)|Фёдоровка]], [[Қостанай облысы]]) — қазақстандық боксшы, 2016, 2020 жжылдары Жазғы Олимпиада ойындарына қатысқан.

== Жетістіктері ==

* [[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]ның  күміс жүлдегері
* 2009, 2015, 2017 жылғы Азия чемпионы
* 2017, 2019 жылдары [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты|әлем чемпионатының]] күміс жүлдегері

== Марапаттары ==
&quot;Барыс&quot; орденінің иегері: 2016

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==

* [http://boxrec.com/en/boxer/851550 Статистикасы] {{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{бастама}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан боксшылары]]
[[Санат:Фёдоров ауданында (Қостанай облысы) туғандар]]
[[Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]]
[[Санат:Бокстан Азия чемпиондары]]</text>
      <sha1>8tphnlc0fiz3x9qd63fc8m4n5qinvp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3660022</id>
      <parentid>3659587</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3660022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17022" sha1="gqttx5m2qbmeru4aopwg3cs7dgwjc76" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87996||2859||390||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||96959||77213||11082||229||3392||234||110||5824||743
|-
|3||2||{{u|Мағыпар}}||88212||82970||974||652||37||388||0||2887||49
|-
|4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24
|-
|6||9||{{u|Arystanbek}}||55567||30509||3588||368||5769||944||2238||4786||5206
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||49673||40868||1780||109||639||17||11||4520||40
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38480||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||8||{{u|1nter pares}}||37863||34762||215||7||1428||72||0||1622||154
|-
|10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|11||11||{{u|Орел Карл}}||25294||23398||855||39||134||4||3||656||11
|-
|12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844
|-
|13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18589||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|14||12||{{u|Sagzhan}}||23297||21872||436||44||282||11||0||338||87
|-
|15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||20524||10803||1438||41||7223||115||8||431||58
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17271||12290||224||7||135||162||8||2490||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14051||411||16||1017||73||1||539||303
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11652||7165||508||0||119||514||0||616||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36
|-
|25||32||{{u|AlibekKS}}||8395||5816||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|26||28||{{u|Тұран}}||8362||6489||414||53||255||120||0||297||32
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8244||5814||27||5||1868||204||0||172||52
|-
|29||35||{{u|Nurtenge}}||8018||5477||980||137||628||59||24||533||200
|-
|30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7489||5986||189||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6249||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5034||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4175||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||57||{{u|Madi Dos}}||4528||3090||214||63||55||50||0||637||122
|-
|49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|50||44||{{u|Coffee86}}||4462||3917||4||0||11||7||0||420||5
|-
|51||48||{{u|Makenzis}}||3818||3761||5||0||0||0||0||46||5
|-
|52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21
|-
|53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|54||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|57||65||{{u|ShadZ01}}||3536||2781||422||124||106||0||1||7||1
|-
|58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8
|-
|60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|63||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3
|-
|65||114||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||63||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0
|-
|67||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||2959||1917||318||0||91||55||0||447||4
|-
|68||64||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|70||68||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||110||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||77||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||76||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48
|-
|80||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|81||75||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2
|-
|82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||108||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||81||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44
|-
|85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||79||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||78||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||80||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||86||{{u|RaiymbekZh}}||2165||1847||8||2||20||0||0||82||86
|-
|94||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|95||82||{{u|Unknown Alash}}||2027||1964||1||0||0||0||0||0||0
|-
|96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2
|-
|99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1613||1340||1||0||107||1||0||5||0
|-
|107||94||{{u|Gliwi}}||1563||1557||3||0||0||0||0||0||0
|-
|108||102||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|109||104||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9
|-
|110||107||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||103||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||106||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||111||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||109||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||112||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||139||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||147||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||117||{{u|Ziv}}||1188||1115||60||0||0||2||0||9||2
|-
|126||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|127||227||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|128||136||{{u|Wikuiser}}||1154||853||143||0||65||0||43||18||4
|-
|129||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0
|-
|130||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1
|-
|131||207||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|132||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|133||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3
|-
|134||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|136||197||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|137||163||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|138||138||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|140||135||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1026||879||16||0||0||0||0||5||0
|-
|141||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|142||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11
|-
|143||146||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|144||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|145||223||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|146||167||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11
|-
|147||140||{{u|Marksscheider}}||941||817||32||0||95||0||0||0||0
|-
|148||142||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|149||144||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|150||149||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|151||162||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|152||137||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|153||141||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|154||143||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0
|-
|155||191||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|156||216||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|157||151||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|158||232||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|159||179||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|160||153||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|161||152||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||148||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|163||234||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|164||156||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|165||172||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|166||161||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|167||150||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|168||145||{{u|Mheidegger}}||739||765||7||2||0||0||0||6||3
|-
|169||166||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1
|-
|170||155||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||158||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|172||164||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|173||176||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|174||225||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|175||159||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|176||154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1
|-
|177||157||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|178||165||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||212||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|180||199||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|181||169||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|182||231||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|183||160||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1
|-
|184||205||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|185||168||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|186||222||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17
|-
|187||195||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|188||192||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||175||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|190||177||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0
|-
|191||171||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||178||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11
|-
|193||219||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|194||180||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0
|-
|195||193||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12
|-
|196||218||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|197||229||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0
|-
|198||188||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|199||170||{{u|Tuttiorchestra687}}||611||610||0||0||0||0||0||3||2
|-
|200||174||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|201||181||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|202||184||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||173||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|204||183||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|205||233||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|206||186||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|207||204||{{u|Aldogarov}}||578||493||0||0||2||0||0||81||0
|-
|208||230||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|209||190||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|210||201||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|211||196||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||209||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|213||206||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|214||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||562||550||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||208||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|216||200||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||189||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|218||194||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||202||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|220||224||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|221||211||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0
|-
|222||198||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|223||185||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|224||220||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|225||221||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1
|-
|226||187||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|227||210||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||215||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0
|-
|229||228||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|230||226||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|231||203||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||217||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0
|-
|233||214||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|234||213||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|235||235||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>gqttx5m2qbmeru4aopwg3cs7dgwjc76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3660105</id>
      <parentid>3659681</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3660105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="3ycec26baug6pkuahkr4c6sk5zv4sh6" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515615||380092||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145909||131270||957||0||13593||6||0||61||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133097||127388||875||15||62||17||10||2859||1846
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||114096||1||0||0||0||0||0||114095||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||6||{{u|MerlIwBot}}||105848||88192||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89544||89544||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79290||79275||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50440||50147||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26622||22837||42||0||3648||2||0||71||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14770||13746||468||1||0||84||0||391||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9114||9114||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||8038||5477||980||137||628||40||24||533||200
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3244||3241||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||86||{{u|KiranBOT}}||179||177||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>3ycec26baug6pkuahkr4c6sk5zv4sh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3659781</id>
      <parentid>3659219</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3659781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105168" sha1="p5e7eqscwydhbs7fkq4lznr8mxxp8z7" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107914||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7808||945||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3124||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2720||42||0||61||33||610||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2622||103||14||200||102||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2182||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Орел Карл}}||1392||330||1||328||90||24||0||2||0
|-
|12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0
|-
|24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25
|-
|26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||870||308||43||21||72||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|1nter pares}}||675||330||0||10||1169||3||0||0||4
|-
|41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|45||{{u|Nurken}}||549||543||3||657||4966||32||15||3||4
|-
|46||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1629||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|47||{{u|Casserium}}||543||187||72||76||337||50||0||7||0
|-
|48||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|49||{{u|Sagzhan}}||535||93||2||23||215||30||0||0||0
|-
|50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0
|-
|51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||427||37||0||0||1600||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|ShadZ01}}||233||24||0||53||82||70||0||1||0
|-
|98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Coffee86}}||205||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49
|-
|122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|140||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309
|-
|146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|214||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|MuratbekErkebulan}}||90||21||0||69||83||0||11||0||0
|-
|235||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|239||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|241||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0
|-
|242||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3
|-
|256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||1||0||0||1
|-
|278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||76||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|283||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|284||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2979||521||93||0||38||4
|-
|287||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|291||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|299||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0
|-
|300||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|301||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3
|-
|302||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|308||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|310||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|312||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|315||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|317||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|318||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|319||{{u|Marksscheider}}||61||92||0||4||85||0||0||0||0
|-
|320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|331||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|333||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|335||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|352||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|354||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|356||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|358||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|360||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|362||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|363||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|365||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|370||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|372||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|374||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|375||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Yessentaikyzy}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|382||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|384||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0
|-
|388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|409||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|410||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|413||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|424||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|432||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|433||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|437||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|438||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|440||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|441||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|443||{{u|PushkinVko}}||30||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|445||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|453||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|460||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|462||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|464||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|465||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|466||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|469||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0
|-
|482||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|486||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|487||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|489||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|492||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|493||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|494||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|495||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|496||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|503||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|505||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|507||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|508||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|510||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|511||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|532||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|544||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|545||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|546||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|548||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|549||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|562||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|565||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|568||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|576||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|578||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|579||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|582||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|583||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|584||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|590||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|592||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|600||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|606||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|608||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|632||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|643||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Aldogarov}}||11||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|646||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|647||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|649||{{u|Амина Жанаковна}}||11||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|653||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|654||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|658||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|660||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|666||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Muzeologist}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|671||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|672||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Вилюс М}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|678||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|685||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|691||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|695||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|713||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|719||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|723||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|728||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|741||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|748||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|749||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|751||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|753||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|754||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|761||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|773||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||47||31||0||0||23||0
|-
|782||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|786||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|Жанар Чушекова}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0
|-
|796||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|799||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|19642206g}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|806||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|819||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|823||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|830||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|831||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|832||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|840||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|841||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|843||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|844||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|846||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|852||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|854||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|856||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|861||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|864||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|865||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|871||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|884||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|888||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|893||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|897||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|903||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|911||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|919||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|921||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|924||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|934||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|938||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|945||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|948||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|959||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|969||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|970||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|Құралай Мұратқызы}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|993||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|999||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1010||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1012||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1024||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1032||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1040||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1054||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1061||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1070||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Гулжайна Усен}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1075||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|Зилола Садирханова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1099||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1145||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1151||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1183||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1186||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1191||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1193||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1207||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1211||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1218||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1269||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1298||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1439||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1441||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1442||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1453||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1454||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1470||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1473||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1499||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1530||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1547||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1565||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1566||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1573||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1698||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1712||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1716||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1717||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1718||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1719||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1720||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1721||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1722||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1723||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1724||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1725||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1726||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1727||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1728||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1729||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1730||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1731||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1732||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1733||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1734||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||346||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>p5e7eqscwydhbs7fkq4lznr8mxxp8z7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сплайсосома</title>
    <ns>0</ns>
    <id>687012</id>
    <revision>
      <id>3659946</id>
      <parentid>3651352</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>грамматикалық қате</comment>
      <origin>3659946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27442" sha1="ge08s3xb1j2fkeit0es8di69b4z5tvy" xml:space="preserve">'''Сплайсосома''' — бұл негізінен [[Эукариоттар|эукариоттық жасушалардың]] [[Жасуша ядросы|ядросында]] орналасқан үлкен [[Информосомалар|рибонуклеопротеидтік]] (RNP) кешені. Спликеосома шағын ядролық РНҚ -дан (snRNA) және көптеген ақуыздардан жинақталған. Кішкентай ядролық РНҚ (snRNA) молекулалары арнайы ақуыздармен байланысып, шағын ядролық рибонуклеопротеиндік кешен түзеді, ол өз кезегінде басқа snRNP-лермен қосылып, спликеосома деп аталатын үлкен рибонуклеопротеин кешенін құрайды. Сплайсосома біріншілік транскрипт түрі болып табылатын [[Транскрипция (биология)|транскрипцияланған]] пре-мРНҚ- дан [[Интрон|интрондарды]] жояды. Бұл процесс әдетте [[сплайсинг]] деп аталады.&lt;ref name=&quot;Spliceosome_review_2011&quot;&gt;{{Cite journal|title=Spliceosome structure and function|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=3|issue=7|pages=a003707|date=July 2011|pmid=21441581|pmc=3119917|doi=10.1101/cshperspect.a003707 | issn=1943-0264}}&lt;/ref&gt; Аналогия – бастапқы фильмнен сәйкес емес немесе дұрыс емес материалды ([[Интрон|интрондарға]] эквивалентті) таңдап алып, тазартылған нұсқасын соңғы кесу үшін режиссерге жіберетін фильм редакторы.

Дегенмен, кейде интрондағы РНҚ сплайцеосома немесе ақуыз ферменттерін қолданбай-ақ, рибозима ретінде әрекет етеді.
[[Сурет:Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg/350px-Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Сплайсомалық қосылыс циклі]]

== Тарих ==
1977 жылы [[Филлип Шарп|Шарп]] пен [[Ричард Джон Робертс|Робертсттің]] зертханаларының жұмысы жоғары сатыдағы ағзалардың гендерінің ДНҚ молекуласы бойында бірнеше бөлек сегменттерде «бөлінетінін» немесе болатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Berget&quot;&gt;{{Cite journal|title=Spliced segments at the 5' terminus of adenovirus 2 late mRNA|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1977-08_74_8/page/3171|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=74|issue=8|pages=3171–5|date=August 1977|pmid=269380|pmc=431482|doi=10.1073/pnas.74.8.3171|bibcode=1977PNAS...74.3171B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chow&quot;&gt;{{Cite journal|title=A map of cytoplasmic RNA transcripts from lytic adenovirus type 2, determined by electron microscopy of RNA:DNA hybrids|url=https://archive.org/details/cell_1977-08_11_4/page/819|journal=Cell|volume=11|issue=4|pages=819–36|date=August 1977|pmid=890740|doi=10.1016/0092-8674(77)90294-X}}&lt;/ref&gt; Геннің кодтау аймақтары белок экспрессиясына қатыспайтын кодталмаған ДНҚ арқылы бөлінген. Бөлінген геннің құрылымы аденовирустық мРНҚ-лар бір тізбекті вирустық ДНҚ-ның эндонуклеазалық ыдырау фрагменттеріне гибридтелген кезде табылды.&lt;ref name=&quot;Berget&quot; /&gt; мРНҚ-ДНҚ гибридтерінің мРНҚ-ларында сутегімен байланыспаған аймақтардың 5' және 3' құйрықтары бар екені байқалды. Вирустық ДНҚ-ның үлкенірек фрагменттері пайдаланылған кезде, вирустық мРНҚ-ға будандастырылған кезде ілмекті ДНҚ-ның айыр құрылымдары байқалды. «Сплайсинг» деп аталатын Sharp процесінде ілмектелген аймақтар, [[Интрон|интрондар]] прекурсорлық мРНҚ-дан алынып тасталатыны анықталды. Бөлінген ген құрылымы кейіннен [[Эукариоттар|эукариоттық]] гендердің көпшілігіне тән екені анықталды. [[Филлип Шарп]] пен [[Ричард Джон Робертс|Ричард Дж. Робертс]] интрондар мен сплайсинг процесін ашқаны үшін [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина бойынша 1993 жылғы Нобель сыйлығымен]] марапатталды.

== Құрамы ==
Әрбір сплайсосома бес шағын ядролық РНҚ -дан (snRNA) және байланысты ақуыз факторларының ауқымынан тұрады. Бұл кішігірім РНҚ-лар белок факторларымен біріктірілгенде, олар snRNP деп аталатын РНҚ-белок кешендерін жасайды (&lt;u&gt;s&lt;/u&gt; mall &lt;u&gt;n&lt;/u&gt; nuclear &lt;u&gt;r&lt;/u&gt; ibo &lt;u&gt;n&lt;/u&gt; ucleo &lt;u&gt;p&lt;/u&gt; ротеиндер, айтылады «snurps»). Негізгі сплайсосоманы құрайтын snRNA-лар U1, U2, U4, U5 және U6 деп аталады, себебі олар уридинге бай және бірнеше РНҚ-РНҚ және РНҚ-ақуыз әрекеттесуге қатысады.&lt;ref name=&quot;Spliceosome_review_2011&quot;&gt;{{Cite journal|title=Spliceosome structure and function|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=3|issue=7|pages=a003707|date=July 2011|pmid=21441581|pmc=3119917|doi=10.1101/cshperspect.a003707 | issn=1943-0264}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFWillLührmann2011&quot;&gt;Will CL, Lührmann R (July 2011). [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3119917 &quot;Spliceosome structure and function&quot;]. ''Cold Spring Harbor Perspectives in Biology''. '''3''' (7): a003707. [[Doi (идентификатор)|doi]]:[[doi:10.1101/cshperspect.a003707|10.1101/cshperspect.a003707]]. [[PMC (идентификатор)|PMC]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;cs1-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3119917 3119917]&lt;/span&gt;. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&amp;nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21441581 21441581].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

Сплайсосоманың жиналуы әрбір пре-мРНҚ-да (гетерогенді ядролық РНҚ, hn-РНҚ деп те аталады) әрбір экзон:интрондық түйіспеде жүреді. Пре-мРНҚ интрондарында сплайцеосоманы құрастыру кезінде танылатын және пайдаланылатын белгілі бір реттілік элементтері бар. Оларға 5' соңы қосылыс орны, тармақтық нүкте тізбегі, полипиримидиндік жол және 3' соңы қосылу орны жатады. Сплайсеосома интрондардың жойылуын және бүйірлік экзондардың байлануын катализдейді.

Интрондарда әдетте 5' соңындағы қосылыс орнында GU нуклеотидтер тізбегі және 3' соңындағы қосылыс орнында AG болады. 3' қосылатын жерді полипиримидиндік жол (PPT) деп аталатын полипиримидиндердің өзгермелі ұзындығы арқылы анықтауға болады, ол 3' қосылу орнына факторларды тартудың қосарлы функциясын және мүмкін тармақтық нүкте тізбегіне (BPS) тарту факторларын қызмет етеді. BPS құрамында сплайсингтің бірінші қадамы үшін қажетті консервіленген [[аденозин]] бар.

Көптеген ақуыздар мырышпен байланыстыру мотивін көрсетеді, бұл сплайс механизміндегі мырыштың маңыздылығын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Semiquantitative proteomic analysis of the human spliceosome via a novel two-dimensional gel electrophoresis method|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=31|issue=13|pages=2667–82|date=July 2011|pmid=21536652|pmc=3133382|doi=10.1128/mcb.05266-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Stalling of spliceosome assembly at distinct stages by small-molecule inhibitors of protein acetylation and deacetylation|journal=RNA|volume=15|issue=1|pages=153–75|date=January 2009|pmid=19029308|pmc=2612777|doi=10.1261/rna.1332609}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Molecular architecture of zinc chelating small molecules that inhibit spliceosome assembly at an early stage|journal=RNA|volume=18|issue=9|pages=1605–11|date=September 2012|pmid=22832025|pmc=3425776|doi=10.1261/rna.034819.112}}&lt;/ref&gt; U4/U6 бірінші молекулалық реконструкция. U5 үштік шағын ядролық рибонуклеопротеин (tri-snRNP) кешені 2016 жылы хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=STRUCTURE. A Big Bang in spliceosome structural biology|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-03-25_351_6280/page/1390|journal=Science|volume=351|issue=6280|pages=1390–2|date=March 2016|pmid=27013712|doi=10.1126/science.aaf4465}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Yeast_tri-snRNP.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Yeast_tri-snRNP.jpg/600px-Yeast_tri-snRNP.jpg|ортаға|нобай|600x600 нүкте| 1-сурет. Жоғарыда [[Электронды микроскоп|электронды микроскопия]]&lt;ref name=&quot;pmid18953335&quot;&gt;{{Cite journal|title=Localization of Prp8, Brr2, Snu114 and U4/U6 proteins in the yeast tri-snRNP by electron microscopy|journal=Nature Structural &amp; Molecular Biology|volume=15|issue=11|pages=1206–12|date=November 2008|pmid=18953335|doi=10.1038/nsmb.1506}}&lt;/ref&gt; теріс боялған ашытқылардың өрістері ( ''Saccharomyces cerevisiae'' ) tri-snRNPs. Төменде сол жақта tri-snRNP ақуыздарының U4/U6 snRNA дуплексімен әрекеттесуінің схемалық суреті берілген. Оң жақта U5 (сұр), U4/U6 (қызғылт сары) және байланыстырушы аймаққа (сары) сәйкес көлеңкеленген аймақтары бар tri-snRNP ашытқысының мультфильм үлгісі.]]
Cryo-EM Ши және т.б. ашытқылардағы&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Structure of a yeast spliceosome at 3.6-angstrom resolution|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-09-11_349_6253/page/1182|journal=Science|volume=349|issue=6253|pages=1182–91|date=September 2015|pmid=26292707|doi=10.1126/science.aac7629}}&lt;/ref&gt; және адамдардағы спликосоманың жақын/атомдық құрылымын түсіндіру.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=An Atomic Structure of the Human Spliceosome|journal=Cell|volume=169|issue=5|pages=918–929.e14|date=May 2017|pmid=28502770|doi=10.1016/j.cell.2017.04.033}}&lt;/ref&gt; Атомға жақын ажыратымдылықтағы сплайсосоманың молекулалық құрылымы U5 snRNP-нің Spp42 компонентінің орталық тіректерді құрайтынын және ашытқыдағы каталитикалық орталықты бекітетінін көрсетеді. Адам сплайсеосомасының атомдық құрылымы II қадамды көрсетеді Slu7 құрамдас бөлігі 3'-қосылу орнын таңдауға дайын кеңейтілген құрылымды қабылдайды. Ашытқылар кешеніндегі барлық бес металдар (Mg2+ ретінде тағайындалған) адам кешенінде сақталады.

== Альтернативті сплайсингу ==
Альтернативті сплайсинг (әртүрлі [[Экзон|экзондардың]] қайта қосылуы) эукариоттардың генетикалық әртүрлілігінің негізгі көзі болып табылады. Сплайс нұсқалары адам геномындағы ақуызды кодтайтын [[Ген|гендердің]] салыстырмалы түрде аз санын есепке алу үшін пайдаланылды, қазіргі уақытта шамамен 20 000 деп бағаланады. [[Дрозофиль шыбындары|Дрозофиланың]] бір гені, Dscam, оның барлық экзондары бір-бірінен тәуелсіз қосыла алады деп есептей отырып, 38 000 түрлі [[Ақпараттық РНҚ|мРНҚ]] -ға баламалы түрде біріктірілген деп болжалды.&lt;ref name=&quot;Schmucker2000&quot;&gt;{{Cite journal|title=Drosophila Dscam is an axon guidance receptor exhibiting extraordinary molecular diversity|url=https://archive.org/details/cell_2000-06-09_101_6/page/671|journal=Cell|volume=101|issue=6|pages=671–84|date=June 2000|pmid=10892653|doi=10.1016/S0092-8674(00)80878-8}}&lt;/ref&gt;

== Синтез ==
Сплайсосоманың белсенді аймағын қалыптастыру үлгісі пре-мРНҚ субстратында дискретті snRNP бөлшектерінің реттелген, сатылы жиналуын қамтиды. Пре-мРНҚ-ларды бірінші тану U1 snRNP пре-мРНҚ-ның 5' соңғы қосылыс орнына және басқа да snRNP-мен байланысты емес факторларға міндеттеме кешенін немесе сүтқоректілерде ерте (E) кешенін құруды қамтиды.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The spliceosome assembly pathway in mammalian extracts|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1992-10_12_10/page/4279|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=12|issue=10|pages=4279–87|date=October 1992|pmid=1383687|pmc=360351|doi=10.1128/MCB.12.10.4279}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identification of functional U1 snRNA-pre-mRNA complexes committed to spliceosome assembly and splicing|url=https://archive.org/details/cell_1989-10-20_59_2/page/349|journal=Cell|volume=59|issue=2|pages=349–58|date=October 1989|pmid=2529976|doi=10.1016/0092-8674(89)90296-1}}&lt;/ref&gt; Міндеттеме кешені пре-мРНҚ-ны сплайсинг жолына бекітетін ATP-тәуелсіз кешен болып табылады.&lt;ref name=&quot;pmid3065622&quot;&gt;{{Cite journal|title=Early commitment of yeast pre-mRNA to the spliceosome pathway|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1988-09_8_9/page/3755|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=8|issue=9|pages=3755–60|date=September 1988|pmid=3065622|pmc=365433|doi=10.1128/MCB.8.9.3755}}&lt;/ref&gt; U2 snRNP U2AF (U2 snRNP көмекші факторы) және мүмкін U1 snRNP E кешенді компонентімен өзара әрекеттесу арқылы салалық аймаққа тартылады. ATP-тәуелді реакцияда U2 snRNP тармақтық нүкте тізбегімен (BPS) тығыз байланысып, А кешенін түзеді. U2 snRNP мен mRNA-ға дейінгі тармақтық аймақ арасында түзілген дуплекс аденозин тармағын шығарып, оны нуклеофил ретінде көрсетеді. бірінші трансэтерификация.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Branch nucleophile selection in pre-mRNA splicing: evidence for the bulged duplex model|url=https://archive.org/details/sim_genes-development_1994-03-01_8_5/page/587|journal=Genes &amp; Development|volume=8|issue=5|pages=587–97|date=March 1994|pmid=7926752|doi=10.1101/gad.8.5.587}}&lt;/ref&gt;

U2 snRNA-да псевдоуридин қалдығының болуы, тармақталу орнына дерлік қарама-қарсы, U2 snRNP байланысу кезінде РНҚ-РНҚ дуплексінің өзгерген конформациясына әкеледі. Нақтырақ айтқанда, псевдуридинмен индукцияланған дуплекстің өзгерген құрылымы дөңес аденозиннің 2' OH-ын сплайсингтің бірінші қадамы үшін қолайлы жағдайға қояды.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Sculpting of the spliceosomal branch site recognition motif by a conserved pseudouridine|journal=Nature Structural Biology|volume=9|issue=12|pages=958–65|date=December 2002|pmid=12426583|doi=10.1038/nsb873}}&lt;/ref&gt; U4/U5/U6 tri-snRNP (1-суретті қараңыз) В комплексін қалыптастыру үшін жинақтаушы сплайцеосомаға тартылады және бірнеше қайта құрылымдаудан кейін катализ үшін С кешені белсендіріледі.&lt;ref name=&quot;pmid9476892&quot;&gt;{{Cite journal|title=Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things|url=https://archive.org/details/cell_1998-02-06_92_3/page/315|journal=Cell|volume=92|issue=3|pages=315–26|date=February 1998|pmid=9476892|doi=10.1016/S0092-8674(00)80925-3}}&lt;/ref&gt; Tri-snRNP А кешеніне қалай тартылатыны белгісіз, бірақ бұл процесс U2 snRNA және U6 snRNA арасындағы ақуыз-белок әрекеттесуі және/немесе негізді жұптастыру әрекеттесуі арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

U5 snRNP U5 snRNA&lt;ref name=&quot;Newman95&quot;&gt;{{Cite journal|title=snRNA interactions at 5' and 3' splice sites monitored by photoactivated crosslinking in yeast spliceosomes|journal=RNA|volume=1|issue=9|pages=968–80|date=November 1995|pmid=8548661|pmc=1369345|url=http://www.rnajournal.org/cgi/reprint/1/9/968}}&lt;/ref&gt; инвариантты ілмегі арқылы 5' және 3' қосылу орындарындағы тізбектермен өзара әрекеттеседі және U5 ақуыз компоненттері 3' қосылатын жер аймағымен әрекеттеседі.&lt;ref name=&quot;pmid9303319&quot;&gt;{{Cite journal|title=Evidence that U5 snRNP recognizes the 3' splice site for catalytic step II in mammals|url=https://archive.org/details/sim_embo-journal_1997-08-01_16_15/page/4746|journal=The EMBO Journal|volume=16|issue=15|pages=4746–59|date=August 1997|pmid=9303319|pmc=1170101}}&lt;/ref&gt;

Tri-snRNP жинақталғаннан кейін бірінші каталитикалық қадамның алдында бірнеше РНҚ-РНҚ қайта түзілулері жүреді және каталитикалық белсенді сплайцеосомада одан әрі қайта құрылымдау орын алады. РНҚ-РНҚ өзара әрекеттесулерінің бірнешеуі бірін-бірі жоққа шығарады; дегенмен, бұл өзара әрекеттесулерді не тудыратыны және бұл қайта реттеулердің реті белгісіз. Бірінші қайта құрылымдау, мүмкін, U1 snRNP -нің 5' қосылатын жерінен ығысуы және U6 snRNA әрекеттесуінің қалыптасуы. U1 snRNP толық қалыптасқан сплайцеосомалармен әлсіз ғана байланысты екені белгілі,&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Evidence for two active sites in the spliceosome provided by stereochemistry of pre-mRNA splicing|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-09-23_365_6444/page/364|journal=Nature|volume=365|issue=6444|pages=364–8|date=September 1993|pmid=8397340|doi=10.1038/365364a0|bibcode=1993Natur.365..364M}}&lt;/ref&gt; және U1 snRNP құрамында қысқа 5' экзон және 5' бар субстрат олигонуклеотидінің үлгісінде U6-5' қосылыс орнының әрекеттесуін тежейді. жалғау орны.&lt;ref name=&quot;pmid8252623&quot;&gt;{{Cite journal|title=Disruption of base pairing between the 5' splice site and the 5' end of U1 snRNA is required for spliceosome assembly|url=https://archive.org/details/cell_1993-12-03_75_5/page/863|journal=Cell|volume=75|issue=5|pages=863–73|date=December 1993|pmid=8252623|doi=10.1016/0092-8674(93)90531-T}}&lt;/ref&gt; U2 snRNP-нің тармақтық нүкте тізбегіне (BPS) қосылуы ақуыз-РНҚ өзара әрекеттесуін ығыстыратын РНҚ-РНҚ өзара әрекеттесуінің бір мысалы болып табылады. U2 snRNP тартылған кезде міндеттеме кешеніндегі SF1 тармақты байланыстыратын ақуыз орын ауыстырады, өйткені U2 snRNA және SF1 байланысу орны бір-бірін жоққа шығаратын оқиғалар болып табылады.

U2 snRNA ішінде бәсекелес конформациялар арасында пайда болатын басқа да бір-бірін жоққа шығаратын қайта құрулар бар. Мысалы, белсенді түрде IIa діңгек ілмегі қолайлы; белсенді емес формада цикл мен төменгі ағын тізбегі арасындағы өзара эксклюзивті өзара әрекеттесу басым болады.&lt;ref name=&quot;pmid9476892&quot;&gt;{{Cite journal|title=Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things|url=https://archive.org/details/cell_1998-02-06_92_3/page/315|journal=Cell|volume=92|issue=3|pages=315–26|date=February 1998|pmid=9476892|doi=10.1016/S0092-8674(00)80925-3}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFStaleyGuthrie1998&quot;&gt;Staley JP, Guthrie C (February 1998). [[doi:10.1016/S0092-8674(00)80925-3|&quot;Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things&quot;]]. ''Cell''. '''92''' (3): 315–26. [[Doi (идентификатор)|doi]]:&lt;span class=&quot;cs1-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[[doi:10.1016/S0092-8674(00)80925-3|10.1016/S0092-8674(00)80925-3]]&lt;/span&gt;. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&amp;nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9476892 9476892].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; U4-тің U6 snRNA-дан қалай ығысатыны түсініксіз, дегенмен РНҚ сплайцеосома жинақталуына қатысы бар және U4/U6-ны босатып, U2/U6 snRNA өзара әрекеттесуінің қалыптасуына ықпал етуі мүмкін. U4/U6 өзек ілмектерінің I және II өзара әрекеттесулері диссоциацияланады және U6-ның босатылған діңгек ілмегі II аймағы молекулаішілік діңгек ілмегін құру үшін өзіне бүктеледі және U4 бұдан әрі сплайцеосома жинақтауында қажет емес. U6 негізінің босатылған I ілмек аймағы U2/U6 I спиральын құрайтын U2 snRNA-мен жұптасады. Дегенмен, I спираль құрылымы U2 snRNA-ның ішкі 5' діңгек ілмегі аймағының 3' жартысымен өзара ерекшеленеді.

== Кіші сплайсосома ==
Кейбір [[Эукариоттар|эукариоттарда]] кіші сплайсосома деп аталатын екінші сплайсосома болады.&lt;ref name=&quot;Minor_spliceosome_review_2003&quot;&gt;{{Cite journal|title=Splicing double: insights from the second spliceosome|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=4|issue=12|pages=960–70|date=December 2003|pmid=14685174|doi=10.1038/nrm1259|authorlink2=Joan A. Steitz}}&lt;/ref&gt; Азырақ snRNAs тобы, U11, U12, U4atac және U6atac, U5-пен бірге, U12-типімен белгіленетін, мРНҚ-ға дейінгі интрондардың сирек класын біріктіретін кіші сплайцеосоманың қосалқы бөліктері болып табылады. Кіші сплайсосома негізгі аналогы сияқты ядрода орналасқан,&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Minor spliceosome components are predominantly localized in the nucleus|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-06-24_105_25/page/8655|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=105|issue=25|pages=8655–60|date=June 2008|pmid=18559850|doi=10.1073/pnas.0803646105}}&lt;/ref&gt; дегенмен кейбір мамандандырылған жасушаларда, соның ішінде ануклеат тромбоциттер&lt;ref name=&quot;pmid16096058&quot;&gt;{{Cite journal|title=Escaping the nuclear confines: signal-dependent pre-mRNA splicing in anucleate platelets|url=https://archive.org/details/cell_2005-08-12_122_3/page/379|journal=Cell|volume=122|issue=3|pages=379–91|date=August 2005|pmid=16096058|doi=10.1016/j.cell.2005.06.015}}&lt;/ref&gt; және нейрондық жасушалардың дендроплазмасы (дендрит цитоплазмасы) бар.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=RNA splicing capability of live neuronal dendrites|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-11-15_102_46/page/16859|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=102|issue=46|pages=16859–64|date=November 2005|pmid=16275927|doi=10.1073/pnas.0503783102}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.pdbe.org/emsearch/spliceosom* EM деректер банкінен (EMDB) алынған сплицеосомалардың 3D макромолекулярлық құрылымдары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213023059/http://www.pdbe.org/emsearch/spliceosom* |date=2021-02-13 }}

{{Органеллалар}}
[[Санат:Органеллалар]]</text>
      <sha1>ge08s3xb1j2fkeit0es8di69b4z5tvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659947</id>
      <parentid>3659946</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>тыныс белгісі</comment>
      <origin>3659947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27445" sha1="l2g89868fyrv8gzs8smkgcwssjopbce" xml:space="preserve">'''Сплайсосома''' — бұл негізінен [[Эукариоттар|эукариоттық жасушалардың]] [[Жасуша ядросы|ядросында]] орналасқан үлкен [[Информосомалар|рибонуклеопротеидтік]] (RNP) кешені. Спликеосома шағын ядролық РНҚ -дан (snRNA) және көптеген ақуыздардан жинақталған. Кішкентай ядролық РНҚ (snRNA) молекулалары арнайы ақуыздармен байланысып, шағын ядролық рибонуклеопротеиндік кешен түзеді, ол өз кезегінде басқа snRNP-лермен қосылып, спликеосома деп аталатын үлкен рибонуклеопротеин кешенін құрайды. Сплайсосома біріншілік транскрипт түрі болып табылатын [[Транскрипция (биология)|транскрипцияланған]] пре-мРНҚ- дан [[Интрон|интрондарды]] жояды. Бұл процесс әдетте [[сплайсинг]] деп аталады.&lt;ref name=&quot;Spliceosome_review_2011&quot;&gt;{{Cite journal|title=Spliceosome structure and function|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=3|issue=7|pages=a003707|date=July 2011|pmid=21441581|pmc=3119917|doi=10.1101/cshperspect.a003707 | issn=1943-0264}}&lt;/ref&gt; Аналогия – бастапқы фильмнен сәйкес емес немесе дұрыс емес материалды ([[Интрон|интрондарға]] эквивалентті) таңдап алып, тазартылған нұсқасын соңғы кесу үшін режиссерге жіберетін фильм редакторы.

Дегенмен, кейде интрондағы РНҚ сплайцеосома немесе ақуыз ферменттерін қолданбай-ақ, рибозима ретінде әрекет етеді.
[[Сурет:Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg/350px-Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Сплайсомалық қосылыс циклі]]

== Тарих ==
1977 жылы [[Филлип Шарп|Шарп]] пен [[Ричард Джон Робертс|Робертсттің]] зертханаларының жұмысы жоғары сатыдағы ағзалардың гендерінің ДНҚ молекуласы бойында бірнеше бөлек сегменттерде «бөлінетінін» немесе &quot;болатынын&quot; анықтады. &lt;ref name=&quot;Berget&quot;&gt;{{Cite journal|title=Spliced segments at the 5' terminus of adenovirus 2 late mRNA|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1977-08_74_8/page/3171|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=74|issue=8|pages=3171–5|date=August 1977|pmid=269380|pmc=431482|doi=10.1073/pnas.74.8.3171|bibcode=1977PNAS...74.3171B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chow&quot;&gt;{{Cite journal|title=A map of cytoplasmic RNA transcripts from lytic adenovirus type 2, determined by electron microscopy of RNA:DNA hybrids|url=https://archive.org/details/cell_1977-08_11_4/page/819|journal=Cell|volume=11|issue=4|pages=819–36|date=August 1977|pmid=890740|doi=10.1016/0092-8674(77)90294-X}}&lt;/ref&gt; Геннің кодтау аймақтары белок экспрессиясына қатыспайтын кодталмаған ДНҚ арқылы бөлінген. Бөлінген геннің құрылымы аденовирустық мРНҚ-лар бір тізбекті вирустық ДНҚ-ның эндонуклеазалық ыдырау фрагменттеріне гибридтелген кезде табылды.&lt;ref name=&quot;Berget&quot; /&gt; мРНҚ-ДНҚ гибридтерінің мРНҚ-ларында сутегімен байланыспаған аймақтардың 5' және 3' құйрықтары бар екені байқалды. Вирустық ДНҚ-ның үлкенірек фрагменттері пайдаланылған кезде, вирустық мРНҚ-ға будандастырылған кезде ілмекті ДНҚ-ның айыр құрылымдары байқалды. «Сплайсинг» деп аталатын Sharp процесінде ілмектелген аймақтар, [[Интрон|интрондар]] прекурсорлық мРНҚ-дан алынып тасталатыны анықталды. Бөлінген ген құрылымы кейіннен [[Эукариоттар|эукариоттық]] гендердің көпшілігіне тән екені анықталды. [[Филлип Шарп]] пен [[Ричард Джон Робертс|Ричард Дж. Робертс]] интрондар мен сплайсинг процесін ашқаны үшін [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина бойынша 1993 жылғы Нобель сыйлығымен]] марапатталды.

== Құрамы ==
Әрбір сплайсосома бес шағын ядролық РНҚ -дан (snRNA) және байланысты ақуыз факторларының ауқымынан тұрады. Бұл кішігірім РНҚ-лар белок факторларымен біріктірілгенде, олар snRNP деп аталатын РНҚ-белок кешендерін жасайды (&lt;u&gt;s&lt;/u&gt; mall &lt;u&gt;n&lt;/u&gt; nuclear &lt;u&gt;r&lt;/u&gt; ibo &lt;u&gt;n&lt;/u&gt; ucleo &lt;u&gt;p&lt;/u&gt; ротеиндер, айтылады «snurps»). Негізгі сплайсосоманы құрайтын snRNA-лар U1, U2, U4, U5 және U6 деп аталады, себебі олар уридинге бай және бірнеше РНҚ-РНҚ және РНҚ-ақуыз әрекеттесуге қатысады.&lt;ref name=&quot;Spliceosome_review_2011&quot;&gt;{{Cite journal|title=Spliceosome structure and function|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=3|issue=7|pages=a003707|date=July 2011|pmid=21441581|pmc=3119917|doi=10.1101/cshperspect.a003707 | issn=1943-0264}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFWillLührmann2011&quot;&gt;Will CL, Lührmann R (July 2011). [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3119917 &quot;Spliceosome structure and function&quot;]. ''Cold Spring Harbor Perspectives in Biology''. '''3''' (7): a003707. [[Doi (идентификатор)|doi]]:[[doi:10.1101/cshperspect.a003707|10.1101/cshperspect.a003707]]. [[PMC (идентификатор)|PMC]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;cs1-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3119917 3119917]&lt;/span&gt;. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&amp;nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21441581 21441581].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

Сплайсосоманың жиналуы әрбір пре-мРНҚ-да (гетерогенді ядролық РНҚ, hn-РНҚ деп те аталады) әрбір экзон:интрондық түйіспеде жүреді. Пре-мРНҚ интрондарында сплайцеосоманы құрастыру кезінде танылатын және пайдаланылатын белгілі бір реттілік элементтері бар. Оларға 5' соңы қосылыс орны, тармақтық нүкте тізбегі, полипиримидиндік жол және 3' соңы қосылу орны жатады. Сплайсеосома интрондардың жойылуын және бүйірлік экзондардың байлануын катализдейді.

Интрондарда әдетте 5' соңындағы қосылыс орнында GU нуклеотидтер тізбегі және 3' соңындағы қосылыс орнында AG болады. 3' қосылатын жерді полипиримидиндік жол (PPT) деп аталатын полипиримидиндердің өзгермелі ұзындығы арқылы анықтауға болады, ол 3' қосылу орнына факторларды тартудың қосарлы функциясын және мүмкін тармақтық нүкте тізбегіне (BPS) тарту факторларын қызмет етеді. BPS құрамында сплайсингтің бірінші қадамы үшін қажетті консервіленген [[аденозин]] бар.

Көптеген ақуыздар мырышпен байланыстыру мотивін көрсетеді, бұл сплайс механизміндегі мырыштың маңыздылығын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Semiquantitative proteomic analysis of the human spliceosome via a novel two-dimensional gel electrophoresis method|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=31|issue=13|pages=2667–82|date=July 2011|pmid=21536652|pmc=3133382|doi=10.1128/mcb.05266-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Stalling of spliceosome assembly at distinct stages by small-molecule inhibitors of protein acetylation and deacetylation|journal=RNA|volume=15|issue=1|pages=153–75|date=January 2009|pmid=19029308|pmc=2612777|doi=10.1261/rna.1332609}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Molecular architecture of zinc chelating small molecules that inhibit spliceosome assembly at an early stage|journal=RNA|volume=18|issue=9|pages=1605–11|date=September 2012|pmid=22832025|pmc=3425776|doi=10.1261/rna.034819.112}}&lt;/ref&gt; U4/U6 бірінші молекулалық реконструкция. U5 үштік шағын ядролық рибонуклеопротеин (tri-snRNP) кешені 2016 жылы хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=STRUCTURE. A Big Bang in spliceosome structural biology|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-03-25_351_6280/page/1390|journal=Science|volume=351|issue=6280|pages=1390–2|date=March 2016|pmid=27013712|doi=10.1126/science.aaf4465}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Yeast_tri-snRNP.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Yeast_tri-snRNP.jpg/600px-Yeast_tri-snRNP.jpg|ортаға|нобай|600x600 нүкте| 1-сурет. Жоғарыда [[Электронды микроскоп|электронды микроскопия]]&lt;ref name=&quot;pmid18953335&quot;&gt;{{Cite journal|title=Localization of Prp8, Brr2, Snu114 and U4/U6 proteins in the yeast tri-snRNP by electron microscopy|journal=Nature Structural &amp; Molecular Biology|volume=15|issue=11|pages=1206–12|date=November 2008|pmid=18953335|doi=10.1038/nsmb.1506}}&lt;/ref&gt; теріс боялған ашытқылардың өрістері ( ''Saccharomyces cerevisiae'' ) tri-snRNPs. Төменде сол жақта tri-snRNP ақуыздарының U4/U6 snRNA дуплексімен әрекеттесуінің схемалық суреті берілген. Оң жақта U5 (сұр), U4/U6 (қызғылт сары) және байланыстырушы аймаққа (сары) сәйкес көлеңкеленген аймақтары бар tri-snRNP ашытқысының мультфильм үлгісі.]]
Cryo-EM Ши және т.б. ашытқылардағы&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Structure of a yeast spliceosome at 3.6-angstrom resolution|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-09-11_349_6253/page/1182|journal=Science|volume=349|issue=6253|pages=1182–91|date=September 2015|pmid=26292707|doi=10.1126/science.aac7629}}&lt;/ref&gt; және адамдардағы спликосоманың жақын/атомдық құрылымын түсіндіру.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=An Atomic Structure of the Human Spliceosome|journal=Cell|volume=169|issue=5|pages=918–929.e14|date=May 2017|pmid=28502770|doi=10.1016/j.cell.2017.04.033}}&lt;/ref&gt; Атомға жақын ажыратымдылықтағы сплайсосоманың молекулалық құрылымы U5 snRNP-нің Spp42 компонентінің орталық тіректерді құрайтынын және ашытқыдағы каталитикалық орталықты бекітетінін көрсетеді. Адам сплайсеосомасының атомдық құрылымы II қадамды көрсетеді Slu7 құрамдас бөлігі 3'-қосылу орнын таңдауға дайын кеңейтілген құрылымды қабылдайды. Ашытқылар кешеніндегі барлық бес металдар (Mg2+ ретінде тағайындалған) адам кешенінде сақталады.

== Альтернативті сплайсингу ==
Альтернативті сплайсинг (әртүрлі [[Экзон|экзондардың]] қайта қосылуы) эукариоттардың генетикалық әртүрлілігінің негізгі көзі болып табылады. Сплайс нұсқалары адам геномындағы ақуызды кодтайтын [[Ген|гендердің]] салыстырмалы түрде аз санын есепке алу үшін пайдаланылды, қазіргі уақытта шамамен 20 000 деп бағаланады. [[Дрозофиль шыбындары|Дрозофиланың]] бір гені, Dscam, оның барлық экзондары бір-бірінен тәуелсіз қосыла алады деп есептей отырып, 38 000 түрлі [[Ақпараттық РНҚ|мРНҚ]] -ға баламалы түрде біріктірілген деп болжалды.&lt;ref name=&quot;Schmucker2000&quot;&gt;{{Cite journal|title=Drosophila Dscam is an axon guidance receptor exhibiting extraordinary molecular diversity|url=https://archive.org/details/cell_2000-06-09_101_6/page/671|journal=Cell|volume=101|issue=6|pages=671–84|date=June 2000|pmid=10892653|doi=10.1016/S0092-8674(00)80878-8}}&lt;/ref&gt;

== Синтез ==
Сплайсосоманың белсенді аймағын қалыптастыру үлгісі пре-мРНҚ субстратында дискретті snRNP бөлшектерінің реттелген, сатылы жиналуын қамтиды. Пре-мРНҚ-ларды бірінші тану U1 snRNP пре-мРНҚ-ның 5' соңғы қосылыс орнына және басқа да snRNP-мен байланысты емес факторларға міндеттеме кешенін немесе сүтқоректілерде ерте (E) кешенін құруды қамтиды.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The spliceosome assembly pathway in mammalian extracts|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1992-10_12_10/page/4279|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=12|issue=10|pages=4279–87|date=October 1992|pmid=1383687|pmc=360351|doi=10.1128/MCB.12.10.4279}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identification of functional U1 snRNA-pre-mRNA complexes committed to spliceosome assembly and splicing|url=https://archive.org/details/cell_1989-10-20_59_2/page/349|journal=Cell|volume=59|issue=2|pages=349–58|date=October 1989|pmid=2529976|doi=10.1016/0092-8674(89)90296-1}}&lt;/ref&gt; Міндеттеме кешені пре-мРНҚ-ны сплайсинг жолына бекітетін ATP-тәуелсіз кешен болып табылады.&lt;ref name=&quot;pmid3065622&quot;&gt;{{Cite journal|title=Early commitment of yeast pre-mRNA to the spliceosome pathway|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1988-09_8_9/page/3755|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=8|issue=9|pages=3755–60|date=September 1988|pmid=3065622|pmc=365433|doi=10.1128/MCB.8.9.3755}}&lt;/ref&gt; U2 snRNP U2AF (U2 snRNP көмекші факторы) және мүмкін U1 snRNP E кешенді компонентімен өзара әрекеттесу арқылы салалық аймаққа тартылады. ATP-тәуелді реакцияда U2 snRNP тармақтық нүкте тізбегімен (BPS) тығыз байланысып, А кешенін түзеді. U2 snRNP мен mRNA-ға дейінгі тармақтық аймақ арасында түзілген дуплекс аденозин тармағын шығарып, оны нуклеофил ретінде көрсетеді. бірінші трансэтерификация.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Branch nucleophile selection in pre-mRNA splicing: evidence for the bulged duplex model|url=https://archive.org/details/sim_genes-development_1994-03-01_8_5/page/587|journal=Genes &amp; Development|volume=8|issue=5|pages=587–97|date=March 1994|pmid=7926752|doi=10.1101/gad.8.5.587}}&lt;/ref&gt;

U2 snRNA-да псевдоуридин қалдығының болуы, тармақталу орнына дерлік қарама-қарсы, U2 snRNP байланысу кезінде РНҚ-РНҚ дуплексінің өзгерген конформациясына әкеледі. Нақтырақ айтқанда, псевдуридинмен индукцияланған дуплекстің өзгерген құрылымы дөңес аденозиннің 2' OH-ын сплайсингтің бірінші қадамы үшін қолайлы жағдайға қояды.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Sculpting of the spliceosomal branch site recognition motif by a conserved pseudouridine|journal=Nature Structural Biology|volume=9|issue=12|pages=958–65|date=December 2002|pmid=12426583|doi=10.1038/nsb873}}&lt;/ref&gt; U4/U5/U6 tri-snRNP (1-суретті қараңыз) В комплексін қалыптастыру үшін жинақтаушы сплайцеосомаға тартылады және бірнеше қайта құрылымдаудан кейін катализ үшін С кешені белсендіріледі.&lt;ref name=&quot;pmid9476892&quot;&gt;{{Cite journal|title=Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things|url=https://archive.org/details/cell_1998-02-06_92_3/page/315|journal=Cell|volume=92|issue=3|pages=315–26|date=February 1998|pmid=9476892|doi=10.1016/S0092-8674(00)80925-3}}&lt;/ref&gt; Tri-snRNP А кешеніне қалай тартылатыны белгісіз, бірақ бұл процесс U2 snRNA және U6 snRNA арасындағы ақуыз-белок әрекеттесуі және/немесе негізді жұптастыру әрекеттесуі арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

U5 snRNP U5 snRNA&lt;ref name=&quot;Newman95&quot;&gt;{{Cite journal|title=snRNA interactions at 5' and 3' splice sites monitored by photoactivated crosslinking in yeast spliceosomes|journal=RNA|volume=1|issue=9|pages=968–80|date=November 1995|pmid=8548661|pmc=1369345|url=http://www.rnajournal.org/cgi/reprint/1/9/968}}&lt;/ref&gt; инвариантты ілмегі арқылы 5' және 3' қосылу орындарындағы тізбектермен өзара әрекеттеседі және U5 ақуыз компоненттері 3' қосылатын жер аймағымен әрекеттеседі.&lt;ref name=&quot;pmid9303319&quot;&gt;{{Cite journal|title=Evidence that U5 snRNP recognizes the 3' splice site for catalytic step II in mammals|url=https://archive.org/details/sim_embo-journal_1997-08-01_16_15/page/4746|journal=The EMBO Journal|volume=16|issue=15|pages=4746–59|date=August 1997|pmid=9303319|pmc=1170101}}&lt;/ref&gt;

Tri-snRNP жинақталғаннан кейін бірінші каталитикалық қадамның алдында бірнеше РНҚ-РНҚ қайта түзілулері жүреді және каталитикалық белсенді сплайцеосомада одан әрі қайта құрылымдау орын алады. РНҚ-РНҚ өзара әрекеттесулерінің бірнешеуі бірін-бірі жоққа шығарады; дегенмен, бұл өзара әрекеттесулерді не тудыратыны және бұл қайта реттеулердің реті белгісіз. Бірінші қайта құрылымдау, мүмкін, U1 snRNP -нің 5' қосылатын жерінен ығысуы және U6 snRNA әрекеттесуінің қалыптасуы. U1 snRNP толық қалыптасқан сплайцеосомалармен әлсіз ғана байланысты екені белгілі,&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Evidence for two active sites in the spliceosome provided by stereochemistry of pre-mRNA splicing|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-09-23_365_6444/page/364|journal=Nature|volume=365|issue=6444|pages=364–8|date=September 1993|pmid=8397340|doi=10.1038/365364a0|bibcode=1993Natur.365..364M}}&lt;/ref&gt; және U1 snRNP құрамында қысқа 5' экзон және 5' бар субстрат олигонуклеотидінің үлгісінде U6-5' қосылыс орнының әрекеттесуін тежейді. жалғау орны.&lt;ref name=&quot;pmid8252623&quot;&gt;{{Cite journal|title=Disruption of base pairing between the 5' splice site and the 5' end of U1 snRNA is required for spliceosome assembly|url=https://archive.org/details/cell_1993-12-03_75_5/page/863|journal=Cell|volume=75|issue=5|pages=863–73|date=December 1993|pmid=8252623|doi=10.1016/0092-8674(93)90531-T}}&lt;/ref&gt; U2 snRNP-нің тармақтық нүкте тізбегіне (BPS) қосылуы ақуыз-РНҚ өзара әрекеттесуін ығыстыратын РНҚ-РНҚ өзара әрекеттесуінің бір мысалы болып табылады. U2 snRNP тартылған кезде міндеттеме кешеніндегі SF1 тармақты байланыстыратын ақуыз орын ауыстырады, өйткені U2 snRNA және SF1 байланысу орны бір-бірін жоққа шығаратын оқиғалар болып табылады.

U2 snRNA ішінде бәсекелес конформациялар арасында пайда болатын басқа да бір-бірін жоққа шығаратын қайта құрулар бар. Мысалы, белсенді түрде IIa діңгек ілмегі қолайлы; белсенді емес формада цикл мен төменгі ағын тізбегі арасындағы өзара эксклюзивті өзара әрекеттесу басым болады.&lt;ref name=&quot;pmid9476892&quot;&gt;{{Cite journal|title=Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things|url=https://archive.org/details/cell_1998-02-06_92_3/page/315|journal=Cell|volume=92|issue=3|pages=315–26|date=February 1998|pmid=9476892|doi=10.1016/S0092-8674(00)80925-3}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFStaleyGuthrie1998&quot;&gt;Staley JP, Guthrie C (February 1998). [[doi:10.1016/S0092-8674(00)80925-3|&quot;Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things&quot;]]. ''Cell''. '''92''' (3): 315–26. [[Doi (идентификатор)|doi]]:&lt;span class=&quot;cs1-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[[doi:10.1016/S0092-8674(00)80925-3|10.1016/S0092-8674(00)80925-3]]&lt;/span&gt;. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&amp;nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9476892 9476892].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; U4-тің U6 snRNA-дан қалай ығысатыны түсініксіз, дегенмен РНҚ сплайцеосома жинақталуына қатысы бар және U4/U6-ны босатып, U2/U6 snRNA өзара әрекеттесуінің қалыптасуына ықпал етуі мүмкін. U4/U6 өзек ілмектерінің I және II өзара әрекеттесулері диссоциацияланады және U6-ның босатылған діңгек ілмегі II аймағы молекулаішілік діңгек ілмегін құру үшін өзіне бүктеледі және U4 бұдан әрі сплайцеосома жинақтауында қажет емес. U6 негізінің босатылған I ілмек аймағы U2/U6 I спиральын құрайтын U2 snRNA-мен жұптасады. Дегенмен, I спираль құрылымы U2 snRNA-ның ішкі 5' діңгек ілмегі аймағының 3' жартысымен өзара ерекшеленеді.

== Кіші сплайсосома ==
Кейбір [[Эукариоттар|эукариоттарда]] кіші сплайсосома деп аталатын екінші сплайсосома болады.&lt;ref name=&quot;Minor_spliceosome_review_2003&quot;&gt;{{Cite journal|title=Splicing double: insights from the second spliceosome|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=4|issue=12|pages=960–70|date=December 2003|pmid=14685174|doi=10.1038/nrm1259|authorlink2=Joan A. Steitz}}&lt;/ref&gt; Азырақ snRNAs тобы, U11, U12, U4atac және U6atac, U5-пен бірге, U12-типімен белгіленетін, мРНҚ-ға дейінгі интрондардың сирек класын біріктіретін кіші сплайцеосоманың қосалқы бөліктері болып табылады. Кіші сплайсосома негізгі аналогы сияқты ядрода орналасқан,&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Minor spliceosome components are predominantly localized in the nucleus|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-06-24_105_25/page/8655|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=105|issue=25|pages=8655–60|date=June 2008|pmid=18559850|doi=10.1073/pnas.0803646105}}&lt;/ref&gt; дегенмен кейбір мамандандырылған жасушаларда, соның ішінде ануклеат тромбоциттер&lt;ref name=&quot;pmid16096058&quot;&gt;{{Cite journal|title=Escaping the nuclear confines: signal-dependent pre-mRNA splicing in anucleate platelets|url=https://archive.org/details/cell_2005-08-12_122_3/page/379|journal=Cell|volume=122|issue=3|pages=379–91|date=August 2005|pmid=16096058|doi=10.1016/j.cell.2005.06.015}}&lt;/ref&gt; және нейрондық жасушалардың дендроплазмасы (дендрит цитоплазмасы) бар.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=RNA splicing capability of live neuronal dendrites|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-11-15_102_46/page/16859|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=102|issue=46|pages=16859–64|date=November 2005|pmid=16275927|doi=10.1073/pnas.0503783102}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.pdbe.org/emsearch/spliceosom* EM деректер банкінен (EMDB) алынған сплицеосомалардың 3D макромолекулярлық құрылымдары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213023059/http://www.pdbe.org/emsearch/spliceosom* |date=2021-02-13 }}

{{Органеллалар}}
[[Санат:Органеллалар]]</text>
      <sha1>l2g89868fyrv8gzs8smkgcwssjopbce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659948</id>
      <parentid>3659947</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>тыныс белгісі</comment>
      <origin>3659948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27447" sha1="8nao7sk4rto8qb6chuzk0v6s7tjgoof" xml:space="preserve">'''Сплайсосома''' — бұл негізінен [[Эукариоттар|эукариоттық жасушалардың]] [[Жасуша ядросы|ядросында]] орналасқан үлкен [[Информосомалар|рибонуклеопротеидтік]] (RNP) кешені. Спликеосома шағын ядролық РНҚ -дан (snRNA) және көптеген ақуыздардан жинақталған. Кішкентай ядролық РНҚ (snRNA) молекулалары арнайы ақуыздармен байланысып, шағын ядролық рибонуклеопротеиндік кешен түзеді, ол өз кезегінде басқа snRNP-лермен қосылып, спликеосома деп аталатын үлкен рибонуклеопротеин кешенін құрайды. Сплайсосома біріншілік транскрипт түрі болып табылатын [[Транскрипция (биология)|транскрипцияланған]] пре-мРНҚ- дан [[Интрон|интрондарды]] жояды. Бұл процесс әдетте [[сплайсинг]] деп аталады.&lt;ref name=&quot;Spliceosome_review_2011&quot;&gt;{{Cite journal|title=Spliceosome structure and function|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=3|issue=7|pages=a003707|date=July 2011|pmid=21441581|pmc=3119917|doi=10.1101/cshperspect.a003707 | issn=1943-0264}}&lt;/ref&gt; Аналогия – бастапқы фильмнен сәйкес емес немесе дұрыс емес материалды ([[Интрон|интрондарға]] эквивалентті) таңдап алып, тазартылған нұсқасын соңғы кесу үшін режиссерге жіберетін фильм редакторы.

Дегенмен, кейде интрондағы РНҚ сплайцеосома немесе ақуыз ферменттерін қолданбай-ақ, рибозима ретінде әрекет етеді.
[[Сурет:Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg/350px-Spliceosome_ball_cycle_new2.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Сплайсомалық қосылыс циклі]]

== Тарих ==
1977 жылы [[Филлип Шарп|Шарп]] пен [[Ричард Джон Робертс|Робертсттің]] зертханаларының жұмысы жоғары сатыдағы ағзалардың гендерінің ДНҚ молекуласы бойында бірнеше бөлек сегменттерде «бөлінетінін» немесе &quot;болатынын&quot; анықтады. &lt;ref name=&quot;Berget&quot;&gt;{{Cite journal|title=Spliced segments at the 5' terminus of adenovirus 2 late mRNA|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1977-08_74_8/page/3171|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=74|issue=8|pages=3171–5|date=August 1977|pmid=269380|pmc=431482|doi=10.1073/pnas.74.8.3171|bibcode=1977PNAS...74.3171B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chow&quot;&gt;{{Cite journal|title=A map of cytoplasmic RNA transcripts from lytic adenovirus type 2, determined by electron microscopy of RNA:DNA hybrids|url=https://archive.org/details/cell_1977-08_11_4/page/819|journal=Cell|volume=11|issue=4|pages=819–36|date=August 1977|pmid=890740|doi=10.1016/0092-8674(77)90294-X}}&lt;/ref&gt; Геннің кодтау аймақтары белок экспрессиясына қатыспайтын,  кодталмаған ДНҚ арқылы бөлінген. Бөлінген геннің құрылымы аденовирустық МРНҚ-лар бір тізбекті вирустық ДНҚ-ның эндонуклеазалық ыдырау фрагменттеріне гибридтелген кезде табылды.&lt;ref name=&quot;Berget&quot; /&gt; мРНҚ-ДНҚ гибридтерінің мРНҚ-ларында сутегімен байланыспаған аймақтардың 5' және 3' құйрықтары бар екені байқалды. Вирустық ДНҚ-ның үлкенірек фрагменттері пайдаланылған кезде, вирустық мРНҚ-ға будандастырылған кезде ілмекті ДНҚ-ның айыр құрылымдары байқалды. «Сплайсинг» деп аталатын Sharp процесінде ілмектелген аймақтар, [[Интрон|интрондар]] прекурсорлық мРНҚ-дан алынып тасталатыны анықталды. Бөлінген ген құрылымы кейіннен [[Эукариоттар|эукариоттық]] гендердің көпшілігіне тән екені анықталды. [[Филлип Шарп]] пен [[Ричард Джон Робертс|Ричард Дж. Робертс]] интрондар мен сплайсинг процесін ашқаны үшін [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина бойынша 1993 жылғы Нобель сыйлығымен]] марапатталды.

== Құрамы ==
Әрбір сплайсосома бес шағын ядролық РНҚ -дан (snRNA) және байланысты ақуыз факторларының ауқымынан тұрады. Бұл кішігірім РНҚ-лар белок факторларымен біріктірілгенде, олар snRNP деп аталатын РНҚ-белок кешендерін жасайды (&lt;u&gt;s&lt;/u&gt; mall &lt;u&gt;n&lt;/u&gt; nuclear &lt;u&gt;r&lt;/u&gt; ibo &lt;u&gt;n&lt;/u&gt; ucleo &lt;u&gt;p&lt;/u&gt; ротеиндер, айтылады «snurps»). Негізгі сплайсосоманы құрайтын snRNA-лар U1, U2, U4, U5 және U6 деп аталады, себебі олар уридинге бай және бірнеше РНҚ-РНҚ және РНҚ-ақуыз әрекеттесуге қатысады.&lt;ref name=&quot;Spliceosome_review_2011&quot;&gt;{{Cite journal|title=Spliceosome structure and function|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=3|issue=7|pages=a003707|date=July 2011|pmid=21441581|pmc=3119917|doi=10.1101/cshperspect.a003707 | issn=1943-0264}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFWillLührmann2011&quot;&gt;Will CL, Lührmann R (July 2011). [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3119917 &quot;Spliceosome structure and function&quot;]. ''Cold Spring Harbor Perspectives in Biology''. '''3''' (7): a003707. [[Doi (идентификатор)|doi]]:[[doi:10.1101/cshperspect.a003707|10.1101/cshperspect.a003707]]. [[PMC (идентификатор)|PMC]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;cs1-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3119917 3119917]&lt;/span&gt;. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&amp;nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21441581 21441581].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

Сплайсосоманың жиналуы әрбір пре-мРНҚ-да (гетерогенді ядролық РНҚ, hn-РНҚ деп те аталады) әрбір экзон:интрондық түйіспеде жүреді. Пре-мРНҚ интрондарында сплайцеосоманы құрастыру кезінде танылатын және пайдаланылатын белгілі бір реттілік элементтері бар. Оларға 5' соңы қосылыс орны, тармақтық нүкте тізбегі, полипиримидиндік жол және 3' соңы қосылу орны жатады. Сплайсеосома интрондардың жойылуын және бүйірлік экзондардың байлануын катализдейді.

Интрондарда әдетте 5' соңындағы қосылыс орнында GU нуклеотидтер тізбегі және 3' соңындағы қосылыс орнында AG болады. 3' қосылатын жерді полипиримидиндік жол (PPT) деп аталатын полипиримидиндердің өзгермелі ұзындығы арқылы анықтауға болады, ол 3' қосылу орнына факторларды тартудың қосарлы функциясын және мүмкін тармақтық нүкте тізбегіне (BPS) тарту факторларын қызмет етеді. BPS құрамында сплайсингтің бірінші қадамы үшін қажетті консервіленген [[аденозин]] бар.

Көптеген ақуыздар мырышпен байланыстыру мотивін көрсетеді, бұл сплайс механизміндегі мырыштың маңыздылығын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Semiquantitative proteomic analysis of the human spliceosome via a novel two-dimensional gel electrophoresis method|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=31|issue=13|pages=2667–82|date=July 2011|pmid=21536652|pmc=3133382|doi=10.1128/mcb.05266-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Stalling of spliceosome assembly at distinct stages by small-molecule inhibitors of protein acetylation and deacetylation|journal=RNA|volume=15|issue=1|pages=153–75|date=January 2009|pmid=19029308|pmc=2612777|doi=10.1261/rna.1332609}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Molecular architecture of zinc chelating small molecules that inhibit spliceosome assembly at an early stage|journal=RNA|volume=18|issue=9|pages=1605–11|date=September 2012|pmid=22832025|pmc=3425776|doi=10.1261/rna.034819.112}}&lt;/ref&gt; U4/U6 бірінші молекулалық реконструкция. U5 үштік шағын ядролық рибонуклеопротеин (tri-snRNP) кешені 2016 жылы хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=STRUCTURE. A Big Bang in spliceosome structural biology|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-03-25_351_6280/page/1390|journal=Science|volume=351|issue=6280|pages=1390–2|date=March 2016|pmid=27013712|doi=10.1126/science.aaf4465}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Yeast_tri-snRNP.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Yeast_tri-snRNP.jpg/600px-Yeast_tri-snRNP.jpg|ортаға|нобай|600x600 нүкте| 1-сурет. Жоғарыда [[Электронды микроскоп|электронды микроскопия]]&lt;ref name=&quot;pmid18953335&quot;&gt;{{Cite journal|title=Localization of Prp8, Brr2, Snu114 and U4/U6 proteins in the yeast tri-snRNP by electron microscopy|journal=Nature Structural &amp; Molecular Biology|volume=15|issue=11|pages=1206–12|date=November 2008|pmid=18953335|doi=10.1038/nsmb.1506}}&lt;/ref&gt; теріс боялған ашытқылардың өрістері ( ''Saccharomyces cerevisiae'' ) tri-snRNPs. Төменде сол жақта tri-snRNP ақуыздарының U4/U6 snRNA дуплексімен әрекеттесуінің схемалық суреті берілген. Оң жақта U5 (сұр), U4/U6 (қызғылт сары) және байланыстырушы аймаққа (сары) сәйкес көлеңкеленген аймақтары бар tri-snRNP ашытқысының мультфильм үлгісі.]]
Cryo-EM Ши және т.б. ашытқылардағы&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Structure of a yeast spliceosome at 3.6-angstrom resolution|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-09-11_349_6253/page/1182|journal=Science|volume=349|issue=6253|pages=1182–91|date=September 2015|pmid=26292707|doi=10.1126/science.aac7629}}&lt;/ref&gt; және адамдардағы спликосоманың жақын/атомдық құрылымын түсіндіру.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=An Atomic Structure of the Human Spliceosome|journal=Cell|volume=169|issue=5|pages=918–929.e14|date=May 2017|pmid=28502770|doi=10.1016/j.cell.2017.04.033}}&lt;/ref&gt; Атомға жақын ажыратымдылықтағы сплайсосоманың молекулалық құрылымы U5 snRNP-нің Spp42 компонентінің орталық тіректерді құрайтынын және ашытқыдағы каталитикалық орталықты бекітетінін көрсетеді. Адам сплайсеосомасының атомдық құрылымы II қадамды көрсетеді Slu7 құрамдас бөлігі 3'-қосылу орнын таңдауға дайын кеңейтілген құрылымды қабылдайды. Ашытқылар кешеніндегі барлық бес металдар (Mg2+ ретінде тағайындалған) адам кешенінде сақталады.

== Альтернативті сплайсингу ==
Альтернативті сплайсинг (әртүрлі [[Экзон|экзондардың]] қайта қосылуы) эукариоттардың генетикалық әртүрлілігінің негізгі көзі болып табылады. Сплайс нұсқалары адам геномындағы ақуызды кодтайтын [[Ген|гендердің]] салыстырмалы түрде аз санын есепке алу үшін пайдаланылды, қазіргі уақытта шамамен 20 000 деп бағаланады. [[Дрозофиль шыбындары|Дрозофиланың]] бір гені, Dscam, оның барлық экзондары бір-бірінен тәуелсіз қосыла алады деп есептей отырып, 38 000 түрлі [[Ақпараттық РНҚ|мРНҚ]] -ға баламалы түрде біріктірілген деп болжалды.&lt;ref name=&quot;Schmucker2000&quot;&gt;{{Cite journal|title=Drosophila Dscam is an axon guidance receptor exhibiting extraordinary molecular diversity|url=https://archive.org/details/cell_2000-06-09_101_6/page/671|journal=Cell|volume=101|issue=6|pages=671–84|date=June 2000|pmid=10892653|doi=10.1016/S0092-8674(00)80878-8}}&lt;/ref&gt;

== Синтез ==
Сплайсосоманың белсенді аймағын қалыптастыру үлгісі пре-мРНҚ субстратында дискретті snRNP бөлшектерінің реттелген, сатылы жиналуын қамтиды. Пре-мРНҚ-ларды бірінші тану U1 snRNP пре-мРНҚ-ның 5' соңғы қосылыс орнына және басқа да snRNP-мен байланысты емес факторларға міндеттеме кешенін немесе сүтқоректілерде ерте (E) кешенін құруды қамтиды.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The spliceosome assembly pathway in mammalian extracts|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1992-10_12_10/page/4279|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=12|issue=10|pages=4279–87|date=October 1992|pmid=1383687|pmc=360351|doi=10.1128/MCB.12.10.4279}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identification of functional U1 snRNA-pre-mRNA complexes committed to spliceosome assembly and splicing|url=https://archive.org/details/cell_1989-10-20_59_2/page/349|journal=Cell|volume=59|issue=2|pages=349–58|date=October 1989|pmid=2529976|doi=10.1016/0092-8674(89)90296-1}}&lt;/ref&gt; Міндеттеме кешені пре-мРНҚ-ны сплайсинг жолына бекітетін ATP-тәуелсіз кешен болып табылады.&lt;ref name=&quot;pmid3065622&quot;&gt;{{Cite journal|title=Early commitment of yeast pre-mRNA to the spliceosome pathway|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1988-09_8_9/page/3755|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=8|issue=9|pages=3755–60|date=September 1988|pmid=3065622|pmc=365433|doi=10.1128/MCB.8.9.3755}}&lt;/ref&gt; U2 snRNP U2AF (U2 snRNP көмекші факторы) және мүмкін U1 snRNP E кешенді компонентімен өзара әрекеттесу арқылы салалық аймаққа тартылады. ATP-тәуелді реакцияда U2 snRNP тармақтық нүкте тізбегімен (BPS) тығыз байланысып, А кешенін түзеді. U2 snRNP мен mRNA-ға дейінгі тармақтық аймақ арасында түзілген дуплекс аденозин тармағын шығарып, оны нуклеофил ретінде көрсетеді. бірінші трансэтерификация.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Branch nucleophile selection in pre-mRNA splicing: evidence for the bulged duplex model|url=https://archive.org/details/sim_genes-development_1994-03-01_8_5/page/587|journal=Genes &amp; Development|volume=8|issue=5|pages=587–97|date=March 1994|pmid=7926752|doi=10.1101/gad.8.5.587}}&lt;/ref&gt;

U2 snRNA-да псевдоуридин қалдығының болуы, тармақталу орнына дерлік қарама-қарсы, U2 snRNP байланысу кезінде РНҚ-РНҚ дуплексінің өзгерген конформациясына әкеледі. Нақтырақ айтқанда, псевдуридинмен индукцияланған дуплекстің өзгерген құрылымы дөңес аденозиннің 2' OH-ын сплайсингтің бірінші қадамы үшін қолайлы жағдайға қояды.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Sculpting of the spliceosomal branch site recognition motif by a conserved pseudouridine|journal=Nature Structural Biology|volume=9|issue=12|pages=958–65|date=December 2002|pmid=12426583|doi=10.1038/nsb873}}&lt;/ref&gt; U4/U5/U6 tri-snRNP (1-суретті қараңыз) В комплексін қалыптастыру үшін жинақтаушы сплайцеосомаға тартылады және бірнеше қайта құрылымдаудан кейін катализ үшін С кешені белсендіріледі.&lt;ref name=&quot;pmid9476892&quot;&gt;{{Cite journal|title=Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things|url=https://archive.org/details/cell_1998-02-06_92_3/page/315|journal=Cell|volume=92|issue=3|pages=315–26|date=February 1998|pmid=9476892|doi=10.1016/S0092-8674(00)80925-3}}&lt;/ref&gt; Tri-snRNP А кешеніне қалай тартылатыны белгісіз, бірақ бұл процесс U2 snRNA және U6 snRNA арасындағы ақуыз-белок әрекеттесуі және/немесе негізді жұптастыру әрекеттесуі арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

U5 snRNP U5 snRNA&lt;ref name=&quot;Newman95&quot;&gt;{{Cite journal|title=snRNA interactions at 5' and 3' splice sites monitored by photoactivated crosslinking in yeast spliceosomes|journal=RNA|volume=1|issue=9|pages=968–80|date=November 1995|pmid=8548661|pmc=1369345|url=http://www.rnajournal.org/cgi/reprint/1/9/968}}&lt;/ref&gt; инвариантты ілмегі арқылы 5' және 3' қосылу орындарындағы тізбектермен өзара әрекеттеседі және U5 ақуыз компоненттері 3' қосылатын жер аймағымен әрекеттеседі.&lt;ref name=&quot;pmid9303319&quot;&gt;{{Cite journal|title=Evidence that U5 snRNP recognizes the 3' splice site for catalytic step II in mammals|url=https://archive.org/details/sim_embo-journal_1997-08-01_16_15/page/4746|journal=The EMBO Journal|volume=16|issue=15|pages=4746–59|date=August 1997|pmid=9303319|pmc=1170101}}&lt;/ref&gt;

Tri-snRNP жинақталғаннан кейін бірінші каталитикалық қадамның алдында бірнеше РНҚ-РНҚ қайта түзілулері жүреді және каталитикалық белсенді сплайцеосомада одан әрі қайта құрылымдау орын алады. РНҚ-РНҚ өзара әрекеттесулерінің бірнешеуі бірін-бірі жоққа шығарады; дегенмен, бұл өзара әрекеттесулерді не тудыратыны және бұл қайта реттеулердің реті белгісіз. Бірінші қайта құрылымдау, мүмкін, U1 snRNP -нің 5' қосылатын жерінен ығысуы және U6 snRNA әрекеттесуінің қалыптасуы. U1 snRNP толық қалыптасқан сплайцеосомалармен әлсіз ғана байланысты екені белгілі,&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Evidence for two active sites in the spliceosome provided by stereochemistry of pre-mRNA splicing|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-09-23_365_6444/page/364|journal=Nature|volume=365|issue=6444|pages=364–8|date=September 1993|pmid=8397340|doi=10.1038/365364a0|bibcode=1993Natur.365..364M}}&lt;/ref&gt; және U1 snRNP құрамында қысқа 5' экзон және 5' бар субстрат олигонуклеотидінің үлгісінде U6-5' қосылыс орнының әрекеттесуін тежейді. жалғау орны.&lt;ref name=&quot;pmid8252623&quot;&gt;{{Cite journal|title=Disruption of base pairing between the 5' splice site and the 5' end of U1 snRNA is required for spliceosome assembly|url=https://archive.org/details/cell_1993-12-03_75_5/page/863|journal=Cell|volume=75|issue=5|pages=863–73|date=December 1993|pmid=8252623|doi=10.1016/0092-8674(93)90531-T}}&lt;/ref&gt; U2 snRNP-нің тармақтық нүкте тізбегіне (BPS) қосылуы ақуыз-РНҚ өзара әрекеттесуін ығыстыратын РНҚ-РНҚ өзара әрекеттесуінің бір мысалы болып табылады. U2 snRNP тартылған кезде міндеттеме кешеніндегі SF1 тармақты байланыстыратын ақуыз орын ауыстырады, өйткені U2 snRNA және SF1 байланысу орны бір-бірін жоққа шығаратын оқиғалар болып табылады.

U2 snRNA ішінде бәсекелес конформациялар арасында пайда болатын басқа да бір-бірін жоққа шығаратын қайта құрулар бар. Мысалы, белсенді түрде IIa діңгек ілмегі қолайлы; белсенді емес формада цикл мен төменгі ағын тізбегі арасындағы өзара эксклюзивті өзара әрекеттесу басым болады.&lt;ref name=&quot;pmid9476892&quot;&gt;{{Cite journal|title=Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things|url=https://archive.org/details/cell_1998-02-06_92_3/page/315|journal=Cell|volume=92|issue=3|pages=315–26|date=February 1998|pmid=9476892|doi=10.1016/S0092-8674(00)80925-3}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFStaleyGuthrie1998&quot;&gt;Staley JP, Guthrie C (February 1998). [[doi:10.1016/S0092-8674(00)80925-3|&quot;Mechanical devices of the spliceosome: motors, clocks, springs, and things&quot;]]. ''Cell''. '''92''' (3): 315–26. [[Doi (идентификатор)|doi]]:&lt;span class=&quot;cs1-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[[doi:10.1016/S0092-8674(00)80925-3|10.1016/S0092-8674(00)80925-3]]&lt;/span&gt;. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&amp;nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9476892 9476892].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; U4-тің U6 snRNA-дан қалай ығысатыны түсініксіз, дегенмен РНҚ сплайцеосома жинақталуына қатысы бар және U4/U6-ны босатып, U2/U6 snRNA өзара әрекеттесуінің қалыптасуына ықпал етуі мүмкін. U4/U6 өзек ілмектерінің I және II өзара әрекеттесулері диссоциацияланады және U6-ның босатылған діңгек ілмегі II аймағы молекулаішілік діңгек ілмегін құру үшін өзіне бүктеледі және U4 бұдан әрі сплайцеосома жинақтауында қажет емес. U6 негізінің босатылған I ілмек аймағы U2/U6 I спиральын құрайтын U2 snRNA-мен жұптасады. Дегенмен, I спираль құрылымы U2 snRNA-ның ішкі 5' діңгек ілмегі аймағының 3' жартысымен өзара ерекшеленеді.

== Кіші сплайсосома ==
Кейбір [[Эукариоттар|эукариоттарда]] кіші сплайсосома деп аталатын екінші сплайсосома болады.&lt;ref name=&quot;Minor_spliceosome_review_2003&quot;&gt;{{Cite journal|title=Splicing double: insights from the second spliceosome|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=4|issue=12|pages=960–70|date=December 2003|pmid=14685174|doi=10.1038/nrm1259|authorlink2=Joan A. Steitz}}&lt;/ref&gt; Азырақ snRNAs тобы, U11, U12, U4atac және U6atac, U5-пен бірге, U12-типімен белгіленетін, мРНҚ-ға дейінгі интрондардың сирек класын біріктіретін кіші сплайцеосоманың қосалқы бөліктері болып табылады. Кіші сплайсосома негізгі аналогы сияқты ядрода орналасқан,&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Minor spliceosome components are predominantly localized in the nucleus|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-06-24_105_25/page/8655|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=105|issue=25|pages=8655–60|date=June 2008|pmid=18559850|doi=10.1073/pnas.0803646105}}&lt;/ref&gt; дегенмен кейбір мамандандырылған жасушаларда, соның ішінде ануклеат тромбоциттер&lt;ref name=&quot;pmid16096058&quot;&gt;{{Cite journal|title=Escaping the nuclear confines: signal-dependent pre-mRNA splicing in anucleate platelets|url=https://archive.org/details/cell_2005-08-12_122_3/page/379|journal=Cell|volume=122|issue=3|pages=379–91|date=August 2005|pmid=16096058|doi=10.1016/j.cell.2005.06.015}}&lt;/ref&gt; және нейрондық жасушалардың дендроплазмасы (дендрит цитоплазмасы) бар.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=RNA splicing capability of live neuronal dendrites|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-11-15_102_46/page/16859|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=102|issue=46|pages=16859–64|date=November 2005|pmid=16275927|doi=10.1073/pnas.0503783102}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.pdbe.org/emsearch/spliceosom* EM деректер банкінен (EMDB) алынған сплицеосомалардың 3D макромолекулярлық құрылымдары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213023059/http://www.pdbe.org/emsearch/spliceosom* |date=2021-02-13 }}

{{Органеллалар}}
[[Санат:Органеллалар]]</text>
      <sha1>8nao7sk4rto8qb6chuzk0v6s7tjgoof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоржиа Мелони</title>
    <ns>0</ns>
    <id>690538</id>
    <revision>
      <id>3660035</id>
      <parentid>3581782</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Еурокеңес|Еурокеңес]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Әйел саясаткер|Әйел саясаткер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3660035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67874" sha1="djaxlk8y163pk309y8m1t99tj709fnh" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Жоржа Мелони
| Шынайы есімі         = {{lang-it|Giorgia Meloni}}
| Суреті               = Girogia Meloni video message to the 2022 NIAF Gala.jpg
| Атауы                = Жоржа Мелони (2022)
| Титулы               = [[Италияның министрлер кеңесінің төрағасы]]
| Ту                   = Ovale Presidenza Consiglio.svg
| Ту2                  = Flag of prime minister of Italy.svg
| Басқара бастады      = [[2022 жыл]]дың [[22 қазан]]ы
| Басқаруын аяқтады    = 
| Ізашары              = [[Марио Драги]]
|Президент             = 
| Титулы_2             = «[[Италия бауырластары]]» партиясының төрағасы
| Ту_2                 =
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 1
| Басқара бастады_2    = [[8 наурыз]] [[2014 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = [[Иньяцио Ла Русса]]
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             = [[Италия депутаттар палатасы]]ның мүшесі
| Ту_3                 = Emblem of Italy.svg
| Ту2_3                = Flag of Italy.svg
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = [[28 сәуір]] [[2006 жыл]]
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = {{iw|Жастар ісі жөніндегі министр||it|Ministri per la gioventù della Repubblica Italiana}}
| Ту_4                 = Emblem of Italy.svg
| Ту2_4                = Flag of Italy.svg
| Реті_4               = 
| Басқара бастады_4    = [[8 мамыр]] [[2008 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_4  = [[16 қараша]] [[2011 жыл]] 
| Ізашары_4            = [[Джованна Меландри]]
| Ізбасары_4           = [[Андреа Риккарди]]
| Титулы_5             = [[Италияның депутаттар палатасы]]ның төрағасының орынбасары
| Ту_5                 = Emblem of Italy.svg
| Ту2_5                = Flag of Italy.svg
| Реті_5               = 
| Басқара бастады_5    = [[4 мамыр]] [[2006 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_5  = [[28 сәуір]] [[2008 жыл]] 
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           =
| Туған күні           = 15.1.1977
| Туған жері           = [[Рим]], [[Италия]]
| Азаматтығы           = [[Италия]]ндық
| Қызмет еткен жылдары = 
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[католицизм]]
| Әкесі                = [[Франческо Мелони]]
| Анасы                = [[Анна Пароторе]]
| Балалары             = Жинерва
| Партиясы             = [[Италияқоғамдық қауымдастығы]] 1992-1995
[[Ұлттық альянс(Италия)]] 1995-2009
[[Бостандық халқы]] 2009-2012
[[Бауырлас Италия]] 2012 бастап
| Білімі               =
| Қолтаңбасы           = 
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты                = {{URL|giorgiameloni.com}}
}}
'''Жоржиа Мелони''' ({{lang-it|Giorgia Meloni}}) — италиялық саясаткер. 22 қазаннан бастап [[Италияның министрлер кеңесінің төрағасы]] болған тарихтағы бірінші және әзірше жалғыз әйел адам. [[Сильвио Берлускони]]дың [[Берлускони үкіметі (төртінші)|төртінші үкіметінде]], яғни 2008-2011 жылдары, Италияның {{iw|жастар ісі жөніндегі министрі||it|Ministri per la gioventù della Repubblica Italiana}}. [[Италия бауырластары]] (2014 жылдан бастап) және [[Еуропалық консерваторлар мен реформисттар альянсы|Еуропалық консерваторлар мен реформисттар партияларының]] (2020 жылдан бастап) лидеры.

== Балалық және жастық шағы ==
=== Балалық шағы ===
Жоржа Мелони 1977 жылдың 15 қарашасы Римде дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Pietromarchi 2022&quot;&gt;{{cite news |last=Pietromarchi |first=Virginia |date=19 September 2022 |title=Who is Italy's leadership hopeful Giorgia Meloni? |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/19/who-is-italys-leadership-hopeful-giorgia-meloni |access-date=21 September 2022 |work=[[Al Jazeera]] |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920090612/https://www.aljazeera.com/news/2022/9/19/who-is-italys-leadership-hopeful-giorgia-meloni |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Сардиния|Сардиниядан]] шыққан [[Франческо Мелони]]дың және [[Сицилия|Сицилиядан]] шыққан Анна Паратореның қызы. Әкесі Франческо Мелони салық кеңесшісі әрі юрист, 1995 жылы есірткі саудасы үшін сотталып, Испанияда 9 жыл бойы түрмеде отырған.&lt;ref&gt;{{cite news |date =28 September 2022 |title=Giorgia Meloni, il racconto della stampa spagnola sul padre (che la abbandonò da piccola): 'Fu condannato per traffico di droga' |trans-title=Giorgia Meloni, from the Spanish press about her father (who abandoned her as a child): 'He was convicted of drug trafficking' |language=it |work=[[Il Fatto Quotidiano]] |url=https://www.ilfattoquotidiano.it/2022/09/28/giorgia-meloni-il-racconto-della-stampa-spagnola-sul-padre-che-la-abbandono-da-piccola-fu-condannato-per-traffico-di-droga/6821134/ |url-status=live |access-date =1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001152047/https://www.ilfattoquotidiano.it/2022/09/28/giorgia-meloni-il-racconto-della-stampa-spagnola-sul-padre-che-la-abbandono-da-piccola-fu-condannato-per-traffico-di-droga/6821134/ |archive-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pistilli |first=Clemente |date=29 September 2022 |url=https://roma.repubblica.it/cronaca/2022/09/29/news/giorgia_meloni_narcotraffico_spagna-367863619/ |title=Il padre di Giorgia Meloni fu condannato per narcotraffico, il racconto della stampa spagnola |trans-title=Giorgia Meloni's father was convicted of drug trafficking, the story from the Spanish press |work=[[La Repubblica]] |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001192003/https://roma.repubblica.it/cronaca/2022/09/29/news/giorgia_meloni_narcotraffico_spagna-367863619/ |archive-date=1 October 2022 |access-date=6 October 2022}}&lt;/ref&gt; Мелони бір жаста болғанда әкесі [[канар арадары]]на «Cavallo pazzo», яғни «Ессіз жылқы» атты яхтада кетіп, отбасын тастап кеткен еді.&lt;ref name=&quot;Dell'Arti &amp; Spada 2014&quot;&gt;{{cite news |last1=Dell'Arti |first=Giorgio |last2=Spada |first2=Alberto |date=27 May 2014 |title=Giorgia Meloni |language=it |work=[[Corriere della Sera]] |url=http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |url-status=dead |access-date =11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105033643/http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |archive-date=5 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |author= Giorgio Dell’Arti, Alberto Spada |title= Giorgia Meloni |date= 2014-05-27 |work= Cinquantamila Giorni |publisher= [[Corriere della Sera]] |accessdate= 2016-02-27 |lang= it |archiveurl= https://web.archive.org/web/20171201042931/http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |archivedate= 2017-12-01 |deadlink= no }}&lt;/ref&gt;. Оның 1975 жылы туылған туған әпкесі бар - Арианна Мелони. Әпкесінің күйеуі Мелони кабинетінде ауыл шаруашылығы министрі атанған [[Франческо Лоллобриги]].&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spagnoli |first=Sofia |date=27 September 2022 |title=Arianna Meloni: chi è la sorella di Giorgia. 'Ti accompagnerò come Sam con Frodo' |trans-title=Arianna Meloni: who is Giorgia's sister. 'I'll accompany you like Sam with Frodo' |url=https://www.quotidiano.net/elezioni/arianna-meloni-sorella-giorgia-1.8120618 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927112008/https://www.quotidiano.net/elezioni/arianna-meloni-sorella-giorgia-1.8120618 |archive-date=27 September 2022 |access-date=23 October 2022 |work=[[Quotidiano Nazionale]] |language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=23 October 2022 |title=Cos'è il Ministero della Sovranità alimentare e cosa significa |trans-title=What is the Ministry of Food Sovereignty and what it means |url=https://quifinanza.it/economia/video/ministero-sovranita-alimentare-cosa-significa-francesco-lollobrigida/672881/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023212235/https://quifinanza.it/economia/video/ministero-sovranita-alimentare-cosa-significa-francesco-lollobrigida/672881/ |archive-date=23 October 2022 |access-date=23 October 2022 |website=QuiFinanza |language=it}}&lt;/ref&gt;
Ол әпкесімен бірге байқамай өздерінің үйлерінде өрт шығарған соң, 3 жасында анасымен және әпкесімен бірге кедейлердің Гарбателла кварталына көшті.&lt;ref name=&quot;Dell'Arti &amp; Spada 2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Brezar 2022&quot;&gt;{{cite news |last=Brezar |first=Aleksandar |date=27 September 2022 |title=Italy election: In Rome's progressive neighbourhood, Meloni's victory causes anger and concern |url=https://www.euronews.com/my-europe/2022/09/27/in-romes-progressive-neighbourhood-melonis-victory-causes-anger-and-concern |access-date=22 October 2022 |publisher=[[Euronews]] |language=it |archive-date = 27 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927140413/https://www.euronews.com/my-europe/2022/09/27/in-romes-progressive-neighbourhood-melonis-victory-causes-anger-and-concern |url-status=live}}&lt;/ref&gt;  Жоржа 12 жастан бері әкесімен сөйлеспейді.

=== Жастық шағы ===
 
1996 жылы [[Америго Виспучи]] атындағы институтта лингвистика саласынан арнайы, орташа білім алып бітірді.&lt;ref name=&quot;Biography&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sitiarcheologici.palazzochigi.it/www.governo.it/novembre%202011/www.governo.it/Governo/Biografie/ministri/Meloni_Giorgia.html |title=Biografia del ministro Giorgia Meloni |trans-title=Biography of Minister Giorgia Meloni |language=it |publisher=[[Chigi Palace]] |date=November 2011 |access-date=14 August 2022 |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331122339/http://www.sitiarcheologici.palazzochigi.it/www.governo.it/novembre%202011/www.governo.it/Governo/Biografie/ministri/Meloni_Giorgia.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.comune.roma.it/web-resources/cms/documents/Meloni_2016_cvp.pdf |title=Curriculum Vitae di Giorgia Meloni |trans-title=Giorgia Meloni's Curriculum Vitae |language=it |publisher=[[Commune of Rome]] |date=16 September 2016 |access-date=30 August 2022 |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805090317/https://www.comune.roma.it/web-resources/cms/documents/Meloni_2016_cvp.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 15 жасар Мелони 1992 жылы  «Бабалар» (Gli Antenati) студенттік бірлестігін құрды. Оның мақсаты білім министрі [[Роза Руссо-Ерволини]] ойлап тапқан мектеп реформасының проектісіне қарсы шығу болатын.&lt;ref&gt;{{cite web |date =10 August 2022 |title='Woman, mother, Christian' guides Italian far-right to brink of power |url=https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822125300/https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |archive-date=22 August 2022 |access-date=21 September 2022 |website=[[Euractiv]]}}&lt;/ref&gt; Тура сол уақытта ол неофашисттік Италияндық қоғамдық қозғалыс партиясының жастық бөліміне яғни, Жастар фронтына қосылды.&lt;ref name=&quot;Pietromarchi 2022&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Fontana |first=Simone |date=28 July 2022 |title=Da dove arriva Giorgia Meloni, l'ultima fiamma della destra |trans-title=Where does Giorgia Meloni, the last flame of the right, come from |url=https://www.laregione.ch/estero/estero/1597310/da-dove-arriva-giorgia-meloni-l-ultima-fiamma-della-destra |access-date=21 September 2022 |website=[[laRegione Ticino]] |language=it |archive-date =7 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807111359/https://www.laregione.ch/estero/estero/1597310/da-dove-arriva-giorgia-meloni-l-ultima-fiamma-della-destra |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы Италияндық қоғамдық қозғалыс партиясың студенттің ассоциациялар форумында өкілі болатын «Студенттік іс» (Azione Studentesca) организациясын басқарып бастады. &lt;ref&gt;{{cite web |date =10 August 2022 |title='Woman, mother, Christian' guides Italian far-right to brink of power |url=https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822125300/https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |archive-date=22 August 2022 |access-date=21 September 2022 |website=[[Euractiv]]}}&lt;/ref&gt;
1998 жылы постфашисттік [[Ұлттық альянс (Италия)|Ұлттық альянс]] партиясынан сайлауға қатысып, жеңіске жеткен соң, Рим провинциясының кеңесіне 2002 жылға шейін өтіп әрі мәдениет, мектеп, жастар политикасы жайлы комиссияда 2003 жылға дейін болған. 2001 жылы Ұлттық альянс партиясының лидері [[Жанфранко Фини]] Мелониды партияның «Жастардың ісі» (Azione Giovani) жастар организациясының ұлттық басқарушы комитетінің координаторы етіп тағайындады. 2004 жылғы [[Витербо]]дағы организацияның сьезінде оның алғашқы әйел лидері атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Giuffrida |first=Angela |date=17 September 2022 |title=God, family, fatherland – how Giorgia Meloni has taken Italy's far right to the brink of power |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/17/giorgia-meloni-brothers-of-italy-leader-far-right-elections-alliance- |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220919113102/https://www.theguardian.com/world/2022/sep/17/giorgia-meloni-brothers-of-italy-leader-far-right-elections-alliance- |archive-date=19 September 2022 |access-date=21 September 2022 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; Сол жылдарда ол Римдегі ең танымал түңгі клубтарының бірі [[Пайпер клубы]]нда күтуші даяршы және бармен болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite news |orig-date=17 January 2013 |title=Meloni, da barman a tata... a ministro: 'Ho fatto tutti i lavori e ne sono fiera' |trans-title=Meloni, from barman to nanny... to minister: 'I did all the jobs and I'm proud of it' |language=it |work=Blitz Quotidiano |url=https://www.blitzquotidiano.it/politica-italiana/meloni-barman-tata-ministro-ho-fatto-tutti-lavori-vado-fiera-1450587/ |url-status=live |access-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422135929/https://www.blitzquotidiano.it/politica-italiana/meloni-barman-tata-ministro-ho-fatto-tutti-lavori-vado-fiera-1450587/ |archive-date=22 April 2021 |date=17 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Guerzoni |first=Monica |date=17 January 2013 |title=Giorgia Meloni: 'Io militante ventenne e i Lego con la figlia di Fiorello' |trans-title=Giorgia Meloni: 'I'm a militant in my twenties and Lego with Fiorello's daughter' |language=it |work=[[Corriere della Sera]] |url=http://www.corriere.it/politica/13_gennaio_17/meloni-fiorello-politica-guerzoni_7ddfc190-607a-11e2-bd7d-debf946ea0b6.shtml |url-status=live |access-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331123122/https://www.corriere.it/politica/13_gennaio_17/meloni-fiorello-politica-guerzoni_7ddfc190-607a-11e2-bd7d-debf946ea0b6.shtml |archive-date=31 March 2021}}&lt;/ref&gt;

== Политикалық жолы ==
=== Депутаттар палатсының мүшесі ===
2006 жылы ол [[Ұлттық альянс]] партиясынан [[Италияның парламенті|Италияның парламентінің]]  XV шақырылымына өтті. Одан кейін ол мектепте шет тілдер бойынша орта мектеп дипломын 60/60 балмен алғанын мәлімдеді. Бұл кішкене қарсылықтар туғыздырды. Себебі Америго Виспучи атындағы мектеп ондай диплом беруге құқығы жоқ еді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Nuzzo |first=Alessandro |date=1 September 2022 |title=Che scuola ha fatto Giorgia Meloni: cosa sappiamo sul curriculum della leader di FdI |trans-title =What school did Giorgia Meloni go to: what do we know about the curriculum of the FdI leader |url=https://www.money.it/che-scuola-ha-fatto-giorgia-meloni-cosa-sappiamo-curriculum-leader-fdi |access-date=21 September 2022 |website=Money.it |language=it |archive-date=1 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901205943/https://www.money.it/che-scuola-ha-fatto-giorgia-meloni-cosa-sappiamo-curriculum-leader-fdi |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бірақ Мелони тілдік бакалавр алғаны мәлім болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 August 2022|url=https://pagellapolitica.it/articoli/curriculum-meloni-liceo-linguistico |title=Nel curriculum di Meloni c'è qualcosa che non torna? |trans-title=Is there anything wrong with Meloni's curriculum? |language=it |website=Pagella Politica |access-date=30 August 2022 |archive-date=30 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220830185751/https://pagellapolitica.it/articoli/curriculum-meloni-liceo-linguistico |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Солай қарсылықтардың барлығы жоғалды. Осы жылы ол журналист болып жұмыс істеп бастады. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.odg.roma.it/ricerca.php|url-status=dead|title=Ordine dei giornalisti del Lazio|trans-title=Order of Journalists of Lazio|language=it|publisher=[[Italian Order of Journalists]]|date=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110303201224/http://www.odg.roma.it/ricerca.php|archive-date=3 March 2011|access-date=14 August 2022}}&lt;/ref&gt; Тағы да 2006 жылы ол премьер-министр әрі Медиа-магнат [[Сильвио Берлускони]]&lt;nowiki/&gt;дың III кабинеті қабылдаған заңдарды қорғаған. Ол заңдар Берлусконидың компанияларына пайда әкеліп, соған қоса оған қатысты соттарды кейінге қалдыратын. Ол «Бұл заңдарды контекстте санау керек. Бұл заңдарды Берлускони өзі үшін жасады. Бір бұл заңдар әділ» деп айтқан. &lt;ref&gt;{{cite web|date=7 December 2006|title=Giorgia Meloni|url=http://www.melba.it/csf/articolo.asp?articolo=341|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012233156/http://www.melba.it/csf/articolo.asp?articolo=341|archive-date=12 October 2007|access-date=11 August 2022|website=Corsera Magazine|language=it}}&lt;/ref&gt; Парламенттін XV шақырылымында, нақтырақ айтсақ 2006 жылдың 4 мамырынан 28 сәуіріне шейін депутаттар палатасының төрағасының орынбасары болды.&lt;ref&gt;{{cite web|date=21 September 2022|title=Meloni: Italy's far-right 'Christian mother' on brink of power|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220921-meloni-italy-s-far-right-christian-mother-on-brink-of-power|access-date=21 September 2022|website=[[France 24]]|publisher=[[Agence France-Presse]]|archive-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925050828/https://www.france24.com/en/live-news/20220921-meloni-italy-s-far-right-christian-mother-on-brink-of-power|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Соған қоса 2008 жылдың 29 мамырынан 28 сәуіріне шейн байланыс және сыртқы информация істері жайлы комитетті(Comitato per la comunicazione e l’informazione esterna) және де Карло Финци фондына биржа статусың беру бойынша комиссияны(Commissione per il conferimento delle borse di studio della fondazione «carlo finzi») басқарған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://storia.camera.it/deputato/giorgia-meloni-19770115/organi#nav|title=Giorgia Meloni|author=|date=|work=Incarichi parlamentari|publisher=[[Палата депутатов Италии|Camera dei deputati]] (Portale storico)|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.
=== Жастар жайлы істер министрі ===
[[Сурет:Giorgia_Meloni_daticamera_2008.jpg|alt=2008 portrait of Meloni for the Chamber of Deputies|нобай|Мелони 2008 жыл|солға]]2008 жылдың 8 мамырында Мелони Сильвио Берлусконидың IV үкіметінде Жастар жайлы істер министрі болып тағайындалды. Сол кезде ол біріккен Италияның тарихындағы ең жас министр атанды&lt;ref name=&quot;Il Sole 24 Ore 2013&quot;&gt;{{cite news|url=http://argomenti.ilsole24ore.com/giorgia-meloni.html|title=Giorgia Meloni|work=[[Il Sole 24 Ore]]|language=it|date=8 February 2013|access-date=14 August 2022|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226160946/http://argomenti.ilsole24ore.com/giorgia-meloni.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ол бұл қызметте Сильвио Берлускони финастық кризистың және протесттардың кесірінен кетуге мәжбүр болғанға шейін болды. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Naím|first=Moisés|date=19 September 2022|title=Who is Giorgia Meloni?|url=https://english.elpais.com/opinion/the-global-observer/2022-09-19/who-is-giorgia-meloni.html|access-date=21 September 2022|website=[[El País]]|archive-date=19 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220919174203/https://english.elpais.com/opinion/the-global-observer/2022-09-19/who-is-giorgia-meloni.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 жылы ол Италия спортсмендерін [[Бейжің|Бейжіңдегі]] [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]&lt;nowiki/&gt;ның ашылуына бойкот жасауды ұсынды: бұл мәлімдеме Берлускони мен сыртқы істер министрі [[Франко Фраттини]]&lt;nowiki/&gt;дың критикасына түсті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://loccidentale.it/giorgia-meloni-a-tatanka-ho-chiesto-un-gesto-non-di-non-gareggiare/|title=Giorgia Meloni a Tatanka: 'Ho chiesto un gesto, non di non gareggiare'|trans-title=Giorgia Meloni to Tatanka: 'I asked for a gesture, not not to compete'|work=[[L'Occidentale]]|language=it|date=6 August 2008|access-date=14 August 2022|archive-date=6 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806143841/https://loccidentale.it/giorgia-meloni-a-tatanka-ho-chiesto-un-gesto-non-di-non-gareggiare/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2009 жылы оның Ұлттық альянс партиясы [[Алға Италия]] партиясымен бірігіп, Бостандық халқы партиясын құрды. Сол кезде ол біріккен партияның [[Жас Италия]] жастық секциясының президенті атанды.&lt;ref name=&quot;Il Sole 24 Ore 2013&quot;/&gt; Тура сол жылы ол [[эвтанзия]]ға қарсы декретке дауыс берді. &lt;ref&gt;{{cite news|last=Telese|first=Luca|date=8 February 2009|url=https://www.ilgiornale.it/news/meloni-caro-fini-ecco-perch-non-ti-seguo.html|title=La Meloni: 'Caro Fini, ecco perché non ti seguo'|trans-title=La Meloni: 'Dear Fini, that's why I don't follow you'|work=[[Il Giornale]]|language=it|access-date=14 August 2022|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814115349/https://www.ilgiornale.it/news/meloni-caro-fini-ecco-perch-non-ti-seguo.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2010 жылы ол министрліктің атынан «Болашаққа құқық» деп аталатын 300 миллион евроға пакетті берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.confinionline.it/detail.aspx?id=21382&amp;l=it|title=Diritto al futuro: 300 milioni di euro per il domani dei giovani|trans-title=Right to the future: 300 million euros for the future of young people|website=Confini Online|language=it|date=3 December 2010|access-date=11 August 2022|archive-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925105136/https://www.confinionline.it/detail.aspx?id=21382&amp;l=it|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол жастарға инветициялауды көздеген 5 иницативадан тұратын. Оның ішінде жаңа кәсіпкерлерге стимул, уақытша жұмысшыларға бонусар және лайықты студенттерге кредиттер бар. 2012 жылдың қарашасында Мелони [[Анджелино Альфани]]дың партиядағы лидерлығына қарсы шықты. Бұның себебі оның [[Монти кабинеті]]ң қолдауы болды. Праймеризден бастартылудан кейін ол [[Иньяцио Ла Русса]] мен [[Гвидо Корсетто]] атты политиктармен Монтидың политкасына қарсы шығу үшін, партия ішінде өзгерістерді талап етіп6 әрі Берлускониға қарсы шығу үшін бірікті.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sala |first=Alessandro |date=20 November 2012 |url=http://www.corriere.it/politica/12_novembre_29/primarie-pdl-rabbia-giovani-meloni-cattaneo_90f27118-3a16-11e2-8e20-34fd72ebaa93.shtml |title=Pdl, primarie in fumo. La rabbia dei giovani |trans-title=PDL, primary in smoke. The anger of young people |work=[[Corriere della Sera]] |language=it |access-date=14 August 2022 |archive-date=12 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512223714/http://www.corriere.it/politica/12_novembre_29/primarie-pdl-rabbia-giovani-meloni-cattaneo_90f27118-3a16-11e2-8e20-34fd72ebaa93.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.repubblica.it/politica/2012/12/20/news/crosetto_meloni_via_dal_pdl-49183057/|title=Crosetto e Meloni dal Pdl a 'Fratelli d'Italia': trattativa con La Russa su nome e simbolo|trans-title=Crosetto and Meloni from the PDL to 'Fratelli d'Italia': negotiation with La Russa on name and symbol|work=[[La Repubblica]]|language=it|date=20 December 2012|access-date=14 August 2022|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924185352/https://www.repubblica.it/politica/2012/12/20/news/crosetto_meloni_via_dal_pdl-49183057/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Италия бауырластары ===
[[Сурет:Meloni_Crosetto.JPG|alt=Мелони Гуидо Кросеттомен 2014 жылы|нобай|Мелони Гуидо Кросеттомен 2014 жылы]]
2012 жылдың желтоқсанында ол Бостандық халқы партиясынан шығып,  [[Иньяцио Ла Русса]] мен [[Гвидо Корсетто]] бірігіп, Италия әнұранынан алынған сөздерден атауын алып, Италия бауырластары партиясын құрды. &lt;ref&gt;{{cite news|last=Piccolillo|first=Virginia|date=16 December 2012|url=http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/16/Pdl_giorno_dei_montiani_scissioni_co_0_20121216_cb940f86-4748-11e2-96a9-077294bad7d3.shtml|url-status=dead|title=Pdl, il giorno dei montiani. 'No a scissioni'|trans-title=PDL, the day of the Montians. 'No to splits'|newspaper=[[Corriere della Sera]]|language=it|page=7|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017072205/http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/16/Pdl_giorno_dei_montiani_scissioni_co_0_20121216_cb940f86-4748-11e2-96a9-077294bad7d3.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Guerzoni|first=Monica|date=17 December 2012|url=http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/17/Appello_Monti_guerra_alla_sinistra_co_0_20121217_f62eb7f4-4811-11e2-b9b5-3eea74e97452.shtml|url-status=dead|title=Appello a Monti e guerra alla sinistra. Il Pdl si ricompatta|newspaper=[[Corriere della Sera]]|trans-title=Appeal to Monti and war on the left. The PDL regroups|language=it|page=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201185618/http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/17/Appello_Monti_guerra_alla_sinistra_co_0_20121217_f62eb7f4-4811-11e2-b9b5-3eea74e97452.shtml|archive-date=1 February 2014|access-date=14 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Balmer|first=Crispian|date=26 September 2022|title=Nationalist Meloni set to smash Italy's glass ceiling, become premier|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/italy-election-meloni-idAFKBN2QR02P|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001212142/https://www.reuters.com/article/italy-election-meloni-idAFKBN2QR02P|archive-date=1 October 2022|access-date=13 October 2022}}&lt;/ref&gt; 2013 жылғы парлменттік сайлауда ол қайтадан парламенттің астынғы палатасына өтті. Басында 19 наурыздан бастап аралас фракцияда болды. Ал 3 сәуірде ол Италия бауырластары - ұлттық альнс фракциясына өтті. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.camera.it/leg17/29?idLegislatura=17&amp;shadow_deputato=302103|title=MELONI Giorgia - FDI-AN|author=|date=|work=|publisher=[[Палата депутатов Италии|Camera dei deputati]]|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923231327/http://www.camera.it/leg17/29?idLegislatura=17&amp;shadow_deputato=302103|archivedate=2015-09-23|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2014 жылдың 8 наурызында ол Италия бауырластарының төрағасы болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://video.sky.it/news/politica/giorgia_meloni_eletta_presidente_di_fratelli_ditalia/v190974.vid|title=Giorgia Meloni eletta presidente di Fratelli d'Italia|author=|date=2014-03-08|work=|publisher=Sky TG24|accessdate=2016-02-27|lang=it|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;

2014 жылдың наурызында пресса Мелониды Италияның оңшылцентристтік күштерінің лидері постында Берлусконидың ұрпағы болады деп айта бастады,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.it/2014/05/29/nuovi-leader-centro-destra_n_5409097.html|title=Centrodestra cerca un nuovo leader: chi prenderà il posto di Silvio Berlusconi? Giorgia Meloni e Guido Brera più popolari|author=Luigi Caputo|date=2014-05-29|work=|publisher=Huffington Post|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208025446/http://www.huffingtonpost.it/2014/05/29/nuovi-leader-centro-destra_n_5409097.html|archivedate=2014-12-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; ал тура сол жылдың күзінде кейбір халық ойының сауалнамаларына сәйкес ,ол сенім рейтингында қазіргі премьер-министр [[Маттео ренци|Маттео Ренци]]&lt;nowiki/&gt;дан кейінгі екінші орында тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espresso.repubblica.it/attualita/2014/10/08/news/una-le-pen-di-nome-giorgia-1.183468|title=L'irresistibile ascesa di Giorgia Meloni. Una Marine Le Pen di casa nostra|author=Denise Pardo|date=2014-10-13|work=L’Espresso|publisher=[[La Repubblica]]|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141122182158/http://espresso.repubblica.it/attualita/2014/10/08/news/una-le-pen-di-nome-giorgia-1.183468|archivedate=2014-11-22|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; 2015 жылдың 4 қарашасында бүкіл оңшылцентристтік күштерді біріктіру үшін жасалған &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Terra nostra — Italiani con Giorgia Meloni&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; (Біздің жер - Итальяндықтар Жоржа Мелонимен бірге) қозғалысын құрғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liberoquotidiano.it/news/politica/11845004/Nasce-il-Fratelli-d-Italia-2.html|title=Nasce il Fratelli d'Italia 2: &quot;Terra nostra&quot; con Giorgia Meloni per rifare la destra|author=Enrico Paoli|date=2015-11-04|work=|publisher=Libero Quotidiano|accessdate=2016-05-23|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203854/http://www.liberoquotidiano.it/news/politica/11845004/Nasce-il-Fratelli-d-Italia-2.html|archivedate=2016-03-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Римнің мэры сайлануы (2016) ===
2016 жылдың 17 наурызында [[Маттео Сальвини]]&lt;nowiki/&gt;дың солтүстік лигасымен Римның мэрының сайлануына қатысатыны туралы мәлімдеді. Өзінің шешімімен ол оңшыл центристтердің лагерьін бұзды.

Себебі бұл уақытта Сильвио Берлусконидың [[Алға Италия]] партиясы {{iw|Бертолазо, Гвидо|Гвидо Бертолазо|it|Guido Bertolaso}}ның кондитатурасын ұсынып қойған еді. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ansa.it/lazio/notizie/2016/03/16/comunali-roma-salvini-sostiene-meloni.-berlusconi-con-lei-non-si-vince-avanti-con-bertolaso_c5394258-4989-4d8d-a49d-cd0d58b49fd5.html|title=Roma, Giorgia Meloni si candida a sindaco. Salvini la sostiene. Bertolaso: 'Non mi ritiro'|author=|date=2016-03-17|work=|publisher=ANSA|accessdate=2016-05-23|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160529013300/http://www.ansa.it/lazio/notizie/2016/03/16/comunali-roma-salvini-sostiene-meloni.-berlusconi-con-lei-non-si-vince-avanti-con-bertolaso_c5394258-4989-4d8d-a49d-cd0d58b49fd5.html|archivedate=2016-05-29|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2016 жылдың 5 маусымы ол сайлаудың бірінші турында үшінші орын алып, жеңіліске ұшырады. Ол 20,64% пайыз жинады. Қарсыластары [[Роберт Жакетти]] мен [[Виржиния Ражжи]] 24,87 және 35,25 пайыздар жинады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elezioni.lastampa.it/2016/elezioni-comunali/roma/roma|title=Tabella risultati Roma|author=|date=2016-06-06|work=Comunali|publisher=la Stampa|accessdate=2016-06-06|lang=it|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160608055944/http://elezioni.lastampa.it/2016/elezioni-comunali/roma/roma|archivedate=2016-06-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== 2018 жылғы парламенттік сайлау және одан кейінгі оқиғалар ===
[[Сурет:Meloni_Salvini_Berlusconi.jpg|alt=Giorgia Meloni with Matteo Salvini and Silvio Berlusconi in 2018|солға|нобай|Мелони(сол жақта) Маттео Сальвини(ортада) және Сильвио Берлусконимен(оң жақта)]]
2018 жылдың 4 наурызында оның «Италия бауырластары» партиясы сайлауда жеңген оңшылцентристтік коалициясының ішінде барды. Бірақ парламенттің жартысы оппозицияға тиесілі болғандықтан, жаңа үкімет құралуы созылып кетті, және ең соңыңда ең мүмкін коалиция басқа оңшылцентристті партияларының қатысуынсыз [[Солтүстік лига]] мен [[Бес жұлдыз қозғалысы]]&lt;nowiki/&gt;ның коалициясы болып шықты. 27 мамыр күні Италия президенті [[Серджио Маттарелла]] жаңа үкіметті оның ішінде еуроскептик [[Паоло Савона]] болғандықтан қолдаудан бастартты. Осындай ел көрмеген иерархия конфликтісі кезінде, ол ел политикатрының арасында ел политктарының арасында бірінші президентке импичмент жасауды ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lastampa.it/2018/05/28/italia/scontro-istituzionale-mai-visto-conte-rinuncia-pronto-cottarelli-di-maio-chiede-limpeachment-60CVHQYWcITaM7jZ6jBJyM/pagina.html|title=Scontro istituzionale mai visto: Conte rinuncia, pronto Cottarelli. Di Maio chiede l’impeachment|author=Francesca Schianchi|date=2018-05-28|work=|publisher=la Stampa|accessdate=2018-05-28|lang=it|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180528085034/http://www.lastampa.it/2018/05/28/italia/scontro-istituzionale-mai-visto-conte-rinuncia-pronto-cottarelli-di-maio-chiede-limpeachment-60CVHQYWcITaM7jZ6jBJyM/pagina.html|archivedate=2018-05-28|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың ақпан айынан бастап [[Вашингтон|Вашингтонда]] орналасқан көптеген қажігер, бизнесмен, саясаткерлерде қамтитын халықаралық талдау орталығынын&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://formiche.net/2022/07/meloni-americana-usa-think-tank/|titolo=Meloni l'americana. Tutte le stelle e le strisce dentro FdI|autore=Francesco Bechis|sito=Formiche.net|data=2022-07-25|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.ilgiornaleditalia.it/news/politica/391901/giorgia-meloni-aspen-institute-grande-sonno-occidente.html|titolo=Giorgia Meloni, l'Aspen Institute e il Grande sonno dell'Occidente|autore=Alfredo Tocchi|sito=www.ilgiornaleditalia.it|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt; Aspen институтының мүшесі&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.blogo.it/post/94929/aspen-institute-cose|titolo=Aspen Institute: cos'è? Giorgia Meloni ne entra a far parte|autore=Redazione Blogo|sito=Blogo|data=2021-02-01|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.open.online/2021/02/03/giorgia-meloni-aspen-institute/|titolo=Da Io sono Giorgia all'Aspen Institute: l'irresistibile ascesa di Meloni tra popolo, canzonette e fascino dei poteri forti|sito=Open|data=2021-02-03|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.repubblica.it/politica/2022/03/26/news/giorgia_meloni_atlantista-342871365/|titolo=FdI, Giorgia l’atlantista: le metamorfosi di Meloni|sito=la Repubblica|data=2022-03-25|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;.

=== 2022 жылғы парламенттік сайлау ===
Парламенттік сайлауға дайындалудың соңғы этапында Мелони Ресейге қатысты саясат өзгермейтінін, бірақ [[Драго үкіметі]]&lt;nowiki/&gt;нің министрлері жаңа кабинетке кірмейтіні туралы мәлімдеді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.repubblica.it/politica/2022/09/22/diretta/elezioni_politiche_2022_ultime_notizie_oggi-366719758/?ref=RHTP-BH-I366553095-P3-S2-T1|title=Elezioni politiche 2022, Meloni: &quot;Con me a Chigi linea dell'Italia non cambia, ma no a ministri di Draghi nel mio governo&quot;. Letta: &quot;Se vince destra, Putin uomo più felice del mondo&quot;|author=|date=2022-09-22|work=|publisher=la Repubblica|accessdate=2022-09-22|lang=it}}&lt;/ref&gt;.

Өте аз явка жинаған&lt;ref name=&quot;RAI turnout&quot;&gt;{{cite news|date=26 September 2022|title=Proiezioni: FdI primo partito. Calano M5s, Lega e Forza Italia. Pd al 19%, Terzo polo al 7%|trans-title=Projections: FdI first party. Calano M5s, Lega and Forza Italia. Pd at 19%, Third pole at 7%|language=it|work=[[RAI]]|url=https://www.rainews.it/maratona/2022/09/elezioni-politiche-italiani-al-voto-i-dati-della-affluenza-gli-exit-poll-le-proiezioni-i-risultati-in-tempo-reale--a8e20abb-c824-4811-85c1-a13a3b53da4a.html|access-date=26 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926055307/https://www.rainews.it/maratona/2022/09/elezioni-politiche-italiani-al-voto-i-dati-della-affluenza-gli-exit-poll-le-proiezioni-i-risultati-in-tempo-reale--a8e20abb-c824-4811-85c1-a13a3b53da4a.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 25 қыркүйек өткен сайлаулардың нәтижесі бойынша Мелони 3-інші Абруццо округінен(Орталығы [[Л’Акуила]]) 51,5 пайыз нәтижемен Италияның депутаттар палатасына қайта сайланды. Ол бастаған оңшылцентрист коалициясы депутаттар палатасына сайлауда 43,8% жинады(Оның [[Италия бауырластары]] партиясы 26% жинады). Бұл оған астынғы палатада толықтай көпшілдік берді(400-ден 235 орын)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elezioni.repubblica.it/2022/cameradeideputati/|title=ELEZIONI camera 2022. RISULTATI ITALIA|author=|date=2022-09-26|work=|publisher=la Repubblica|accessdate=2022-09-28|lang=it}}&lt;/ref&gt;, ал сенатқа сайлаудан оның  коалициясы 44% жинады(200-ден 112 орын)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elezioni.repubblica.it/2022/senatodellarepubblica/|title=ELEZIONI senato 2022. RISULTATI ITALIA|author=|date=2022-09-26|work=|publisher=la Repubblica|accessdate=2022-09-28|lang=it}}&lt;/ref&gt;.

== Италия премьер-министрі ==
=== Кабинет құрылуы ===
[[Сурет:Mattarella Meloni 2022.jpg|нобай|оңға|upright|Мелони Матарелламен қызметке тұру рәсімінде|alt=Photo of Giorgia Meloni in 1995]]
Ол және оның үкіметі 22 қазан күні ант берді&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.rainews.it/maratona/2022/10/consultazioni-con-il-presidente-della-repubblica-per-il-nuovo-governo-92e01557-486a-43f5-b45d-57207f7f329d.html|url-status=live|title=Il governo Meloni giura oggi al Quirinale|trans-title=The Meloni government swears today at the Quirinale|publisher=[[RAI]]|language=it|date=21 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021134007/https://www.rainews.it/maratona/2022/10/consultazioni-con-il-presidente-della-repubblica-per-il-nuovo-governo-92e01557-486a-43f5-b45d-57207f7f329d.html|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022|postscript=. Updated as of 22 October 2022.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://tg24.sky.it/politica/2022/10/21/governo-meloni-ultime-news|url-status=live|title=Nuovo governo, le news. Alle 10 il giuramento di Giorgia Meloni e dei ministri|trans-title=New government, the news. At 10 the oath of Giorgia Meloni and the ministers|website=[[Sky TG24]]|language=it|date=21 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021134336/https://tg24.sky.it/politica/2022/10/21/governo-meloni-ultime-news|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022|postscript=. Updated as of 22 October 2022.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Harlan|first1=Chico|last2=Pitrelli|first2=Stefano|date=21 October 2022|title=Meloni sworn in as Italy's first female prime minister|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/10/21/giorgia-meloni-silvio-berlusconi-italy/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021231732/https://www.washingtonpost.com/world/2022/10/21/giorgia-meloni-silvio-berlusconi-italy/|archive-date=21 October 2022|access-date=22 October 2022|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;.  Ант берген соң, Мелони заңды түрде Италия тарихындағы үкіметті басқаратын алғашқы әйел атанды&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Amante|first1=Angelo|last2=Weir|first2=Keith|date=21 October 2022|title=Meloni takes charge as PM as Italy swings to the right|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/europe/italys-meloni-meets-president-set-become-prime-minister-2022-10-21/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021102408/https://www.reuters.com/world/europe/italys-meloni-meets-president-set-become-prime-minister-2022-10-21/|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|agency=[[Associated Press]]|date=21 October 2022|title=Presidential palace says Giorgia Meloni forms government, giving Italy first far-right-led coalition since World War II|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/presidential-palace-giorgia-meloni-forms-government-giving-italy-91866408|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022000948/https://abcnews.go.com/International/wireStory/presidential-palace-giorgia-meloni-forms-government-giving-italy-91866408|archive-date=22 October 2022|access-date=21 October 2022|website=[[ABC News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=21 October 2022|title=Far-right Meloni set to become Italy's first woman PM|url=https://www.france24.com/en/live-news/20221021-far-right-meloni-set-to-become-italy-s-first-woman-pm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021100236/https://www.france24.com/en/live-news/20221021-far-right-meloni-set-to-become-italy-s-first-woman-pm|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022|website=[[France 24]]|publisher=[[Agence France-Presse]]}}&lt;/ref&gt;. Ол [[Еурокомиссия]] бастығы [[Урсула фон дер Ляйен|Урсула фон дер Ляйеннан]] және [[Еуропарламент]] спикері [[Роберта Метсола|Роберта Метсоладан]] заңды түрде құттықтау алды. Ал Венгрия премьер-министрі [[Виктор Орбан]] [[Twitter|Twitte]]&lt;nowiki/&gt;r-ына «Жоржа Мелониды оның үкіметі құрылуымен құттықтаймын! Бұл Еуропалық оңшылдар үшін ұлы күн» деген пост салды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilsole24ore.com/art/governo-meloni-oggi-giuramento-quirinale-domenica-passaggio-consegne-draghi-AEQbyiAC|title=Meloni e i ministri hanno giurato: «Serviremo l’Italia con orgoglio». Von der Leyen: «Lavoreremo insieme». Orban: «Grande giorno per destra Ue»|author=|date=2022-10-22|work=|publisher=il Sole 24 Ore|accessdate=2022-10-22|lang=it}}&lt;/ref&gt;.

23 қазан күні [[Ватикан|Ватиканға]] келген [[Франция президенті]] [[Эммануэль Макрон|Эммануэль Макронмен]] формалсыз келіссөздер жүргізді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/23/meloni-vede-macron-a-roma-dare-risposte-comuni-sullenergia_ac90deb7-dc69-4729-9681-6aefeafd8966.html|title=Meloni vede Macron a Roma: &quot;Dare risposte comuni sull'energia&quot;|author=|date=2022-10-24|work=|publisher=ANSA|accessdate=2022-10-24|lang=it}}&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Governo Meloni.jpg|нобай|солға|upright|Мелони үкіметі ант беруде|alt=Photo of Giorgia Meloni in 1995]]

25 қазан күні Мелони өзінің кабинетіне сенім вотумынан бұрын алғаш рет премьер-министр ретінде парламенттің алдында заңды мәлімдеме жасады&lt;ref&gt;{{cite news|date=21 October 2022|title=Governo Meloni, ecco il timing: l'incarico, il giuramento, la fiducia e la Legge di Bilancio|trans-title=Meloni government, here is the timeline: the assignment, the oath, the trust, and the Budget Law|url=https://www.ilmessaggero.it/politica/giorgia_meloni_timing_governo_giuramento_fiducia_legge_bilancio-7003713.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021100829/https://www.ilmessaggero.it/politica/giorgia_meloni_timing_governo_giuramento_fiducia_legge_bilancio-7003713.html|archive-date=21 October 2022|access-date=22 October 2022|work=[[Il Messaggero]]|language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bongarrà|first=Francesco|date=21 October 2022|title=Dall'incarico alla manovra, il timing|trans-title=From the task to govern to the budget law, the timeline|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/21/dallincarico-alla-manovra-il-timing_36546866-6932-4b2c-950b-4f110bf0dd5a.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021170609/https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/21/dallincarico-alla-manovra-il-timing_36546866-6932-4b2c-950b-4f110bf0dd5a.html|archive-date=21 October 2022|access-date=22 October 2022|publisher=[[Agenzia Nazionale Stampa Associata]]|language=it}}&lt;/ref&gt;.Мәлімдемесі кезінде Италия тарихындағы алғаш әйел премьер министр болудың маңыздылығын түсінетіні туралы айтып кетті&lt;ref&gt;{{cite news|last=Jakhnagiev|first=Alexander|date=25 October 2022|title=Meloni alla Camera, l'applauso al suo arrivo e l'abbraccio di Salvini|trans-title=Melons in the Chamber, the applause on her arrival and Salvini's hug|url=https://video.corriere.it/politica/meloni-camera-l-applauso-suo-arrivo-abbraccio-salvini/9a225d66-5446-11ed-a58a-ad027d5a5146|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025140212/https://video.corriere.it/politica/meloni-camera-l-applauso-suo-arrivo-abbraccio-salvini/9a225d66-5446-11ed-a58a-ad027d5a5146|archive-date=25 October 2022|access-date=25 October 2022|work=[[Corriere della Sera]]|language=it}}&lt;/ref&gt;.  Ол бірнеше әйелдерге рахмет айтып кетті, оның ішінде [[Тина Ансельми]], [[Саманта Кристофоретти]], [[Грация Делледа]], [[Ориана Фаллачи]], [[Нильде Йотти]], [[Рита Леви-Монтальчини]] және [[Мария Монтессори]] болды. Оның айтуынша бұл адамдар оған баспалдақ құрып берді, және олардың арқасында ол премьер-министр атанып, әйнекті төбені бұзуда&lt;ref&gt;{{cite news|date=25 October 2022|title=Governo, da Iotti a Cristoforetti: le donne che 'hanno osato' citate da Meloni|trans-title=Government, from Iotti to Cristoforetti: the women who 'dared' cited by Meloni|url=https://www.adnkronos.com/governo-da-iotti-a-cristoforetti-tutte-le-donne-citate-da-meloni_6ZOisvoA3tG76Z0mDAp9T8|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025140411/https://www.adnkronos.com/governo-da-iotti-a-cristoforetti-tutte-le-donne-citate-da-meloni_6ZOisvoA3tG76Z0mDAp9T8|archive-date=25 October 2022|access-date=25 October 2022|work=[[Adnkronos]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=De Rosa|first=Gianluca|title=Meloni citazionista: da Steve Jobs a Giovanni Paolo II, tutti i riferimenti del suo discorso|trans-title=Meloni quotationist: from Steve Jobs to John Paul II, all the references of her speech|url=https://www.ilfoglio.it/politica/2022/10/25/news/meloni-citazionista-da-steve-jobs-a-giovanni-paolo-ii-tutti-i-riferimenti-del-suo-discorso-4593956/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025140520/https://www.ilfoglio.it/politica/2022/10/25/news/meloni-citazionista-da-steve-jobs-a-giovanni-paolo-ii-tutti-i-riferimenti-del-suo-discorso-4593956/|archive-date=25 October 2022|access-date=25 October 2022|work=[[Il Foglio]]|language=it}}&lt;/ref&gt;. Оның үкіметі екі палатада компактты дауыстар санымен сенім вотумын алды&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Cipolla|first1=Alessandro|last2=Imparato|first2=Rosaria|date=25 October 2022|url=https://www.money.it/meloni-camera-diretta-video-voto-fiducia-governo|title=Meloni alla Camera, diretta video voto di fiducia al governo: cosa ha detto nella replica la presidente del Consiglio|trans-title=Meloni in the Chamber, live video vote of confidence in the government: what the prime minister said in response|website=Money|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026003822/https://www.money.it/meloni-camera-diretta-video-voto-fiducia-governo|archive-date=26 October 2022|access-date=26 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=26 October 2022|title=Il Senato vota la fiducia al governo Meloni: 115 sì, 79 no e 5 astenuti|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/26/il-senato-vota-la-fiducia-al-governo-meloni-115-si-79-no-e-5-astenuti_1f316e11-70d5-491d-801f-7e5cea2d1b71.html|url-status=live|trans-title=The Senate votes for confidence in the Meloni government: 115 yes, 79 no, and 5 abstentions|access-date=26 October 2022|publisher=[[Agenzia Nazionale Stampa Associata]]|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026200317/https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/26/il-senato-vota-la-fiducia-al-governo-meloni-115-si-79-no-e-5-astenuti_1f316e11-70d5-491d-801f-7e5cea2d1b71.html|archive-date=26 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Governo Meloni, le ultime notizie. Fiducia in Senato per l'esecutivo: 115 sì e 79 no|trans-title=Meloni government, the latest news. Confidence in the Senate for the executive: 115 yes and 79 no|url=https://tg24.sky.it/politica/2022/10/26/governo-meloni-fiducia-ultime-notizie|url-status=live|access-date=26 October 2022|website=[[Sky TG24]]|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026200523/https://tg24.sky.it/politica/2022/10/26/governo-meloni-fiducia-ultime-notizie|archive-date=26 October 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Мелонида өзінің жігітінен Жинерва атты баласы бар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.corriere.it/politica/16_settembre_16/ginevra-sorellina-d-italia-nata-bambina-giorgia-meloni-d57e9734-7c30-11e6-a2aa-53284309e943.shtml|title=Ginevra, 'sorellina d'Italia': è nata la bambina di Giorgia Meloni|trans-title=Geneva, 'little sister of Italy': Giorgia Meloni's baby girl was born|work=[[Corriere della Sera]]|language=it|date=16 September 2016|access-date=14 August 2022|archive-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325005517/http://www.corriere.it/politica/16_settembre_16/ginevra-sorellina-d-italia-nata-bambina-giorgia-meloni-d57e9734-7c30-11e6-a2aa-53284309e943.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=30 August 2022|title=A destra vogliono una famiglia tradizionale. Ma non per loro|trans-title=On the right they want a traditional family. But not for them|url=https://www.repubblica.it/commenti/2022/08/30/news/famiglia_tradizionale_destra_modello-363518463/|access-date=5 September 2022|work=[[La Repubblica]]|language=it|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905074053/https://www.repubblica.it/commenti/2022/08/30/news/famiglia_tradizionale_destra_modello-363518463/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Оның жігіті Сильвио Берлускониға тиесілі [[TGcom24|Tgcom24]] телеарнасында істейтін журналист.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bonamoneta|first=Giorgia|date=27 June 2021|url=https://www.money.it/Andrea-Giambruno-chi-e-il-compagno-di-Giorgia-Meloni|title='Chi è Andrea Giambruno compagno di Giorgia Meloni|trans-title='Who is Andrea Giambruno companion of Giorgia Meloni|website=Money.it|language=it|access-date=14 August 2022|postscript=. Updated 12 January 2022.|archive-date=11 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811213638/https://www.money.it/Andrea-Giambruno-chi-e-il-compagno-di-Giorgia-Meloni|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Сайлаулары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:55%; border:1px #AAAAFF solid&quot;
! width=&quot;12%&quot; |Сайлау жылы
! width=&quot;25%&quot; |
! width=&quot;25%&quot; |Сайлау округі
! colspan=&quot;1&quot; width=&quot;10%&quot; |Партиясы
! width=&quot;12%&quot; |Дауыстар
! width=&quot;12%&quot; |Нәтиже
|-
![[2006 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2006]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар]]&lt;nowiki/&gt; [[Депутаттар палатасы (Италия)|палатасы]]
|[[Лазио 1(сайлау округі)|Лазио 1]]
|[[Ұлттық альянс (Италия)|ҰА]]

|[[Партиялық тізім]]мен қатысты
|'''Сайланды'''
|-
![[2008 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2008]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Лазио 2(сайлау округі)|Лазио 2]]
|[[Бостандық халқы|БХ]]
|–[[Партиялық тізім]]мен қатысты
|'''Сайлан'''&lt;nowiki/&gt;'''ды'''
|-
![[2013 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2013]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Ломбардия 3(сайлау округі)|Ломбардия 3]]
|[[Италия бауырластары|ИБ]]
|[[Партиялық тізім]]мен қатысты
|'''Сайланды'''
|-
![[2018 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2018]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Лазио 2(сайлау округі)|Лазио 2]] - [[Латино]]
|[[Италия бауырластары|ИБ]]
|70,268
|'''Сайланды'''
|-
![[2018 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2018]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Абруццо(сайлау округі)|Абруццо]] - [[Л'Акилла]]
|[[Италия бауырластары|ИБ]]
|104,823
|'''Сайланды'''
|}
{{notelist}}

===Жинаған дауыстары===
Мелони 2018-2022 жылдары парламенттік сайлауларда берілген дауыстар арқылы мажоритарлы системада жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=C&amp;dtel=04/03/2018&amp;tpa=I&amp;tpe=L&amp;lev0=0&amp;levsut0=0&amp;lev1=16&amp;levsut1=1&amp;lev2=2&amp;levsut2=2&amp;levsut3=3&amp;ne1=16&amp;ne2=162&amp;es0=S&amp;es1=S&amp;es2=S&amp;es3=S&amp;ms=S&amp;ne3=1624&amp;lev3=4|url-status=live|title=Elezioni Camera 4 marzo 2018 – Collegio di Latina|trans-title=4 March 2018 elections to the Chamber – Constituency of Latina|website=Eligendo Archivio|publisher=Italian Ministry of the Interior|language=it|date=4 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108225246/https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=C&amp;dtel=04/03/2018&amp;tpa=I&amp;tpe=L&amp;lev0=0&amp;levsut0=0&amp;lev1=16&amp;levsut1=1&amp;lev2=2&amp;levsut2=2&amp;levsut3=3&amp;ne1=16&amp;ne2=162&amp;es0=S&amp;es1=S&amp;es2=S&amp;es3=S&amp;ms=S&amp;ne3=1624&amp;lev3=4|archive-date=8 January 2022|access-date=27 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=25 September 2022|title=Elezioni 2022: Dettaglio scrutini|trans-title=2022 elections: Ballot details|access-date=27 October 2022|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/elezioni/politiche_2022/elezioni_dati.shtml?t=4&amp;s=u&amp;regione=abruzzo&amp;x1=2_CU_ABRUZZO_-_U03.xml|url-status=live|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002030125/http://www.ansa.it/sito/notizie/elezioni/politiche_2022/elezioni_dati.shtml?t=4&amp;s=u&amp;regione=abruzzo&amp;x1=2_CU_ABRUZZO_-_U03.xml|archive-date=2 October 2022|postscript=. Last updated 28 September 2022.}}&lt;/ref&gt;

{|class=wikitable style=text-align:right
|-
!colspan=5|[[2018 жылғы парламент сайлауы|2018 жылғы Италиядағы парламент сайлауы]] ([[Депуттар палатасы (Италия)|ДП]]): [[Латино, ЛазиоЛатина]]
|-
!colspan=2|Кандидат
!Коалиция
!Берілген дауыстар
!%
|-
|align=left|'''Жоржа Мелони'''
|align=left|[[Ортақ оңшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ оңшылдар коалициясы]]
|70,268
|41.0
|-
|align=left|[[Леон Мартелукки]]
|align=left|[[Бес жұлдыз қозғалысы]]
|62,563
|36.5
|-
|align=left|[[Федерико Фауттилли]]
|align=left|[[Ортақ солшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ солшылдар коалициясы]]
|26,293
|15.3
|-
|align=left colspan=2|Басқалар
|12,269
|7.2
|-
|align=left colspan=3|'''Жалпы'''
|'''171,393'''
|'''100.0'''
|}

{|class=wikitable style=text-align:right
|-
!colspan=5|[[2022 жылғы парламент сайлауы|2022 жылғы Италиядағы парламент сайлауы]] ([[Депуттар палатасы (Италия)|ДП]]): [[Л'Акилло]]
|-
!colspan=2|Кандидат
!Коалиция
!Берілген дауыстар
!%
|-
|align=left|'''Жоржа Мелони'''
|align=left|[[Ортақ оңшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ оңшылдар коалициясы]]
|104,823
|51.5|
|-
|align=left|[[Рита Инноценци]]
|align=left|[[Ортақ солшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ солшылдар коалициясы]]
|42,630
|36.5
|-
|align=left|[[Аттилио Д'Андреа]]
|align=left|[[Бес жұлдыз қозғалысы]]
|33,132
|16.3
|-
|align=left colspan=2|Басқалар
|22,988
|11.3
|-
|align=left colspan=3|'''Жалпы'''
|'''203,583'''
|'''100.0'''
|}

== Библиография ==

* {{cite book|last=Meloni|first=Giorgia|year=2011|url=https://books.google.com/books?id=r0xphrql-GYC|url-status=live|title=Noi crediamo|trans-title=We believe|series=Saggi|language=it|edition=paperback|others=Podda, Stefano (curator)|location=Milan|publisher=Sperling &amp; Kupfer, Mondadori|pages=XXVII, 164|isbn=978-8-8200-4932-4|oclc=898518765|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002094336/https://books.google.com/books?id=r0xphrql-GYC&lt;!--https://web.archive.org/web/20221015110501/https://catalog.loc.gov/vwebv/searchBrowse?editSearchId=E#v=onepage&amp;q&amp;f=false https://archive.today/20190825123429/https://catalog.loc.gov/vwebv/searchBrowse?editSearchId=E#v=onepage&amp;q&amp;f=false--&gt;|archive-date=2 October 2022|access-date=14 August 2022|via=[[Google Books]]}}
* {{cite book|last1=Meloni|first1=Giorgia|last2=Meluzzi|first2=Alessandro|last3=Mercurio|first3=Valentina|year=2019|url=https://www.google.com/books/edition/Mafia_nigeriana_Origini_rituali_crimini/NEZzwwEACAAJ|url-status=live|title=Mafia nigeriana. Origini, rituali, crimini|trans-title=Nigerian mafia. Origins, rituals, crimes|series=I saggi|language=it|edition=paperback|location=Mantova|publisher=Oligo Editore|isbn=978-8-8857-2325-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164330/https://books.google.com/books?id=NEZzwwEACAAJ&amp;newbks=0|archive-date=28 September 2022|access-date=14 August 2022|via=[[Google Books]]}}
* {{cite book|last=Meloni|first=Giorgia|year=2021|url=https://www.google.com/books/edition/Io_sono_Giorgia_Le_mie_radici_le_mie_ide/mHlzzgEACAAJ&lt;!--Rizzoli: https://rizzoli.rizzolilibri.it/libri/io-sono-giorgia/--&gt;|url-status=live|title=Io sono Giorgia, le mie radici, le mie idee|trans-title=I am Giorgia, my roots, my ideas|series=Saggi|language=it|edition=paperback|location=Rome|publisher=Rizzoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027124030/https://www.google.com/books/edition/Io_sono_Giorgia_Le_mie_radici_le_mie_ide/mHlzzgEACAAJ&lt;!--https://web.archive.org/web/20221002104934/https://rizzoli.rizzolilibri.it/libri/io-sono-giorgia/--&gt;|archive-date=27 October 2022|isbn=978-8-8171-5468-0|via=[[Google Books]]}}

== Тағыда қараңыз ==

* [[Италиядағы консерватизм]]
* [[Италиядағы ультраоңшыл политика]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{cite web|url=https://www.camera.it/leg18/29?shadow_deputato=302103&amp;idpersona=302103&amp;idlegislatura=18|title=MELONI Giorgia - FDI|author=|date=|work=|publisher=[[Италия депутаттар палатасы]]|accessdate=2020-09-04|lang=it|archiveurl=|archivedate=}}
{{Үлкен сегіздік басшылары}}
{{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=АҚШ}}
[[Санат:Италияның әйел политиктері]]
[[Санат:Бостандық халқы партиясының мүшелері]]
[[Санат:Ұлыттқ альянс (Италия) партиясының мүшелері]]
[[Санат:Италия бауырластары партиясының мүшелері]]
[[Санат:Италия министрлері]]
[[Санат:Италия палата депутаттарының мүшелері]]
[[Санат:Қызметіндегі мемлекет билеушілері]]
[[Санат:XXI ғасыр политиктер]]
[[Санат:XXI ғасыр билеушіліері]]
[[Санат:2022 жылы қызметіне келген премьер-министрлер]]
[[Санат:Нато лидерлары]]
[[Санат:Үлкен жетілік лидерлары]]
[[Санат:Үлкен жиырмалық лидерлары]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>djaxlk8y163pk309y8m1t99tj709fnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660036</id>
      <parentid>3660035</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:XXI ғасыр билеушіліері|XXI ғасыр билеушіліері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3660036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67819" sha1="6790fcjkalzdj13hgrupzwgosb9egza" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Жоржа Мелони
| Шынайы есімі         = {{lang-it|Giorgia Meloni}}
| Суреті               = Girogia Meloni video message to the 2022 NIAF Gala.jpg
| Атауы                = Жоржа Мелони (2022)
| Титулы               = [[Италияның министрлер кеңесінің төрағасы]]
| Ту                   = Ovale Presidenza Consiglio.svg
| Ту2                  = Flag of prime minister of Italy.svg
| Басқара бастады      = [[2022 жыл]]дың [[22 қазан]]ы
| Басқаруын аяқтады    = 
| Ізашары              = [[Марио Драги]]
|Президент             = 
| Титулы_2             = «[[Италия бауырластары]]» партиясының төрағасы
| Ту_2                 =
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 1
| Басқара бастады_2    = [[8 наурыз]] [[2014 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = [[Иньяцио Ла Русса]]
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             = [[Италия депутаттар палатасы]]ның мүшесі
| Ту_3                 = Emblem of Italy.svg
| Ту2_3                = Flag of Italy.svg
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = [[28 сәуір]] [[2006 жыл]]
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = {{iw|Жастар ісі жөніндегі министр||it|Ministri per la gioventù della Repubblica Italiana}}
| Ту_4                 = Emblem of Italy.svg
| Ту2_4                = Flag of Italy.svg
| Реті_4               = 
| Басқара бастады_4    = [[8 мамыр]] [[2008 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_4  = [[16 қараша]] [[2011 жыл]] 
| Ізашары_4            = [[Джованна Меландри]]
| Ізбасары_4           = [[Андреа Риккарди]]
| Титулы_5             = [[Италияның депутаттар палатасы]]ның төрағасының орынбасары
| Ту_5                 = Emblem of Italy.svg
| Ту2_5                = Flag of Italy.svg
| Реті_5               = 
| Басқара бастады_5    = [[4 мамыр]] [[2006 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_5  = [[28 сәуір]] [[2008 жыл]] 
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           =
| Туған күні           = 15.1.1977
| Туған жері           = [[Рим]], [[Италия]]
| Азаматтығы           = [[Италия]]ндық
| Қызмет еткен жылдары = 
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[католицизм]]
| Әкесі                = [[Франческо Мелони]]
| Анасы                = [[Анна Пароторе]]
| Балалары             = Жинерва
| Партиясы             = [[Италияқоғамдық қауымдастығы]] 1992-1995
[[Ұлттық альянс(Италия)]] 1995-2009
[[Бостандық халқы]] 2009-2012
[[Бауырлас Италия]] 2012 бастап
| Білімі               =
| Қолтаңбасы           = 
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты                = {{URL|giorgiameloni.com}}
}}
'''Жоржиа Мелони''' ({{lang-it|Giorgia Meloni}}) — италиялық саясаткер. 22 қазаннан бастап [[Италияның министрлер кеңесінің төрағасы]] болған тарихтағы бірінші және әзірше жалғыз әйел адам. [[Сильвио Берлускони]]дың [[Берлускони үкіметі (төртінші)|төртінші үкіметінде]], яғни 2008-2011 жылдары, Италияның {{iw|жастар ісі жөніндегі министрі||it|Ministri per la gioventù della Repubblica Italiana}}. [[Италия бауырластары]] (2014 жылдан бастап) және [[Еуропалық консерваторлар мен реформисттар альянсы|Еуропалық консерваторлар мен реформисттар партияларының]] (2020 жылдан бастап) лидеры.

== Балалық және жастық шағы ==
=== Балалық шағы ===
Жоржа Мелони 1977 жылдың 15 қарашасы Римде дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Pietromarchi 2022&quot;&gt;{{cite news |last=Pietromarchi |first=Virginia |date=19 September 2022 |title=Who is Italy's leadership hopeful Giorgia Meloni? |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/19/who-is-italys-leadership-hopeful-giorgia-meloni |access-date=21 September 2022 |work=[[Al Jazeera]] |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920090612/https://www.aljazeera.com/news/2022/9/19/who-is-italys-leadership-hopeful-giorgia-meloni |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Сардиния|Сардиниядан]] шыққан [[Франческо Мелони]]дың және [[Сицилия|Сицилиядан]] шыққан Анна Паратореның қызы. Әкесі Франческо Мелони салық кеңесшісі әрі юрист, 1995 жылы есірткі саудасы үшін сотталып, Испанияда 9 жыл бойы түрмеде отырған.&lt;ref&gt;{{cite news |date =28 September 2022 |title=Giorgia Meloni, il racconto della stampa spagnola sul padre (che la abbandonò da piccola): 'Fu condannato per traffico di droga' |trans-title=Giorgia Meloni, from the Spanish press about her father (who abandoned her as a child): 'He was convicted of drug trafficking' |language=it |work=[[Il Fatto Quotidiano]] |url=https://www.ilfattoquotidiano.it/2022/09/28/giorgia-meloni-il-racconto-della-stampa-spagnola-sul-padre-che-la-abbandono-da-piccola-fu-condannato-per-traffico-di-droga/6821134/ |url-status=live |access-date =1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001152047/https://www.ilfattoquotidiano.it/2022/09/28/giorgia-meloni-il-racconto-della-stampa-spagnola-sul-padre-che-la-abbandono-da-piccola-fu-condannato-per-traffico-di-droga/6821134/ |archive-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pistilli |first=Clemente |date=29 September 2022 |url=https://roma.repubblica.it/cronaca/2022/09/29/news/giorgia_meloni_narcotraffico_spagna-367863619/ |title=Il padre di Giorgia Meloni fu condannato per narcotraffico, il racconto della stampa spagnola |trans-title=Giorgia Meloni's father was convicted of drug trafficking, the story from the Spanish press |work=[[La Repubblica]] |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001192003/https://roma.repubblica.it/cronaca/2022/09/29/news/giorgia_meloni_narcotraffico_spagna-367863619/ |archive-date=1 October 2022 |access-date=6 October 2022}}&lt;/ref&gt; Мелони бір жаста болғанда әкесі [[канар арадары]]на «Cavallo pazzo», яғни «Ессіз жылқы» атты яхтада кетіп, отбасын тастап кеткен еді.&lt;ref name=&quot;Dell'Arti &amp; Spada 2014&quot;&gt;{{cite news |last1=Dell'Arti |first=Giorgio |last2=Spada |first2=Alberto |date=27 May 2014 |title=Giorgia Meloni |language=it |work=[[Corriere della Sera]] |url=http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |url-status=dead |access-date =11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105033643/http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |archive-date=5 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |author= Giorgio Dell’Arti, Alberto Spada |title= Giorgia Meloni |date= 2014-05-27 |work= Cinquantamila Giorni |publisher= [[Corriere della Sera]] |accessdate= 2016-02-27 |lang= it |archiveurl= https://web.archive.org/web/20171201042931/http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |archivedate= 2017-12-01 |deadlink= no }}&lt;/ref&gt;. Оның 1975 жылы туылған туған әпкесі бар - Арианна Мелони. Әпкесінің күйеуі Мелони кабинетінде ауыл шаруашылығы министрі атанған [[Франческо Лоллобриги]].&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spagnoli |first=Sofia |date=27 September 2022 |title=Arianna Meloni: chi è la sorella di Giorgia. 'Ti accompagnerò come Sam con Frodo' |trans-title=Arianna Meloni: who is Giorgia's sister. 'I'll accompany you like Sam with Frodo' |url=https://www.quotidiano.net/elezioni/arianna-meloni-sorella-giorgia-1.8120618 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927112008/https://www.quotidiano.net/elezioni/arianna-meloni-sorella-giorgia-1.8120618 |archive-date=27 September 2022 |access-date=23 October 2022 |work=[[Quotidiano Nazionale]] |language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=23 October 2022 |title=Cos'è il Ministero della Sovranità alimentare e cosa significa |trans-title=What is the Ministry of Food Sovereignty and what it means |url=https://quifinanza.it/economia/video/ministero-sovranita-alimentare-cosa-significa-francesco-lollobrigida/672881/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023212235/https://quifinanza.it/economia/video/ministero-sovranita-alimentare-cosa-significa-francesco-lollobrigida/672881/ |archive-date=23 October 2022 |access-date=23 October 2022 |website=QuiFinanza |language=it}}&lt;/ref&gt;
Ол әпкесімен бірге байқамай өздерінің үйлерінде өрт шығарған соң, 3 жасында анасымен және әпкесімен бірге кедейлердің Гарбателла кварталына көшті.&lt;ref name=&quot;Dell'Arti &amp; Spada 2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Brezar 2022&quot;&gt;{{cite news |last=Brezar |first=Aleksandar |date=27 September 2022 |title=Italy election: In Rome's progressive neighbourhood, Meloni's victory causes anger and concern |url=https://www.euronews.com/my-europe/2022/09/27/in-romes-progressive-neighbourhood-melonis-victory-causes-anger-and-concern |access-date=22 October 2022 |publisher=[[Euronews]] |language=it |archive-date = 27 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927140413/https://www.euronews.com/my-europe/2022/09/27/in-romes-progressive-neighbourhood-melonis-victory-causes-anger-and-concern |url-status=live}}&lt;/ref&gt;  Жоржа 12 жастан бері әкесімен сөйлеспейді.

=== Жастық шағы ===
 
1996 жылы [[Америго Виспучи]] атындағы институтта лингвистика саласынан арнайы, орташа білім алып бітірді.&lt;ref name=&quot;Biography&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sitiarcheologici.palazzochigi.it/www.governo.it/novembre%202011/www.governo.it/Governo/Biografie/ministri/Meloni_Giorgia.html |title=Biografia del ministro Giorgia Meloni |trans-title=Biography of Minister Giorgia Meloni |language=it |publisher=[[Chigi Palace]] |date=November 2011 |access-date=14 August 2022 |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331122339/http://www.sitiarcheologici.palazzochigi.it/www.governo.it/novembre%202011/www.governo.it/Governo/Biografie/ministri/Meloni_Giorgia.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.comune.roma.it/web-resources/cms/documents/Meloni_2016_cvp.pdf |title=Curriculum Vitae di Giorgia Meloni |trans-title=Giorgia Meloni's Curriculum Vitae |language=it |publisher=[[Commune of Rome]] |date=16 September 2016 |access-date=30 August 2022 |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805090317/https://www.comune.roma.it/web-resources/cms/documents/Meloni_2016_cvp.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 15 жасар Мелони 1992 жылы  «Бабалар» (Gli Antenati) студенттік бірлестігін құрды. Оның мақсаты білім министрі [[Роза Руссо-Ерволини]] ойлап тапқан мектеп реформасының проектісіне қарсы шығу болатын.&lt;ref&gt;{{cite web |date =10 August 2022 |title='Woman, mother, Christian' guides Italian far-right to brink of power |url=https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822125300/https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |archive-date=22 August 2022 |access-date=21 September 2022 |website=[[Euractiv]]}}&lt;/ref&gt; Тура сол уақытта ол неофашисттік Италияндық қоғамдық қозғалыс партиясының жастық бөліміне яғни, Жастар фронтына қосылды.&lt;ref name=&quot;Pietromarchi 2022&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Fontana |first=Simone |date=28 July 2022 |title=Da dove arriva Giorgia Meloni, l'ultima fiamma della destra |trans-title=Where does Giorgia Meloni, the last flame of the right, come from |url=https://www.laregione.ch/estero/estero/1597310/da-dove-arriva-giorgia-meloni-l-ultima-fiamma-della-destra |access-date=21 September 2022 |website=[[laRegione Ticino]] |language=it |archive-date =7 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807111359/https://www.laregione.ch/estero/estero/1597310/da-dove-arriva-giorgia-meloni-l-ultima-fiamma-della-destra |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы Италияндық қоғамдық қозғалыс партиясың студенттің ассоциациялар форумында өкілі болатын «Студенттік іс» (Azione Studentesca) организациясын басқарып бастады. &lt;ref&gt;{{cite web |date =10 August 2022 |title='Woman, mother, Christian' guides Italian far-right to brink of power |url=https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822125300/https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |archive-date=22 August 2022 |access-date=21 September 2022 |website=[[Euractiv]]}}&lt;/ref&gt;
1998 жылы постфашисттік [[Ұлттық альянс (Италия)|Ұлттық альянс]] партиясынан сайлауға қатысып, жеңіске жеткен соң, Рим провинциясының кеңесіне 2002 жылға шейін өтіп әрі мәдениет, мектеп, жастар политикасы жайлы комиссияда 2003 жылға дейін болған. 2001 жылы Ұлттық альянс партиясының лидері [[Жанфранко Фини]] Мелониды партияның «Жастардың ісі» (Azione Giovani) жастар организациясының ұлттық басқарушы комитетінің координаторы етіп тағайындады. 2004 жылғы [[Витербо]]дағы организацияның сьезінде оның алғашқы әйел лидері атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Giuffrida |first=Angela |date=17 September 2022 |title=God, family, fatherland – how Giorgia Meloni has taken Italy's far right to the brink of power |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/17/giorgia-meloni-brothers-of-italy-leader-far-right-elections-alliance- |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220919113102/https://www.theguardian.com/world/2022/sep/17/giorgia-meloni-brothers-of-italy-leader-far-right-elections-alliance- |archive-date=19 September 2022 |access-date=21 September 2022 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; Сол жылдарда ол Римдегі ең танымал түңгі клубтарының бірі [[Пайпер клубы]]нда күтуші даяршы және бармен болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite news |orig-date=17 January 2013 |title=Meloni, da barman a tata... a ministro: 'Ho fatto tutti i lavori e ne sono fiera' |trans-title=Meloni, from barman to nanny... to minister: 'I did all the jobs and I'm proud of it' |language=it |work=Blitz Quotidiano |url=https://www.blitzquotidiano.it/politica-italiana/meloni-barman-tata-ministro-ho-fatto-tutti-lavori-vado-fiera-1450587/ |url-status=live |access-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422135929/https://www.blitzquotidiano.it/politica-italiana/meloni-barman-tata-ministro-ho-fatto-tutti-lavori-vado-fiera-1450587/ |archive-date=22 April 2021 |date=17 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Guerzoni |first=Monica |date=17 January 2013 |title=Giorgia Meloni: 'Io militante ventenne e i Lego con la figlia di Fiorello' |trans-title=Giorgia Meloni: 'I'm a militant in my twenties and Lego with Fiorello's daughter' |language=it |work=[[Corriere della Sera]] |url=http://www.corriere.it/politica/13_gennaio_17/meloni-fiorello-politica-guerzoni_7ddfc190-607a-11e2-bd7d-debf946ea0b6.shtml |url-status=live |access-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331123122/https://www.corriere.it/politica/13_gennaio_17/meloni-fiorello-politica-guerzoni_7ddfc190-607a-11e2-bd7d-debf946ea0b6.shtml |archive-date=31 March 2021}}&lt;/ref&gt;

== Политикалық жолы ==
=== Депутаттар палатсының мүшесі ===
2006 жылы ол [[Ұлттық альянс]] партиясынан [[Италияның парламенті|Италияның парламентінің]]  XV шақырылымына өтті. Одан кейін ол мектепте шет тілдер бойынша орта мектеп дипломын 60/60 балмен алғанын мәлімдеді. Бұл кішкене қарсылықтар туғыздырды. Себебі Америго Виспучи атындағы мектеп ондай диплом беруге құқығы жоқ еді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Nuzzo |first=Alessandro |date=1 September 2022 |title=Che scuola ha fatto Giorgia Meloni: cosa sappiamo sul curriculum della leader di FdI |trans-title =What school did Giorgia Meloni go to: what do we know about the curriculum of the FdI leader |url=https://www.money.it/che-scuola-ha-fatto-giorgia-meloni-cosa-sappiamo-curriculum-leader-fdi |access-date=21 September 2022 |website=Money.it |language=it |archive-date=1 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901205943/https://www.money.it/che-scuola-ha-fatto-giorgia-meloni-cosa-sappiamo-curriculum-leader-fdi |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бірақ Мелони тілдік бакалавр алғаны мәлім болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 August 2022|url=https://pagellapolitica.it/articoli/curriculum-meloni-liceo-linguistico |title=Nel curriculum di Meloni c'è qualcosa che non torna? |trans-title=Is there anything wrong with Meloni's curriculum? |language=it |website=Pagella Politica |access-date=30 August 2022 |archive-date=30 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220830185751/https://pagellapolitica.it/articoli/curriculum-meloni-liceo-linguistico |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Солай қарсылықтардың барлығы жоғалды. Осы жылы ол журналист болып жұмыс істеп бастады. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.odg.roma.it/ricerca.php|url-status=dead|title=Ordine dei giornalisti del Lazio|trans-title=Order of Journalists of Lazio|language=it|publisher=[[Italian Order of Journalists]]|date=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110303201224/http://www.odg.roma.it/ricerca.php|archive-date=3 March 2011|access-date=14 August 2022}}&lt;/ref&gt; Тағы да 2006 жылы ол премьер-министр әрі Медиа-магнат [[Сильвио Берлускони]]&lt;nowiki/&gt;дың III кабинеті қабылдаған заңдарды қорғаған. Ол заңдар Берлусконидың компанияларына пайда әкеліп, соған қоса оған қатысты соттарды кейінге қалдыратын. Ол «Бұл заңдарды контекстте санау керек. Бұл заңдарды Берлускони өзі үшін жасады. Бір бұл заңдар әділ» деп айтқан. &lt;ref&gt;{{cite web|date=7 December 2006|title=Giorgia Meloni|url=http://www.melba.it/csf/articolo.asp?articolo=341|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012233156/http://www.melba.it/csf/articolo.asp?articolo=341|archive-date=12 October 2007|access-date=11 August 2022|website=Corsera Magazine|language=it}}&lt;/ref&gt; Парламенттін XV шақырылымында, нақтырақ айтсақ 2006 жылдың 4 мамырынан 28 сәуіріне шейін депутаттар палатасының төрағасының орынбасары болды.&lt;ref&gt;{{cite web|date=21 September 2022|title=Meloni: Italy's far-right 'Christian mother' on brink of power|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220921-meloni-italy-s-far-right-christian-mother-on-brink-of-power|access-date=21 September 2022|website=[[France 24]]|publisher=[[Agence France-Presse]]|archive-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925050828/https://www.france24.com/en/live-news/20220921-meloni-italy-s-far-right-christian-mother-on-brink-of-power|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Соған қоса 2008 жылдың 29 мамырынан 28 сәуіріне шейн байланыс және сыртқы информация істері жайлы комитетті(Comitato per la comunicazione e l’informazione esterna) және де Карло Финци фондына биржа статусың беру бойынша комиссияны(Commissione per il conferimento delle borse di studio della fondazione «carlo finzi») басқарған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://storia.camera.it/deputato/giorgia-meloni-19770115/organi#nav|title=Giorgia Meloni|author=|date=|work=Incarichi parlamentari|publisher=[[Палата депутатов Италии|Camera dei deputati]] (Portale storico)|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.
=== Жастар жайлы істер министрі ===
[[Сурет:Giorgia_Meloni_daticamera_2008.jpg|alt=2008 portrait of Meloni for the Chamber of Deputies|нобай|Мелони 2008 жыл|солға]]2008 жылдың 8 мамырында Мелони Сильвио Берлусконидың IV үкіметінде Жастар жайлы істер министрі болып тағайындалды. Сол кезде ол біріккен Италияның тарихындағы ең жас министр атанды&lt;ref name=&quot;Il Sole 24 Ore 2013&quot;&gt;{{cite news|url=http://argomenti.ilsole24ore.com/giorgia-meloni.html|title=Giorgia Meloni|work=[[Il Sole 24 Ore]]|language=it|date=8 February 2013|access-date=14 August 2022|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226160946/http://argomenti.ilsole24ore.com/giorgia-meloni.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ол бұл қызметте Сильвио Берлускони финастық кризистың және протесттардың кесірінен кетуге мәжбүр болғанға шейін болды. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Naím|first=Moisés|date=19 September 2022|title=Who is Giorgia Meloni?|url=https://english.elpais.com/opinion/the-global-observer/2022-09-19/who-is-giorgia-meloni.html|access-date=21 September 2022|website=[[El País]]|archive-date=19 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220919174203/https://english.elpais.com/opinion/the-global-observer/2022-09-19/who-is-giorgia-meloni.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 жылы ол Италия спортсмендерін [[Бейжің|Бейжіңдегі]] [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]&lt;nowiki/&gt;ның ашылуына бойкот жасауды ұсынды: бұл мәлімдеме Берлускони мен сыртқы істер министрі [[Франко Фраттини]]&lt;nowiki/&gt;дың критикасына түсті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://loccidentale.it/giorgia-meloni-a-tatanka-ho-chiesto-un-gesto-non-di-non-gareggiare/|title=Giorgia Meloni a Tatanka: 'Ho chiesto un gesto, non di non gareggiare'|trans-title=Giorgia Meloni to Tatanka: 'I asked for a gesture, not not to compete'|work=[[L'Occidentale]]|language=it|date=6 August 2008|access-date=14 August 2022|archive-date=6 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806143841/https://loccidentale.it/giorgia-meloni-a-tatanka-ho-chiesto-un-gesto-non-di-non-gareggiare/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2009 жылы оның Ұлттық альянс партиясы [[Алға Италия]] партиясымен бірігіп, Бостандық халқы партиясын құрды. Сол кезде ол біріккен партияның [[Жас Италия]] жастық секциясының президенті атанды.&lt;ref name=&quot;Il Sole 24 Ore 2013&quot;/&gt; Тура сол жылы ол [[эвтанзия]]ға қарсы декретке дауыс берді. &lt;ref&gt;{{cite news|last=Telese|first=Luca|date=8 February 2009|url=https://www.ilgiornale.it/news/meloni-caro-fini-ecco-perch-non-ti-seguo.html|title=La Meloni: 'Caro Fini, ecco perché non ti seguo'|trans-title=La Meloni: 'Dear Fini, that's why I don't follow you'|work=[[Il Giornale]]|language=it|access-date=14 August 2022|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814115349/https://www.ilgiornale.it/news/meloni-caro-fini-ecco-perch-non-ti-seguo.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2010 жылы ол министрліктің атынан «Болашаққа құқық» деп аталатын 300 миллион евроға пакетті берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.confinionline.it/detail.aspx?id=21382&amp;l=it|title=Diritto al futuro: 300 milioni di euro per il domani dei giovani|trans-title=Right to the future: 300 million euros for the future of young people|website=Confini Online|language=it|date=3 December 2010|access-date=11 August 2022|archive-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925105136/https://www.confinionline.it/detail.aspx?id=21382&amp;l=it|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол жастарға инветициялауды көздеген 5 иницативадан тұратын. Оның ішінде жаңа кәсіпкерлерге стимул, уақытша жұмысшыларға бонусар және лайықты студенттерге кредиттер бар. 2012 жылдың қарашасында Мелони [[Анджелино Альфани]]дың партиядағы лидерлығына қарсы шықты. Бұның себебі оның [[Монти кабинеті]]ң қолдауы болды. Праймеризден бастартылудан кейін ол [[Иньяцио Ла Русса]] мен [[Гвидо Корсетто]] атты политиктармен Монтидың политкасына қарсы шығу үшін, партия ішінде өзгерістерді талап етіп6 әрі Берлускониға қарсы шығу үшін бірікті.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sala |first=Alessandro |date=20 November 2012 |url=http://www.corriere.it/politica/12_novembre_29/primarie-pdl-rabbia-giovani-meloni-cattaneo_90f27118-3a16-11e2-8e20-34fd72ebaa93.shtml |title=Pdl, primarie in fumo. La rabbia dei giovani |trans-title=PDL, primary in smoke. The anger of young people |work=[[Corriere della Sera]] |language=it |access-date=14 August 2022 |archive-date=12 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512223714/http://www.corriere.it/politica/12_novembre_29/primarie-pdl-rabbia-giovani-meloni-cattaneo_90f27118-3a16-11e2-8e20-34fd72ebaa93.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.repubblica.it/politica/2012/12/20/news/crosetto_meloni_via_dal_pdl-49183057/|title=Crosetto e Meloni dal Pdl a 'Fratelli d'Italia': trattativa con La Russa su nome e simbolo|trans-title=Crosetto and Meloni from the PDL to 'Fratelli d'Italia': negotiation with La Russa on name and symbol|work=[[La Repubblica]]|language=it|date=20 December 2012|access-date=14 August 2022|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924185352/https://www.repubblica.it/politica/2012/12/20/news/crosetto_meloni_via_dal_pdl-49183057/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Италия бауырластары ===
[[Сурет:Meloni_Crosetto.JPG|alt=Мелони Гуидо Кросеттомен 2014 жылы|нобай|Мелони Гуидо Кросеттомен 2014 жылы]]
2012 жылдың желтоқсанында ол Бостандық халқы партиясынан шығып,  [[Иньяцио Ла Русса]] мен [[Гвидо Корсетто]] бірігіп, Италия әнұранынан алынған сөздерден атауын алып, Италия бауырластары партиясын құрды. &lt;ref&gt;{{cite news|last=Piccolillo|first=Virginia|date=16 December 2012|url=http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/16/Pdl_giorno_dei_montiani_scissioni_co_0_20121216_cb940f86-4748-11e2-96a9-077294bad7d3.shtml|url-status=dead|title=Pdl, il giorno dei montiani. 'No a scissioni'|trans-title=PDL, the day of the Montians. 'No to splits'|newspaper=[[Corriere della Sera]]|language=it|page=7|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017072205/http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/16/Pdl_giorno_dei_montiani_scissioni_co_0_20121216_cb940f86-4748-11e2-96a9-077294bad7d3.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Guerzoni|first=Monica|date=17 December 2012|url=http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/17/Appello_Monti_guerra_alla_sinistra_co_0_20121217_f62eb7f4-4811-11e2-b9b5-3eea74e97452.shtml|url-status=dead|title=Appello a Monti e guerra alla sinistra. Il Pdl si ricompatta|newspaper=[[Corriere della Sera]]|trans-title=Appeal to Monti and war on the left. The PDL regroups|language=it|page=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201185618/http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/17/Appello_Monti_guerra_alla_sinistra_co_0_20121217_f62eb7f4-4811-11e2-b9b5-3eea74e97452.shtml|archive-date=1 February 2014|access-date=14 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Balmer|first=Crispian|date=26 September 2022|title=Nationalist Meloni set to smash Italy's glass ceiling, become premier|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/italy-election-meloni-idAFKBN2QR02P|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001212142/https://www.reuters.com/article/italy-election-meloni-idAFKBN2QR02P|archive-date=1 October 2022|access-date=13 October 2022}}&lt;/ref&gt; 2013 жылғы парлменттік сайлауда ол қайтадан парламенттің астынғы палатасына өтті. Басында 19 наурыздан бастап аралас фракцияда болды. Ал 3 сәуірде ол Италия бауырластары - ұлттық альнс фракциясына өтті. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.camera.it/leg17/29?idLegislatura=17&amp;shadow_deputato=302103|title=MELONI Giorgia - FDI-AN|author=|date=|work=|publisher=[[Палата депутатов Италии|Camera dei deputati]]|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923231327/http://www.camera.it/leg17/29?idLegislatura=17&amp;shadow_deputato=302103|archivedate=2015-09-23|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2014 жылдың 8 наурызында ол Италия бауырластарының төрағасы болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://video.sky.it/news/politica/giorgia_meloni_eletta_presidente_di_fratelli_ditalia/v190974.vid|title=Giorgia Meloni eletta presidente di Fratelli d'Italia|author=|date=2014-03-08|work=|publisher=Sky TG24|accessdate=2016-02-27|lang=it|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;

2014 жылдың наурызында пресса Мелониды Италияның оңшылцентристтік күштерінің лидері постында Берлусконидың ұрпағы болады деп айта бастады,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.it/2014/05/29/nuovi-leader-centro-destra_n_5409097.html|title=Centrodestra cerca un nuovo leader: chi prenderà il posto di Silvio Berlusconi? Giorgia Meloni e Guido Brera più popolari|author=Luigi Caputo|date=2014-05-29|work=|publisher=Huffington Post|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208025446/http://www.huffingtonpost.it/2014/05/29/nuovi-leader-centro-destra_n_5409097.html|archivedate=2014-12-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; ал тура сол жылдың күзінде кейбір халық ойының сауалнамаларына сәйкес ,ол сенім рейтингында қазіргі премьер-министр [[Маттео ренци|Маттео Ренци]]&lt;nowiki/&gt;дан кейінгі екінші орында тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espresso.repubblica.it/attualita/2014/10/08/news/una-le-pen-di-nome-giorgia-1.183468|title=L'irresistibile ascesa di Giorgia Meloni. Una Marine Le Pen di casa nostra|author=Denise Pardo|date=2014-10-13|work=L’Espresso|publisher=[[La Repubblica]]|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141122182158/http://espresso.repubblica.it/attualita/2014/10/08/news/una-le-pen-di-nome-giorgia-1.183468|archivedate=2014-11-22|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; 2015 жылдың 4 қарашасында бүкіл оңшылцентристтік күштерді біріктіру үшін жасалған &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Terra nostra — Italiani con Giorgia Meloni&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; (Біздің жер - Итальяндықтар Жоржа Мелонимен бірге) қозғалысын құрғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liberoquotidiano.it/news/politica/11845004/Nasce-il-Fratelli-d-Italia-2.html|title=Nasce il Fratelli d'Italia 2: &quot;Terra nostra&quot; con Giorgia Meloni per rifare la destra|author=Enrico Paoli|date=2015-11-04|work=|publisher=Libero Quotidiano|accessdate=2016-05-23|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203854/http://www.liberoquotidiano.it/news/politica/11845004/Nasce-il-Fratelli-d-Italia-2.html|archivedate=2016-03-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Римнің мэры сайлануы (2016) ===
2016 жылдың 17 наурызында [[Маттео Сальвини]]&lt;nowiki/&gt;дың солтүстік лигасымен Римның мэрының сайлануына қатысатыны туралы мәлімдеді. Өзінің шешімімен ол оңшыл центристтердің лагерьін бұзды.

Себебі бұл уақытта Сильвио Берлусконидың [[Алға Италия]] партиясы {{iw|Бертолазо, Гвидо|Гвидо Бертолазо|it|Guido Bertolaso}}ның кондитатурасын ұсынып қойған еді. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ansa.it/lazio/notizie/2016/03/16/comunali-roma-salvini-sostiene-meloni.-berlusconi-con-lei-non-si-vince-avanti-con-bertolaso_c5394258-4989-4d8d-a49d-cd0d58b49fd5.html|title=Roma, Giorgia Meloni si candida a sindaco. Salvini la sostiene. Bertolaso: 'Non mi ritiro'|author=|date=2016-03-17|work=|publisher=ANSA|accessdate=2016-05-23|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160529013300/http://www.ansa.it/lazio/notizie/2016/03/16/comunali-roma-salvini-sostiene-meloni.-berlusconi-con-lei-non-si-vince-avanti-con-bertolaso_c5394258-4989-4d8d-a49d-cd0d58b49fd5.html|archivedate=2016-05-29|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2016 жылдың 5 маусымы ол сайлаудың бірінші турында үшінші орын алып, жеңіліске ұшырады. Ол 20,64% пайыз жинады. Қарсыластары [[Роберт Жакетти]] мен [[Виржиния Ражжи]] 24,87 және 35,25 пайыздар жинады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elezioni.lastampa.it/2016/elezioni-comunali/roma/roma|title=Tabella risultati Roma|author=|date=2016-06-06|work=Comunali|publisher=la Stampa|accessdate=2016-06-06|lang=it|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160608055944/http://elezioni.lastampa.it/2016/elezioni-comunali/roma/roma|archivedate=2016-06-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== 2018 жылғы парламенттік сайлау және одан кейінгі оқиғалар ===
[[Сурет:Meloni_Salvini_Berlusconi.jpg|alt=Giorgia Meloni with Matteo Salvini and Silvio Berlusconi in 2018|солға|нобай|Мелони(сол жақта) Маттео Сальвини(ортада) және Сильвио Берлусконимен(оң жақта)]]
2018 жылдың 4 наурызында оның «Италия бауырластары» партиясы сайлауда жеңген оңшылцентристтік коалициясының ішінде барды. Бірақ парламенттің жартысы оппозицияға тиесілі болғандықтан, жаңа үкімет құралуы созылып кетті, және ең соңыңда ең мүмкін коалиция басқа оңшылцентристті партияларының қатысуынсыз [[Солтүстік лига]] мен [[Бес жұлдыз қозғалысы]]&lt;nowiki/&gt;ның коалициясы болып шықты. 27 мамыр күні Италия президенті [[Серджио Маттарелла]] жаңа үкіметті оның ішінде еуроскептик [[Паоло Савона]] болғандықтан қолдаудан бастартты. Осындай ел көрмеген иерархия конфликтісі кезінде, ол ел политикатрының арасында ел политктарының арасында бірінші президентке импичмент жасауды ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lastampa.it/2018/05/28/italia/scontro-istituzionale-mai-visto-conte-rinuncia-pronto-cottarelli-di-maio-chiede-limpeachment-60CVHQYWcITaM7jZ6jBJyM/pagina.html|title=Scontro istituzionale mai visto: Conte rinuncia, pronto Cottarelli. Di Maio chiede l’impeachment|author=Francesca Schianchi|date=2018-05-28|work=|publisher=la Stampa|accessdate=2018-05-28|lang=it|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180528085034/http://www.lastampa.it/2018/05/28/italia/scontro-istituzionale-mai-visto-conte-rinuncia-pronto-cottarelli-di-maio-chiede-limpeachment-60CVHQYWcITaM7jZ6jBJyM/pagina.html|archivedate=2018-05-28|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың ақпан айынан бастап [[Вашингтон|Вашингтонда]] орналасқан көптеген қажігер, бизнесмен, саясаткерлерде қамтитын халықаралық талдау орталығынын&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://formiche.net/2022/07/meloni-americana-usa-think-tank/|titolo=Meloni l'americana. Tutte le stelle e le strisce dentro FdI|autore=Francesco Bechis|sito=Formiche.net|data=2022-07-25|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.ilgiornaleditalia.it/news/politica/391901/giorgia-meloni-aspen-institute-grande-sonno-occidente.html|titolo=Giorgia Meloni, l'Aspen Institute e il Grande sonno dell'Occidente|autore=Alfredo Tocchi|sito=www.ilgiornaleditalia.it|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt; Aspen институтының мүшесі&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.blogo.it/post/94929/aspen-institute-cose|titolo=Aspen Institute: cos'è? Giorgia Meloni ne entra a far parte|autore=Redazione Blogo|sito=Blogo|data=2021-02-01|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.open.online/2021/02/03/giorgia-meloni-aspen-institute/|titolo=Da Io sono Giorgia all'Aspen Institute: l'irresistibile ascesa di Meloni tra popolo, canzonette e fascino dei poteri forti|sito=Open|data=2021-02-03|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.repubblica.it/politica/2022/03/26/news/giorgia_meloni_atlantista-342871365/|titolo=FdI, Giorgia l’atlantista: le metamorfosi di Meloni|sito=la Repubblica|data=2022-03-25|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;.

=== 2022 жылғы парламенттік сайлау ===
Парламенттік сайлауға дайындалудың соңғы этапында Мелони Ресейге қатысты саясат өзгермейтінін, бірақ [[Драго үкіметі]]&lt;nowiki/&gt;нің министрлері жаңа кабинетке кірмейтіні туралы мәлімдеді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.repubblica.it/politica/2022/09/22/diretta/elezioni_politiche_2022_ultime_notizie_oggi-366719758/?ref=RHTP-BH-I366553095-P3-S2-T1|title=Elezioni politiche 2022, Meloni: &quot;Con me a Chigi linea dell'Italia non cambia, ma no a ministri di Draghi nel mio governo&quot;. Letta: &quot;Se vince destra, Putin uomo più felice del mondo&quot;|author=|date=2022-09-22|work=|publisher=la Repubblica|accessdate=2022-09-22|lang=it}}&lt;/ref&gt;.

Өте аз явка жинаған&lt;ref name=&quot;RAI turnout&quot;&gt;{{cite news|date=26 September 2022|title=Proiezioni: FdI primo partito. Calano M5s, Lega e Forza Italia. Pd al 19%, Terzo polo al 7%|trans-title=Projections: FdI first party. Calano M5s, Lega and Forza Italia. Pd at 19%, Third pole at 7%|language=it|work=[[RAI]]|url=https://www.rainews.it/maratona/2022/09/elezioni-politiche-italiani-al-voto-i-dati-della-affluenza-gli-exit-poll-le-proiezioni-i-risultati-in-tempo-reale--a8e20abb-c824-4811-85c1-a13a3b53da4a.html|access-date=26 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926055307/https://www.rainews.it/maratona/2022/09/elezioni-politiche-italiani-al-voto-i-dati-della-affluenza-gli-exit-poll-le-proiezioni-i-risultati-in-tempo-reale--a8e20abb-c824-4811-85c1-a13a3b53da4a.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 25 қыркүйек өткен сайлаулардың нәтижесі бойынша Мелони 3-інші Абруццо округінен(Орталығы [[Л’Акуила]]) 51,5 пайыз нәтижемен Италияның депутаттар палатасына қайта сайланды. Ол бастаған оңшылцентрист коалициясы депутаттар палатасына сайлауда 43,8% жинады(Оның [[Италия бауырластары]] партиясы 26% жинады). Бұл оған астынғы палатада толықтай көпшілдік берді(400-ден 235 орын)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elezioni.repubblica.it/2022/cameradeideputati/|title=ELEZIONI camera 2022. RISULTATI ITALIA|author=|date=2022-09-26|work=|publisher=la Repubblica|accessdate=2022-09-28|lang=it}}&lt;/ref&gt;, ал сенатқа сайлаудан оның  коалициясы 44% жинады(200-ден 112 орын)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elezioni.repubblica.it/2022/senatodellarepubblica/|title=ELEZIONI senato 2022. RISULTATI ITALIA|author=|date=2022-09-26|work=|publisher=la Repubblica|accessdate=2022-09-28|lang=it}}&lt;/ref&gt;.

== Италия премьер-министрі ==
=== Кабинет құрылуы ===
[[Сурет:Mattarella Meloni 2022.jpg|нобай|оңға|upright|Мелони Матарелламен қызметке тұру рәсімінде|alt=Photo of Giorgia Meloni in 1995]]
Ол және оның үкіметі 22 қазан күні ант берді&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.rainews.it/maratona/2022/10/consultazioni-con-il-presidente-della-repubblica-per-il-nuovo-governo-92e01557-486a-43f5-b45d-57207f7f329d.html|url-status=live|title=Il governo Meloni giura oggi al Quirinale|trans-title=The Meloni government swears today at the Quirinale|publisher=[[RAI]]|language=it|date=21 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021134007/https://www.rainews.it/maratona/2022/10/consultazioni-con-il-presidente-della-repubblica-per-il-nuovo-governo-92e01557-486a-43f5-b45d-57207f7f329d.html|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022|postscript=. Updated as of 22 October 2022.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://tg24.sky.it/politica/2022/10/21/governo-meloni-ultime-news|url-status=live|title=Nuovo governo, le news. Alle 10 il giuramento di Giorgia Meloni e dei ministri|trans-title=New government, the news. At 10 the oath of Giorgia Meloni and the ministers|website=[[Sky TG24]]|language=it|date=21 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021134336/https://tg24.sky.it/politica/2022/10/21/governo-meloni-ultime-news|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022|postscript=. Updated as of 22 October 2022.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Harlan|first1=Chico|last2=Pitrelli|first2=Stefano|date=21 October 2022|title=Meloni sworn in as Italy's first female prime minister|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/10/21/giorgia-meloni-silvio-berlusconi-italy/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021231732/https://www.washingtonpost.com/world/2022/10/21/giorgia-meloni-silvio-berlusconi-italy/|archive-date=21 October 2022|access-date=22 October 2022|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;.  Ант берген соң, Мелони заңды түрде Италия тарихындағы үкіметті басқаратын алғашқы әйел атанды&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Amante|first1=Angelo|last2=Weir|first2=Keith|date=21 October 2022|title=Meloni takes charge as PM as Italy swings to the right|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/europe/italys-meloni-meets-president-set-become-prime-minister-2022-10-21/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021102408/https://www.reuters.com/world/europe/italys-meloni-meets-president-set-become-prime-minister-2022-10-21/|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|agency=[[Associated Press]]|date=21 October 2022|title=Presidential palace says Giorgia Meloni forms government, giving Italy first far-right-led coalition since World War II|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/presidential-palace-giorgia-meloni-forms-government-giving-italy-91866408|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022000948/https://abcnews.go.com/International/wireStory/presidential-palace-giorgia-meloni-forms-government-giving-italy-91866408|archive-date=22 October 2022|access-date=21 October 2022|website=[[ABC News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=21 October 2022|title=Far-right Meloni set to become Italy's first woman PM|url=https://www.france24.com/en/live-news/20221021-far-right-meloni-set-to-become-italy-s-first-woman-pm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021100236/https://www.france24.com/en/live-news/20221021-far-right-meloni-set-to-become-italy-s-first-woman-pm|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022|website=[[France 24]]|publisher=[[Agence France-Presse]]}}&lt;/ref&gt;. Ол [[Еурокомиссия]] бастығы [[Урсула фон дер Ляйен|Урсула фон дер Ляйеннан]] және [[Еуропарламент]] спикері [[Роберта Метсола|Роберта Метсоладан]] заңды түрде құттықтау алды. Ал Венгрия премьер-министрі [[Виктор Орбан]] [[Twitter|Twitte]]&lt;nowiki/&gt;r-ына «Жоржа Мелониды оның үкіметі құрылуымен құттықтаймын! Бұл Еуропалық оңшылдар үшін ұлы күн» деген пост салды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilsole24ore.com/art/governo-meloni-oggi-giuramento-quirinale-domenica-passaggio-consegne-draghi-AEQbyiAC|title=Meloni e i ministri hanno giurato: «Serviremo l’Italia con orgoglio». Von der Leyen: «Lavoreremo insieme». Orban: «Grande giorno per destra Ue»|author=|date=2022-10-22|work=|publisher=il Sole 24 Ore|accessdate=2022-10-22|lang=it}}&lt;/ref&gt;.

23 қазан күні [[Ватикан|Ватиканға]] келген [[Франция президенті]] [[Эммануэль Макрон|Эммануэль Макронмен]] формалсыз келіссөздер жүргізді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/23/meloni-vede-macron-a-roma-dare-risposte-comuni-sullenergia_ac90deb7-dc69-4729-9681-6aefeafd8966.html|title=Meloni vede Macron a Roma: &quot;Dare risposte comuni sull'energia&quot;|author=|date=2022-10-24|work=|publisher=ANSA|accessdate=2022-10-24|lang=it}}&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Governo Meloni.jpg|нобай|солға|upright|Мелони үкіметі ант беруде|alt=Photo of Giorgia Meloni in 1995]]

25 қазан күні Мелони өзінің кабинетіне сенім вотумынан бұрын алғаш рет премьер-министр ретінде парламенттің алдында заңды мәлімдеме жасады&lt;ref&gt;{{cite news|date=21 October 2022|title=Governo Meloni, ecco il timing: l'incarico, il giuramento, la fiducia e la Legge di Bilancio|trans-title=Meloni government, here is the timeline: the assignment, the oath, the trust, and the Budget Law|url=https://www.ilmessaggero.it/politica/giorgia_meloni_timing_governo_giuramento_fiducia_legge_bilancio-7003713.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021100829/https://www.ilmessaggero.it/politica/giorgia_meloni_timing_governo_giuramento_fiducia_legge_bilancio-7003713.html|archive-date=21 October 2022|access-date=22 October 2022|work=[[Il Messaggero]]|language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bongarrà|first=Francesco|date=21 October 2022|title=Dall'incarico alla manovra, il timing|trans-title=From the task to govern to the budget law, the timeline|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/21/dallincarico-alla-manovra-il-timing_36546866-6932-4b2c-950b-4f110bf0dd5a.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021170609/https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/21/dallincarico-alla-manovra-il-timing_36546866-6932-4b2c-950b-4f110bf0dd5a.html|archive-date=21 October 2022|access-date=22 October 2022|publisher=[[Agenzia Nazionale Stampa Associata]]|language=it}}&lt;/ref&gt;.Мәлімдемесі кезінде Италия тарихындағы алғаш әйел премьер министр болудың маңыздылығын түсінетіні туралы айтып кетті&lt;ref&gt;{{cite news|last=Jakhnagiev|first=Alexander|date=25 October 2022|title=Meloni alla Camera, l'applauso al suo arrivo e l'abbraccio di Salvini|trans-title=Melons in the Chamber, the applause on her arrival and Salvini's hug|url=https://video.corriere.it/politica/meloni-camera-l-applauso-suo-arrivo-abbraccio-salvini/9a225d66-5446-11ed-a58a-ad027d5a5146|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025140212/https://video.corriere.it/politica/meloni-camera-l-applauso-suo-arrivo-abbraccio-salvini/9a225d66-5446-11ed-a58a-ad027d5a5146|archive-date=25 October 2022|access-date=25 October 2022|work=[[Corriere della Sera]]|language=it}}&lt;/ref&gt;.  Ол бірнеше әйелдерге рахмет айтып кетті, оның ішінде [[Тина Ансельми]], [[Саманта Кристофоретти]], [[Грация Делледа]], [[Ориана Фаллачи]], [[Нильде Йотти]], [[Рита Леви-Монтальчини]] және [[Мария Монтессори]] болды. Оның айтуынша бұл адамдар оған баспалдақ құрып берді, және олардың арқасында ол премьер-министр атанып, әйнекті төбені бұзуда&lt;ref&gt;{{cite news|date=25 October 2022|title=Governo, da Iotti a Cristoforetti: le donne che 'hanno osato' citate da Meloni|trans-title=Government, from Iotti to Cristoforetti: the women who 'dared' cited by Meloni|url=https://www.adnkronos.com/governo-da-iotti-a-cristoforetti-tutte-le-donne-citate-da-meloni_6ZOisvoA3tG76Z0mDAp9T8|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025140411/https://www.adnkronos.com/governo-da-iotti-a-cristoforetti-tutte-le-donne-citate-da-meloni_6ZOisvoA3tG76Z0mDAp9T8|archive-date=25 October 2022|access-date=25 October 2022|work=[[Adnkronos]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=De Rosa|first=Gianluca|title=Meloni citazionista: da Steve Jobs a Giovanni Paolo II, tutti i riferimenti del suo discorso|trans-title=Meloni quotationist: from Steve Jobs to John Paul II, all the references of her speech|url=https://www.ilfoglio.it/politica/2022/10/25/news/meloni-citazionista-da-steve-jobs-a-giovanni-paolo-ii-tutti-i-riferimenti-del-suo-discorso-4593956/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025140520/https://www.ilfoglio.it/politica/2022/10/25/news/meloni-citazionista-da-steve-jobs-a-giovanni-paolo-ii-tutti-i-riferimenti-del-suo-discorso-4593956/|archive-date=25 October 2022|access-date=25 October 2022|work=[[Il Foglio]]|language=it}}&lt;/ref&gt;. Оның үкіметі екі палатада компактты дауыстар санымен сенім вотумын алды&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Cipolla|first1=Alessandro|last2=Imparato|first2=Rosaria|date=25 October 2022|url=https://www.money.it/meloni-camera-diretta-video-voto-fiducia-governo|title=Meloni alla Camera, diretta video voto di fiducia al governo: cosa ha detto nella replica la presidente del Consiglio|trans-title=Meloni in the Chamber, live video vote of confidence in the government: what the prime minister said in response|website=Money|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026003822/https://www.money.it/meloni-camera-diretta-video-voto-fiducia-governo|archive-date=26 October 2022|access-date=26 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=26 October 2022|title=Il Senato vota la fiducia al governo Meloni: 115 sì, 79 no e 5 astenuti|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/26/il-senato-vota-la-fiducia-al-governo-meloni-115-si-79-no-e-5-astenuti_1f316e11-70d5-491d-801f-7e5cea2d1b71.html|url-status=live|trans-title=The Senate votes for confidence in the Meloni government: 115 yes, 79 no, and 5 abstentions|access-date=26 October 2022|publisher=[[Agenzia Nazionale Stampa Associata]]|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026200317/https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/26/il-senato-vota-la-fiducia-al-governo-meloni-115-si-79-no-e-5-astenuti_1f316e11-70d5-491d-801f-7e5cea2d1b71.html|archive-date=26 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Governo Meloni, le ultime notizie. Fiducia in Senato per l'esecutivo: 115 sì e 79 no|trans-title=Meloni government, the latest news. Confidence in the Senate for the executive: 115 yes and 79 no|url=https://tg24.sky.it/politica/2022/10/26/governo-meloni-fiducia-ultime-notizie|url-status=live|access-date=26 October 2022|website=[[Sky TG24]]|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026200523/https://tg24.sky.it/politica/2022/10/26/governo-meloni-fiducia-ultime-notizie|archive-date=26 October 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Мелонида өзінің жігітінен Жинерва атты баласы бар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.corriere.it/politica/16_settembre_16/ginevra-sorellina-d-italia-nata-bambina-giorgia-meloni-d57e9734-7c30-11e6-a2aa-53284309e943.shtml|title=Ginevra, 'sorellina d'Italia': è nata la bambina di Giorgia Meloni|trans-title=Geneva, 'little sister of Italy': Giorgia Meloni's baby girl was born|work=[[Corriere della Sera]]|language=it|date=16 September 2016|access-date=14 August 2022|archive-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325005517/http://www.corriere.it/politica/16_settembre_16/ginevra-sorellina-d-italia-nata-bambina-giorgia-meloni-d57e9734-7c30-11e6-a2aa-53284309e943.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=30 August 2022|title=A destra vogliono una famiglia tradizionale. Ma non per loro|trans-title=On the right they want a traditional family. But not for them|url=https://www.repubblica.it/commenti/2022/08/30/news/famiglia_tradizionale_destra_modello-363518463/|access-date=5 September 2022|work=[[La Repubblica]]|language=it|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905074053/https://www.repubblica.it/commenti/2022/08/30/news/famiglia_tradizionale_destra_modello-363518463/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Оның жігіті Сильвио Берлускониға тиесілі [[TGcom24|Tgcom24]] телеарнасында істейтін журналист.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bonamoneta|first=Giorgia|date=27 June 2021|url=https://www.money.it/Andrea-Giambruno-chi-e-il-compagno-di-Giorgia-Meloni|title='Chi è Andrea Giambruno compagno di Giorgia Meloni|trans-title='Who is Andrea Giambruno companion of Giorgia Meloni|website=Money.it|language=it|access-date=14 August 2022|postscript=. Updated 12 January 2022.|archive-date=11 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811213638/https://www.money.it/Andrea-Giambruno-chi-e-il-compagno-di-Giorgia-Meloni|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Сайлаулары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:55%; border:1px #AAAAFF solid&quot;
! width=&quot;12%&quot; |Сайлау жылы
! width=&quot;25%&quot; |
! width=&quot;25%&quot; |Сайлау округі
! colspan=&quot;1&quot; width=&quot;10%&quot; |Партиясы
! width=&quot;12%&quot; |Дауыстар
! width=&quot;12%&quot; |Нәтиже
|-
![[2006 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2006]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар]]&lt;nowiki/&gt; [[Депутаттар палатасы (Италия)|палатасы]]
|[[Лазио 1(сайлау округі)|Лазио 1]]
|[[Ұлттық альянс (Италия)|ҰА]]

|[[Партиялық тізім]]мен қатысты
|'''Сайланды'''
|-
![[2008 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2008]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Лазио 2(сайлау округі)|Лазио 2]]
|[[Бостандық халқы|БХ]]
|–[[Партиялық тізім]]мен қатысты
|'''Сайлан'''&lt;nowiki/&gt;'''ды'''
|-
![[2013 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2013]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Ломбардия 3(сайлау округі)|Ломбардия 3]]
|[[Италия бауырластары|ИБ]]
|[[Партиялық тізім]]мен қатысты
|'''Сайланды'''
|-
![[2018 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2018]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Лазио 2(сайлау округі)|Лазио 2]] - [[Латино]]
|[[Италия бауырластары|ИБ]]
|70,268
|'''Сайланды'''
|-
![[2018 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2018]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Абруццо(сайлау округі)|Абруццо]] - [[Л'Акилла]]
|[[Италия бауырластары|ИБ]]
|104,823
|'''Сайланды'''
|}
{{notelist}}

===Жинаған дауыстары===
Мелони 2018-2022 жылдары парламенттік сайлауларда берілген дауыстар арқылы мажоритарлы системада жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=C&amp;dtel=04/03/2018&amp;tpa=I&amp;tpe=L&amp;lev0=0&amp;levsut0=0&amp;lev1=16&amp;levsut1=1&amp;lev2=2&amp;levsut2=2&amp;levsut3=3&amp;ne1=16&amp;ne2=162&amp;es0=S&amp;es1=S&amp;es2=S&amp;es3=S&amp;ms=S&amp;ne3=1624&amp;lev3=4|url-status=live|title=Elezioni Camera 4 marzo 2018 – Collegio di Latina|trans-title=4 March 2018 elections to the Chamber – Constituency of Latina|website=Eligendo Archivio|publisher=Italian Ministry of the Interior|language=it|date=4 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108225246/https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=C&amp;dtel=04/03/2018&amp;tpa=I&amp;tpe=L&amp;lev0=0&amp;levsut0=0&amp;lev1=16&amp;levsut1=1&amp;lev2=2&amp;levsut2=2&amp;levsut3=3&amp;ne1=16&amp;ne2=162&amp;es0=S&amp;es1=S&amp;es2=S&amp;es3=S&amp;ms=S&amp;ne3=1624&amp;lev3=4|archive-date=8 January 2022|access-date=27 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=25 September 2022|title=Elezioni 2022: Dettaglio scrutini|trans-title=2022 elections: Ballot details|access-date=27 October 2022|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/elezioni/politiche_2022/elezioni_dati.shtml?t=4&amp;s=u&amp;regione=abruzzo&amp;x1=2_CU_ABRUZZO_-_U03.xml|url-status=live|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002030125/http://www.ansa.it/sito/notizie/elezioni/politiche_2022/elezioni_dati.shtml?t=4&amp;s=u&amp;regione=abruzzo&amp;x1=2_CU_ABRUZZO_-_U03.xml|archive-date=2 October 2022|postscript=. Last updated 28 September 2022.}}&lt;/ref&gt;

{|class=wikitable style=text-align:right
|-
!colspan=5|[[2018 жылғы парламент сайлауы|2018 жылғы Италиядағы парламент сайлауы]] ([[Депуттар палатасы (Италия)|ДП]]): [[Латино, ЛазиоЛатина]]
|-
!colspan=2|Кандидат
!Коалиция
!Берілген дауыстар
!%
|-
|align=left|'''Жоржа Мелони'''
|align=left|[[Ортақ оңшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ оңшылдар коалициясы]]
|70,268
|41.0
|-
|align=left|[[Леон Мартелукки]]
|align=left|[[Бес жұлдыз қозғалысы]]
|62,563
|36.5
|-
|align=left|[[Федерико Фауттилли]]
|align=left|[[Ортақ солшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ солшылдар коалициясы]]
|26,293
|15.3
|-
|align=left colspan=2|Басқалар
|12,269
|7.2
|-
|align=left colspan=3|'''Жалпы'''
|'''171,393'''
|'''100.0'''
|}

{|class=wikitable style=text-align:right
|-
!colspan=5|[[2022 жылғы парламент сайлауы|2022 жылғы Италиядағы парламент сайлауы]] ([[Депуттар палатасы (Италия)|ДП]]): [[Л'Акилло]]
|-
!colspan=2|Кандидат
!Коалиция
!Берілген дауыстар
!%
|-
|align=left|'''Жоржа Мелони'''
|align=left|[[Ортақ оңшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ оңшылдар коалициясы]]
|104,823
|51.5|
|-
|align=left|[[Рита Инноценци]]
|align=left|[[Ортақ солшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ солшылдар коалициясы]]
|42,630
|36.5
|-
|align=left|[[Аттилио Д'Андреа]]
|align=left|[[Бес жұлдыз қозғалысы]]
|33,132
|16.3
|-
|align=left colspan=2|Басқалар
|22,988
|11.3
|-
|align=left colspan=3|'''Жалпы'''
|'''203,583'''
|'''100.0'''
|}

== Библиография ==

* {{cite book|last=Meloni|first=Giorgia|year=2011|url=https://books.google.com/books?id=r0xphrql-GYC|url-status=live|title=Noi crediamo|trans-title=We believe|series=Saggi|language=it|edition=paperback|others=Podda, Stefano (curator)|location=Milan|publisher=Sperling &amp; Kupfer, Mondadori|pages=XXVII, 164|isbn=978-8-8200-4932-4|oclc=898518765|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002094336/https://books.google.com/books?id=r0xphrql-GYC&lt;!--https://web.archive.org/web/20221015110501/https://catalog.loc.gov/vwebv/searchBrowse?editSearchId=E#v=onepage&amp;q&amp;f=false https://archive.today/20190825123429/https://catalog.loc.gov/vwebv/searchBrowse?editSearchId=E#v=onepage&amp;q&amp;f=false--&gt;|archive-date=2 October 2022|access-date=14 August 2022|via=[[Google Books]]}}
* {{cite book|last1=Meloni|first1=Giorgia|last2=Meluzzi|first2=Alessandro|last3=Mercurio|first3=Valentina|year=2019|url=https://www.google.com/books/edition/Mafia_nigeriana_Origini_rituali_crimini/NEZzwwEACAAJ|url-status=live|title=Mafia nigeriana. Origini, rituali, crimini|trans-title=Nigerian mafia. Origins, rituals, crimes|series=I saggi|language=it|edition=paperback|location=Mantova|publisher=Oligo Editore|isbn=978-8-8857-2325-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164330/https://books.google.com/books?id=NEZzwwEACAAJ&amp;newbks=0|archive-date=28 September 2022|access-date=14 August 2022|via=[[Google Books]]}}
* {{cite book|last=Meloni|first=Giorgia|year=2021|url=https://www.google.com/books/edition/Io_sono_Giorgia_Le_mie_radici_le_mie_ide/mHlzzgEACAAJ&lt;!--Rizzoli: https://rizzoli.rizzolilibri.it/libri/io-sono-giorgia/--&gt;|url-status=live|title=Io sono Giorgia, le mie radici, le mie idee|trans-title=I am Giorgia, my roots, my ideas|series=Saggi|language=it|edition=paperback|location=Rome|publisher=Rizzoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027124030/https://www.google.com/books/edition/Io_sono_Giorgia_Le_mie_radici_le_mie_ide/mHlzzgEACAAJ&lt;!--https://web.archive.org/web/20221002104934/https://rizzoli.rizzolilibri.it/libri/io-sono-giorgia/--&gt;|archive-date=27 October 2022|isbn=978-8-8171-5468-0|via=[[Google Books]]}}

== Тағыда қараңыз ==

* [[Италиядағы консерватизм]]
* [[Италиядағы ультраоңшыл политика]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{cite web|url=https://www.camera.it/leg18/29?shadow_deputato=302103&amp;idpersona=302103&amp;idlegislatura=18|title=MELONI Giorgia - FDI|author=|date=|work=|publisher=[[Италия депутаттар палатасы]]|accessdate=2020-09-04|lang=it|archiveurl=|archivedate=}}
{{Үлкен сегіздік басшылары}}
{{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=АҚШ}}
[[Санат:Италияның әйел политиктері]]
[[Санат:Бостандық халқы партиясының мүшелері]]
[[Санат:Ұлыттқ альянс (Италия) партиясының мүшелері]]
[[Санат:Италия бауырластары партиясының мүшелері]]
[[Санат:Италия министрлері]]
[[Санат:Италия палата депутаттарының мүшелері]]
[[Санат:Қызметіндегі мемлекет билеушілері]]
[[Санат:XXI ғасыр политиктер]]
[[Санат:2022 жылы қызметіне келген премьер-министрлер]]
[[Санат:Нато лидерлары]]
[[Санат:Үлкен жетілік лидерлары]]
[[Санат:Үлкен жиырмалық лидерлары]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>6790fcjkalzdj13hgrupzwgosb9egza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660037</id>
      <parentid>3660036</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:53:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Үлкен жиырмалық лидерлары|Үлкен жиырмалық лидерлары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері|XXI ғасыр саясаткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3660037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67812" sha1="i9k784rthv0a9vp6ecsknxla5ztiyfs" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Жоржа Мелони
| Шынайы есімі         = {{lang-it|Giorgia Meloni}}
| Суреті               = Girogia Meloni video message to the 2022 NIAF Gala.jpg
| Атауы                = Жоржа Мелони (2022)
| Титулы               = [[Италияның министрлер кеңесінің төрағасы]]
| Ту                   = Ovale Presidenza Consiglio.svg
| Ту2                  = Flag of prime minister of Italy.svg
| Басқара бастады      = [[2022 жыл]]дың [[22 қазан]]ы
| Басқаруын аяқтады    = 
| Ізашары              = [[Марио Драги]]
|Президент             = 
| Титулы_2             = «[[Италия бауырластары]]» партиясының төрағасы
| Ту_2                 =
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 1
| Басқара бастады_2    = [[8 наурыз]] [[2014 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = [[Иньяцио Ла Русса]]
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             = [[Италия депутаттар палатасы]]ның мүшесі
| Ту_3                 = Emblem of Italy.svg
| Ту2_3                = Flag of Italy.svg
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = [[28 сәуір]] [[2006 жыл]]
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = {{iw|Жастар ісі жөніндегі министр||it|Ministri per la gioventù della Repubblica Italiana}}
| Ту_4                 = Emblem of Italy.svg
| Ту2_4                = Flag of Italy.svg
| Реті_4               = 
| Басқара бастады_4    = [[8 мамыр]] [[2008 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_4  = [[16 қараша]] [[2011 жыл]] 
| Ізашары_4            = [[Джованна Меландри]]
| Ізбасары_4           = [[Андреа Риккарди]]
| Титулы_5             = [[Италияның депутаттар палатасы]]ның төрағасының орынбасары
| Ту_5                 = Emblem of Italy.svg
| Ту2_5                = Flag of Italy.svg
| Реті_5               = 
| Басқара бастады_5    = [[4 мамыр]] [[2006 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_5  = [[28 сәуір]] [[2008 жыл]] 
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           =
| Туған күні           = 15.1.1977
| Туған жері           = [[Рим]], [[Италия]]
| Азаматтығы           = [[Италия]]ндық
| Қызмет еткен жылдары = 
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[католицизм]]
| Әкесі                = [[Франческо Мелони]]
| Анасы                = [[Анна Пароторе]]
| Балалары             = Жинерва
| Партиясы             = [[Италияқоғамдық қауымдастығы]] 1992-1995
[[Ұлттық альянс(Италия)]] 1995-2009
[[Бостандық халқы]] 2009-2012
[[Бауырлас Италия]] 2012 бастап
| Білімі               =
| Қолтаңбасы           = 
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты                = {{URL|giorgiameloni.com}}
}}
'''Жоржиа Мелони''' ({{lang-it|Giorgia Meloni}}) — италиялық саясаткер. 22 қазаннан бастап [[Италияның министрлер кеңесінің төрағасы]] болған тарихтағы бірінші және әзірше жалғыз әйел адам. [[Сильвио Берлускони]]дың [[Берлускони үкіметі (төртінші)|төртінші үкіметінде]], яғни 2008-2011 жылдары, Италияның {{iw|жастар ісі жөніндегі министрі||it|Ministri per la gioventù della Repubblica Italiana}}. [[Италия бауырластары]] (2014 жылдан бастап) және [[Еуропалық консерваторлар мен реформисттар альянсы|Еуропалық консерваторлар мен реформисттар партияларының]] (2020 жылдан бастап) лидеры.

== Балалық және жастық шағы ==
=== Балалық шағы ===
Жоржа Мелони 1977 жылдың 15 қарашасы Римде дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Pietromarchi 2022&quot;&gt;{{cite news |last=Pietromarchi |first=Virginia |date=19 September 2022 |title=Who is Italy's leadership hopeful Giorgia Meloni? |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/19/who-is-italys-leadership-hopeful-giorgia-meloni |access-date=21 September 2022 |work=[[Al Jazeera]] |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920090612/https://www.aljazeera.com/news/2022/9/19/who-is-italys-leadership-hopeful-giorgia-meloni |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Сардиния|Сардиниядан]] шыққан [[Франческо Мелони]]дың және [[Сицилия|Сицилиядан]] шыққан Анна Паратореның қызы. Әкесі Франческо Мелони салық кеңесшісі әрі юрист, 1995 жылы есірткі саудасы үшін сотталып, Испанияда 9 жыл бойы түрмеде отырған.&lt;ref&gt;{{cite news |date =28 September 2022 |title=Giorgia Meloni, il racconto della stampa spagnola sul padre (che la abbandonò da piccola): 'Fu condannato per traffico di droga' |trans-title=Giorgia Meloni, from the Spanish press about her father (who abandoned her as a child): 'He was convicted of drug trafficking' |language=it |work=[[Il Fatto Quotidiano]] |url=https://www.ilfattoquotidiano.it/2022/09/28/giorgia-meloni-il-racconto-della-stampa-spagnola-sul-padre-che-la-abbandono-da-piccola-fu-condannato-per-traffico-di-droga/6821134/ |url-status=live |access-date =1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001152047/https://www.ilfattoquotidiano.it/2022/09/28/giorgia-meloni-il-racconto-della-stampa-spagnola-sul-padre-che-la-abbandono-da-piccola-fu-condannato-per-traffico-di-droga/6821134/ |archive-date=1 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pistilli |first=Clemente |date=29 September 2022 |url=https://roma.repubblica.it/cronaca/2022/09/29/news/giorgia_meloni_narcotraffico_spagna-367863619/ |title=Il padre di Giorgia Meloni fu condannato per narcotraffico, il racconto della stampa spagnola |trans-title=Giorgia Meloni's father was convicted of drug trafficking, the story from the Spanish press |work=[[La Repubblica]] |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001192003/https://roma.repubblica.it/cronaca/2022/09/29/news/giorgia_meloni_narcotraffico_spagna-367863619/ |archive-date=1 October 2022 |access-date=6 October 2022}}&lt;/ref&gt; Мелони бір жаста болғанда әкесі [[канар арадары]]на «Cavallo pazzo», яғни «Ессіз жылқы» атты яхтада кетіп, отбасын тастап кеткен еді.&lt;ref name=&quot;Dell'Arti &amp; Spada 2014&quot;&gt;{{cite news |last1=Dell'Arti |first=Giorgio |last2=Spada |first2=Alberto |date=27 May 2014 |title=Giorgia Meloni |language=it |work=[[Corriere della Sera]] |url=http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |url-status=dead |access-date =11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105033643/http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |archive-date=5 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |author= Giorgio Dell’Arti, Alberto Spada |title= Giorgia Meloni |date= 2014-05-27 |work= Cinquantamila Giorni |publisher= [[Corriere della Sera]] |accessdate= 2016-02-27 |lang= it |archiveurl= https://web.archive.org/web/20171201042931/http://cinquantamila.corriere.it/storyTellerThread.php?threadId=MELONI+Giorgia |archivedate= 2017-12-01 |deadlink= no }}&lt;/ref&gt;. Оның 1975 жылы туылған туған әпкесі бар - Арианна Мелони. Әпкесінің күйеуі Мелони кабинетінде ауыл шаруашылығы министрі атанған [[Франческо Лоллобриги]].&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spagnoli |first=Sofia |date=27 September 2022 |title=Arianna Meloni: chi è la sorella di Giorgia. 'Ti accompagnerò come Sam con Frodo' |trans-title=Arianna Meloni: who is Giorgia's sister. 'I'll accompany you like Sam with Frodo' |url=https://www.quotidiano.net/elezioni/arianna-meloni-sorella-giorgia-1.8120618 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927112008/https://www.quotidiano.net/elezioni/arianna-meloni-sorella-giorgia-1.8120618 |archive-date=27 September 2022 |access-date=23 October 2022 |work=[[Quotidiano Nazionale]] |language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=23 October 2022 |title=Cos'è il Ministero della Sovranità alimentare e cosa significa |trans-title=What is the Ministry of Food Sovereignty and what it means |url=https://quifinanza.it/economia/video/ministero-sovranita-alimentare-cosa-significa-francesco-lollobrigida/672881/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023212235/https://quifinanza.it/economia/video/ministero-sovranita-alimentare-cosa-significa-francesco-lollobrigida/672881/ |archive-date=23 October 2022 |access-date=23 October 2022 |website=QuiFinanza |language=it}}&lt;/ref&gt;
Ол әпкесімен бірге байқамай өздерінің үйлерінде өрт шығарған соң, 3 жасында анасымен және әпкесімен бірге кедейлердің Гарбателла кварталына көшті.&lt;ref name=&quot;Dell'Arti &amp; Spada 2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Brezar 2022&quot;&gt;{{cite news |last=Brezar |first=Aleksandar |date=27 September 2022 |title=Italy election: In Rome's progressive neighbourhood, Meloni's victory causes anger and concern |url=https://www.euronews.com/my-europe/2022/09/27/in-romes-progressive-neighbourhood-melonis-victory-causes-anger-and-concern |access-date=22 October 2022 |publisher=[[Euronews]] |language=it |archive-date = 27 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927140413/https://www.euronews.com/my-europe/2022/09/27/in-romes-progressive-neighbourhood-melonis-victory-causes-anger-and-concern |url-status=live}}&lt;/ref&gt;  Жоржа 12 жастан бері әкесімен сөйлеспейді.

=== Жастық шағы ===
 
1996 жылы [[Америго Виспучи]] атындағы институтта лингвистика саласынан арнайы, орташа білім алып бітірді.&lt;ref name=&quot;Biography&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sitiarcheologici.palazzochigi.it/www.governo.it/novembre%202011/www.governo.it/Governo/Biografie/ministri/Meloni_Giorgia.html |title=Biografia del ministro Giorgia Meloni |trans-title=Biography of Minister Giorgia Meloni |language=it |publisher=[[Chigi Palace]] |date=November 2011 |access-date=14 August 2022 |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331122339/http://www.sitiarcheologici.palazzochigi.it/www.governo.it/novembre%202011/www.governo.it/Governo/Biografie/ministri/Meloni_Giorgia.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.comune.roma.it/web-resources/cms/documents/Meloni_2016_cvp.pdf |title=Curriculum Vitae di Giorgia Meloni |trans-title=Giorgia Meloni's Curriculum Vitae |language=it |publisher=[[Commune of Rome]] |date=16 September 2016 |access-date=30 August 2022 |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805090317/https://www.comune.roma.it/web-resources/cms/documents/Meloni_2016_cvp.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 15 жасар Мелони 1992 жылы  «Бабалар» (Gli Antenati) студенттік бірлестігін құрды. Оның мақсаты білім министрі [[Роза Руссо-Ерволини]] ойлап тапқан мектеп реформасының проектісіне қарсы шығу болатын.&lt;ref&gt;{{cite web |date =10 August 2022 |title='Woman, mother, Christian' guides Italian far-right to brink of power |url=https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822125300/https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |archive-date=22 August 2022 |access-date=21 September 2022 |website=[[Euractiv]]}}&lt;/ref&gt; Тура сол уақытта ол неофашисттік Италияндық қоғамдық қозғалыс партиясының жастық бөліміне яғни, Жастар фронтына қосылды.&lt;ref name=&quot;Pietromarchi 2022&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Fontana |first=Simone |date=28 July 2022 |title=Da dove arriva Giorgia Meloni, l'ultima fiamma della destra |trans-title=Where does Giorgia Meloni, the last flame of the right, come from |url=https://www.laregione.ch/estero/estero/1597310/da-dove-arriva-giorgia-meloni-l-ultima-fiamma-della-destra |access-date=21 September 2022 |website=[[laRegione Ticino]] |language=it |archive-date =7 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807111359/https://www.laregione.ch/estero/estero/1597310/da-dove-arriva-giorgia-meloni-l-ultima-fiamma-della-destra |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы Италияндық қоғамдық қозғалыс партиясың студенттің ассоциациялар форумында өкілі болатын «Студенттік іс» (Azione Studentesca) организациясын басқарып бастады. &lt;ref&gt;{{cite web |date =10 August 2022 |title='Woman, mother, Christian' guides Italian far-right to brink of power |url=https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822125300/https://www.euractiv.com/section/elections/news/woman-mother-christian-guides-italian-far-right-to-brink-of-power/ |archive-date=22 August 2022 |access-date=21 September 2022 |website=[[Euractiv]]}}&lt;/ref&gt;
1998 жылы постфашисттік [[Ұлттық альянс (Италия)|Ұлттық альянс]] партиясынан сайлауға қатысып, жеңіске жеткен соң, Рим провинциясының кеңесіне 2002 жылға шейін өтіп әрі мәдениет, мектеп, жастар политикасы жайлы комиссияда 2003 жылға дейін болған. 2001 жылы Ұлттық альянс партиясының лидері [[Жанфранко Фини]] Мелониды партияның «Жастардың ісі» (Azione Giovani) жастар организациясының ұлттық басқарушы комитетінің координаторы етіп тағайындады. 2004 жылғы [[Витербо]]дағы организацияның сьезінде оның алғашқы әйел лидері атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Giuffrida |first=Angela |date=17 September 2022 |title=God, family, fatherland – how Giorgia Meloni has taken Italy's far right to the brink of power |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/17/giorgia-meloni-brothers-of-italy-leader-far-right-elections-alliance- |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220919113102/https://www.theguardian.com/world/2022/sep/17/giorgia-meloni-brothers-of-italy-leader-far-right-elections-alliance- |archive-date=19 September 2022 |access-date=21 September 2022 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; Сол жылдарда ол Римдегі ең танымал түңгі клубтарының бірі [[Пайпер клубы]]нда күтуші даяршы және бармен болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite news |orig-date=17 January 2013 |title=Meloni, da barman a tata... a ministro: 'Ho fatto tutti i lavori e ne sono fiera' |trans-title=Meloni, from barman to nanny... to minister: 'I did all the jobs and I'm proud of it' |language=it |work=Blitz Quotidiano |url=https://www.blitzquotidiano.it/politica-italiana/meloni-barman-tata-ministro-ho-fatto-tutti-lavori-vado-fiera-1450587/ |url-status=live |access-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422135929/https://www.blitzquotidiano.it/politica-italiana/meloni-barman-tata-ministro-ho-fatto-tutti-lavori-vado-fiera-1450587/ |archive-date=22 April 2021 |date=17 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Guerzoni |first=Monica |date=17 January 2013 |title=Giorgia Meloni: 'Io militante ventenne e i Lego con la figlia di Fiorello' |trans-title=Giorgia Meloni: 'I'm a militant in my twenties and Lego with Fiorello's daughter' |language=it |work=[[Corriere della Sera]] |url=http://www.corriere.it/politica/13_gennaio_17/meloni-fiorello-politica-guerzoni_7ddfc190-607a-11e2-bd7d-debf946ea0b6.shtml |url-status=live |access-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331123122/https://www.corriere.it/politica/13_gennaio_17/meloni-fiorello-politica-guerzoni_7ddfc190-607a-11e2-bd7d-debf946ea0b6.shtml |archive-date=31 March 2021}}&lt;/ref&gt;

== Политикалық жолы ==
=== Депутаттар палатсының мүшесі ===
2006 жылы ол [[Ұлттық альянс]] партиясынан [[Италияның парламенті|Италияның парламентінің]]  XV шақырылымына өтті. Одан кейін ол мектепте шет тілдер бойынша орта мектеп дипломын 60/60 балмен алғанын мәлімдеді. Бұл кішкене қарсылықтар туғыздырды. Себебі Америго Виспучи атындағы мектеп ондай диплом беруге құқығы жоқ еді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Nuzzo |first=Alessandro |date=1 September 2022 |title=Che scuola ha fatto Giorgia Meloni: cosa sappiamo sul curriculum della leader di FdI |trans-title =What school did Giorgia Meloni go to: what do we know about the curriculum of the FdI leader |url=https://www.money.it/che-scuola-ha-fatto-giorgia-meloni-cosa-sappiamo-curriculum-leader-fdi |access-date=21 September 2022 |website=Money.it |language=it |archive-date=1 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901205943/https://www.money.it/che-scuola-ha-fatto-giorgia-meloni-cosa-sappiamo-curriculum-leader-fdi |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бірақ Мелони тілдік бакалавр алғаны мәлім болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 August 2022|url=https://pagellapolitica.it/articoli/curriculum-meloni-liceo-linguistico |title=Nel curriculum di Meloni c'è qualcosa che non torna? |trans-title=Is there anything wrong with Meloni's curriculum? |language=it |website=Pagella Politica |access-date=30 August 2022 |archive-date=30 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220830185751/https://pagellapolitica.it/articoli/curriculum-meloni-liceo-linguistico |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Солай қарсылықтардың барлығы жоғалды. Осы жылы ол журналист болып жұмыс істеп бастады. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.odg.roma.it/ricerca.php|url-status=dead|title=Ordine dei giornalisti del Lazio|trans-title=Order of Journalists of Lazio|language=it|publisher=[[Italian Order of Journalists]]|date=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110303201224/http://www.odg.roma.it/ricerca.php|archive-date=3 March 2011|access-date=14 August 2022}}&lt;/ref&gt; Тағы да 2006 жылы ол премьер-министр әрі Медиа-магнат [[Сильвио Берлускони]]&lt;nowiki/&gt;дың III кабинеті қабылдаған заңдарды қорғаған. Ол заңдар Берлусконидың компанияларына пайда әкеліп, соған қоса оған қатысты соттарды кейінге қалдыратын. Ол «Бұл заңдарды контекстте санау керек. Бұл заңдарды Берлускони өзі үшін жасады. Бір бұл заңдар әділ» деп айтқан. &lt;ref&gt;{{cite web|date=7 December 2006|title=Giorgia Meloni|url=http://www.melba.it/csf/articolo.asp?articolo=341|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012233156/http://www.melba.it/csf/articolo.asp?articolo=341|archive-date=12 October 2007|access-date=11 August 2022|website=Corsera Magazine|language=it}}&lt;/ref&gt; Парламенттін XV шақырылымында, нақтырақ айтсақ 2006 жылдың 4 мамырынан 28 сәуіріне шейін депутаттар палатасының төрағасының орынбасары болды.&lt;ref&gt;{{cite web|date=21 September 2022|title=Meloni: Italy's far-right 'Christian mother' on brink of power|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220921-meloni-italy-s-far-right-christian-mother-on-brink-of-power|access-date=21 September 2022|website=[[France 24]]|publisher=[[Agence France-Presse]]|archive-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925050828/https://www.france24.com/en/live-news/20220921-meloni-italy-s-far-right-christian-mother-on-brink-of-power|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Соған қоса 2008 жылдың 29 мамырынан 28 сәуіріне шейн байланыс және сыртқы информация істері жайлы комитетті(Comitato per la comunicazione e l’informazione esterna) және де Карло Финци фондына биржа статусың беру бойынша комиссияны(Commissione per il conferimento delle borse di studio della fondazione «carlo finzi») басқарған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://storia.camera.it/deputato/giorgia-meloni-19770115/organi#nav|title=Giorgia Meloni|author=|date=|work=Incarichi parlamentari|publisher=[[Палата депутатов Италии|Camera dei deputati]] (Portale storico)|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.
=== Жастар жайлы істер министрі ===
[[Сурет:Giorgia_Meloni_daticamera_2008.jpg|alt=2008 portrait of Meloni for the Chamber of Deputies|нобай|Мелони 2008 жыл|солға]]2008 жылдың 8 мамырында Мелони Сильвио Берлусконидың IV үкіметінде Жастар жайлы істер министрі болып тағайындалды. Сол кезде ол біріккен Италияның тарихындағы ең жас министр атанды&lt;ref name=&quot;Il Sole 24 Ore 2013&quot;&gt;{{cite news|url=http://argomenti.ilsole24ore.com/giorgia-meloni.html|title=Giorgia Meloni|work=[[Il Sole 24 Ore]]|language=it|date=8 February 2013|access-date=14 August 2022|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226160946/http://argomenti.ilsole24ore.com/giorgia-meloni.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ол бұл қызметте Сильвио Берлускони финастық кризистың және протесттардың кесірінен кетуге мәжбүр болғанға шейін болды. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Naím|first=Moisés|date=19 September 2022|title=Who is Giorgia Meloni?|url=https://english.elpais.com/opinion/the-global-observer/2022-09-19/who-is-giorgia-meloni.html|access-date=21 September 2022|website=[[El País]]|archive-date=19 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220919174203/https://english.elpais.com/opinion/the-global-observer/2022-09-19/who-is-giorgia-meloni.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 жылы ол Италия спортсмендерін [[Бейжің|Бейжіңдегі]] [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]&lt;nowiki/&gt;ның ашылуына бойкот жасауды ұсынды: бұл мәлімдеме Берлускони мен сыртқы істер министрі [[Франко Фраттини]]&lt;nowiki/&gt;дың критикасына түсті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://loccidentale.it/giorgia-meloni-a-tatanka-ho-chiesto-un-gesto-non-di-non-gareggiare/|title=Giorgia Meloni a Tatanka: 'Ho chiesto un gesto, non di non gareggiare'|trans-title=Giorgia Meloni to Tatanka: 'I asked for a gesture, not not to compete'|work=[[L'Occidentale]]|language=it|date=6 August 2008|access-date=14 August 2022|archive-date=6 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806143841/https://loccidentale.it/giorgia-meloni-a-tatanka-ho-chiesto-un-gesto-non-di-non-gareggiare/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2009 жылы оның Ұлттық альянс партиясы [[Алға Италия]] партиясымен бірігіп, Бостандық халқы партиясын құрды. Сол кезде ол біріккен партияның [[Жас Италия]] жастық секциясының президенті атанды.&lt;ref name=&quot;Il Sole 24 Ore 2013&quot;/&gt; Тура сол жылы ол [[эвтанзия]]ға қарсы декретке дауыс берді. &lt;ref&gt;{{cite news|last=Telese|first=Luca|date=8 February 2009|url=https://www.ilgiornale.it/news/meloni-caro-fini-ecco-perch-non-ti-seguo.html|title=La Meloni: 'Caro Fini, ecco perché non ti seguo'|trans-title=La Meloni: 'Dear Fini, that's why I don't follow you'|work=[[Il Giornale]]|language=it|access-date=14 August 2022|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814115349/https://www.ilgiornale.it/news/meloni-caro-fini-ecco-perch-non-ti-seguo.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2010 жылы ол министрліктің атынан «Болашаққа құқық» деп аталатын 300 миллион евроға пакетті берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.confinionline.it/detail.aspx?id=21382&amp;l=it|title=Diritto al futuro: 300 milioni di euro per il domani dei giovani|trans-title=Right to the future: 300 million euros for the future of young people|website=Confini Online|language=it|date=3 December 2010|access-date=11 August 2022|archive-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925105136/https://www.confinionline.it/detail.aspx?id=21382&amp;l=it|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол жастарға инветициялауды көздеген 5 иницативадан тұратын. Оның ішінде жаңа кәсіпкерлерге стимул, уақытша жұмысшыларға бонусар және лайықты студенттерге кредиттер бар. 2012 жылдың қарашасында Мелони [[Анджелино Альфани]]дың партиядағы лидерлығына қарсы шықты. Бұның себебі оның [[Монти кабинеті]]ң қолдауы болды. Праймеризден бастартылудан кейін ол [[Иньяцио Ла Русса]] мен [[Гвидо Корсетто]] атты политиктармен Монтидың политкасына қарсы шығу үшін, партия ішінде өзгерістерді талап етіп6 әрі Берлускониға қарсы шығу үшін бірікті.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sala |first=Alessandro |date=20 November 2012 |url=http://www.corriere.it/politica/12_novembre_29/primarie-pdl-rabbia-giovani-meloni-cattaneo_90f27118-3a16-11e2-8e20-34fd72ebaa93.shtml |title=Pdl, primarie in fumo. La rabbia dei giovani |trans-title=PDL, primary in smoke. The anger of young people |work=[[Corriere della Sera]] |language=it |access-date=14 August 2022 |archive-date=12 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512223714/http://www.corriere.it/politica/12_novembre_29/primarie-pdl-rabbia-giovani-meloni-cattaneo_90f27118-3a16-11e2-8e20-34fd72ebaa93.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.repubblica.it/politica/2012/12/20/news/crosetto_meloni_via_dal_pdl-49183057/|title=Crosetto e Meloni dal Pdl a 'Fratelli d'Italia': trattativa con La Russa su nome e simbolo|trans-title=Crosetto and Meloni from the PDL to 'Fratelli d'Italia': negotiation with La Russa on name and symbol|work=[[La Repubblica]]|language=it|date=20 December 2012|access-date=14 August 2022|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924185352/https://www.repubblica.it/politica/2012/12/20/news/crosetto_meloni_via_dal_pdl-49183057/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Италия бауырластары ===
[[Сурет:Meloni_Crosetto.JPG|alt=Мелони Гуидо Кросеттомен 2014 жылы|нобай|Мелони Гуидо Кросеттомен 2014 жылы]]
2012 жылдың желтоқсанында ол Бостандық халқы партиясынан шығып,  [[Иньяцио Ла Русса]] мен [[Гвидо Корсетто]] бірігіп, Италия әнұранынан алынған сөздерден атауын алып, Италия бауырластары партиясын құрды. &lt;ref&gt;{{cite news|last=Piccolillo|first=Virginia|date=16 December 2012|url=http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/16/Pdl_giorno_dei_montiani_scissioni_co_0_20121216_cb940f86-4748-11e2-96a9-077294bad7d3.shtml|url-status=dead|title=Pdl, il giorno dei montiani. 'No a scissioni'|trans-title=PDL, the day of the Montians. 'No to splits'|newspaper=[[Corriere della Sera]]|language=it|page=7|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017072205/http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/16/Pdl_giorno_dei_montiani_scissioni_co_0_20121216_cb940f86-4748-11e2-96a9-077294bad7d3.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Guerzoni|first=Monica|date=17 December 2012|url=http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/17/Appello_Monti_guerra_alla_sinistra_co_0_20121217_f62eb7f4-4811-11e2-b9b5-3eea74e97452.shtml|url-status=dead|title=Appello a Monti e guerra alla sinistra. Il Pdl si ricompatta|newspaper=[[Corriere della Sera]]|trans-title=Appeal to Monti and war on the left. The PDL regroups|language=it|page=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201185618/http://archiviostorico.corriere.it/2012/dicembre/17/Appello_Monti_guerra_alla_sinistra_co_0_20121217_f62eb7f4-4811-11e2-b9b5-3eea74e97452.shtml|archive-date=1 February 2014|access-date=14 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Balmer|first=Crispian|date=26 September 2022|title=Nationalist Meloni set to smash Italy's glass ceiling, become premier|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/italy-election-meloni-idAFKBN2QR02P|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001212142/https://www.reuters.com/article/italy-election-meloni-idAFKBN2QR02P|archive-date=1 October 2022|access-date=13 October 2022}}&lt;/ref&gt; 2013 жылғы парлменттік сайлауда ол қайтадан парламенттің астынғы палатасына өтті. Басында 19 наурыздан бастап аралас фракцияда болды. Ал 3 сәуірде ол Италия бауырластары - ұлттық альнс фракциясына өтті. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.camera.it/leg17/29?idLegislatura=17&amp;shadow_deputato=302103|title=MELONI Giorgia - FDI-AN|author=|date=|work=|publisher=[[Палата депутатов Италии|Camera dei deputati]]|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923231327/http://www.camera.it/leg17/29?idLegislatura=17&amp;shadow_deputato=302103|archivedate=2015-09-23|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2014 жылдың 8 наурызында ол Италия бауырластарының төрағасы болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://video.sky.it/news/politica/giorgia_meloni_eletta_presidente_di_fratelli_ditalia/v190974.vid|title=Giorgia Meloni eletta presidente di Fratelli d'Italia|author=|date=2014-03-08|work=|publisher=Sky TG24|accessdate=2016-02-27|lang=it|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;

2014 жылдың наурызында пресса Мелониды Италияның оңшылцентристтік күштерінің лидері постында Берлусконидың ұрпағы болады деп айта бастады,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.it/2014/05/29/nuovi-leader-centro-destra_n_5409097.html|title=Centrodestra cerca un nuovo leader: chi prenderà il posto di Silvio Berlusconi? Giorgia Meloni e Guido Brera più popolari|author=Luigi Caputo|date=2014-05-29|work=|publisher=Huffington Post|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208025446/http://www.huffingtonpost.it/2014/05/29/nuovi-leader-centro-destra_n_5409097.html|archivedate=2014-12-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; ал тура сол жылдың күзінде кейбір халық ойының сауалнамаларына сәйкес ,ол сенім рейтингында қазіргі премьер-министр [[Маттео ренци|Маттео Ренци]]&lt;nowiki/&gt;дан кейінгі екінші орында тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espresso.repubblica.it/attualita/2014/10/08/news/una-le-pen-di-nome-giorgia-1.183468|title=L'irresistibile ascesa di Giorgia Meloni. Una Marine Le Pen di casa nostra|author=Denise Pardo|date=2014-10-13|work=L’Espresso|publisher=[[La Repubblica]]|accessdate=2014-12-06|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141122182158/http://espresso.repubblica.it/attualita/2014/10/08/news/una-le-pen-di-nome-giorgia-1.183468|archivedate=2014-11-22|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; 2015 жылдың 4 қарашасында бүкіл оңшылцентристтік күштерді біріктіру үшін жасалған &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Terra nostra — Italiani con Giorgia Meloni&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; (Біздің жер - Итальяндықтар Жоржа Мелонимен бірге) қозғалысын құрғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liberoquotidiano.it/news/politica/11845004/Nasce-il-Fratelli-d-Italia-2.html|title=Nasce il Fratelli d'Italia 2: &quot;Terra nostra&quot; con Giorgia Meloni per rifare la destra|author=Enrico Paoli|date=2015-11-04|work=|publisher=Libero Quotidiano|accessdate=2016-05-23|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203854/http://www.liberoquotidiano.it/news/politica/11845004/Nasce-il-Fratelli-d-Italia-2.html|archivedate=2016-03-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Римнің мэры сайлануы (2016) ===
2016 жылдың 17 наурызында [[Маттео Сальвини]]&lt;nowiki/&gt;дың солтүстік лигасымен Римның мэрының сайлануына қатысатыны туралы мәлімдеді. Өзінің шешімімен ол оңшыл центристтердің лагерьін бұзды.

Себебі бұл уақытта Сильвио Берлусконидың [[Алға Италия]] партиясы {{iw|Бертолазо, Гвидо|Гвидо Бертолазо|it|Guido Bertolaso}}ның кондитатурасын ұсынып қойған еді. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ansa.it/lazio/notizie/2016/03/16/comunali-roma-salvini-sostiene-meloni.-berlusconi-con-lei-non-si-vince-avanti-con-bertolaso_c5394258-4989-4d8d-a49d-cd0d58b49fd5.html|title=Roma, Giorgia Meloni si candida a sindaco. Salvini la sostiene. Bertolaso: 'Non mi ritiro'|author=|date=2016-03-17|work=|publisher=ANSA|accessdate=2016-05-23|lang=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160529013300/http://www.ansa.it/lazio/notizie/2016/03/16/comunali-roma-salvini-sostiene-meloni.-berlusconi-con-lei-non-si-vince-avanti-con-bertolaso_c5394258-4989-4d8d-a49d-cd0d58b49fd5.html|archivedate=2016-05-29|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2016 жылдың 5 маусымы ол сайлаудың бірінші турында үшінші орын алып, жеңіліске ұшырады. Ол 20,64% пайыз жинады. Қарсыластары [[Роберт Жакетти]] мен [[Виржиния Ражжи]] 24,87 және 35,25 пайыздар жинады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elezioni.lastampa.it/2016/elezioni-comunali/roma/roma|title=Tabella risultati Roma|author=|date=2016-06-06|work=Comunali|publisher=la Stampa|accessdate=2016-06-06|lang=it|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160608055944/http://elezioni.lastampa.it/2016/elezioni-comunali/roma/roma|archivedate=2016-06-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== 2018 жылғы парламенттік сайлау және одан кейінгі оқиғалар ===
[[Сурет:Meloni_Salvini_Berlusconi.jpg|alt=Giorgia Meloni with Matteo Salvini and Silvio Berlusconi in 2018|солға|нобай|Мелони(сол жақта) Маттео Сальвини(ортада) және Сильвио Берлусконимен(оң жақта)]]
2018 жылдың 4 наурызында оның «Италия бауырластары» партиясы сайлауда жеңген оңшылцентристтік коалициясының ішінде барды. Бірақ парламенттің жартысы оппозицияға тиесілі болғандықтан, жаңа үкімет құралуы созылып кетті, және ең соңыңда ең мүмкін коалиция басқа оңшылцентристті партияларының қатысуынсыз [[Солтүстік лига]] мен [[Бес жұлдыз қозғалысы]]&lt;nowiki/&gt;ның коалициясы болып шықты. 27 мамыр күні Италия президенті [[Серджио Маттарелла]] жаңа үкіметті оның ішінде еуроскептик [[Паоло Савона]] болғандықтан қолдаудан бастартты. Осындай ел көрмеген иерархия конфликтісі кезінде, ол ел политикатрының арасында ел политктарының арасында бірінші президентке импичмент жасауды ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lastampa.it/2018/05/28/italia/scontro-istituzionale-mai-visto-conte-rinuncia-pronto-cottarelli-di-maio-chiede-limpeachment-60CVHQYWcITaM7jZ6jBJyM/pagina.html|title=Scontro istituzionale mai visto: Conte rinuncia, pronto Cottarelli. Di Maio chiede l’impeachment|author=Francesca Schianchi|date=2018-05-28|work=|publisher=la Stampa|accessdate=2018-05-28|lang=it|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180528085034/http://www.lastampa.it/2018/05/28/italia/scontro-istituzionale-mai-visto-conte-rinuncia-pronto-cottarelli-di-maio-chiede-limpeachment-60CVHQYWcITaM7jZ6jBJyM/pagina.html|archivedate=2018-05-28|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың ақпан айынан бастап [[Вашингтон|Вашингтонда]] орналасқан көптеген қажігер, бизнесмен, саясаткерлерде қамтитын халықаралық талдау орталығынын&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://formiche.net/2022/07/meloni-americana-usa-think-tank/|titolo=Meloni l'americana. Tutte le stelle e le strisce dentro FdI|autore=Francesco Bechis|sito=Formiche.net|data=2022-07-25|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.ilgiornaleditalia.it/news/politica/391901/giorgia-meloni-aspen-institute-grande-sonno-occidente.html|titolo=Giorgia Meloni, l'Aspen Institute e il Grande sonno dell'Occidente|autore=Alfredo Tocchi|sito=www.ilgiornaleditalia.it|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt; Aspen институтының мүшесі&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.blogo.it/post/94929/aspen-institute-cose|titolo=Aspen Institute: cos'è? Giorgia Meloni ne entra a far parte|autore=Redazione Blogo|sito=Blogo|data=2021-02-01|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.open.online/2021/02/03/giorgia-meloni-aspen-institute/|titolo=Da Io sono Giorgia all'Aspen Institute: l'irresistibile ascesa di Meloni tra popolo, canzonette e fascino dei poteri forti|sito=Open|data=2021-02-03|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.repubblica.it/politica/2022/03/26/news/giorgia_meloni_atlantista-342871365/|titolo=FdI, Giorgia l’atlantista: le metamorfosi di Meloni|sito=la Repubblica|data=2022-03-25|accesso=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;.

=== 2022 жылғы парламенттік сайлау ===
Парламенттік сайлауға дайындалудың соңғы этапында Мелони Ресейге қатысты саясат өзгермейтінін, бірақ [[Драго үкіметі]]&lt;nowiki/&gt;нің министрлері жаңа кабинетке кірмейтіні туралы мәлімдеді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.repubblica.it/politica/2022/09/22/diretta/elezioni_politiche_2022_ultime_notizie_oggi-366719758/?ref=RHTP-BH-I366553095-P3-S2-T1|title=Elezioni politiche 2022, Meloni: &quot;Con me a Chigi linea dell'Italia non cambia, ma no a ministri di Draghi nel mio governo&quot;. Letta: &quot;Se vince destra, Putin uomo più felice del mondo&quot;|author=|date=2022-09-22|work=|publisher=la Repubblica|accessdate=2022-09-22|lang=it}}&lt;/ref&gt;.

Өте аз явка жинаған&lt;ref name=&quot;RAI turnout&quot;&gt;{{cite news|date=26 September 2022|title=Proiezioni: FdI primo partito. Calano M5s, Lega e Forza Italia. Pd al 19%, Terzo polo al 7%|trans-title=Projections: FdI first party. Calano M5s, Lega and Forza Italia. Pd at 19%, Third pole at 7%|language=it|work=[[RAI]]|url=https://www.rainews.it/maratona/2022/09/elezioni-politiche-italiani-al-voto-i-dati-della-affluenza-gli-exit-poll-le-proiezioni-i-risultati-in-tempo-reale--a8e20abb-c824-4811-85c1-a13a3b53da4a.html|access-date=26 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926055307/https://www.rainews.it/maratona/2022/09/elezioni-politiche-italiani-al-voto-i-dati-della-affluenza-gli-exit-poll-le-proiezioni-i-risultati-in-tempo-reale--a8e20abb-c824-4811-85c1-a13a3b53da4a.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 25 қыркүйек өткен сайлаулардың нәтижесі бойынша Мелони 3-інші Абруццо округінен(Орталығы [[Л’Акуила]]) 51,5 пайыз нәтижемен Италияның депутаттар палатасына қайта сайланды. Ол бастаған оңшылцентрист коалициясы депутаттар палатасына сайлауда 43,8% жинады(Оның [[Италия бауырластары]] партиясы 26% жинады). Бұл оған астынғы палатада толықтай көпшілдік берді(400-ден 235 орын)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elezioni.repubblica.it/2022/cameradeideputati/|title=ELEZIONI camera 2022. RISULTATI ITALIA|author=|date=2022-09-26|work=|publisher=la Repubblica|accessdate=2022-09-28|lang=it}}&lt;/ref&gt;, ал сенатқа сайлаудан оның  коалициясы 44% жинады(200-ден 112 орын)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elezioni.repubblica.it/2022/senatodellarepubblica/|title=ELEZIONI senato 2022. RISULTATI ITALIA|author=|date=2022-09-26|work=|publisher=la Repubblica|accessdate=2022-09-28|lang=it}}&lt;/ref&gt;.

== Италия премьер-министрі ==
=== Кабинет құрылуы ===
[[Сурет:Mattarella Meloni 2022.jpg|нобай|оңға|upright|Мелони Матарелламен қызметке тұру рәсімінде|alt=Photo of Giorgia Meloni in 1995]]
Ол және оның үкіметі 22 қазан күні ант берді&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.rainews.it/maratona/2022/10/consultazioni-con-il-presidente-della-repubblica-per-il-nuovo-governo-92e01557-486a-43f5-b45d-57207f7f329d.html|url-status=live|title=Il governo Meloni giura oggi al Quirinale|trans-title=The Meloni government swears today at the Quirinale|publisher=[[RAI]]|language=it|date=21 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021134007/https://www.rainews.it/maratona/2022/10/consultazioni-con-il-presidente-della-repubblica-per-il-nuovo-governo-92e01557-486a-43f5-b45d-57207f7f329d.html|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022|postscript=. Updated as of 22 October 2022.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://tg24.sky.it/politica/2022/10/21/governo-meloni-ultime-news|url-status=live|title=Nuovo governo, le news. Alle 10 il giuramento di Giorgia Meloni e dei ministri|trans-title=New government, the news. At 10 the oath of Giorgia Meloni and the ministers|website=[[Sky TG24]]|language=it|date=21 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021134336/https://tg24.sky.it/politica/2022/10/21/governo-meloni-ultime-news|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022|postscript=. Updated as of 22 October 2022.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Harlan|first1=Chico|last2=Pitrelli|first2=Stefano|date=21 October 2022|title=Meloni sworn in as Italy's first female prime minister|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/10/21/giorgia-meloni-silvio-berlusconi-italy/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021231732/https://www.washingtonpost.com/world/2022/10/21/giorgia-meloni-silvio-berlusconi-italy/|archive-date=21 October 2022|access-date=22 October 2022|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;.  Ант берген соң, Мелони заңды түрде Италия тарихындағы үкіметті басқаратын алғашқы әйел атанды&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Amante|first1=Angelo|last2=Weir|first2=Keith|date=21 October 2022|title=Meloni takes charge as PM as Italy swings to the right|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/europe/italys-meloni-meets-president-set-become-prime-minister-2022-10-21/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021102408/https://www.reuters.com/world/europe/italys-meloni-meets-president-set-become-prime-minister-2022-10-21/|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|agency=[[Associated Press]]|date=21 October 2022|title=Presidential palace says Giorgia Meloni forms government, giving Italy first far-right-led coalition since World War II|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/presidential-palace-giorgia-meloni-forms-government-giving-italy-91866408|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022000948/https://abcnews.go.com/International/wireStory/presidential-palace-giorgia-meloni-forms-government-giving-italy-91866408|archive-date=22 October 2022|access-date=21 October 2022|website=[[ABC News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=21 October 2022|title=Far-right Meloni set to become Italy's first woman PM|url=https://www.france24.com/en/live-news/20221021-far-right-meloni-set-to-become-italy-s-first-woman-pm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021100236/https://www.france24.com/en/live-news/20221021-far-right-meloni-set-to-become-italy-s-first-woman-pm|archive-date=21 October 2022|access-date=21 October 2022|website=[[France 24]]|publisher=[[Agence France-Presse]]}}&lt;/ref&gt;. Ол [[Еурокомиссия]] бастығы [[Урсула фон дер Ляйен|Урсула фон дер Ляйеннан]] және [[Еуропарламент]] спикері [[Роберта Метсола|Роберта Метсоладан]] заңды түрде құттықтау алды. Ал Венгрия премьер-министрі [[Виктор Орбан]] [[Twitter|Twitte]]&lt;nowiki/&gt;r-ына «Жоржа Мелониды оның үкіметі құрылуымен құттықтаймын! Бұл Еуропалық оңшылдар үшін ұлы күн» деген пост салды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilsole24ore.com/art/governo-meloni-oggi-giuramento-quirinale-domenica-passaggio-consegne-draghi-AEQbyiAC|title=Meloni e i ministri hanno giurato: «Serviremo l’Italia con orgoglio». Von der Leyen: «Lavoreremo insieme». Orban: «Grande giorno per destra Ue»|author=|date=2022-10-22|work=|publisher=il Sole 24 Ore|accessdate=2022-10-22|lang=it}}&lt;/ref&gt;.

23 қазан күні [[Ватикан|Ватиканға]] келген [[Франция президенті]] [[Эммануэль Макрон|Эммануэль Макронмен]] формалсыз келіссөздер жүргізді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/23/meloni-vede-macron-a-roma-dare-risposte-comuni-sullenergia_ac90deb7-dc69-4729-9681-6aefeafd8966.html|title=Meloni vede Macron a Roma: &quot;Dare risposte comuni sull'energia&quot;|author=|date=2022-10-24|work=|publisher=ANSA|accessdate=2022-10-24|lang=it}}&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Governo Meloni.jpg|нобай|солға|upright|Мелони үкіметі ант беруде|alt=Photo of Giorgia Meloni in 1995]]

25 қазан күні Мелони өзінің кабинетіне сенім вотумынан бұрын алғаш рет премьер-министр ретінде парламенттің алдында заңды мәлімдеме жасады&lt;ref&gt;{{cite news|date=21 October 2022|title=Governo Meloni, ecco il timing: l'incarico, il giuramento, la fiducia e la Legge di Bilancio|trans-title=Meloni government, here is the timeline: the assignment, the oath, the trust, and the Budget Law|url=https://www.ilmessaggero.it/politica/giorgia_meloni_timing_governo_giuramento_fiducia_legge_bilancio-7003713.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021100829/https://www.ilmessaggero.it/politica/giorgia_meloni_timing_governo_giuramento_fiducia_legge_bilancio-7003713.html|archive-date=21 October 2022|access-date=22 October 2022|work=[[Il Messaggero]]|language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bongarrà|first=Francesco|date=21 October 2022|title=Dall'incarico alla manovra, il timing|trans-title=From the task to govern to the budget law, the timeline|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/21/dallincarico-alla-manovra-il-timing_36546866-6932-4b2c-950b-4f110bf0dd5a.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021170609/https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/21/dallincarico-alla-manovra-il-timing_36546866-6932-4b2c-950b-4f110bf0dd5a.html|archive-date=21 October 2022|access-date=22 October 2022|publisher=[[Agenzia Nazionale Stampa Associata]]|language=it}}&lt;/ref&gt;.Мәлімдемесі кезінде Италия тарихындағы алғаш әйел премьер министр болудың маңыздылығын түсінетіні туралы айтып кетті&lt;ref&gt;{{cite news|last=Jakhnagiev|first=Alexander|date=25 October 2022|title=Meloni alla Camera, l'applauso al suo arrivo e l'abbraccio di Salvini|trans-title=Melons in the Chamber, the applause on her arrival and Salvini's hug|url=https://video.corriere.it/politica/meloni-camera-l-applauso-suo-arrivo-abbraccio-salvini/9a225d66-5446-11ed-a58a-ad027d5a5146|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025140212/https://video.corriere.it/politica/meloni-camera-l-applauso-suo-arrivo-abbraccio-salvini/9a225d66-5446-11ed-a58a-ad027d5a5146|archive-date=25 October 2022|access-date=25 October 2022|work=[[Corriere della Sera]]|language=it}}&lt;/ref&gt;.  Ол бірнеше әйелдерге рахмет айтып кетті, оның ішінде [[Тина Ансельми]], [[Саманта Кристофоретти]], [[Грация Делледа]], [[Ориана Фаллачи]], [[Нильде Йотти]], [[Рита Леви-Монтальчини]] және [[Мария Монтессори]] болды. Оның айтуынша бұл адамдар оған баспалдақ құрып берді, және олардың арқасында ол премьер-министр атанып, әйнекті төбені бұзуда&lt;ref&gt;{{cite news|date=25 October 2022|title=Governo, da Iotti a Cristoforetti: le donne che 'hanno osato' citate da Meloni|trans-title=Government, from Iotti to Cristoforetti: the women who 'dared' cited by Meloni|url=https://www.adnkronos.com/governo-da-iotti-a-cristoforetti-tutte-le-donne-citate-da-meloni_6ZOisvoA3tG76Z0mDAp9T8|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025140411/https://www.adnkronos.com/governo-da-iotti-a-cristoforetti-tutte-le-donne-citate-da-meloni_6ZOisvoA3tG76Z0mDAp9T8|archive-date=25 October 2022|access-date=25 October 2022|work=[[Adnkronos]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=De Rosa|first=Gianluca|title=Meloni citazionista: da Steve Jobs a Giovanni Paolo II, tutti i riferimenti del suo discorso|trans-title=Meloni quotationist: from Steve Jobs to John Paul II, all the references of her speech|url=https://www.ilfoglio.it/politica/2022/10/25/news/meloni-citazionista-da-steve-jobs-a-giovanni-paolo-ii-tutti-i-riferimenti-del-suo-discorso-4593956/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025140520/https://www.ilfoglio.it/politica/2022/10/25/news/meloni-citazionista-da-steve-jobs-a-giovanni-paolo-ii-tutti-i-riferimenti-del-suo-discorso-4593956/|archive-date=25 October 2022|access-date=25 October 2022|work=[[Il Foglio]]|language=it}}&lt;/ref&gt;. Оның үкіметі екі палатада компактты дауыстар санымен сенім вотумын алды&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Cipolla|first1=Alessandro|last2=Imparato|first2=Rosaria|date=25 October 2022|url=https://www.money.it/meloni-camera-diretta-video-voto-fiducia-governo|title=Meloni alla Camera, diretta video voto di fiducia al governo: cosa ha detto nella replica la presidente del Consiglio|trans-title=Meloni in the Chamber, live video vote of confidence in the government: what the prime minister said in response|website=Money|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026003822/https://www.money.it/meloni-camera-diretta-video-voto-fiducia-governo|archive-date=26 October 2022|access-date=26 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=26 October 2022|title=Il Senato vota la fiducia al governo Meloni: 115 sì, 79 no e 5 astenuti|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/26/il-senato-vota-la-fiducia-al-governo-meloni-115-si-79-no-e-5-astenuti_1f316e11-70d5-491d-801f-7e5cea2d1b71.html|url-status=live|trans-title=The Senate votes for confidence in the Meloni government: 115 yes, 79 no, and 5 abstentions|access-date=26 October 2022|publisher=[[Agenzia Nazionale Stampa Associata]]|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026200317/https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/26/il-senato-vota-la-fiducia-al-governo-meloni-115-si-79-no-e-5-astenuti_1f316e11-70d5-491d-801f-7e5cea2d1b71.html|archive-date=26 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Governo Meloni, le ultime notizie. Fiducia in Senato per l'esecutivo: 115 sì e 79 no|trans-title=Meloni government, the latest news. Confidence in the Senate for the executive: 115 yes and 79 no|url=https://tg24.sky.it/politica/2022/10/26/governo-meloni-fiducia-ultime-notizie|url-status=live|access-date=26 October 2022|website=[[Sky TG24]]|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026200523/https://tg24.sky.it/politica/2022/10/26/governo-meloni-fiducia-ultime-notizie|archive-date=26 October 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Мелонида өзінің жігітінен Жинерва атты баласы бар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.corriere.it/politica/16_settembre_16/ginevra-sorellina-d-italia-nata-bambina-giorgia-meloni-d57e9734-7c30-11e6-a2aa-53284309e943.shtml|title=Ginevra, 'sorellina d'Italia': è nata la bambina di Giorgia Meloni|trans-title=Geneva, 'little sister of Italy': Giorgia Meloni's baby girl was born|work=[[Corriere della Sera]]|language=it|date=16 September 2016|access-date=14 August 2022|archive-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325005517/http://www.corriere.it/politica/16_settembre_16/ginevra-sorellina-d-italia-nata-bambina-giorgia-meloni-d57e9734-7c30-11e6-a2aa-53284309e943.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=30 August 2022|title=A destra vogliono una famiglia tradizionale. Ma non per loro|trans-title=On the right they want a traditional family. But not for them|url=https://www.repubblica.it/commenti/2022/08/30/news/famiglia_tradizionale_destra_modello-363518463/|access-date=5 September 2022|work=[[La Repubblica]]|language=it|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905074053/https://www.repubblica.it/commenti/2022/08/30/news/famiglia_tradizionale_destra_modello-363518463/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Оның жігіті Сильвио Берлускониға тиесілі [[TGcom24|Tgcom24]] телеарнасында істейтін журналист.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bonamoneta|first=Giorgia|date=27 June 2021|url=https://www.money.it/Andrea-Giambruno-chi-e-il-compagno-di-Giorgia-Meloni|title='Chi è Andrea Giambruno compagno di Giorgia Meloni|trans-title='Who is Andrea Giambruno companion of Giorgia Meloni|website=Money.it|language=it|access-date=14 August 2022|postscript=. Updated 12 January 2022.|archive-date=11 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811213638/https://www.money.it/Andrea-Giambruno-chi-e-il-compagno-di-Giorgia-Meloni|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Сайлаулары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:55%; border:1px #AAAAFF solid&quot;
! width=&quot;12%&quot; |Сайлау жылы
! width=&quot;25%&quot; |
! width=&quot;25%&quot; |Сайлау округі
! colspan=&quot;1&quot; width=&quot;10%&quot; |Партиясы
! width=&quot;12%&quot; |Дауыстар
! width=&quot;12%&quot; |Нәтиже
|-
![[2006 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2006]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар]]&lt;nowiki/&gt; [[Депутаттар палатасы (Италия)|палатасы]]
|[[Лазио 1(сайлау округі)|Лазио 1]]
|[[Ұлттық альянс (Италия)|ҰА]]

|[[Партиялық тізім]]мен қатысты
|'''Сайланды'''
|-
![[2008 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2008]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Лазио 2(сайлау округі)|Лазио 2]]
|[[Бостандық халқы|БХ]]
|–[[Партиялық тізім]]мен қатысты
|'''Сайлан'''&lt;nowiki/&gt;'''ды'''
|-
![[2013 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2013]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Ломбардия 3(сайлау округі)|Ломбардия 3]]
|[[Италия бауырластары|ИБ]]
|[[Партиялық тізім]]мен қатысты
|'''Сайланды'''
|-
![[2018 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2018]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Лазио 2(сайлау округі)|Лазио 2]] - [[Латино]]
|[[Италия бауырластары|ИБ]]
|70,268
|'''Сайланды'''
|-
![[2018 жылғы Италиядағы парламент сайлауы|2018]]
|[[Депутаттар палатасы (Италия)|Депутаттар палатасы]]
|[[Абруццо(сайлау округі)|Абруццо]] - [[Л'Акилла]]
|[[Италия бауырластары|ИБ]]
|104,823
|'''Сайланды'''
|}
{{notelist}}

===Жинаған дауыстары===
Мелони 2018-2022 жылдары парламенттік сайлауларда берілген дауыстар арқылы мажоритарлы системада жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=C&amp;dtel=04/03/2018&amp;tpa=I&amp;tpe=L&amp;lev0=0&amp;levsut0=0&amp;lev1=16&amp;levsut1=1&amp;lev2=2&amp;levsut2=2&amp;levsut3=3&amp;ne1=16&amp;ne2=162&amp;es0=S&amp;es1=S&amp;es2=S&amp;es3=S&amp;ms=S&amp;ne3=1624&amp;lev3=4|url-status=live|title=Elezioni Camera 4 marzo 2018 – Collegio di Latina|trans-title=4 March 2018 elections to the Chamber – Constituency of Latina|website=Eligendo Archivio|publisher=Italian Ministry of the Interior|language=it|date=4 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108225246/https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=C&amp;dtel=04/03/2018&amp;tpa=I&amp;tpe=L&amp;lev0=0&amp;levsut0=0&amp;lev1=16&amp;levsut1=1&amp;lev2=2&amp;levsut2=2&amp;levsut3=3&amp;ne1=16&amp;ne2=162&amp;es0=S&amp;es1=S&amp;es2=S&amp;es3=S&amp;ms=S&amp;ne3=1624&amp;lev3=4|archive-date=8 January 2022|access-date=27 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=25 September 2022|title=Elezioni 2022: Dettaglio scrutini|trans-title=2022 elections: Ballot details|access-date=27 October 2022|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/elezioni/politiche_2022/elezioni_dati.shtml?t=4&amp;s=u&amp;regione=abruzzo&amp;x1=2_CU_ABRUZZO_-_U03.xml|url-status=live|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002030125/http://www.ansa.it/sito/notizie/elezioni/politiche_2022/elezioni_dati.shtml?t=4&amp;s=u&amp;regione=abruzzo&amp;x1=2_CU_ABRUZZO_-_U03.xml|archive-date=2 October 2022|postscript=. Last updated 28 September 2022.}}&lt;/ref&gt;

{|class=wikitable style=text-align:right
|-
!colspan=5|[[2018 жылғы парламент сайлауы|2018 жылғы Италиядағы парламент сайлауы]] ([[Депуттар палатасы (Италия)|ДП]]): [[Латино, ЛазиоЛатина]]
|-
!colspan=2|Кандидат
!Коалиция
!Берілген дауыстар
!%
|-
|align=left|'''Жоржа Мелони'''
|align=left|[[Ортақ оңшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ оңшылдар коалициясы]]
|70,268
|41.0
|-
|align=left|[[Леон Мартелукки]]
|align=left|[[Бес жұлдыз қозғалысы]]
|62,563
|36.5
|-
|align=left|[[Федерико Фауттилли]]
|align=left|[[Ортақ солшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ солшылдар коалициясы]]
|26,293
|15.3
|-
|align=left colspan=2|Басқалар
|12,269
|7.2
|-
|align=left colspan=3|'''Жалпы'''
|'''171,393'''
|'''100.0'''
|}

{|class=wikitable style=text-align:right
|-
!colspan=5|[[2022 жылғы парламент сайлауы|2022 жылғы Италиядағы парламент сайлауы]] ([[Депуттар палатасы (Италия)|ДП]]): [[Л'Акилло]]
|-
!colspan=2|Кандидат
!Коалиция
!Берілген дауыстар
!%
|-
|align=left|'''Жоржа Мелони'''
|align=left|[[Ортақ оңшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ оңшылдар коалициясы]]
|104,823
|51.5|
|-
|align=left|[[Рита Инноценци]]
|align=left|[[Ортақ солшылдар коалициясы (Италия)|Ортақ солшылдар коалициясы]]
|42,630
|36.5
|-
|align=left|[[Аттилио Д'Андреа]]
|align=left|[[Бес жұлдыз қозғалысы]]
|33,132
|16.3
|-
|align=left colspan=2|Басқалар
|22,988
|11.3
|-
|align=left colspan=3|'''Жалпы'''
|'''203,583'''
|'''100.0'''
|}

== Библиография ==

* {{cite book|last=Meloni|first=Giorgia|year=2011|url=https://books.google.com/books?id=r0xphrql-GYC|url-status=live|title=Noi crediamo|trans-title=We believe|series=Saggi|language=it|edition=paperback|others=Podda, Stefano (curator)|location=Milan|publisher=Sperling &amp; Kupfer, Mondadori|pages=XXVII, 164|isbn=978-8-8200-4932-4|oclc=898518765|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002094336/https://books.google.com/books?id=r0xphrql-GYC&lt;!--https://web.archive.org/web/20221015110501/https://catalog.loc.gov/vwebv/searchBrowse?editSearchId=E#v=onepage&amp;q&amp;f=false https://archive.today/20190825123429/https://catalog.loc.gov/vwebv/searchBrowse?editSearchId=E#v=onepage&amp;q&amp;f=false--&gt;|archive-date=2 October 2022|access-date=14 August 2022|via=[[Google Books]]}}
* {{cite book|last1=Meloni|first1=Giorgia|last2=Meluzzi|first2=Alessandro|last3=Mercurio|first3=Valentina|year=2019|url=https://www.google.com/books/edition/Mafia_nigeriana_Origini_rituali_crimini/NEZzwwEACAAJ|url-status=live|title=Mafia nigeriana. Origini, rituali, crimini|trans-title=Nigerian mafia. Origins, rituals, crimes|series=I saggi|language=it|edition=paperback|location=Mantova|publisher=Oligo Editore|isbn=978-8-8857-2325-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164330/https://books.google.com/books?id=NEZzwwEACAAJ&amp;newbks=0|archive-date=28 September 2022|access-date=14 August 2022|via=[[Google Books]]}}
* {{cite book|last=Meloni|first=Giorgia|year=2021|url=https://www.google.com/books/edition/Io_sono_Giorgia_Le_mie_radici_le_mie_ide/mHlzzgEACAAJ&lt;!--Rizzoli: https://rizzoli.rizzolilibri.it/libri/io-sono-giorgia/--&gt;|url-status=live|title=Io sono Giorgia, le mie radici, le mie idee|trans-title=I am Giorgia, my roots, my ideas|series=Saggi|language=it|edition=paperback|location=Rome|publisher=Rizzoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027124030/https://www.google.com/books/edition/Io_sono_Giorgia_Le_mie_radici_le_mie_ide/mHlzzgEACAAJ&lt;!--https://web.archive.org/web/20221002104934/https://rizzoli.rizzolilibri.it/libri/io-sono-giorgia/--&gt;|archive-date=27 October 2022|isbn=978-8-8171-5468-0|via=[[Google Books]]}}

== Тағыда қараңыз ==

* [[Италиядағы консерватизм]]
* [[Италиядағы ультраоңшыл политика]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{cite web|url=https://www.camera.it/leg18/29?shadow_deputato=302103&amp;idpersona=302103&amp;idlegislatura=18|title=MELONI Giorgia - FDI|author=|date=|work=|publisher=[[Италия депутаттар палатасы]]|accessdate=2020-09-04|lang=it|archiveurl=|archivedate=}}
{{Үлкен сегіздік басшылары}}
{{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=АҚШ}}
[[Санат:Италияның әйел политиктері]]
[[Санат:Бостандық халқы партиясының мүшелері]]
[[Санат:Ұлыттқ альянс (Италия) партиясының мүшелері]]
[[Санат:Италия бауырластары партиясының мүшелері]]
[[Санат:Италия министрлері]]
[[Санат:Италия палата депутаттарының мүшелері]]
[[Санат:Қызметіндегі мемлекет билеушілері]]
[[Санат:XXI ғасыр политиктер]]
[[Санат:2022 жылы қызметіне келген премьер-министрлер]]
[[Санат:Нато лидерлары]]
[[Санат:Үлкен жетілік лидерлары]]
[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>i9k784rthv0a9vp6ecsknxla5ztiyfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антонов автомобиль көпірі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>700866</id>
    <revision>
      <id>3659881</id>
      <parentid>3215886</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3659881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8072" sha1="s3iy49hc0yh60k9uuohmf23tavq7a9q" xml:space="preserve">'''Антонов автомобиль көпірі''' — [[Днепр]]дің батыс жағында орналасқан [[Херсон]]ды екінші жағалаудағы Херсон аймағының бір бөлігімен байланыстыратын жалғыз автомобиль көпірі. Қала мен [[Алёшки]], Гола Пристань және сол жағалаудағы басқа елді мекендер арасындағы көлік қатынасын қамтамасыз етеді.
2022 жылы 11 қарашада Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде жартылай жойылды.

== Көпірге сипаттама ==
1977 жылы мамырда көпір құрылысы басталды. 1985 жылы көпір салынып, 24 желтоқсанда пайдалануға берілді. Көпірдің жалпы ұзындығы 1366 метр, жалпы ені 25 метр, жүріс бөлігінің ені 20,5 метр, жаяу жүргіншілер жолы екі жағынан 1,5 метрді құрайды. Көпір 31 тірекке тұрғызылған және 30 арқалықтан тұрады. Ол арқылы күндіз он жарым мың көлік өтеді. Қала мен сол жағалаудың оңтүстік аймақтарының арасы 80-100 шақырымға қысқарды. Бір тонна жүкті тасымалдау құны бес есеге төмендеді.&lt;ref&gt;Антоновский мост https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/394847&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Антоновский мост https://khersonregion.com/antonovskij-most/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220728065846/https://khersonregion.com/antonovskij-most/ |date=2022-07-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Антоновский мост https://tripmustgoon.com/ru/antonovka-bridge&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Сурет:View of Kherson and Antonovskiy bridge, 2006.jpg |нобай|оңға|400px|Днепр өзені үстіндегі Антонов көпірі.]]
Көпір өз атын Антоновка ауылынан алады (Херсон маңы), оның жанында құрылыс үшін қажетті барлау жұмыстары жүргізілген. 
Құрылысқа қажетті барлау жұмыстары 1970 жылдары басталды. Жұмысшылар аумақпен танысып, жоспар құрып, құрылысты қолға алды. Ол сегіз жылға созылды. Құрылыс жұмыстары кезінде олардың қатысушылары көптеген қиындықтарға тап болды, бірақ табандылықтың, кейбір техникалық жаңалықтарды пайдаланудың және шығармашылықтың арқасында жоспарды орындай алды.

Бұл маңызды нысанның ашылуы 1985 жылдың желтоқсан айында болды. Одан кейін қызыл лента қиылып, халық ұзақ уақыт бойы есте қалған нағыз мерекеге ие болды. Көпір жеңіл және ыңғайлы болып шықты, көптеген үміттерді ақтады. Көпірді салуда Херсон кәсіпорындары, компаниялары, сондай-ақ жұмыс семестрін сол құрылыс алаңында өткізген студенттер өз үлестерін қосты.

Көпірден автобуспен бірінші болып құрылысшылар, сонымен қатар Голая Пристаньға және басқа бағыттар бойынша жүретін көліктер өтті. Мұндай көпірдің пайда болуы азаматтардың басқа елді мекендермен байланысын айтарлықтай жеңілдетті. Бұрын олар арғы бетке өту үшін баржаларды немесе қайықтарды пайдаланған. Бұл өте ұзақ және әрқашан ыңғайсыз еді. Бірақ айта кету керек, көпір өзен жолаушылар көлігінің тасымалының төмендеуіне ықпал етті.

Антоновка маңында барлау жұмыстары жүргізіліп, нәтижесінде көпір өз атауын алды. Іске қосу алдында мұқият тексерілді. Көпір үстінен [[Алёшки]] бағытынан жылжыған құм тиелген КамАЗ көліктері өтіп, тексеру сәтті өтті.&lt;ref&gt;АНТОНОВСКИЙ АВТОМОБИЛЬНЫЙ МОСТ – ОДИН ИЗ САМЫХ ДЛИННЫХ В УКРАИНЕ https://kherson-future.com.ua/ru/articles-ru-antonovskij-avtomobilnyj-most-odin-iz-samyh-dlinnyh-v-ukraine&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Из истории строительства Антоновского моста https://kherson-news.ru/society/2022/11/11/65390.html&lt;/ref&gt;

== Көпір жобасының авторлары ==
Антонов көпірі жобасының авторлары:

*Афанасий Дерменжи – бас инженер;
*Борис Мариков – көпір жобасының бас инженері;
*Игорь Воронцов пен Наталья Виноградова — инженерлер;
*Гарри Копанс – жобаның бас сәулетшісі;
*Андрей Тасалов — сәулетші.&lt;ref&gt;Антоновский мост в цифрах и фактах https://aif.ru/politics/world/antonovskiy_most_v_cifrah_i_faktah&lt;/ref&gt;

== Антонов көпірі үшін шайқас ==
Антонов көпірі украин әскерінің бірқатар шабуылдары нәтижесінде қатты зақымданды.&lt;ref&gt;Деоккупация все ближе. Почему Антоновский мост в Херсоне стратегически важен https://www.rbc.ua/rus/news/deokkupatsiya-blizhe-pochemu-antonovskiy-1658928324.html&lt;/ref&gt;
Украина тарапы Антонов көпірін M30 GMLRS және M31 GMLRS зымырандарымен атқылап жатыр деп мәлімдейді, олардың қысқа ұшу қашықтығы 15-92 км. Дегенмен, бұл реактивті оқ-дәрілер қуатты жарылғыш күшке ие, олар 200 фунттық жоғары жарылғыш фрагменті ПБХ-109 оқтұмсығымен қаруланған. Басқаша айтқанда, олар темірбетон конструкцияларын бұзуға қабілетті.
«Антонов көпірі үшін шайқас» деген сөз тіпті желіде пайда болды, сондықтан Киевте оған үлкен мән берілді. Көпір тірегіне зымыран тимеген, негізгі құрылымдар бүтін және бұзылмаған. Көпір көлік қозғалысы үшін жабылған.&lt;ref&gt;Битва за Антоновский мост: мифы и реальность https://3mv.ru/181852-bitva-za-antonovskij-most-mify-i-realnost.html&lt;/ref&gt;
Батыс Херсондағы 5 мыңға жуық Ресей әскері көпір қираса қоршауда қалмақ. Антонов көпіріне бір мәрте соққы жасалып, Ресейдің ауыр әскери техника тасымалдау мүмкіндігі жойылды.&lt;ref&gt;Украина: Антонов көпірі https://paryz.kz/world/19411-ukraina-antonov-kopiri?utm_source=fb&amp;utm_medium=post&amp;utm_campaign=rt&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина автомобиль көпірлері]]</text>
      <sha1>s3iy49hc0yh60k9uuohmf23tavq7a9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2023)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>703346</id>
    <revision>
      <id>3659880</id>
      <parentid>3517254</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3659880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95608" sha1="i6rbjy6nu5j6upufn0ixxter7qh6kyo" xml:space="preserve">Бұл мақала 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресей Федерациясының Украинаға кең ауқымды шабуылының]] хронологиясының бөлігі болып табылады.

== Айлар бойынша мақалалар тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!2022 жыл
!2023 жыл
!2024 жыл
!2025 жыл
|-
|—
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2023)|Қаңтар 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2024)|Қаңтар 2024]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)|Қаңтар 2025]]
|-
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2022)|Ақпан 2022]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2023)|Ақпан 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2024)|Ақпан 2024]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2025)|Ақпан 2025]]
|-
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2022)|Наурыз 2022]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2023)|Наурыз 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2024)|Наурыз 2024]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2025)|Наурыз 2025]]
|-
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2022)|Сәуір 2022]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2023)|Сәуір 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2024)|Сәуір 2024]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2025)|Сәуір 2025]]
|-
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2022)|Мамыр 2022]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2023)|Мамыр 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2024)|Мамыр 2024]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2025)|Мамыр 2025]]
|-
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2022)|Маусым 2022]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2023)|Маусым 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2024)|Маусым 2024]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2025)|Маусым 2025]]
|-
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2022)|Шілде 2022]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2023)|Шілде 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2024)|Шілде 2024]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2025)|Шілде 2025]]
|-
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2022)|Тамыз 2022]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2023)|Тамыз 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2024)|Тамыз 2024]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2025)|Тамыз 2025]]
|-
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2022)|Қыркүйек 2022]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2023)|Қыркүйек 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2024)|Қыркүйек 2024]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүейк 2025)|Қыркүйек 2025]]
|-
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2022)|Қазан 2022]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2023)|Қазан 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2024)|Қазан 2024]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2025)|Қазан 2025]]
|-
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2022)|Қараша 2022]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2023)|Қараша 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2024)|Қараша 2024]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)|Қараша 2025]]
|-
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2022)|Желтоқсан 2022]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2023)|Желтоқсан 2023]]
|[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2024)|Желтоқсан 2024]]
|—
|}

=== 1 маусым ===
[[Сурет:Kyiv after Russian missile attack, 2023-06-01 (02).webp|нобай|260x260 нүкте|Киевтің Деснянск ауданындағы емхана, 2023 жылдың 1 маусымына қараған түні қаланы ресейлік зымыранмен атқылау кезінде зымыран сынықтарынан зақымдалған, 3 адам қаза тауып, 10 адам жарақат алды.]]
Сол күні таңертең Ресейдің Киевке жасаған әуе шабуылында үш адам, оның ішінде анасы мен баласы қаза тапты. Зардап шеккендер Деснян ауданының тұрғындары болды. Хабарламаларда зардап шеккендер шабуыл болған кезде Құлыпталған бомба панасына кіруге тырысқаны айтылған. Оқиғаға байланысты төрт адам ұсталды, атап айтқанда күзетші, медициналық мекеменің директоры, оның орынбасары және аудандық әкімшіліктің бірінші орынбасары. Киевтің әуе шабуылына қарсы баспаналарын кейінгі тексеру олардың жартысына жуығы жарамсыз немесе жабық екенін көрсетті. Сондай-ақ, Днепр ауданында шығындар туралы хабарланды. Украина әскерінің мәліметі бойынша, Искандердің он зымыраны ұсталды.

Ресейдің Белгород облысында Шебекинода украиналық атыс салдарынан сегіз адам жарақат алды деп хабарланды. Облыс губернаторы Вячеслав Гладков украин әскерлері &quot;бұршақ&quot; реактивті жүйелерін қолданды деп мәлімдеді. Тағы екеуі Белгородтағы дрон шабуылынан жарақат алды. Ресейдің Қорғаныс министрлігі Украинаның Белгородқа жасаған үш шабуылын тойтарып, 50-ден астам украиндық сарбазды өлтіріп, төрт бронетранспортерді жойды деп мәлімдеді. Онда шабуылдарға 70-ке дейін &quot;содырлар&quot;, бес танк, төрт бронетранспортер, жеті пикап және &quot;Камаз&quot;жүк көлігі қатысқаны айтылған.

Украинаның Инфрақұрылым министрлігі Ресейдің Украинаның барлық порттарында кемелерді тіркеуге тыйым салуына байланысты Қара теңіз астық бастамасы қайтадан тоқтатылды деп мәлімдеді. Кейінірек БҰҰ Ресейдің Оңтүстік портында Кемелерді тіркеуді барлық тараптар Ресей аммиак транзитінің құлпын ашуға келіскенге дейін шектеуді жоспарлағанын растады.

ФСБ ресейліктердің, сондай-ақ Израиль, Сирия, Қытай дипломаттарының және НАТО мүшелерінің телефондарына нұқсан келтіретін &quot;барлау операциясын&quot; тапқанын айтты және Apple көптеген iPhone-ға компаға келу үшін Ұлттық қауіпсіздік агенттігі сияқты АҚШ барлау қызметтерімен жұмыс істегенін айтты. Apple Ресейде оның өнімдері бұзылды ма, жоқ па, ол туралы түсініктеме бермеді, бірақ ол өз құрылғыларына нұқсан келтіру үшін билік органдарымен жұмыс істегенін жоққа шығарды.

Пентагон елдегі байланыстың тұрақты тиімділігін қамтамасыз ету үшін Украина үшін Илон Масктың Starlink спутниктік қызметін сатып алатынын айтты.

АҚШ Мемлекеттік Департаменті ресейлік ядролық инспекторлардың визаларын қайтарып алатынын, жаңа бақылаушыларға қаралып жатқан өтінімдерді қабылдамайтынын және Ресейдің жаңа SNV шартына қатысуын тоқтатқаны үшін кек алу үшін ресейлік ұшақтардың АҚШ әуе кеңістігіне кіруіне стандартты рұқсаттарды алып тастайтынын айтты. Ол сондай-ақ бұдан былай Ресейге зымырандар мен ұшыру қондырғылары сияқты &quot;келісім-шарт бойынша есеп беретін заттардың&quot; мәртебесі немесе орналасқан жері туралы ешқандай жаңартулар туралы хабардар етпейтінін айтты.

Швейцарияның ұлттық кеңесі 98-ден 75-ке дейінгі дауыспен Комитет ұсынған парламенттік бастаманы қабылдамады, ол Швейцарияда жасалған қаруды Украинаға беруге нақты рұқсат береді. Оның қарсыластары бұл ұсыныс елдің бұрыннан келе жатқан бейтараптық саясатын бұзу деп мәлімдеді.

=== 2 маусым ===
Украина шенеуніктері таңертең Киевке әуе шабуылдарының екі толқыны жіберілгенін айтты. Украин әскерилері бір түнде елордада және оның айналасында 15 ресейлік қанатты зымыран мен 21 дронды атып түсірді, екі адам қоқыстың құлауынан жарақат алды деп мәлімдеді. Украина шенеуніктерінің айтуынша, бес жеке үй де бүлінген. Сол күні тағы бір зымыран шабуылы туралы хабарланды, украин әскерилері Ресей әскерлері ұшырған барлық 15 қанатты зымыран мен 18 ұшқышсыз ұшақты және тағы 30-ға жуық &quot;дұшпандық нысандарды&quot;ұстап алды деп мәлімдеді. Харьков облысындағы Кившаровкадағы ресейлік бомбалау салдарынан екі адам қаза тауып, тағы төрт адам жарақат алды, ал Ресейдің Запорожье облысындағы ауылға жасаған шабуылы нәтижесінде осындай сандар туралы хабарланды.

Ресейдің бақылауындағы Донецк Халық Республикасының шенеуніктері Макеевкадағы украиналық атыс кезінде үш адам қаза тауып, тағы төрт адам жараланды деп мәлімдеді. Басып алынған Запорожье облысының шенеуніктері украин артиллериясы аурухана лагеріне соққы беріп, Бердянскідегі жеке оқиға кезінде тоғыз адамды жарақаттады деп мәлімдеді. Ресейдің жақтаушысы және Ресей ұйымдастырған жергілікті сайлауда мэрлікке үміткер Михайловкадағы миналанған көліктің жарылысынан қаза тапты.

Ресейдің Қорғаныс министрлігі &quot;Ахмат&quot; шешен арнайы күштерін шабуыл жасау үшін Донецк облысының Марьинкадағы майдан шебіне көшіру туралы жариялады. Евгений Пригожин оның &quot;Вагнер&quot; жауынгерлерінің 99% - ы 5 маусымда Ресей әскери күштеріне ресми түрде берілгенге дейін Бахмуттан шығарылғанын айтты. Ол сондай-ақ Ресей әскери күштерін шегініп бара жатқанда оның жеке құрамына бағытталған миналар қойды деп айыптады.

Ресейдің Брянск облысының губернаторы украин әскерлері халықаралық шекара бойындағы ауылға оқ жаудырып, тұрғын үйді қиратты деп мәлімдеді. Украин әскерлері Белгород облысының Май айлағында жолды атқылаған кезде екі адам қаза тауып, тағы екеуі жараланды, ал Ресей бостандығы легионы Жаңа Таволжанка ауылына шабуыл жасағаны үшін жауапкершілікті өз мойнына алды және Ресей үкіметінің әскерлері екі бейбіт тұрғынды өлтірді деп мәлімдеді. олардың көлігін легионның көлігі деп қателесті. Ұзақ қашықтықтағы дрондар Смоленск облысындағы екі қалаға соққы берді, ал Калуга облысындағы орманда жарылыс туралы хабарланды. Шенеуніктер ғимараттар Брянск пен Курскіде украиналық атыс пен түнгі дрондық шабуылдың салдарынан бүлінген деп мәлімдеді.

Ресей Премьер-Министрінің орынбасары Виктория Абрамченко Ресей басып алу кезінде оған қосылған аумақтарға биылғы жылдың егініне күздік дақылдар егіп, басып алынған аймақтардағы фермерлерге 3 миллиард рубль (37,1 миллион доллар) мемлекеттік қолдау көрсетіп, 1,3 миллион гектарға астық, бұршақ және рапс жинады деп мәлімдеді.

АҚШ-тың Біріккен штаб бастықтарының төрағасы генерал Марк Милли украиналық сарбаздар Батыс Украинаға берген M1 Abrams танктерін қолдануды үйрете бастағанын хабарлады.

Америка Құрама Штаттары Жапонияға Украина үшін 155 мм снарядтарда пайдалану үшін тротил жеткізуді сұрады. Reuters агенттігінің хабарлауынша, Жапония үкіметі АҚШ үкіметіне өнеркәсіптік тротил сатып алуға рұқсат берді, өйткені ол әскери өнім емес.

=== 3 маусым ===
Днепрге зымыран соққысы екі жасар қызды өлтірді және снаряд екі қабатты ғимаратқа тигеннен кейін жиырма екі адам жарақат алды. Олардың бесеуі балалар, он жеті адам ауруханаға жатқызылды және бірнеше адам үйінділердің астында қалып қойды деп есептеледі.

Белгород облысының губернаторы Вячеслав Гладков украиналық атыс салдарынан екі адам қаза тапты деп хабарлады.

=== 4 маусым ===
Таңертең украиналық шенеуніктер әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелері Киевке зымыран соққысын тойтарғанын хабарлады. Алайда екі зымыран Кропивницкий маңындағы аэродромға тиді. Екі ұшқышсыз ұшақ Сума облысындағы инфрақұрылымға соққы бергені туралы хабарланды. Сондай-ақ, Сумада және басып алынған қалаларда жарылыстар туралы хабарланды Мелитополь және Бердянск.

Ресей Донецк облысының оңтүстігінде Украинаның &quot;ауқымды шабуылына&quot; тойтарыс беріп, 250 сарбазды өлтіріп, 16 танкті, үш жаяу әскер мен 21 бронды жауынгерлік машинаны жойды деп мәлімдеді.

Ресей еріктілер корпусы мен &quot;Ресей бостандығы&quot; легионы Белгород облысына тағы бір шабуылдан кейін ресейлік сарбаздарды тұтқындағанын мәлімдеді. Облыс губернаторы Вячеслав Гладков олардың талаптарын мойындады және сарбаздарды айырбастау үшін оларды қарсы алуға уәде берді. Алайда, топтар оның келмегенін мәлімдеді, бұл оларды тұтқындарын Украинаға беруге мәжбүр етті. Telegram-да РВК жариялаған видеода оннан он екіге дейін ресейлік сарбаздар және аурухана төсегінде тағы екі адам көрінеді.

=== 5 маусым ===
Украин әскерлері Бахмут бағытында алға жылжып жатқандығы туралы хабарланды, ал Вагнер тобынан Евгений Пригожин украин сарбаздары Қаланың солтүстігіндегі Берховка елді мекенінің бір бөлігін қайтарып алғанын растады. Украинаның Қорғаныс министрінің орынбасары Анна Маляр Украинаның шығысындағы&quot; кейбір аудандарда &quot;&quot;шабуыл әрекеттері&quot; жүріп жатқанын айтып, украин әскерлері Пекан-Зуевка мен Парасковеевкада 200-ден 1600 метрге дейін (656-5250 фут) алға жылжыды, ал Ивановский мен Клищевкада олар 100-ден 100-ге дейін алға жылжыды 700 метр (330-2,300 фут). Ресейдің Қорғаныс министрлігі новодонецкое және Октябрьское елді мекендеріндегі украин қауіпсіздік күштерінің шабуылдарын тежейтінін мәлімдеді.

Украина Үкіметі Ресейді Қара теңіздегі астық бастамасының шарттарын бұзды деп айыптап, сол күні мәмілеге қатысатынын мәлімдеген екі кемені тіркеп, бұл Кемелерді тексерудің қабылданған ережелеріне қайшы келетінін айтты, бұл Кемелерді басымдықпен тексеруді және тіркеуді талап етеді.ұзағырақ.

Вагнер тобы Бахмут маңындағы көліктерінің біріне оқ жаудырған ресейлік әскери қызметкерді ұстады деп мәлімдеді. Офицерге топ ұнамады және мас күйінде көлікке шабуыл жасады деп айтылды. Кейінірек бұл офицер подполковник ретінде анықталды. Роман Веневитинкейінірек босатылып, кейіннен топты қару ұрлау, жұмылдырылған сарбаздарды топпен келісімшартқа отыруға мәжбүрлеу және Қорғаныс Министрлігінен қаруды бопсалау әрекеті арқылы Ресей майдандарында &quot;анархияны&quot; қоздырды деп айыптады.

Ресейде Белгород облысындағы энергетикалық қондырғы ұшқышсыз шабуылда өртеніп кетті, ал екі дрон Калуга облысында жолға құлады, бірақ жарылмады. Украинамен шекаралас Ростов, Белгород және Воронеж облыстарында президент Путиннің Украина армиясы Ресейге кірді деп болжаған радио үндеуі таратылды, әскери жағдай жарияланды және жалпыұлттық әскери жұмылдыру басталды, ал тұрғындарға ішкі эвакуация ұсынылды. Бұл хабарламаны Кремль бұл бұзушылықтан туындаған жалған ақпарат деп мәлімдегенге дейін осы аймақтардағы радиостанциялар таратқан.

Бельгия шенеуніктері Белгородта Украинаны қолдайтын ресейлік партизандардың Бельгияда жасалған қаруды қолдануы мүмкін екендігі туралы тергеуді бастады, олардың кейбіреулері FN SCAR автоматтарымен байқалды. Ресейдің Сыртқы істер министрлігі бұл мәселеге наразылық ретінде Бельгия елшісін шақырды.

ЕО өз фермерлерін қорғау мақсатында Болгария, Венгрия, Польша, Румыния және Словакия енгізген украин ауылшаруашылық өнімдерінің импортына шектеулерді 15 қыркүйекке дейін ұзартты. Ол сондай-ақ Ресейдің тоғыз шенеунігіне, оның ішінде Әділет Министрінің орынбасары, судьялар мен түрме қызметкеріне сыншы Кремль мен соғысқа қарсы белсенді Владимир Кара-Мурзаның қудалануы мен түрмеге жабылуына байланысты санкциялар енгізді.

=== 6 маусым ===
{{Негізгі мақала|Каховка су электр станциясының жойылуы}}
[[Сурет:Kherson after the destruction of Kakhovka Hydroelectric Power Plant, 2023-06-07 (01).jpg|нобай|260x260 нүкте|Херсондағы Каховка су электр станциясы жойылу салдары]]
Украина Ресей әскерлері Херсон облысындағы Днепр өзеніндегі Кахов бөгетін жарып жіберіп, көп мөлшерде су жіберді деп мәлімдеді, ал Ресей тағайындаған Жаңа Каховка мэрі украиналық оқ жаудырды деп айыптады, бірақ құрылымның тек жоғарғы бөлігі зақымдалғанын айтты. Украинаның мемлекеттік Гидроэнергетика агенттігінің &quot;Укргидроэнерго&quot; бағалауы бөгеттің машина бөлмесінің ішіндегі жарылыстан кейін &quot;толығымен жойылғанын&quot; және қалпына келтірілмейтінін анықтады, ал украин шенеуніктері Ресей алдағы ілгерілеуін бәсеңдету үшін бөгетті &quot;дүрбелеңмен&quot; қиратты деп мәлімдеді.

Украина Үкіметі бөгеттен төмен он ауылды, сондай-ақ Херсон қаласының кейбір аудандарын эвакуациялау туралы бұйрық шығарды. Херсон облысының губернаторы Александр Прокудин Украина теледидарына сегіз ауылдың су астында қалғанын және зардап шеккен аудандардың 16000 тұрғынын автобустар мен пойыздармен эвакуациялау жалғасып жатқанын айтты. Украинаның Ішкі істер министрлігі кейінірек 24 ауылдың су астында қалғанын хабарлады, ал президент Зеленский 80-ге жуық ауылдың су басу қаупі бар екенін айтты. 40 000 - ға жуық адам эвакуациялауды қажет етті-Днепрдің Украина бақылауындағы оң жағалауында 17 000 адам және Ресей бақылауындағы сол жағалауда 25 000 адам, Украина 1000 адамды эвакуациялағанын айтты. Құлағаннан кейін Днепрге 150 тонна мотор майы құйылды деп хабарланды. Бір адам қаза тауып, Украинаның екі полицейі осы аймақта ресейлік атыс кезінде жараланды.

Жаңа Каховкада 900 адам эвакуацияланды, 600 үйдің су тасқыны туралы хабарланды және Ресей билігі төтенше жағдай жариялады, өйткені су деңгейі 11 метрден (36 фут) жоғары көтерілді. Казкова-Диброва қалалық хайуанаттар бағы су тасқыны кезінде барлық 300 жануарынан айырылды, ал [[Алёшки]] қаласы қатты су астында қалды. Жаңа Каховкада жеті адам жоғалып кетті, ал 100-ге жуық тұрғын қамауға алынды. Төменгі Непр ұлттық табиғи паркінде мыңдаған Жануарлар өлтірілді деп хабарланды. Су тасқынынан кем дегенде сегіз адам қаза тапты, ал аймақтың шамамен 600 шаршы шақырымы (230 шаршы миль) су астында қалды, оның 68 пайызы Ресей бақылауындағы жағында болды. Келесі күндері қаза тапқандар саны 58 адамға дейін өсті.

=== 7 маусым ===
Сум облысындағы тұрғын үйге ресейлік дрондың соққысынан екі адам қаза тапты деп хабарланды.

Украинаның Қорғаныс министрлігі оның әскерлері Бахмут аймағында 200-ден 1100 метрге дейін алға жылжығанын хабарлады.

Ресейде Белгород облысында, оның ішінде Шебекин ауданында оқ атылды.

Ресей Приморск өлкесінің тұрғыны Украина үшін құқық қорғау органдары мен әскери инфрақұрылым туралы ақпарат жинағаны үшін қамауға алынғанын жариялады.

=== 8 маусым ===
Бірнеше газеттер мен сарапшылар Украинаның қарсы шабуылы басталғанын және соғысты зерттеу институты бүкіл Украинадағы белсенділік бүкіл театрда қарсы шабуылдар жүргізіліп жатқанын көрсететін бірқатар көрсеткіштерге сәйкес келетіндігін атап өтті.

Қарсы шабуылдың алғашқы сағаттарында АҚШ пен Ресей Қорғаныс министрлігінің шенеуніктерінің айтуынша, Украина Қарулы күштері &quot;айтарлықтай шығындарға&quot; ұшырады, бірақ олар Запорожье облысындағы кейбір қорғаныс сызықтарын бұза алды. АҚШ шенеуніктерінің айтуынша, шығындар жалпы Украинаның қарсы шабуылына әсер етпейді деп күтілген. Ресей Қорғаныс министрлігі оның әскерлері таңертең ерте украин әскерлерімен екі сағаттық шайқастан кейін 1500 сарбаз бен 150 бронды машинаның қатысуымен украин әскерлерінің шабуылына тойтарыс берді деп мәлімдеді. Бұған жауап ретінде Украина Қорғаныс министрінің орынбасары Анна Маляр Ресейдің жаңғақ астында &quot;қорғаныс әрекеттерін&quot; жүргізіп жатқанын айтты. Донецк облысындағы Украинадағы ресейлік атыс салдарынан үш адам, оның ішінде бала қайтыс болды деп хабарланды. Бір адам қаза тауып, тағы сегізі Херсондағы су тасқыны салдарынан Ресейдің эвакуациялық пунктіне оқ ату салдарынан жарақат алды.

Ресейде дрондар Белгород облысындағы екі елді мекенге соққы берді.

Орыс православие шіркеуі Венгрияға Закарпатиядан келген 11 украиндық әскери тұтқынды тапсырып, бұл Венгрия Үкіметінің өтініші деп мәлімдеді. Бірақ Премьер-министр Виктор Орбан кеңсесінің тұтқындардың өз қалауы бойынша келіп, елден еркін кете алатынына сендіргеніне қарамастан, Украинаның Сыртқы істер министрлігі венгрлер олармен байланысу туралы өтініштерін елемей, трансферт Украина үкіметінің келісімінсіз жүзеге асырылғанын айтты. 20 маусымда үш әскери тұтқын Украинаға қайтарылды.

Ұлыбритания Ресейдің Украинаға басып кіруін қолдағаны үшін Беларуссияға жаңа санкциялар енгізді, оған Беларуссиядан алтын, цемент, ағаш және каучук әкелуге тыйым салу және Беларуссияға банкноттар мен машиналар мен химиялық және биологиялық қару жасау үшін пайдаланылуы мүмкін материалдарды экспорттауға тыйым салу кірді.

НАТО-ның Украинамен шекарасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігерінің бір бөлігі ретінде Германия Словакияға MANTIS әуе қорғанысының екі жүйесін беретінін мәлімдеді.

Украина АҚШ үкіметіне бұрынғы Австралиялық F/A-18 Hornets истребительдерін Ресейдің үстінен орналастырмаймын деп уәде берді. Жоғарыда аталған Ұшақтар қазіргі уақытта Ravn Aero сату үшін келісімшарт негізінде болды. Алайда, компания оларды Украинаға жіберуге дайын екендігі түсінікті болды.

=== 9 маусым ===
[[Сурет:Hospital in Huliaipole after Russian bombing, 2023-06-09 (02).webp|нобай|260x260 нүкте|Ресейлік бомбалаудан кейін Гуляйпольдегі аурухана]]
[[Сурет:Kryvyi Rih after Russian missile strike, 2023-06-13 (22).jpg|нобай|260x260 нүкте|Кривой рогтағы зақымдалған үй]]
Житомир облысының Звягель қаласында Ресейдің әуе шабуылынан бір адам қаза тауып, тағы үш адам жарақат алды. Уманидегі басқа шабуылда сегіз адам жарақат алды. Украин әскерилері атыс кезінде ұшырылған алты зымыранның төртеуін атып түсірді деп мәлімдеді.

Ресей Украинаны Херсонда өзінің эвакуациялық іс-шараларын өткізген кезде бейбіт тұрғындарды атып өлтірді деп айыптады.

Osint Defender, ашық бастапқы барлау сайтының хабарлауынша, Украинаның қарсы шабуылы Леопард танктері мен Брэдли жауынгерлік машиналарын қолдана отырып, Запорожье облысындағы Токмак қаласына қарай басталды. Ресей Қарулы Күштерінің өкілі оның күштері Запорожьедегі 13 танк пен Донецктегі сегіз танкті жойды деп мәлімдеді.

Украинаның қауіпсіздік қызметі өзінің Telegram арнасында Кахов бөгетінің жойылуына Ресей жауапты деп мәлімдеген қоңырауды жариялады. Reuters ақпараттық агенттігі бірден растай алмаған қоңырау екі орыс тілді ер адамның арасында болды, олардың бірі Украинаның қауіпсіздік қызметі ресейлік сарбаз ретінде сипаттаған, бөгеттегі акцияны Ресейдің қол астындағы диверсиялық топ қабылдады және адамдарды &quot;қорқытуы&quot; керек деп мәлімдеді. бірақ&quot;[топ] жоспарлағаннан да көп нәрсе жасады&quot;.

Ресейде Воронеждегі тұрғын үйге дрон соққысынан үш адам жарақат алды. Кейінірек аймақта төтенше жағдай жарияланды.

Президент Владимир Путин 7-8 шілдеде плацдармдар дайын болғаннан кейін Ресей Беларуссияда тактикалық ядролық қаруды орналастыра бастайды деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ Telegram-да жарияланған сұхбат кезінде Украинаның шабуылы басталғанын мәлімдеді.

Ресейдің Сыртқы істер министрі елдің Украинаға әскери көмек жіберу туралы шешіміне байланысты Жапония елшісін шақырды.

Бельгия Украинаға 32,4 миллион еуроға (35 миллион доллар) 105 мм артиллериялық снарядтар жеткізетінін мәлімдеді, олар Бельгия өнеркәсібінен сатып алынып, мүмкіндігінше тезірек жеткізіледі.

=== 10 маусым ===
[[Сурет:Odesa after Russian missile strike, 2023-06-14 (01).jpg|нобай|260x260 нүкте|Одесса ресейлік зымыран соққысынан кейін]]
Одессаға түнгі шабуыл кезінде Ресей әскерлері екі зымыран мен сегіз ұшқышсыз ұшақты ұшырды. Украина шенеуніктері олардың барлығы атып түсірілгенін хабарлады. Құлаған дрон сынықтары тұрғын үйді өртеп жіберді, нәтижесінде үш адам қаза тапты. Тағы 27 адам, оның ішінде үш бала жарақат алды. Полтава облысындағы Аэродром зымырандармен зақымданған. Харьков облысында шабуылда бір адам қаза тапты. Екі адам, оның ішінде медбике, Запорожье облысының Гуляполь қаласындағы ауруханаға ресейлік атыс кезінде қаза тапты. Украин әскерилері соңғы 24 сағат ішінде Бахмут аймағында 1,2 шақырымға (0,75 миль) алға жылжыды деп мәлімдеді.

Канада премьер-министрі Джастин Трюдоның Киевке күтпеген сапары кезінде Украина президенті Владимир Зеленский елдің Ресейге қарсы шабуылының басталғанын мойындады. Трюдо сонымен қатар Украинаға жаңа әскери көмек ретінде 500 миллион канадалық доллар (297 миллион фунт) бөлетінін жариялады.

Жаңа Зеландия радиосы қақтығыс туралы &quot;жалған түсінік&quot; беру үшін Украинадағы соғыс туралы 15-ке жуық сюжет &quot;оқиғаларға ресейлік көзқараспен өңделгенін&quot; анықтағаннан кейін сыртқы тергеуді бастады. Кейінірек радиостанция басшылығы цифрлық журналист демалысқа жіберілген кезде RNZ редакциялық жүйелері жеткілікті сенімді емес екенін мойындап, кешірім сұрады.

Ресейде Белгород облысында он бес вагоннан тұратын бос жүк пойызы рельстен шығып кетті. Жәбірленушілер туралы хабарламалар болған жоқ.

=== 11 маусым ===
Украина Донецк облысындағы Благодатное, Макаровка және Нескучный ауылдарын - қарсы шабуыл басталғаннан бері қабылдаған алғашқы елді мекендерді босату туралы жариялады. Ресейдің Қорғаныс министрлігі украиналық жылдам қайықтар Қара теңіздегі&quot; Приазовье &quot; барлау кемесіне шабуыл жасамақ болғанын айтты.

Украинаның стратегиялық өнеркәсіп министрі Александр Камышиннің Киевтегі бомбадан қорғану аудиті тек &quot;15%&quot; пайдалануға жарамды екенін көрсетті. Бомба баспаналарының 50% - ы оларды пайдалануға жарамды ету үшін қосымша жұмыстарды қажет етті. 35% жарамсыз деп танылды. Бұл бомба баспаналарының тек 44% - ы дереу қол жетімді болды, тағы 21% - ы қол жетімді болу үшін кем дегенде &quot;бес минут&quot; қажет болды.

Ресей мен Украин әскери тұтқындары арасында тұтқындар алмасылды, 94 ресейлік 95 украиндыққа айырбасталды.

Ресейде украиналық дрон Калуга облысындағы Стрелковка ауылының маңында апатқа ұшырады.

Ресей Қорғаныс министрі Сергей Шойгу барлық ерікті жауынгерлік құрамаларға Министрлікпен келісімшартқа отыруды бұйырды, бұл Украинадағы Ресей әскерлерінің тиімділігін арттыру қадамы деп атады. Алайда Вагнер тобының жетекшісі Евгений Пригожин бұйрық оларға қолданылмады деп сендірді. Ресейлік БАҚ бұл Шойгудың әскери мекемеге қарсы Пригожиннің алдыңғы шабуылдарынан кейін Вагнерді тежеу әрекеті екенін хабарлады.

=== 12 маусым ===
Украина Запорожье және Донецк облыстарындағы жеті ауылды, соның ішінде лобково, Левадное, Новодаровка және Сторожево елді мекендерін қайтарғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Ресейді Новодаровка маңындағы бөгетті жарып жіберді деп айыптады, бұл дымқыл Ялы өзенінің бойында су тасқынына әкелді.

Ресей әскерлері Херсон облысында су тасқынынан зардап шеккендерді эвакуациялау үшін қайыққа оқ атқаннан кейін үш адам қаза тапты. Бір адам Ореховтағы Ресей бомбалауында қаза тапты, ал екіншісі Донецк облысының Константиновкасында өлтірілді. Донецк облысындағы Авдеевкадағы ресейлік шабуыл нәтижесінде екі адам жарақат алды.

Ресейдің 35-ші жалпы Армиясының штаб бастығы генерал-майор Сергей Горячев Запорожье майданында украиналық зымыран соққысының салдарынан қаза тапты деп хабарланды.

Ресейдің Қорғаныс министрлігі одақтас әскерилендірілген құрамаларды бақылауды күшейту жөніндегі қадамдарының бір бөлігі ретінде Донецк облысының Марьинка қаласында соғысып жатқан &quot;Ахмат&quot; шешен арнайы күштерімен келісімшартқа қол қойды.

Америка Құрама Штаттары бұрынғы бо кезінде бүлінген немесе жойылған &quot;шамамен жиырма &quot;Брэдли мен&quot; страйкерлерді &quot;қамтитын жаңа көмек пакетін жариялады. АҚШ Украинаға 90-ға жуық Страйкер мен 109 Брэдлиді сыйға тартты. 2023 жылғы қарсы шабуыл кезінде шамамен 16 &quot;Брэдли&quot;жоғалды. Жеткізілім сонымен қатар HIMARS және NASAMS жүйелеріне арналған оқ-дәрілерді қамтыды.

=== 13 маусым ===
Кривой Рогтағы бес қабатты тұрғын үйге ресейлік әуе шабуылының салдарынан 12 адам қаза тауып, 36 адам жарақат алды. Сондай-ақ Киев пен Харьковтағы шабуылдар туралы хабарланды. Украинаның әскери қолбасшылығы он төрт қанатты зымыранның онын және төрт &quot;ирандық ұшқышсыз ұшақтың&quot;бірін атып түсірді деп мәлімдеді. Егде жастағы діни қызметкер херсон облысының Белозерка қаласында ресейлік атыс кезінде қаза тапты. Сумы облысында ресейлік атыс салдарынан жеті адам қаза тапты. Олардың алтауы, соның ішінде орман шаруашылығының төрт қызметкері, Халықаралық шекараға жақын ортаңғы Будаға жақын жерде атылған фургонда болды.

Әскери журналистермен және блогерлермен кездесуде президент Путин Украина қарсы шабуыл басталғаннан бері 160 танк пен 360-тан астам бронды машинадан айырылды, ал Ресей 54 танкінен айырылды деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ жоғары дәлдіктегі оқ-дәрілердің, байланыс құралдарының, ұшақтардың, ұшқышсыз ұшақтардың және басқа да әскери техниканың тапшылығы бар екенін мойындады.

Беларусь Президенті Александр Лукашенко оның елі Ресейден тактикалық ядролық қарудың алғашқы жеткізілімін алғанын мәлімдеді және қажет болған жағдайда оны қолданамын деп қорқытты, бұл Владимир Путиннің жеткізілім шілде айында болады және тек Ресейдің иелігінде болады деген мәлімдемесіне қайшы келеді.

=== 14 маусым ===
Одессаның ресейлік зымыран атуынан төрт адам қаза тауып, тағы 13 адам жарақат алды. Украин әскерилері қалада төрт калибрлі қанатты зымыран ұшырылғанын мәлімдеді және олардың үшеуін атып түсірді деп мәлімдеді. Қаза тапқандар бөлшек сауда қызметкерлері болды, олар зымыран қоймаға түсіп, өрт тудырғаннан кейін қайтыс болды. Зымыран сынықтары сонымен қатар бизнес орталығына, оқу орнына, тұрғын үй кешеніне және қала орталығындағы дүкендерге зақым келтірді. Донецк облысында ресейлік атыс салдарынан төрт адам қаза тапты. Тиісінше Запорожье және Чернигов облыстарында ресейлік атыс салдарынан екі адам қаза тапты

Ресейшіл шенеуніктер Жаңа Каховкада украиналық атыс кезінде бір адам жарақат алды деп мәлімдеді.

Украин әскерлері қарсы шабуыл басталғаннан бері кем дегенде 90 шаршы шақырым (35 шаршы миль) аумақты қайтарып алды және Бахмут бағытында шамамен 200-500 метрге және Запорожье майданында 300-500 метрге алға жылжыды деп мәлімдеді.

Ресейлік дереккөздердің хабарлауынша, Ресей ұлттық гвардиясының шешен контингентінің қолбасшысы және Ресей Мемлекеттік Думасының депутаты Адам Делимханов Украинадағыевых кезінде жараланған, ал украин дереккөздері оның Запорожье облысының Приморск қаласындағы артиллериялық соққыдан қаза тапқанын хабарлады.

Украина ресми түрде зейнеткерлікке шыққан RAAF F/A-18 Hornets жауынгерлеріне қызығушылық танытты.

=== 15 маусым ===
[[Сурет:Rafael Mariano Grossi visits Zaporizhzhya NPP (02011667) (52978319529).jpg|нобай|260x260 нүкте|МАГАТЭ басшысы Рафаэль Мариано Гросси Запорожье атом электр станциясына барды]]
Украинада түнде ресейлік зымырандар мен дрондар ұшырылған кезде бір адам қисық мүйізден жарақат алды. Украин әскерилері 20 дрон мен бір зымыранды ұстап алғанын мәлімдеді. Егде жастағы әйел херсон облысының Зеленовка қаласында ресейлік атыс салдарынан қайтыс болды.

Тоғыз ұшқышсыз ұшақ Ресей басып алған Қырымға шабуыл жасады деп хабарланды.

Оңтүстік майданда украин әскерлері дымқыл Ял өзенінің бойымен 7 шақырымға (4,4 миль) дейін, сондай-ақ кіші Токмачка аймағында 3 шақырымға (1,8 миль) дейін алға жылжыды деп мәлімдеді.

Ресейде Ростовта Мариупольді қоршау кезінде тұтқынға алынған Азов полкінің 22 мүшесіне қатысты Әскери қылмыстар туралы сотался басталды. Батыс-Ахмат шешен батальонының жауынгерлері трансшекаралық шабуылдарды тойтару үшін Белгород облысына көшірілді.

Ресейдің Қорғаныс министрлігі Украинадағы ұшқышсыз ұшу қондырғыларына жоғары дәлдіктегі ұзақ қашықтықтағы қаруды қолданып соққы бергенін, АҚШ-та жасалған бес HIMARS зымыранын ұстап алып, 25 ұшқышсыз ұшақты атып түсіргенін айтты.

Ресей 2022 жылы басып кіргеннен кейін заңсыз аннексиялаған Украинаның оккупацияланған аймақтарында 10 қыркүйекке белгіленген жергілікті сайлауды өткізу жоспарын жариялады.

=== 16 маусым ===
[[Сурет:Stari Petrivtsi after Russian missile attack, 2023-06-16 (12).jpg|нобай|260x260 нүкте|Ескі Петровчидегі қираған үй (Киев облысы)]]
Бес африкалық көшбасшыдан тұратын делегация соғысушы тараптар арасындағы бейбіт миссия аясында Украина астанасына барған кезде Киевке тағы бір ресейлік әуе шабуылы жасалды. Оңтүстік Африка Президенті Кирилл Рамафоса, Сенегал президенті Маки Салл, Замбия Президенті Хакаинде Хичилема, Комор президенті және Африка одағының толық емес төрағасы Азали Ассумани мен Египет Премьер-министрі Мостафа Мадбули кіретін Делегация бомбадан қорғалған. Украинаның әскери-әуе күштері алты калибрлі қанатты зымыранды, алты гиперсониялық қанжар баллистикалық зымыранын және екі барлау дрондарын атып түсірді деп мәлімдеді. Шабуылда төрт адам жарақат алды, ал тағы 23 адам Херсондағы жеке шабуылдан жарақат алды.

Германия өзінің әуе қорғанысын күшейту үшін Украинаға 64 патриоттық зымыран жіберетінін мәлімдеді.

=== 17 маусым ===
[[Сурет:Kherson after Russian shelling, 2023-06-16 (01).jpg|нобай|260x260 нүкте|Атыстан кейінгі Херсон]]
Харьков облысындағы Хуров Козачка маңында ресейлік зымыран көлікке тигеннен кейін төрт адам қайтыс болды. Ресейдің козацкийдегі әуе шабуылында бір адам қаза тауып, тағы үшеуі жараланды, Херсон облысы.

Ресейде Брянск облысындағы &quot;Дружба&quot; мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл нәтижесінде үш дрон атып түсірілді.

Президент Путин Беларуссияда тактикалық ядролық қарудың орналасуын растады, бұл батыста Ресейдің &quot;стратегиялық жеңілісіне&quot; ұмтылғандарға қарсы бағытталған &quot;тежеу элементі&quot; деп мәлімдеді.

=== 18 маусым ===
Украина күштері Герсон облысы, Геническая маңындағы &quot;маңызды&quot; оқ-дәрі қоймасын жойды деп мәлімдеді. Ресей билігінің Запорожье облысындағы өкілі украин әскерлерінің Пятихатка ауылын босату фактісін растады.

Сумы облысының Белополье қаласында ресейлік атыс салдарынан екі адам қаза тапты, тағы біреуі Донецк облысының Тоненко қаласында өлтірілді.

=== 19 маусым ===
[[Сурет:Kherson after Russian shelling, 2023-06-19 (01).jpg|нобай|260x260 нүкте|Херсондағы атыстан кейінгі жанып жатқан автобустар]]
Ресейде Белгород облысының губернаторы Валуйкидегі жарылыс салдарынан жеті адам зардап шекті деп мәлімдеді.

Украинаның Қорғаныс министрлігі оның әскерлері қарсы шабуыл басталғаннан бері барлығы 113 шаршы шақырымды (44 шаршы миль) қайтарып алып, Мелитополь бағытында 7 шақырымға алға жылжығанын хабарлады. Ол сондай-ақ Ресейдің 4600 адам қаза тапты немесе жараланды деп есептеді және 400 техниканы жойды. Сонымен қатар, Ресей Қорғаныс министрлігі 4 маусымнан бастап оның күштері украин әскерлерінің 263 шабуылына тойтарыс берді деп мәлімдеді.

Данияның Қорғаныс министрлігі Украинаға 2023-2028 жылдар аралығында берілетін және қару-жарақ, әскери техника, Төтенше жағдайлар жабдықтары мен оқытуды қолдауды қамтитын шамамен 3,2 миллиард долларлық әскери көмек пакетін жариялады.

=== 20 маусым ===
Ресей Украинада түнгі әуе шабуылдарының тағы бір толқынын тудырды, Киевте, Львовта, Запорожьеде және Николаевта шабуылдар туралы хабарланды. Украин әскерилері 30 Шахед дрондарының 28-ін Киевтің үстінен және тағы үшеуін Николаевта атып түсірді деп мәлімдеді. Екі адам Херсон мен Сумы облыстарында жеке шабуылдардан қаза тапты.

Ресей шенеуніктері жаңа Каховкадағы украиналық дрондың соққысынан бір адам қаза тауып, тағы төртеуі жараланды деп мәлімдеді.

Украин әскерилері Ресейдің 46 әскери техникасын жойды немесе бүлдірді және Оңтүстік майдандағы Ресей армиясының бес ротасына шығын келтірді деп мәлімдеді.

Украинаның Қорғаныс министрлігі Еуропалық Одақтың Украинаны қолдауға арналған әскери көмек миссиясы (EUMAM) аясында 30 000 сарбаз ЕО елдерінде оқудан өтуі керек деп мәлімдеді.

Ресей Мемлекеттік Думасы Украинада соғысатын сотталған қылмыскерлерге әскери қызмет өткеріп жатқан, травмы қимылдарына байланысты жарақат алған немесе 65 жасында міндетті зейнеткерлік жасқа жеткендердің сотталуын алып тастауға уәде беріп, кешірім жасауды көздейтін заңды мақұлдады. Украинада соғысуға келіскен күдіктілерге де кейінге қалдыру керек болды. Алайда, заң Террористік, жыныстық қылмыстар, тыңшылық және опасыздық жасағаны үшін сотталған адамдарға оны пайдалануға тыйым салды.

Украиналық қару-жарақ өндірушісі &quot;Укроборонпром&quot; ұшақ қашықтығы 1000 шақырымға дейін ұшқышсыз ұшақ жасағанын мәлімдеді.

=== 21 маусым ===
Донецк облысының Покровск орыс әскерлерінің болжамды зымыран атуынан төрт адам жараланды.

Украин әскерилері ресейлік Ми-24 тікұшағын атып түсірді деп мәлімдеді.

Еуропалық Одақ Украинаға басып кіруге байланысты Ресейге қарсы санкциялардың 11-ші раундын енгізіп, оларды Ресейге сата алатын үшінші елдерге сезімтал тауарлар мен қос мақсатты технологияларды сатуға шектеулер енгізіп, ЕО-ға 71 жеке және 33 заңды тұлғалардың кіруіне тыйым салды.украин балаларын Ресейге депортациялау. Латвия Премьер-Министрі Кришянис Каринш Украинаға осы елдің әскери тікұшақ паркін беру аяқталатынын мәлімдеді.

=== 22 маусым ===
Ресей тағайындаған херсон облысының губернаторы Владимир Салдо украиналық зымыран Қырымды Украина материгімен байланыстыратын Чонгар көпіріне соғылып, Storm Shadow зымыраны қолданылған болуы мүмкін деп мәлімдеді. Жәбірленушілер туралы хабарламалар болған жоқ, бірақ қозғалыс қайта бағытталды. Жарылыстар туралы да хабарланды Джанкое.

Ресей Украина аумағына зымыран соққылары мен дрондардың тағы бір толқынын әкелді, Кривой Рог пен Одессадағы шабуылдар туралы хабарланды. Донецк облысының бір сағаттық Яру қаласында бір адам жеке шабуылда қаза тапты, ал 10 облыстағы шабуылдардан тағы 13 адам жарақат алды.

СБУ Ресейдің әскери барлауына ГРУ-ға украин әскери техникасының орналасқан жері мен қозғалысы туралы ақпарат берді және алты адамды жарақаттап, бірнеше тұрғын үйге зақым келтірген кеме жасау зауытында ресейлік отпен басшылық жасады деген күдікпен тұрғыны Николаевты тұтқындады.

Ресейде Курскіде дрон шабуылы туралы хабарланды, ал Беларуссияда Ресейдің әуе күштеріне тиесілі Ми-24 тікұшағы Брест облысына шұғыл қонды.

Президент Зеленский Ресей мен Беларуссиядан кітаптарды импорттауға және таратуға тыйым салу туралы Заңға қол қойды. Ол сондай-ақ Ресей Запорожье атом электр станциясына барлау хабарламаларына сілтеме жасай отырып, радиацияның ағып кетуіне байланысты &quot;террористік шабуыл&quot; жоспарлап отыр деп мәлімдеді.

ЕО Украинаға макро қаржылық көмек ретінде 1,5 миллиард еуро аударылғанын жариялады.

Біріккен Ұлттар Ұйымы Украинаға басып кіру кезінде балаларды өлтіру мен жарақаттауға байланысты Ресейді өзінің &quot;масқара тізіміне&quot; енгізді. БҰҰ-ның қақтығыс аймақтарындағы балалармен қарым-қатынас туралы жыл сайынғы есебінде Украинада өткен жылы 477 бала, негізінен әуе шабуылдары салдарынан қайтыс болды делінген. 136 өлім Ресей күштері мен одақтас топтарға тікелей жатқызылды, ал 80-І Украин күштеріне жүктелді, ал қалғандары орнатылмады.

=== 23 маусым ===

==== Украина ====
[[Сурет:Vladimir Putin (24.06.2023).jpg|нобай|260x260 нүкте|Ресей президенті Владимир Путин көтеріліс туралы үндеу кезінде.]]
[[Сурет:Young people next to the tank PMCs Wagner.jpg|нобай|260x260 нүкте|Жастар Дондағы Ростовтағы &quot;Вагнер&quot; ЖӘК танкісінің жанында]]
Украинаның әскери-әуе күштері [[Хмельницкий облысы]]ндағы әуе базасына бағытталған 13 ресейлік зымыран мен бір дронды жойды деп мәлімдеді. Екі адам қаза тауып, тағы төртеуі Ресейдің Херсондағы көлік компаниясы ғимаратын атқылауынан жарақат алды.

Түрік ұшқышсыз ұшу компаниясы Baykar Украинада ұшқышсыз ұшу аппараттарын өндіруге лицензия берді және Bayraktar және Akınc ұшқышсыз ұшақтарын өндіру 2025 жылы басталады деп күтілуде.

Украинаның әскери барлау бөлімінің басшысы [[Кирило Олексійович Буданов|Кирилл Буданов]] New Statesman-ға берген сұхбатында Ресей Запорожье атом электр станциясында диверсия жоспарын мақұлдағанын және бұл үшін Украинаға кінәні жүктегенін айтып, жарылғыш заттар бүкіл сайтқа орналастырылғанын айтты. Алайда халықаралық Атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) инспекциялары бұған ешқандай дәлел таба алмады.

Ұлыбританияның Қорғаныс министрлігі Ресей Қарулы Күштері дельфиндерді жау сүңгуірлеріне тыңшылық жасауға және Қырымдағы қорғанысын нығайтуға бағытталған күш-жігерінің бір бөлігі ретінде оларға қарсы тұруға үйретеді деп болжады.

==== Вагнер тобының көтерілісі ====
{{main|Вагнер тобының көтерілісі}}
&quot;Вагнер&quot; тобының жетекшісі Евгений Пригожин оның сарбаздарының позицияларын Ресей Қорғаныс министрлігі атқылап, олардың 2000-ы қаза тапты деп мәлімдеді. Ол Ресейдің әскери басшылығына қарсы көтеріліс жариялап, бұл әскери басшылыққа қарсы &quot;әділеттілік шеруі&quot; деп талап етіп, кек алуға уәде берді және тұрақты әскери бөлімдерден одан аулақ болуды немесе жойылуды және бейбіт тұрғындарды үйде болуды сұрады. ФСБ оны тұтқындауға санкция берді және Вагнердің сарбаздарынан оның бұйрықтарын орындамауын сұрады, оның әрекеттерін &quot;азаматтық қақтығыс&quot;деп атады.

Пригожин Ростов облысына кірдім деп мәлімдеді. Губернатор Василий Голубев қала тұрғындарына үйде болуға кеңес берді. Пригожин Вагнердің күштері ресейлік тікұшақты атып түсірді деп мәлімдеді.

Украинадағы Ресей әскерлерінің бұрынғы қолбасшысы генерал Сергей Суровикин Пригожинді Ресейдің жаулары &quot;ішкі саяси жағдайдың нашарлауын күтті&quot;деп, әрекеттерін тоқтатуға шақырды.

=== 24 маусым ===

==== Украина ====
[[Сурет:Kyiv after Russian missile attack, 2023-06-24 (45).jpg|нобай|260x260 нүкте|Киевтегі бүлінген 25 қабатты үй]]
Ресей Украина қалаларына тағы бір әуе шабуылын жасады. Киевтің Соломан ауданындағы көпқабатты үйдің құлауынан бес адам қаза тауып, 11 адам жараланды. Днепрде сегіз адам жарақат алды. Шабуылдар Харьковта да тіркелді. Украин әскерилері 50 зымыран мен бес дронды атып түсірді деп мәлімдеді.

Днепропетровск облысы, Никополисте ресейлік атыс салдарынан бір адам қаза тапты.

==== Вагнер тобының көтерілісі ====
{{main|Вагнер тобының көтерілісі}}
[[Сурет:June 2023 PMC Wagner Mutiny.svg|нобай|358x358 нүкте|&quot;Вагнер&quot; ЖӘК-тің Мәскеуге қарай жүру картасы]]
Ростов-на-Дону тұрғындары Вагнер автоколоннасының жанында 24 маусым күні кешке тұрады
&quot;Вагнер&quot; тобының жетекшісі Евгений Пригожин аудио хабарламада оның қолында &quot;25000&quot; содырлар, соның ішінде Ресей армиясынан қашқан сарбаздар бар екенін айтты. Бас прокурор Игорь Краснов Пригожинге қарсы &quot;қарулы көтеріліс&quot;үшін қылмыстық іс қозғады. Липецк пен Воронеж облыстары арасындағы M4 трассасы Липецк губернаторы Игорь Артамонов бұрын әскери техниканың бағанасы жүргенін айтқаннан кейін жабылды. Пригожин Дондағы Ростовтағы Оңтүстік әскери округтің штабын басып алған сияқты. Вагнер сонымен қатар Воронеждегі әскери нысандарды бақылауды талап етті, онда әскери тікұшақтың болжамды бақылауынан кейін жанармай қоймасы өртенді. &quot;Вагнер&quot; мен аймақтағы Ресей әскери күштері арасындағы қақтығыстар туралы хабарланды. Сол күні олар Липецк облысына жетті, ал кейбір сарапшылар олардың пайда болуын Мәскеуден оңтүстікке қарай 390 шақырым (240 миль) жерде, Ренц маңында тіркеді.

Мәскеуде, ТАСС мәліметтері бойынша, негізгі нысандарда күзет күшейтілді. Соғысты зерттеу институты Путинді &quot;Ресей Федерациясының халық сайлаған Президенті&quot; деп атаған Украинадағы Ресей әскерлерінің бұрынғы Бас қолбасшысы генерал Сергей Суровикиннің қолдауының болмауына байланысты Пригожиннің күш-жігерін &quot;табысқа жету екіталай&quot;деп санады.

Көтеріліс туралы алғашқы түсініктемелерінде президент Владимир Путин &quot;сіз шабуылдарды дайындаған кезде қарулы көтеріліс дайындап, сатқындық жолына әдейі түскендер жазаланады&quot; деді, бірақ Пригожин туралы нақты айтпады.

Шешенстанның жетекшісі Рамзан Қадыров Пригожиннің әрекеттерін &quot;арқадағы пышақ&quot; деп атай отырып, &quot;Ресейдің бөлімшелерін сақтауға және оның мемлекеттілігін қорғауға&quot;көмектесу үшін өз күштерін ұсынды.

ФСБ Санкт-Петербургтегі &quot;Вагнер&quot; ПМК штаб-пәтерінде тінту жүргізді және кеңсенің жанындағы көліктерден 4 миллиард рубль (47 миллион доллар) картон қораптарын тәркіледі. Пригожиннің айтуынша, бұл ақша қызметкерлердің жалақысын және компанияның басқа шығындарын төлеуге арналған.

Сол күні Пригожин өзінің әскерлері Мәскеуге шабуылын тоқтатып, Беларусь Президенті Александр Лукашенкомен келіссөздерден кейін әскери лагерьлерге кететінін мәлімдеді, Сол кезде Пригожин Мәскеуден небәрі 200 шақырым (120 миль) жерде екенін мәлімдеді. Оның орнына Пригожинге жер аударылуға рұқсат етілуі керек еді Беларуссия, және оған және оның ізбасарларына тағылған барлық айыптар алынып тасталуы керек еді. Кешкі сағат 11: 00 шамасында (GMT+3) Вагнер тобы өз әскерлерін Ростов-на-Донудан шығара бастады.

=== 25 маусым ===
Украина күштері Донецк облысындағы Ривнополь ауылын, сондай-ақ 2014 жылдан бастап ресейшіл сепаратистер ұстаған Донецк маңындағы Красногоровка маңындағы аумақты қайтарып алды деп мәлімдеді. Украина сонымен бірге ресейлік диверсанттардың Сумы облысына ену әрекетін тоқтатқанын мәлімдеді.

Херсон, Сумы және Чернигов облыстарында Ресей әскерлерінің атыстары мен әуе шабуылдары туралы хабарланды.

Запорожье облысында Ресей құрған шенеуніктер Ресей әскерлері Бердянскіде түнгі атыстан кейін екі &quot;Украинаны қолдайтын екі террористті&quot; өлтірді деп мәлімдеді. Кейін украин омбудсменінің кеңсесі диверсия дайындады деген күдікпен ресейліктер тарапынан қудалауға ұшыраған екі жасөспірімнің қайтыс болғанын анықтады.

Ресейде Вагнер күштері Воронежден әскерлерді шығара бастады.

Германия жыл соңына дейін Украинаға тағы 45 Gepard өздігінен жүретін зениттік зениттік қондырғыны жеткізетінін мәлімдеді, олардың 15-і алдағы апталарда келеді деп күтілуде.

=== 26 маусым ===
Херсон мен Никопольде ресейлік атыс салдарынан 3 адам қаза тапты.

Украин әскерінің өкілі Ресей әскерлері &quot;позициялардың бірінде тұншықтыратын химиялық аэрозольді оқ-дәрілерді&quot;қолданғанын айтты. Шабуыл Запорожье облысының батысында болды деп хабарланды. Украина жел &quot;аэрозольдік оқ-дәрілерді&quot; ресейлік позицияларға қайтарды деп мәлімдеді.

Президент Зеленский Оңтүстік майданға барды, онда ол өзінің кеңсесі жариялаған бейнелерде Украина армиясының жетістіктерін мақтай отырып, марапаттар мен сарбаздармен бірге болды. Қорғаныс министрлігі өткен аптада оның әскерлері Запорожье аймағында 17 шаршы шақырымды (10,5 шаршы миль) қайтарып алды, ал қарсы шабуыл басталғаннан бері барлығы 130 шаршы шақырым (81 шаршы миль) аумақ босатылды деп мәлімдеді.Вагнердің Евгений Пригожин ресейлік мекемеге қарсы көтеріліс аяқталғаннан кейін өзінің алғашқы мәлімдемесін жариялады, 11 минуттық аудио үндеуінде өзінің әскери бөлімшесінің жойылуына жол бермеу үшін әрекет еткенін және Ресей үкіметін құлатқысы келмегенін айтты. Сол күні Қорғаныс министрі Сергей Шойгу көтерілістен кейін алғаш рет Украинадағы әскерлерге барғанын көрсететін бейнежазбамен көпшілік алдында сөйледі. Көтерілістен кейінгі алғашқы жария мәлімдемелерінде президент Путин Пригожиннің әрекеттерін айыптауды жалғастырды, сонымен бірге Украина мен Батысты Ресейдегі Азаматтық қақтығысты көргісі келді деп айыптады.

Ресей Қорғаныс министрлігі оның Су-27 истребительдері RC-135 электронды барлау ұшағын және Ұлыбритания Корольдік Әуе күштерінің Қара теңіз үстіндегі екі Typhoon истребителін ұстап алды деп мәлімдеді.

Австралия премьер-министрі Энтони Албанезе Украинаға 110 миллион австралиялық доллар (73,5 миллион АҚШ доллары) әскери пакет бөлетінін жариялады, оған 28 брондалған M113 машинасы, 14 арнайы мақсаттағы машиналар, 28 Орташа жүк көлігі және 14 тіркеме және 105 мм Артиллериялық оқ-дәрілердің қосымша жеткізілімі кіруі керек еді. Ол сондай-ақ Украинадан әкелінген тауарларға оның қалпына келуі мен сауда мүмкіндіктерін қолдау үшін бажсыз кіруді тағы 12 айға ұзартты. Біріккен Ұлттар Ұйымы басқаратын Украинаның гуманитарлық қорына қосымша 10 миллион австралиялық доллар (6,7 миллион АҚШ доллары) бөлінуі керек еді. Болгария үкіметі Украинаға әскери көмектің жаңа пакетін мақұлдады.

Қауымдар палатасында сөйлеген сөзінде Ұлыбританияның Қорғаныс министрі Бен Уоллес Украина 300 шаршы шақырым аумақты басып алды деп мәлімдеді, Бұл Ресейдің қысқы шабуылынан көп екенін айтты.

=== 27 маусым ===
[[Сурет:Kramatorsk after Russian missile strike, 2023-06-27 (25-01).jpg|нобай|260x260 нүкте|Қираған Крематорсктағы кафе]]
Ресейлік зымыран Донецк облысының Краматорск қаласындағы мейрамханаға соғылып, 13 адам қаза тапты, оның ішінде жазушы Виктория Амелина және 61 адам жарақат алды. Шабуыл, Украинаның Бас прокуратурасының мәліметі бойынша, &quot;Искандер&quot; зымыранымен жүзеге асырылды. Ресейлік дереккөздер бұл жерді украин әскерилері &quot;банкеттер&quot;үшін пайдаланды деп мәлімдеді. Ол кезде мейрамханада 80-ге жуық адам болған, одан да көп адам тұзаққа түсуі мүмкін. Кейіннен СБУ груда жұмыс істеген кезде ресейлік мейрамхананы атып тастады деген күдікпен ер адамды тұтқындады және оны сатқындық жасады деп айыптады. Көршілес Биленке елді мекенінде тағы бір зымыран соққысы салдарынан 15 адам жарақат алды.

Запорожье мен Донецк облыстарында ресейлік атыс салдарынан үш адам қаза тапты. Зымырандар Кременчугпен де атылды, бұл қаладағы сауда орталығының зымыранмен атылуының бірінші жылдығына сәйкес келді, нәтижесінде 20 бейбіт тұрғын қаза тапты.

Беларуссияда президент Лукашенко Евгений Пригожиннің Вагнер тобынан елге келгенін растады, ол &quot;біраз уақыт&quot; қалуы мүмкін деп мәлімдеді, ал Могилев облысында топқа арналған лагерьлер құрылысы басталды. Алайда, Украинаның мемлекеттік шекара қызметі мұндай лагерьлердің салынып жатқандығы туралы ешқандай дәлел жоқ деп мәлімдеді.

Пентагон Украинаға 500 миллион долларлық әскери көмек пакетін жариялады, оған 30 Bradley жаяу әскерінің жауынгерлік машинасы, 25 Stryker броньды машинасы, AT-4 және Javelin танкке қарсы қаруы және Stinger зениттік қаруы кіреді. Жеткізілімге сонымен қатар патриоттың Әуе қорғанысы жүйелеріне, жоғары мобильді артиллериялық зымыран кешендеріне (HIMARS), оптикалық сүйемелдеуімен, сымды бағыттаумен (TOW), 155 мм және 105 мм калибрлі артиллериялық снарядтарға, сондай-ақ оқ-дәрілер мен қосалқы жабдықтардың басқа түрлеріне арналған оқ-дәрілер кірді.

Біріккен Ұлттар Ұйымының Украинадағы Адам құқықтары жөніндегі мониторингтік миссиясы (MMPCHU) жариялаған баяндамада шапқыншылық басталғаннан бері 77 украин азаматын Ресей әскерлері негізсіз өлтіргені, ал тағы 864 адам ерікті түрде ұсталғаны және 260 адам саяси көзқарастары үшін ұсталғаны анықталды. Ол сондай-ақ Украинаның қауіпсіздік күштерін кем дегенде 75 адамды заңсыз ұстауға жауапты деп тапты, олар негізінен қақтығысқа байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтарға күдіктенді.

=== 28 маусым ===
Харьков облысының Волчанск қаласында ресейлік атыс салдарынан үш адам қаза тапты.

Ресей басып алған Мелитопольде алты жарылыс туралы хабарланды. Украин әскерилері ресейлік Су-25 истребителін атып түсірді деп мәлімдеді.

Ресейде the Moscow Times және әскери блогер генерал Сергей Суровикин, 2022 жылдың қазанынан 2023 жылдың қаңтарына дейін Украинадағы Ресей әскерлерінің бұрынғы қолбасшысы және Украинадағы қолбасшының Қазіргі орынбасары және Ресейдің әуе-ғарыш күштерінің толық емес басшысы тұтқындалып, Мәскеудегі Лефортово түрмесінде Вагнер көтерілісін қолдағаны үшін ұсталғанын хабарлады. Осы уақытта президент Путин Дағыстанның Дербент қаласына барып, Вагнер көтерілісінен кейінгі алғашқы бейресми көпшілік алдында сөйлеген сөзінде мешітте Құрбан айтты.

Литва президенті Гитанас Науседа елдің NASAMS әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесі үшін екі ұшыру қондырғысын сатып алғанын және оларды Украинаға сыйға тартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді, ал оның қорғаныс министрі Арвидас Анушаускас сонымен қатар 10 брондалған M113 машинасы мен мыңдаған танкке қарсы гранатомет оқ-дәрілерін жеткізуді жариялады. Сондай-ақ, ел Ресейге немесе Беларуссияға жетіп, Украинаға қарсы соғыста қолданылуы мүмкін 57 түрлі қосарлы тауарларды, негізінен микроэлектроника мен жартылай өткізгіш компоненттерді жер үсті тасымалдауға уақытша тыйым салды.

Швейцария 96 Leopard 1 танкінің Германияға экспортына тосқауыл қойды, онда олар жаңартылып, Украинаға жеткізілуі керек еді, бұл олардың бұрыннан келе жатқан бейтараптық саясатына сілтеме жасады. Алайда ол ЕО жариялаған соңғы санкцияларға сәйкес келу үшін ресейлік заңды тұлғаларға қатысты санкциялар тізімін кеңейтті.

Украина Батыры сыйлығы 96-шы зениттік-зымыран бригадасының командирі полковник Сергей Яременкоға 13 x-47m2 &quot;қанжар&quot; гиперсоникалық зымырандарын атып түсіргені үшін берілді, деп хабарлайды Украина әскери-әуе күштері.

=== 29 маусым ===
Ресейдің Херсондағы гуманитарлық көмек тарату орталығын атқылауынан екі адам қаза тапты. Жақын маңдағы Белозеркадағы ресейлік атыс кезінде тағы бір адам қаза тапты, ал тағы үшеуі бүкіл Запорожье аймағында жеке атыс кезінде қаза тапты.

Америка Құрама Штаттары Украинаға dpicm кассеталық оқ-дәрілерін беруді белсенді түрде қарастырып жатқанын айтты. Алдын ала қарсылықтар Ұлыбритания, Германия және Францияның мұндай оқ-дәрілерге тыйым салу туралы келісімге қол қоюына байланысты болды. Қару HIMARS үшін де, 155 мм снарядтар үшін де қолданылуы керек еді.

Генерал-полковник Андрей Юдин, генерал Сергей Суровикиннің орынбасары Ресей армиясынан босатылды.

Дүниежүзілік банк Украинаға үй шаруашылықтарына көмек көрсету және қаржыландыру, мемлекеттік ресурстардың ашықтығын қамтамасыз ету реформалары және Украинадағы нарықтарды қолдау үшін Жапония Үкіметі кепілдік берген 1,5 миллиард долларлық көмек көрсету және экономиканы қалпына келтіру үшін несие бөлуді мақұлдады.

=== 30 маусым ===
Донецк облысында Ресейдің Сергеевкадағы мектепке жасаған шабуылынан екі адам қаза тапты, ал Николаевкадағы атыс салдарынан бір адам қаза тапты.

Украин әскерилері Ресейдің штабы мен Бердянск әуежайындағы жанар-жағармай қоймасына 10 Storm Shadow зымыранымен соққы бергенін айтты. Ол кезде әуежайды ресейлік тікұшақтар Украинаның қарсы шабуылынан қорғау үшін пайдаланған. Ресей әскерлері кем дегенде бір зымыранды атып түсірді деп мәлімдеді.

Украинаның әскери барлау қызметі Запорожье атом электр станциясында және жақын маңдағы Энергодар қаласында орналасқан ресейлік әскери қызметшілер санының азаюы туралы, сондай-ақ қызметкерлерге 5 шілдеге дейін нысанды тастап, Украинаны станциядағы кез-келген қолайсыз оқиғаға кінәлау туралы ұсыныс туралы хабарлады.

Human Rights Watch Украинаны 2005 жылы Оттаваның мұндай қаруға тыйым салу туралы келісімін ратификациялағанына қарамастан, Украинаның PFM-1 және PFM-1S миналарын шашырататын зымырандарды қолданғанын құжаттаған тыйым салынған персоналға қарсы миналарды қолданды деп айыптады.

Президент Зеленский Вагнер тобы сол жерге көшірілгеннен кейін Украинаның Беларуссиямен шекарасы бойында қорғанысты күшейту туралы бұйрық берді.

Дания Украинаға 1,3 миллиард DKK (190 миллион доллар) әскери көмек пакетін беретінін мәлімдеді, оған әуе шабуылына қарсы зымырандар мен артиллериялық оқ-дәрілерді сатып алуға қаражат кіреді. Керісінше, Венгрия премьер-Министрі Виктор Орбан Еуропалық Одақтың Украинаға жоспарланған 50 миллиард еуро (55 миллиард доллар) көмек пакетімен келіспейтінін жариялады, егер ол бұрынғы көмекті бөлуді ескермесе.

Біріккен штаб бастықтарының төрағасы генерал Марк Миллидің айтуынша, Америка Құрама Штаттары Atacms-ті Украинаға жіберуді қарастыруда. Ол баспасөз брифингінде: &quot;ATACMS, F-16 немесе басқа нәрсе ... бұл үнемі тексеру процесі&quot;.

{{Ресейдің Украинаға басып кіруі}}

[[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]]</text>
      <sha1>i6rbjy6nu5j6upufn0ixxter7qh6kyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан — Орталық Африка Республикасы қатынастары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>711845</id>
    <revision>
      <id>3659936</id>
      <parentid>3204634</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Underdwarf58</username>
        <id>164710</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңарту</comment>
      <origin>3659936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1507" sha1="n5z4hahxvmmkymmtozi8pflc8yd9bca" xml:space="preserve">'''Қазақстан — Орталық Африка қатынастары''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Орталық Африка Республикасы]] арасындағы дипломатиялық байланыстары.

== Дипломатия ==
Қазақстан мен Оңтүстік Судан арасында дипломатиялық қарым-қатынас 2026 қыркүйек 22 желтоқсан орнады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=23 қыркүйек 2026 |title=Казахстан установил дипломатические отношения с Центральноафриканской Республикой |url=https://ulysmedia.kz/news/81410-kazakhstan-ustanovil-diplomaticheskie-otnosheniia-s-tsentralnoafrikanskoi-respublikoi/ |access-date=23 қыркүйек 2026 |work=Ulys |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Визалық режим ==
Қазақстан азаматтарына Орталық Африкаға бару үшін виза керек.

Орталық Африка азаматтарына Қазақстанға кіру үшін виза қажет.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Орталық Африка Республикасының халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>n5z4hahxvmmkymmtozi8pflc8yd9bca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вольфганг Пауль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>713365</id>
    <revision>
      <id>3659954</id>
      <parentid>3327943</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8350" sha1="87l9tbipir895leyz1csn2ddk51rl9y" xml:space="preserve">{{Ғалым
| Есімі                  = Вольфганг Пауль
| Шынайы есімі       = {{lang-de|Wolfgang Paul}}
| Суреті          =
| Сурет ені               = 200px
| Сурет тақырыбы = 
| Туған күні       = 10.8.1913
| Туған жері       = {{Туғанжері|Лоренцкирх|Саксонияда|Цайтхайн}}, [[Герман империясы]]
| Қайтыс болған күні   = 7.12.1993
| Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Бонн|Боннда}}, [[ГФР]]
| Азаматтығы          = {{байрақ|ГФР}} →&lt;br&gt;{{байрақ|Германия}}
| Ғылыми аясы        = 
| Жұмыс орны         = 
| Альма-матер          = 
| Ғылыми жетекші = 
| Атақты шәкірттері   = 
| Несімен белгілі         = 
| Марапаттары     = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (1989)
| Сайты                 = 
}}
'''Вольфганг Пауль''' ({{Lang-de|Wolfgang Paul}}; [[10 тамыз]] [[1913 жыл|1913]], Лоренцкирх, Германия империясы — [[7 желтоқсан]] [[1993 жыл|1993]], [[Бонн]], [[Германия]]) — неміс физигі, физика бойынша [[1989 жыл|1989 жылғы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] иегері (сыйлықтың жартысы [[Ханс Георг Демельт|Ханс Демельтпен]] бірге) «жалғыз [[Ион|иондарды]] шектеу әдісін жасағаны үшін» алды. Жүлденің екінші жартысы [[Норман Фостер Рамзей|Норман Рамзейге]] «жеке тербелмелі өрістер әдісін ойлап тапқаны және оны [[сутегі]] [[Мазер|мазерінде]] және басқа [[Атом сағаты|атомдық сағаттарда]] пайдаланғаны үшін» берілді.

== Өмірбаяны ==
[[1939 жыл|1939 жылы]] [[Берлин|Берлинде]] кандидаттық диссертациясын қорғағаннан кейін Пауль [[Гёттинген|Геттингенде]] екінші диссертациясын қорғады және [[1944 жыл|1944 жылдан]] [[1952 жыл|1952 жылға]] дейін профессор болып жұмыс істеді. 1952 жылы [[Бонн]] университетіне ауысып, [[1981 жыл|1981 жылға]] дейін физика институтының профессоры және директоры болып жұмыс істеді.

1964 жылдан 1967 жылға дейін Пауль [[CERN|ЦЕРН-де]] физика бөлімінің директоры болды, ал 1970 жылдан 1973 жылға дейін — [[Гамбург|Гамбургтегі]] DESY үдеткішінің директорлар кеңесінің төрағасы болды. 1979 жылы Пауль [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдт]] қорының президенті болып сайланды және бұл қызметті 10 жыл бойы атқарды.

Лизелотта Паульға (қыз күнінде Хирше) бірінші некеде оның төрт баласы болды — Ютта, Регина, Штефан және Лоренц. 1979 жылдан бастап Пауль ортағасырлық әдебиеттің доценті Дорис Вальх-Паульға үйленді. Паульдің ұлы Стефан Пауль [[Мюнхен]] техникалық университетінде тәжірибелік физика кафедрасының меңгерушісі, тағы бір ұлы Лоренц Пауль [[Вупперталь]] университетінің физика профессоры.

== Жетістіктер ==
Вольфганг Пауль бөлшектер физикасы саласындағы пионер болып саналады. Оның жұмысы [[Атомдық физика|атомдық]] және молекулалық физика, [[Масс-спектрометрия|масс-спектроскопия]], [[Изотоптар|изотоптарды]] бөлу, заттағы [[Электрон|электрондардың]] шашырауы, [[радиобиология]], [[Сәулелену мөлшері|дозиметрия]] және электронды сәулелік медициналық терапия салаларын қамтиды. [[1953 жыл|1953 жылы]] Пауль масс-спектроскопиялық өлшеулерде қолдану үшін төрт полюсті массалық сүзгіні (Пауль массфильтрі) жасады.

== Марапаттары ==
1989 жылы Паульға физика бойынша Нобель сыйлығы берілді.

Басқа марапаттарға мыналар жатады: [[Упсала]], [[Ахен]], [[Познань]], [[Салоники]] және [[Кентербери]] университеттерінің құрметті докторлық дәрежелері. Павел Pour le Mérite орденінің вице-канцлері болды. Ол сондай-ақ Прагадағы Ғылым академиясының алтын медалін және Жаңа Оңтүстік Уэльс университетінің [[Поль Дирак|Дирак]] медалін алды. Павел Германия Федеративтік Республикасының «Ерен еңбегі үшін» орденін алды (жұлдызшасы бар үлкен крест). Пауль неміс физикалық қоғамының Роберт Поль сыйлығын алды.

Неміс масс-спектроскопиялық қоғамының сыйлығына (Вольфганг Пауль атындағы ғылыми-зерттеу сыйлығы) Вольфганг Пауль аты берілген, сонымен қатар Александр фон Гумбольдт қоры мен Федералдық білім және зерттеулер министрлігі беретін Германиядағы ғылым тарихында ең үлкен сыйлықтардың бірі Вольфганг Пауль атымен аталған. Бонн университетіндегі үлкен дәрісхана Паульдің есімімен аталады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/physics/laureates/1989 Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{Ref-en}}
* [http://ufn.ru/ru/articles/1990/12/d/ ''В.'' ''Пауль''.] [http://ufn.ru/ru/articles/1990/12/d/ «Зарядталған және бейтарап бөлшектерге арналған электромагниттік тұзақтар».] [http://ufn.ru/ru/articles/1990/12/d/ Нобель дәрісі] // Физика ғылымдарының жетістіктері, 160 том, 12 шығарылым, 109 бет (1990)
* [http://pi.physik.uni-bonn.de/wpbio.php Өмірбаяны (Бонн университеті)]{{Ref-de}}
* [https://web.archive.org/web/20070927011922/http://gaebler.info/ahnen/paul/wolfgang.htm Шежіре, өмірбаян және өмірбаян] Мұрағат көшірмесі{{Ref-de}}
{{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}}
[[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]]
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:XX ғасыр биологтары]]
[[Санат:XX ғасыр физиктері]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Германия физиктері]]
[[Санат:Физиктер]]</text>
      <sha1>87l9tbipir895leyz1csn2ddk51rl9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Schokomaki</title>
    <ns>3</ns>
    <id>724544</id>
    <revision>
      <id>3659902</id>
      <parentid>3259189</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Squasher</username>
        <id>90338</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Squasher [[Қатысушы талқылауы:Tanjaqt]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Schokomaki]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Tanjaqt|Tanjaqt]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Schokomaki|Schokomaki]]&quot;</comment>
      <origin>3259189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="eq4l636katgqqtdygb0jipp00zmu983" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Tanjaqt}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 07:50, 2024 ж. қаңтардың 4 (+06)</text>
      <sha1>eq4l636katgqqtdygb0jipp00zmu983</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>725520</id>
    <revision>
      <id>3660107</id>
      <parentid>3658657</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3660107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5473" sha1="pnkxotknfv8w32v2995hzm0waow2p2g" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>pnkxotknfv8w32v2995hzm0waow2p2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660144</id>
      <parentid>3660107</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3660144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5523" sha1="fia93tmnstuq3ua50ag5bdish9a98gx" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]], [[Әлсіз жасанды интеллект]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>fia93tmnstuq3ua50ag5bdish9a98gx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>733827</id>
    <revision>
      <id>3659955</id>
      <parentid>3659373</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алматы облысы */</comment>
      <origin>3659955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35274" sha1="ic2689cybup6akc092cix8v61fb7tqy" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген.

Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған.

== Өңір әкімдері ==
# [[Алматы облысы]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Төтенше жағдайлар министрі болды.
# [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды.
# [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды.
# [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды.
# [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды.
# [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды.
# [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды.
# [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды.
# [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды.
# [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды.
# [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды.
# [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды.
# [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды.
# [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды.
# [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды.
# [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.

== Астана қаласы ==
; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–)
# [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–)
# [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–)
# [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–)
# [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–)
# [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–)

== Алматы қаласы ==
; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан)
# [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–)
# [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–)
# [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–)
# [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–)
# [[Жетісу ауданы]] — Құрасбек Ұласбекұлы Сәдібеков (2026–)
# [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–)
# [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–)
# [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–)

== Шымкент қаласы ==
; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–)
# [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–)
# [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–)
# [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–)
# [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–)

== Байқоңыр қаласы ==
; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан)

== Абай облысы ==
; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–)
# [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–)
# [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–)
# [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–)
# [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–)
# [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–)
# [[Жарма ауданы]] — Берік Серікқанұлы Терлікбаев (2026–)
# [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–)
# [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–)
# [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–)
# [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–)
# [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–)

== Ақмола облысы ==
; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–)
# [[Аршалы ауданы]] – ''бос орын''
# [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) 
# [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–)
# [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–)
# [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–)
# [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–)
# [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–)
# [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–)
# [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–)
# [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–)
# [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–)
# [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–)
# [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–)
# [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–)
# [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–)
# [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–)
# [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–)
# [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–)
# [[Степногорск]] қаласы – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2026–)

== Ақтөбе облысы ==
; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–)
# [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) 
# [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–)
# [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–)
# [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–)
# [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–)
# [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–)
# [[Ойыл ауданы]] – Сәкен Ғазизұлы Займолдин (2026–)
# [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–)
# [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–)
# [[Шалқар ауданы]] – Қайрат Серікұлы Ақшолақ (2026–)
# [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–)
# [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–)

; Ақтөбе аудандары 
# [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–)
# [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–)

== Алматы облысы ==
; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен)
# [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–)
# [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Рустам Маратұлы Исатаев (2026–)
# [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–)
# [[Кеген ауданы]] – ''бос орын''
# [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–)
# [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–)
# [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–)
# [[Ұйғыр ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2026–)
# [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–)
# [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–)
# [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–)

== Атырау облысы ==
; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден)
# [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–)
# [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–)
# [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–)
# [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–)
# [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) 
# [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–)
# [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–)
# [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–)

== Батыс Қазақстан облысы ==
; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан)
# [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–)
# [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–)
# [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–)
# [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–)
# [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–)
# [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–)
# [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–)
# [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–)
# [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–)
# [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–)
# [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–)
# [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–)
# [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–)

== Жамбыл облысы ==
; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–)
# [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–)
# [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–)
# [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–)
# [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–)
# [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–)
# [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–)
# [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–)
# [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–)
# [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–)
# [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–)

; Тараз аудандары
# [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–)
# [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–)

== Жетісу облысы ==
; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан)
# [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–)
# [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–)
# [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–)
# [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–)
# [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–)
# [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–)
# [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–)
# [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–)
# [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–)
# [[Текелі]] қаласы – Айдос Халилоллаұлы Бекетаев (2026–)

== Қарағанды облысы ==
; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–)
# [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–)
# [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–)
# [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–)
# [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–)
# [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–)
# [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–)
# [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-)
# [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–)
# [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–)
# [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–)
# [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–)
# [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–)

; Қарағанды аудандары 
# [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–)
# [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–)

== Қостанай облысы ==
; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан)
# [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) 
# [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–)
# [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–)
# [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–)
# [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–)
# [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) 
# [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–)
# [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) 
# [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–)
# [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–)
# [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–)
# [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–)
# [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–)
# [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) 
# [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–)
# [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–)
# [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–)
# [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–)
# [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–)
# [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–)

== Қызылорда облысы ==
; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап)
# [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–)
# [[Жалағаш ауданы]] – Ерлан Кәрімбекұлы Тұралиев (2026–)
# [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–)
# [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–)
# [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–)
# [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–)
# [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–)
# [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–)

== Маңғыстау облысы ==
; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан)
# [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–)
# [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–)
# [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–)
# [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–)
# [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–)
# [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–)
# [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–)

== Павлодар облысы ==
; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан)
# [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–)
# [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–)
# [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–)
# [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–)
# [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–)
# [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–)
# [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–)
# [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–)
# [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–)
# [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–)
# [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–)
# [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–)
# [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–)

== Солтүстік Қазақстан облысы ==
; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен)
# [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–)
# [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–)
# [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–)
# [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–)
# [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–)
# [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–)
# [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–)
# [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–)
# [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–)
# [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–)
# [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–)
# [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–)
# [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–)
# [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–)

== Түркістан облысы ==
; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан)
# [[Бәйдібек ауданы]] — Ұласбек Сәдібеков (2026–) 
# [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–)
# [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–)
# [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–)
# [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–)
# [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–)
# [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–)
# [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–)
# [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–)
# [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–)
# [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–)
# [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–)
# [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–)
# [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–)
# [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–)
# [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–)
# [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–)

== Ұлытау облысы ==
; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден)
# [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–)
# [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–)
# [[Жезқазған]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2026–)
# [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–)
# [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Кеңгірбай Қоңырұлы Смағұлов (2026–)

== Шығыс Қазақстан облысы ==
; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Алтай ауданы]] — ''бос орын''
# [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–)
# [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–)
# [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–)
# [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–)
# [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–)
# [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–)
# [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–)
# [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–)
# [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–)
# [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–)
# [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–)
# [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–)

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
* [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]]</text>
      <sha1>ic2689cybup6akc092cix8v61fb7tqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клаудия Шейнбаум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>740943</id>
    <revision>
      <id>3660068</id>
      <parentid>3510851</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Мексиканың Ұлттық автономды университетінің түлектері|Мексиканың Ұлттық автономды университетінің түлектері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Әйел саясаткер|Әйел саясаткер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3660068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9361" sha1="ez47pkkj09oz0kf652jgu7lay2tuyt3" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = мемлекет басшысы 
 | Қазақша есімі        = Клаудия Шейнбаум
 | Шынайы есімі         = Claudia Sheinbaum
 | Суреті               = Claudia Sheinbaum 2025 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 300
 | Атауы                =
 | Титулы               = [[Мексика]]ның президенті
 | Ту                   = Mexican Presidential Standard.svg
 | Ту2                  = Flag of Mexico.svg
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = 2024 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер = 
 | Ізашары              = Лопес Обрадор
 | Ізбасары             = 
 | Президент            = 
 | Титулы_2             = [[Мехико]] мэрі
 | Ту_2                 = Flag of Mexico.svg
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 5 желтоқсан 2018
 | Басқаруын аяқтады_2  = 16 маусым 2023
 | Премьер_2   = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Мұрагері             = 
 | Туған күні           = 24.06.1962
 | Туған жері           = [[Мехико]], [[Мексика]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = Дінсіздік
 | Әкесі                = Карлос Шейнбаум Йоселевиц
 | Анасы                = Анни Пардо Семо
 | Жұбайы               = Карлос Гисперт
 | Балалары             = Мариана
 | Партиясы             = Демократиялық революция партиясы
 | Білімі               = Мексиканың ұлттық автономды университеті, Лоуренс атындағы ұлттық лаборатория
 | Мамандығы            = Физик
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Claudia Sheinbaum
 | Марапаттары          = «100 әйел» тізімі
}}
[[Сурет:Claudia_Sheinbaum_discurso_de_la_victoria.jpg|thumb|right|200px|2024 жылдың маусымында өткен президент сайлауынан соң жеңіс жолдауымен сөйлеген Клаудия Шейнбаум.]]
'''Клаудия Шейнбаум''' — [[Мексика]] президенті болып сайланған алғашқы әйел.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/americas/mexicos-sheinbaum-blazes-trail-first-woman-president-under-mentors-watchful-eye-2024-06-03/|title=Mexico's Sheinbaum blazes trail as first woman president, under mentor's watchful eye|website=Reuters|access-date=2024-06-03}}&lt;/ref&gt; Ол 2024 жылы 2 маусымда өткен сайлауларда жеңді.

Ол 2007 жылы [[Нобель сыйлығы]]н алған климат өзгеруін зерттейтін мамандар тобының мүшесі болды.

2015—2017 жылдары [[Тлальпан]] мэрі болды.

2018 жылы BBC құрастырған «100 әйел» тізіміне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-46225037|title=BBC 100 Women 2018: Who is on the list?|date=2018-11-19|website=BBC News|accessdate=2019-07-23|lang=en-GB|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107022254/https://www.bbc.com/news/world-46225037%20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018—2023 жылдары [[Мехико]] мэрі болды.

== Жанұясы ==
Оның тегі [[еврейлер]]ден тарайды. Әке жағы Мексикаға 1920-жылдарда [[Литва]]дан, ал ана жағы 1940-жылдардың басында [[Болгария]]дан жер ауады. Оның әкесі Карлос Шейнбаум Йоселевиц (1933—2013) инженер-химик болды, анасы Анни Пардо Семо — биолог, туған ағасы — физик.
[[Сурет:Toma_de_protesta_de_Claudia_Sheinbaum_3.jpg|thumb|left|200px|]]

== Өмірбаяны ==
Клаудия Шейнбаум физика пәнін [[Мексиканың Ұлттық автономды университеті]]нде (UNAM) оқып, алдымен бакалавр (1989), кейін магистр (1994) пен дәрігер (1995) дәрежесін алады.

Дәрігерлік [[диссертация]]ны Мексиканың көлік саласындағы [[энергия]] тұтынуы тақырыбына арнап, Калифорниядағы [[Лоуренс атындағы ұлттық лаборатория]]да қорғайды.

1995 жылдан бастап UNAM университетінде дәріс беріп, жұмыс істей бастады.&lt;ref name='sciencemag1'&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2018/07/can-environmental-engineer-poised-become-mayor-fix-mexico-city|title=Can this environmental engineer—now elected mayor—fix Mexico City? &amp;#124; AAAS|author=Hotakainen|first=Rob|website=Science Magazine|date=2018-07-02|accessdate=2020-04-25|archive-date=2020-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220183311/https://www.sciencemag.org/news/2018/07/can-environmental-engineer-poised-become-mayor-fix-mexico-city|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Ол — Ұлттық зерттеу жүйенің және Мексика ғылымдар академиясының мүшесі.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://politico.mx//central-electoral/elecciones-2018/cdmx/claudia-sheinbaum-la-científica-que-gobernará-cdmx/|title=Claudia Sheinbaum, la científica que gobernará CDMX|website=politico.mx|accessdate=2019-12-13|archive-date=2020-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717012641/https://politico.mx/central-electoral/elecciones-2018/cdmx/claudia-sheinbaum-la-científica-que-gobernará-cdmx/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Таңдаулы библиография ==
Клаудия Шейнбаум жүзден аса ғылыми және саяси мақаланың, энергетика мен экология тақырыбындағы екі кітаптың авторы.

# ''Consumo de energía y emisiones de CO2 del autotransporte en México y Escenarios de Mitigación'', Ávila-Solís JC, Sheinbaum-Pardo C. 2016.
# ''Decomposition analysis from demand services to material production: The case of CO2 emissions from steel produced for automobiles in Mexico, Applied Energy, 174: 245—255,'' Sheinbaum-Pardo C. 2016.
# ''The impact of energy efficiency standards on residential electricity consumption in Mexico, Energy for Sustainable Development, 32:50-61'' Martínez-Montejo S.A., Sheinbaum-Pardo C. 2016.
# ''Science and Technology in the framework of the Sustainable Development Goals, World Journal of Science, Technology and Sustainable Development, 14:2 — 17''. Imaz M. Sheinbaum C. 2017.
# ''Assessing the Impacts of Final Demand on CO2-eq Emissions in the Mexican Economy: An Input-Output Analysis, Energy and Power Engineering, 9:40-54'', Chatellier D, Sheinbaum C. 2017.
# ''Electricity sector reforms in four Latin-American countries and their impact on carbon dioxide emissions and renewable energy,'' Ruíz- Mendoza BJ, Sheinbaum-Pardo C. Energy Policy, 2010
# ''Energy consumption and related CO2 emissions in five Latin American countries: Changes from 1990 to 2006 and perspectives,'' Sheinbaum C, Ruíz BJ, Ozawa L. Energy, 2010.
# ''Mitigating Carbon Emissions while Advancing National Development Priorities: The Case of Mexico'', C Sheinbaum, O Masera, Climatic Change, Springer, 2000.
# ''Energy use and CO2 emissions for Mexico’s cement industry'', C Sheinbaum, L Ozawa, Energy, Elsevier, 1998.
# ''Energy use and CO2 emissions in Mexico’s iron and steel industry'', L Ozawa, C Sheinbaum, N Martin, E Worrell, L Price, Energy, Elsevier, 2002.
# ''New trends in industrial energy efficiency in the Mexico iron and steel industry'', L Ozawa, N Martin, E Worrell, L Price, C Sheinbaum, [[Office of Scientific and Technical Information|OSTI]], 1999.
# ''Mexican Electric end-use Efficiency: Experiences to Date'', R Friedmann, C Sheinbaum, Annual Review of Energy and the Environment, 1998.
# ''Incorporating Sustainable Development Concerns into Climate Change Mitigation: A Case Study'', OR Masera, C Sheinbaum, Climate Change and Development, UDLAP, 2000.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=Мексика}}
[[Санат:Мексика саясаткерлері]]
[[Санат:Мексика президенттері]]
[[Санат:Президент әйелдер]]
[[Санат:Мексика ғалымдары]]
[[Санат:Климатологтар]]
[[Санат:Би-би-си «100 әйел» тізімі]]
[[Санат:Инженерия дәрігерлері]]
[[Санат:Мексика ғылымдар академиясының мүшелері]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>ez47pkkj09oz0kf652jgu7lay2tuyt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брума</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745754</id>
    <revision>
      <id>3660060</id>
      <parentid>3380379</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ioannic</username>
        <id>96672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3423" sha1="b2qhiquc050ksn1l9mh0jyulaj427mr" xml:space="preserve">{{Футболшы
| туған күні = 24.10.1998
| позиция = шабуылшы
| қазіргі клуб = {{ту|Грекия}} [[Арис (футбол клубы, Салоники)|Арис]]
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2012—2013|{{ту|Португалия}} Спортинг Б|25 (6)
|2013|{{ту|Португалия}} [[Спортинг Лиссабон|Спортинг (Лиссабон)]]|13 (1)
|2013—2017|{{ту|Түркия}} [[Галатасарай]]|57 (12)
|2014|{{аренда}}{{ту|Түркия}} [[Газиантепспор]]|0 (0)
|2015—2016|{{аренда}}{{ту|Испания}} [[Реал Сосьедад]]|32 (2)
|2017—2019|{{ту|Германия}} [[РБ Лейпциг]]|42 (5)
|2019—2023|{{ту|Нидерланд}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]|49 (10)
|2020—2021|{{аренда}}{{ту|Грекия}} [[Олимпиакос (футбол клубы)|Олимпиакос]]|22 (7)
|2022—2023|{{аренда}}{{ту|Түркия}} [[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахче]]|1 (0)
|2023|{{ту|Түркия}} [[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахче]]|1 (0)
|2023|{{аренда}}{{ту|Португалия}} [[Брага (футбол клубы)|Брага]]|16 (4)
|2023—2025|{{ту|Португалия}} [[Брага (футбол клубы)|Брага]]|43 (13) 
|2025—2026|{{ту|Португалия}} [[Бенфика (футбол клубы, Лиссабон)|Бенфика]]|13 (1)
|2026-    |{{ту|Грекия}} [[Арис (футбол клубы, Салоники)|Арис]] |0 (0)
}}
| ұлттық құрамы= {{футбол карьерасы
|2017—|{{футбол|Португалия}}|14 (2)}}
|азаматтығы={{ту|Португалия}} [[Португалия]]|бойы=173}}
'''Арминду Туэ На Бангна''' ({{lang-pt|Armindo Tué Na Bangna}}; [[24 қазан]] [[1994 жыл]], [[Бисау]]), '''Брума''' ретінде танымал ({{lang-pt|Bruma}}) — португалиялық футболшы, шабуылшы.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
'''«Галатасарай»'''

* Түркия чемпионы: 2014/15
* Түркия кубогы ('''2'''): 2013/14, 2014/15
* Түркия суперкубогы: 2016

'''«Олимпиакос»'''

* Грекия чемпионы: 2020/21

'''ПСВ'''

* Нидерланд кубогы: 2021/22
* Нидерланд суперкубогы: 2021
{{Бастама}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Португалия футболшылары]]
[[Санат:Спортинг Лиссабон ФК ойыншылары]]
[[Санат:Галатасарай ФК ойыншылары]]
[[Санат:Газиантепспор ФК ойыншылары]]
[[Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары]]
[[Санат:РБ Лейпциг ФК ойыншылары]]
[[Санат:ПСВ ФК ойыншылары]]
[[Санат:Олимпиакос Пирей ФК ойыншылары]]
[[Санат:Фенербахче ФК ойыншылары]]
[[Санат:Брага ФК ойыншылары]]
[[Санат:Арис Салоники ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>b2qhiquc050ksn1l9mh0jyulaj427mr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габриэль Хайнце</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746005</id>
    <revision>
      <id>3660013</id>
      <parentid>3387103</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3660013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4465" sha1="codeyxnx9mt7twkatek2cg2a8g1v5x7" xml:space="preserve">{{Футболшы|туған күні=19.4.1978|азаматтығы={{ту|Аргентина}} [[Аргентина]]|бойы=177|позиция=қорғаушы|клубтары={{футбол карьерасы
|1996—1997|{{ту|Аргентина}} [[Ньюэллс Олд Бойз]]|8 (0)
|1997—2001|{{ту|Испания}} [[Реал Вальядолид]]|54 (1)
|1998—1999|{{аренда}}{{ту|Португалия}} [[Спортинг Лиссабон|Спортинг (Лиссабон)]]|5 (1)
|2001—2004|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]|115 (8)
|2004—2007|{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]|52 (2)
|2007—2009|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|44 (3)
|2009—2011|{{ту|Франция}} [[Олимпик Марсель]]|59 (7)
|2011—2012|{{ту|Италия}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]|30 (0)
|2012—2014|{{ту|Аргентина}} [[Ньюэллс Олд Бойз]]|53 (3)}}|ұлттық құрамы={{футбол карьерасы
|2003—2010|{{футбол|Аргентина}} |72 (3)}}|бапкер клубтары={{футбол карьерасы
|2015|{{ту|Аргентина}} [[Годой-Крус (футбол клубы)|Годой-Крус]]|
|2016—2017|{{ту|Аргентина}} [[Архентинос Хуниорс]]|
|2018—2020|{{ту|Аргентина}} [[Велес Сарсфилд]]|
|2020—2021|{{ту|АҚШ}} [[Атланта Юнайтед]]|
|2022—2023|{{ту|Аргентина}} [[Ньюэллс Олд Бойз]]|}}}}

'''Габриэль Иван Хайнце''' ({{lang-es|Gabriel Iván Heinze}}; 19 сәуір 1978, Креспо) — аргентиналық футболшы, қорғаушы. 2004 жылы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпионы. 2006 жылы әлем чемпионатына қатысты.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
'''ПСЖ'''

* Франци кубогы: 2004

'''Манчестер Юнайтед'''

* Англия чемпионы: 2007
* Лига кубогы: 2006
* Англи суперкубогы: 2007

'''Реал Мадрид'''

* Испания чемпионы: 2007/08

'''Олимпик (Марсель)'''

* Франция чемпионы: 2009/10
* Лига кубогы ('''2'''): 2009/10, 2010/11

'''Аргентина'''

* Олимпиада чемпионы 2004

=== Жеке ===

* Англия чемпионатындағы Мэтт Басби жүлдесі: 2004/05

== Сілтемелер ==

* [http://www.gabrielheinze.com/ Бейресми сайт]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20090803164134/http://www.om.net/fr/Equipes/201002/Effectif_pro/1746/HEINZE Профиль]
* [https://web.archive.org/web/20091221045658/http://ru.uefa.com/competitions/ucl/players/player=60395/index.html Профиль]
* [http://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur8588.html Статистикасы]

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Аргентина футболшылары]]
[[Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]]
[[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Аргентина Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Ньюэллс Олд Бойз ФК ойыншылары]]
[[Санат:Реал Вальядолид ФК ойыншылары]]
[[Санат:Спортинг Лиссабон ФК ойыншылары]]
[[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]]
[[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]]
[[Санат:Олимпик Марсель ФК ойыншылары]]
[[Санат:Аргентина футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Годой-Крус ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Архентинос Хуниорс ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Велес Сарсфилд ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Атланта Юнайтед ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Ньюэллс Олд Бойз ФК жаттықтырушылары]]</text>
      <sha1>codeyxnx9mt7twkatek2cg2a8g1v5x7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элен Джонсон-Серлиф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>752884</id>
    <revision>
      <id>3660067</id>
      <parentid>3653426</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3256" sha1="mtdnmwgq9sbhxnx0fivt0wajhbhcgzv" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Элен Джонсон-Серлиф
 |Шынайы есімі          = Ellen Johnson-Sirleaf
 |Сурет                 = Ellen Johnson Sirleaf February 2015.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 29.10.1938
 |Туған жері            = [[Монровия]], [[Либерия]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Саясаткер, банкир
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = Бірлік
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = {{Нобель медалі}} [[Нобель сыйлығы]] (2011)
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Commons               = 
}}
'''Элен Джонсон-Серлиф''' ({{lang-en|Ellen Johnson-Sirleaf}}; [[29 қазан]] [[1938 жыл|1938]], [[Монровия]]) — [[Либерия]]ның 24-ші президенті (2008–2018).

[[Африка]] елдеріндегі [[президент]] атағын алған алғашқы әйел.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hough |first1=Lory |title=Ellen Johnson Sirleaf: From HKS to the campaign trail |url=https://www.hks.harvard.edu/research-insights/policy-topics/public-leadership-management/ellen-johnson-sirleaf |access-date=7 September 2024 |work=[[Harvard Kennedy School]] |date=September 10, 2006}}&lt;/ref&gt;

Саясаттағы танытқан мінезі үшін оны «темір леди» деп жиі атайды.

2011 жылы [[Тавакуль Карман]] мен [[Лейма Гбови]]мен бірге [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы]]н иеленді.
[[Сурет:Tawakkul_Karman_Leymah_Gbowee_Ellen_Johnson_Sirleaf_Nobel_Peace_Prize_2011_Harry_Wad.jpg|thumb|left|220px|Нобель сыйлығын алу кезінде.]]

2012 жылы оған Индира Ганди атындағы сыйлық берілді.

Элен Джонсон-Серлифтің төрт ұлы мен алты немересі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/africa/4395978.stm Profile: Liberia's 'Iron Lady]
* [https://www.nobelprize.org/laureate/869 Ellen Johnson Sirleaf on Nobelprize.org]
* [https://www.theguardian.com/world/2011/mar/08/ellen-johnson-sirleaf-100-women Top 100 Women in Politics: Ellen Johnson-Sirleaf]

{{Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы|state=collapsed}}

[[Санат:Президент әйелдер]]
[[Санат:Нобель сыйлығын иеленген әйелдер]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>mtdnmwgq9sbhxnx0fivt0wajhbhcgzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Aldogarov</title>
    <ns>2</ns>
    <id>753164</id>
    <revision>
      <id>3660069</id>
      <parentid>3653427</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1801" sha1="041zcrv0cpiw4157q74e1ffowhchws3" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;20%&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;&quot;
|{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}}
|-
|{{User:Box/Статистика:Мақала саны|11}}
|-
|{{User kk}}
|-
|{{User ru-4}}
|-
|{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}}
|-
|{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}}
|-
|{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}}
|-
|{{User:Box/Qazaq}}
|-
|{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}}
|-
|}

Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 11 мақала жазып, 600-ге жуық өңдеу енгіздім. Мен қазақ тілін дамыту мақсатында қазақша уикипедияға қосылдым және оны алдағы уақытта да белсенді түрде дамытуға тырысамын.

== Менім жазған мақаларым ==
1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]&lt;br&gt;2. [[Дина Болуарте]]&lt;br&gt;3. [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;4. [[Никол Воваевич Пашинян]]&lt;br&gt;5. [[Марк Карни]]&lt;br&gt;6. [[Франсуа Байру]]&lt;br&gt;7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]]&lt;br&gt;8. [[Бразилия империясы]]&lt;br&gt;9. [[Португалия отарлық империясы]]&lt;br&gt;10. [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе]]&lt;br&gt;11. [[Урсула фон дер Ляйен]]</text>
      <sha1>041zcrv0cpiw4157q74e1ffowhchws3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660072</id>
      <parentid>3660069</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1949" sha1="in3qz74ds2yjjzi1nkeuj4qekjizlva" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;20%&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;&quot;
|{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}}
|-
|{{User:Box/Статистика:Мақала саны|11}}
|-
|{{User kk}}
|-
|{{User ru-4}}
|-
|{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}}
|-
|{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}}
|-
|{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}}
|-
|{{User:Box/Qazaq}}
|-
|{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}}
|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{userbox|id =e-mail |id-s = 10 |id-c = lightgreen|info = ''marlengram221@gmail.com'' |info-c = yellow |info-s = 10 |border-c=green}}&lt;/td&gt;
|-
|}

Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 11 мақала жазып, 600-ге жуық өңдеу енгіздім. Мен қазақ тілін дамыту мақсатында қазақша уикипедияға қосылдым және оны алдағы уақытта да белсенді түрде дамытуға тырысамын.

== Менім жазған мақаларым ==
1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]&lt;br&gt;2. [[Дина Болуарте]]&lt;br&gt;3. [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;4. [[Никол Воваевич Пашинян]]&lt;br&gt;5. [[Марк Карни]]&lt;br&gt;6. [[Франсуа Байру]]&lt;br&gt;7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]]&lt;br&gt;8. [[Бразилия империясы]]&lt;br&gt;9. [[Португалия отарлық империясы]]&lt;br&gt;10. [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе]]&lt;br&gt;11. [[Урсула фон дер Ляйен]]</text>
      <sha1>in3qz74ds2yjjzi1nkeuj4qekjizlva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алёшки құмдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>758621</id>
    <revision>
      <id>3659872</id>
      <parentid>3554055</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Алешков құмдары]] бетін [[Алёшки құмдары]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3554055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7429" sha1="404f0ki43wuv19iapjgucy2ou0c881b" xml:space="preserve">{{Шөл
|Атауы= Алешков құмдары
|Шынайы атауы= uk/Оле́шківські піски́
|Сурет=Херсонська область, Національний природний парк Олешківські піски. Автор Гаврилюк С. В. (2).JPG
|Сурет тақырыбы=
|Карта=
|Карта тақырыбы=
|Орналасуы= [[Украина]] [[Херсон облысы]]
|Түрі=
|Теңiз деңгейiнен биіктігі=  
|Ұзындығы= 
|Ені=
|Ауданы= 
|Өзендер=
|Өзен 1=
|Каналдар=
|Канал 1=
|Көлдер=
|Көл 1=
|Оазистер=
|Оазис 1=
|Орташа жылдық температурасы=
|Қаңтардағы орт. температура=
|Шілдедегі орт. температура=
|Жауын-шашын=   
|Координаттары=  46/35/00/N/33/03/00/E
|CoordScale=
|Елдер= Украина
|Аймақтар=
|Ортаққордағы санаты=Oleshky Sands
|Позициялық карта=Украина
|Позициялық карта 1= 
}}
'''Алешков құмдары''' ({{lang-uk|Оле́шківські піски́}}) — [[Украина]] аумағында, [[Херсон облысы]]ндағы Велики Копаны ауылының жанында орналасқан құм массиві.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kontrakty.ua/photo/1849/1|title=Жоғалған Алешков шөлі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-01 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Саябақ жерлері ежелгі аумаққа жатады. Қазба жұмыстарына қарағанда, мұнда 11 ғасырда-ақ адам қоныстары болған. Құмды топырақтың пайда болуының өзі мұздан кейінгі кезеңге жатады. Бұрын мұнда әртүрлі флора өкілдері бар қалың орман болған. Жартылай шөл ормандардың тез жойылуынан пайда болып, шамамен 18-19 ғасырларға дейін аумақта шөптер мен ұсақ бұталар өсті, бұл құм жамылғысының таралуына жол бермеді.

Кейін жағдай өзгерді, оған қой шаруашылығының белсенді дамуы себеп болды. Украинаның далалық аумақтарының көп бөлігі мал жаюға берілді. Миллиондаған табындар өсімдіктерді тез жойып жіберіп, ылғал сақталмай қалды, жел эрозиясы құмды төбелердің пайда болуына әкелді.

1950 жылдары үкімет құмды аймақтың таралуын тоқтатуға тырысты. Осы мақсатқа жету үшін мың шаршы шақырымнан астам аумақты алып жатқан шөлдің айналасына миллиондаған ағаштар отырғызылды, орман шаруашылығы мен ғылыми-зерттеу станциясы құрылды. 2010 жылы мемлекеттік ұлттық парк құрылды. Бүгінде оның аумағы құмды аймақтар мен жасанды ормандардан тұрады. Украин шөлі «Алешков құмы» деген атауды жақын жерде орналасқан Алешки (Олешки) ауылына байланысты алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bls.ua/blog/oleskovskie-peski-v-cem-unikalnost-cto-posmotret-kak-dobratsa|title=Алешковский құмы: не көруге болады, оған қалай жетуге болады?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-01 |lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://chornemore.com/aleshkovskie-peski/|title=Алешков құмдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-01 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Алешковский құмдарының аумағына жеті құмды дөңес ареналар кіреді: Каховский, Козачелагерская, Келегейска (Олешковская), Збуревская, Ивановская және Кинбурнская, сонымен қатар Днепр өзенінің жайылма бөлігінен 20 км қашықтықта орналасқан Чалбаска (Виноградовская) аренасы бар.
Ареналардың жалпы ауданы 175,1 мың шаршы метрді құрайды. Бұл құм массивіне сонымен қатар алты аймақаралық жазық геокешендер кіреді: Днепровский, Раденский, Чулаковский, Оджиголский, Копановский және Кинбурн-Ивановский, олардың ауданы 44,9 га. Осылайша, Алешковский құмының ауданы 220 мың шаршы метрді құрайды.

Температурасы мен жауын-шашынына байланысты бұл аймақ кейде жартылай шөлейт деп сипатталады. Алешков құмы ені шамамен 15 шақырымды құрайды және шағылдардың қозғалуына жол бермеу үшін отырғызылған қалың орманмен қоршалған. Тығыздығына байланысты орман жиі өртенеді. Салыстырмалы түрде шағын құмды далаға қарамастан, Алешков құмдарында құмды дауылдар пайда болады. Олар құмның түрі өте ұсақ және желмен оңай алынатындықтан пайда болады. Құмды дауылдардың қарқындылығы айтарлықтай әлсіз. Құмдардың астында шамамен 35 метр тереңдікте жер асты көлі жатыр. Өсімдік жамылғысы сирек, өмірлік циклі ерте көктемде аздап ылғал болған кезде гүлдер мен жемістерді түзіп, содан кейін жер беті бөлігі өліп қалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zhelezniy.com/oleshky-sands/|title=Алешков құмдары: Сипаттама|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-01 |lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dzen.ru/a/XV9zHN-pzgCtCx0P|title=Алешковский құмы. Шөл шежіресі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-01 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Олешківські піски з дрона 1.jpg
Херсонська область, Національний природний парк Олешківські піски. Автор Гаврилюк С. В. (5).JPG
Оазис в пустыне.jpg
Олешківські піски.Оглядовий майданчик з боку с.Раденськ.jpg
Oleshkivski sands.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина географиясы]]
[[Санат:Херсон облысы]]</text>
      <sha1>404f0ki43wuv19iapjgucy2ou0c881b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659877</id>
      <parentid>3659872</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3659877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7097" sha1="gr3hjkdr7dsd70gvg7rfhf7kalsvue3" xml:space="preserve">{{Шөл
|Атауы= Алёшки құмдары
|Шынайы атауы= uk/Олешківські піски
|Сурет=Херсонська область, Національний природний парк Олешківські піски. Автор Гаврилюк С. В. (2).JPG
|Сурет тақырыбы=
|Карта=
|Карта тақырыбы=
|Орналасуы= [[Херсон облысы]], [[Украина]]
|Түрі=
|Теңiз деңгейiнен биіктігі=  
|Ұзындығы= 
|Ені=
|Ауданы= 
|Өзендер=
|Өзен 1=
|Каналдар=
|Канал 1=
|Көлдер=
|Көл 1=
|Оазистер=
|Оазис 1=
|Орташа жылдық температурасы=
|Қаңтардағы орт. температура=
|Шілдедегі орт. температура=
|Жауын-шашын=   
|Координаттары=  46/35/00/N/33/03/00/E
|CoordScale=
|Елдер= Украина
|Аймақтар=
|Ортаққордағы санаты=Oleshky Sands
|Позициялық карта=Украина
|Позициялық карта 1= 
}}
'''Алёшки құмдары''' ({{lang-uk|Олешківські піски}}) — [[Украина]] аумағында, [[Херсон облысы]]ндағы Велики Копаны ауылының жанында орналасқан құм массиві.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kontrakty.ua/photo/1849/1|title=Затерянная Олешковская пустыня|accessdate=2025-05-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Саябақ жерлері ежелгі аумаққа жатады. Қазба жұмыстарына қарағанда, мұнда 11 ғасырда-ақ адам қоныстары болған. Құмды топырақтың пайда болуының өзі мұздан кейінгі кезеңге жатады. Бұрын мұнда әртүрлі флора өкілдері бар қалың орман болған. Жартылай шөл ормандардың тез жойылуынан пайда болып, шамамен 18-19 ғасырларға дейін аумақта шөптер мен ұсақ бұталар өсті, бұл құм жамылғысының таралуына жол бермеді.

Кейін жағдай өзгерді, оған қой шаруашылығының белсенді дамуы себеп болды. Украинаның далалық аумақтарының көп бөлігі мал жаюға берілді. Миллиондаған табындар өсімдіктерді тез жойып жіберіп, ылғал сақталмай қалды, жел эрозиясы құмды төбелердің пайда болуына әкелді.

1950 жылдары үкімет құмды аймақтың таралуын тоқтатуға тырысты. Осы мақсатқа жету үшін мың шаршы шақырымнан астам аумақты алып жатқан шөлдің айналасына миллиондаған ағаштар отырғызылды, орман шаруашылығы мен ғылыми-зерттеу станциясы құрылды. 2010 жылы мемлекеттік ұлттық парк құрылды. Бүгінде оның аумағы құмды аймақтар мен жасанды ормандардан тұрады. Украин шөлі «Алёшки құмы» деген атауды жақын жерде орналасқан [[Алёшки]] ауылына байланысты алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bls.ua/blog/oleskovskie-peski-v-cem-unikalnost-cto-posmotret-kak-dobratsa|title=Олешковские пески: в чем уникальность, что посмотреть, как добраться?|accessdate=2025-05-01 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://chornemore.com/aleshkovskie-peski/|title=Алешковские пески |accessdate=2025-05-01 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамасы ==
Алёшки құмдарының аумағына жеті құмды дөңес зоналар кіреді: Новая Каховка, Казачьи Лагери, Алёшки, Виноградово, Чулаковка, Ивановка және Кинбурн, сонымен қатар Днепр өзенінің жайылма бөлігінен 20 км қашықтықта орналасқан Чалбаска (Виноградовская) аренасы бар.

Ареналардың жалпы ауданы 175,1 мың шаршы метрді құрайды. Бұл құм массивіне сонымен қатар алты аймақаралық жазық геокешендер кіреді: Днепровский, Раденский, Чулаковский, Оджиголский, Копановский және Кинбурн-Ивановский, олардың ауданы 44,9 га. Осылайша, Алёшки құмының ауданы 220 мың шаршы метрді құрайды.

Температурасы мен жауын-шашынына байланысты бұл аймақ кейде жартылай шөлейт деп сипатталады. Алёшки құмы ені шамамен 15 шақырымды құрайды және шағылдардың қозғалуына жол бермеу үшін отырғызылған қалың орманмен қоршалған. Тығыздығына байланысты орман жиі өртенеді. Салыстырмалы түрде шағын құмды далаға қарамастан, Алёшки құмдарында құмды дауылдар пайда болады. Олар құмның түрі өте ұсақ және желмен оңай алынатындықтан пайда болады. Құмды дауылдардың қарқындылығы айтарлықтай әлсіз. Құмдардың астында шамамен 35 метр тереңдікте жер асты көлі жатыр. Өсімдік жамылғысы сирек, өмірлік циклі ерте көктемде аздап ылғал болған кезде гүлдер мен жемістерді түзіп, содан кейін жер беті бөлігі өліп қалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zhelezniy.com/oleshky-sands/|title=Алешковские пески: Обзор|accessdate=2025-05-01 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Олешківські піски з дрона 1.jpg
Херсонська область, Національний природний парк Олешківські піски. Автор Гаврилюк С. В. (5).JPG
Оазис в пустыне.jpg
Олешківські піски.Оглядовий майданчик з боку с.Раденськ.jpg
Oleshkivski sands.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина географиясы]]
[[Санат:Херсон облысы]]</text>
      <sha1>gr3hjkdr7dsd70gvg7rfhf7kalsvue3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659878</id>
      <parentid>3659877</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3659878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7127" sha1="a3h0i5gwj8ban90m9v9ndn2f79wyty4" xml:space="preserve">{{Шөл
|Атауы= Алёшки құмдары
|Шынайы атауы= uk/Олешківські піски
|Сурет=Херсонська область, Національний природний парк Олешківські піски. Автор Гаврилюк С. В. (2).JPG
|Сурет тақырыбы=
|Карта=
|Карта тақырыбы=
|Орналасуы= [[Херсон облысы]], [[Украина]]
|Түрі=
|Теңiз деңгейiнен биіктігі=  
|Ұзындығы= 
|Ені=
|Ауданы= 
|Өзендер=
|Өзен 1=
|Каналдар=
|Канал 1=
|Көлдер=
|Көл 1=
|Оазистер=
|Оазис 1=
|Орташа жылдық температурасы=
|Қаңтардағы орт. температура=
|Шілдедегі орт. температура=
|Жауын-шашын=   
|Координаттары=  46/35/00/N/33/03/00/E
|CoordScale=
|Елдер= Украина
|Аймақтар=
|Ортаққордағы санаты=Oleshky Sands
|Позициялық карта=Украина
|Позициялық карта 1= 
}}
'''Алёшки құмдары''' ({{lang-uk|Олешківські піски}}) — [[Украина]] аумағында, [[Херсон облысы]]ндағы Үлкен Копаны және [[Алёшки]] ауылдарының жанында орналасқан құм массиві.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kontrakty.ua/photo/1849/1|title=Затерянная Олешковская пустыня|accessdate=2025-05-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Саябақ жерлері ежелгі аумаққа жатады. Қазба жұмыстарына қарағанда, мұнда 11 ғасырда-ақ адам қоныстары болған. Құмды топырақтың пайда болуының өзі мұздан кейінгі кезеңге жатады. Бұрын мұнда әртүрлі флора өкілдері бар қалың орман болған. Жартылай шөл ормандардың тез жойылуынан пайда болып, шамамен 18-19 ғасырларға дейін аумақта шөптер мен ұсақ бұталар өсті, бұл құм жамылғысының таралуына жол бермеді.

Кейін жағдай өзгерді, оған қой шаруашылығының белсенді дамуы себеп болды. Украинаның далалық аумақтарының көп бөлігі мал жаюға берілді. Миллиондаған табындар өсімдіктерді тез жойып жіберіп, ылғал сақталмай қалды, жел эрозиясы құмды төбелердің пайда болуына әкелді.

1950 жылдары үкімет құмды аймақтың таралуын тоқтатуға тырысты. Осы мақсатқа жету үшін мың шаршы шақырымнан астам аумақты алып жатқан шөлдің айналасына миллиондаған ағаштар отырғызылды, орман шаруашылығы мен ғылыми-зерттеу станциясы құрылды. 2010 жылы мемлекеттік ұлттық парк құрылды. Бүгінде оның аумағы құмды аймақтар мен жасанды ормандардан тұрады. Украин шөлі «Алёшки құмы» деген атауды жақын жерде орналасқан [[Алёшки]] ауылына байланысты алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bls.ua/blog/oleskovskie-peski-v-cem-unikalnost-cto-posmotret-kak-dobratsa|title=Олешковские пески: в чем уникальность, что посмотреть, как добраться?|accessdate=2025-05-01 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://chornemore.com/aleshkovskie-peski/|title=Алешковские пески |accessdate=2025-05-01 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамасы ==
Алёшки құмдарының аумағына жеті құмды дөңес зоналар кіреді: Новая Каховка, Казачьи Лагери, Алёшки, Виноградово, Чулаковка, Ивановка және Кинбурн, сонымен қатар Днепр өзенінің жайылма бөлігінен 20 км қашықтықта орналасқан Чалбаска (Виноградовская) аренасы бар.

Ареналардың жалпы ауданы 175,1 мың шаршы метрді құрайды. Бұл құм массивіне сонымен қатар алты аймақаралық жазық геокешендер кіреді: Днепровский, Раденский, Чулаковский, Оджиголский, Копановский және Кинбурн-Ивановский, олардың ауданы 44,9 га. Осылайша, Алёшки құмының ауданы 220 мың шаршы метрді құрайды.

Температурасы мен жауын-шашынына байланысты бұл аймақ кейде жартылай шөлейт деп сипатталады. Алёшки құмы ені шамамен 15 шақырымды құрайды және шағылдардың қозғалуына жол бермеу үшін отырғызылған қалың орманмен қоршалған. Тығыздығына байланысты орман жиі өртенеді. Салыстырмалы түрде шағын құмды далаға қарамастан, Алёшки құмдарында құмды дауылдар пайда болады. Олар құмның түрі өте ұсақ және желмен оңай алынатындықтан пайда болады. Құмды дауылдардың қарқындылығы айтарлықтай әлсіз. Құмдардың астында шамамен 35 метр тереңдікте жер асты көлі жатыр. Өсімдік жамылғысы сирек, өмірлік циклі ерте көктемде аздап ылғал болған кезде гүлдер мен жемістерді түзіп, содан кейін жер беті бөлігі өліп қалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zhelezniy.com/oleshky-sands/|title=Алешковские пески: Обзор|accessdate=2025-05-01 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Олешківські піски з дрона 1.jpg
Херсонська область, Національний природний парк Олешківські піски. Автор Гаврилюк С. В. (5).JPG
Оазис в пустыне.jpg
Олешківські піски.Оглядовий майданчик з боку с.Раденськ.jpg
Oleshkivski sands.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина географиясы]]
[[Санат:Херсон облысы]]</text>
      <sha1>a3h0i5gwj8ban90m9v9ndn2f79wyty4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Shamkhaliam</title>
    <ns>3</ns>
    <id>762782</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:IRAN" />
    <revision>
      <id>3659929</id>
      <parentid>3491913</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Қатысушы талқылауы:IRAN]]</comment>
      <origin>3659929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="j67m76pwva6c48tky1vv1n73xy2i4sh" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:IRAN]]</text>
      <sha1>j67m76pwva6c48tky1vv1n73xy2i4sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Us Open</title>
    <ns>0</ns>
    <id>764729</id>
    <redirect title="Теннистен АҚШ ашық чемпионаты" />
    <revision>
      <id>3659932</id>
      <parentid>3503143</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты]]</comment>
      <origin>3659932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="dgcphksgopimu9hhp0f1ja1989rs2xb" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Теннистен АҚШ ашық чемпионаты]]</text>
      <sha1>dgcphksgopimu9hhp0f1ja1989rs2xb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3659907</id>
      <parentid>3659347</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3659907</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="fcvsj5rcl9ek10vq8vb0p1sbrtn0grd" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 245287,
	&quot;pages&quot;: 671678,
	&quot;edits&quot;: 3656188,
	&quot;users&quot;: 182213,
	&quot;activeusers&quot;: 336,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8789
}</text>
      <sha1>fcvsj5rcl9ek10vq8vb0p1sbrtn0grd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұлттық құрылтай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773341</id>
    <revision>
      <id>3660009</id>
      <parentid>3654830</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құрамы */</comment>
      <origin>3660009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32977" sha1="hrc0wglb8g7re2zuga7tctwmzxdpm54" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Ұлттық құрылтай
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет       = {{байрақ|Қазақстан}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = 
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[14 маусым]] [[2022 жыл]]
 |ізашары1          = [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]]
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = [[1 шілде]] [[2026 жыл]] 
 |ізбасары          = [[Қазақстан халық кеңесі]]
 |бағынады          = 
 |тағайындайды      = 
 |штаб-пәтері       = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 
 |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы
 |басшылықтың есімі2    = 117
 |басшылықтың лауазымы2 = Мүшелер саны
 |басшылықтың есімі3    = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]]
 |басшылықтың лауазымы3 = Жұмыс органы
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = 
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Ұлттық құрылтай''' — 2022–2026 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің жанында жұмыс істеген [[консультативтік-кеңесші орган]]. Органның басты мақсаты — қоғамдық бірігуді (консолидацияны) одан әрі дамыту жөніндегі идеялар мен қадамдарды тұжырымдау, сондай-ақ жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету. 

Ұлттық құрылтай өз қызметінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]]ны, [[Қазақстан Республикасының заңдары|заңдары]]н, Президент актілерін және тиісті Ережені басшылыққа алады. Органның шешімдері ұсынымдық сипатқа ие болғанымен, [[мемлекеттік органдар]] оларды қарауға және қабылданған шаралар туралы есеп беруге міндетті.  

Қажеттілігіне қарай, бірақ жылына кемінде бір рет өткізіледі. Отырыс заңды күшке ие болуы үшін мүшелердің жалпы санының кемінде жартысы қатысуы тиіс. Мемлекеттік органдар мен қоғамдық бірлестіктер Құрылтайдан түскен ұсыныстарды қарастырып, қабылданған шаралар туралы заңнамада белгіленген тәртіппен хабардар етуі тиіс.  

Ұлттық құрылтайдың қызметін қамтамасыз етуші жұмыс органы — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]].&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ұлттық құрылтайды құруды Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылғы 16 наурызда жариялаған Қазақстан халқына Жолдауында ұсынды. Ол 2019 жылдан бастап жұмыс істеген [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]]нің орнына келді.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/306835-prezident-ulttyq-quryltay-qurudy-usyndy Президент Ұлттық құрылтай құруды ұсынды]&lt;/ref&gt; 

2022 жылғы 14 маусымдағы Президент Жарлығымен Ұлттық құрылтай құрылды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/315442-qazaqstanda-ulttyq-quryltay-quryldy Қазақстанда Ұлттық құрылтай құрылды]&lt;/ref&gt; 

2026 жылғы 20 қаңтарда Ұлттық құрылтайдың соңғы отырысы өтіп, жұмысын тоқтатты.&lt;ref name=&quot;qur5&quot;&gt;[https://akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-besinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-2005352 Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың бесінші отырысында сөйлеген сөзі]&lt;/ref&gt; 2026 жылғы жаңа конституцияға сәйкес Ұлттық құрылтайдың атқарған қызметі конституция деңгейінде бекітілген жаңа [[Қазақстан халық кеңесі]]не өтті.&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 1 шілдеде Ұлттық құрылтай президент жарлығымен ресми түрде таратылды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001337 Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу және Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір актілерінің күші жойылды деп тану туралы]&lt;/ref&gt;

=== Хронологиясы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Реті !! Өткізілген уақыты !! Өткізілген орны !! Тақырыбы
|-
| I отырысы || 16 маусым 2022 ||  [[Жезқазған]] қаласы&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/315249-ulttyq-quryltaydynh-tunhghysh-dgiyny-ulytauda-otedi Ұлттық құрылтайдың тұңғыш жиыны Ұлытауда өтеді]&lt;/ref&gt; || —
|-
| II отырысы || 17 маусым 2023 || [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/344351-bugin-prezidenttinh-qatysuymen-ulttyq-quryltay-otyrysy-otedi Бүгін Президенттің қатысуымен Ұлттық құрылтай отырысы өтеді]&lt;/ref&gt; || Әділетті Қазақстан — Адал азамат
|-
| III отырысы || 15 наурыз 2024 || [[Атырау]] қаласы&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/360020-prezident-ulttyq-quryltay-otetin-kundi-belgiledi Президент Ұлттық құрылтай өтетін күнді белгіледі]&lt;/ref&gt; || Адал адам — Адал еңбек — Адал табыс
|-
| IV отырысы || 14 наурыз 2025 || [[Көкшетау]] қаласы&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/383640-memleket-basshysynynh-qatysuymen-ulttyq-quryltaydynh-iv-otyrysy-otti Мемлекет басшысының қатысуымен Ұлттық құрылтайдың IV отырысы өтті]&lt;/ref&gt; || —
|-
| V отырысы || 20 қаңтар 2026 || [[Қызылорда]] қаласы&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/404399-ulttyq-quryltaydynh-v-otyrysy-qanday-maseleler-talqylanady Ұлттық құрылтайдың V отырысы: Қандай мәселелер талқыланады?]&lt;/ref&gt; || —
|}

=== Қабылданған шешімдер ===
I Ұлттық құрылтайда Президент Қ.-Ж. Тоқаев Республика күніне ұлттық мереке мәртебесін қайтаруды ұсын­ды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/344232-ulysty-uyystyrghan-ulttyq-quryltay Ұлысты ұйыстырған Ұлттық құрылтай]&lt;/ref&gt;

II Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев «Қазақстанның Халық жазушысы» атағын қайтару туралы ұсынысты қолдады. Сондай-ақ Қатонқарағай, Марқакөл және Мақаншы аудандарын қалпына келтіру туралы шешім қабылданды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/344387-prezidenttinh-ulttyq-quryltaydynh-ekinshi-otyrysynda-soylegen-sozi Президенттің Ұлттық құрылтайдың екінші отырысында сөйлеген сөзі]&lt;/ref&gt;

III Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев Ұлттық кітап күнін белгілеу туралы ұсынысты қолдады.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-adal-adam-adal-enbek-adal-tabys-atty-ushinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-1525727 Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс» атты үшінші отырысында сөйлеген сөзі]&lt;/ref&gt;

V Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобында талқыланған негізгі ұсыныстарды таныстырды. Оның ішінде жаңа бір палаталы парламент Құрылтай деп аталатынын, сонымен қатар Вице-президент лауазымы қайта енгізілетінін хабарлады. Қазақстан халқы ассамблеясы мен Ұлттық құрылтай жұмысын тәмамдайтынын айта келіп, орнына Қазақстан халық кеңесі атты жаңа мемлекеттік орган құрылатынын мәлімдеді. Конституцияның біраз бөлігі өзгеріске ұшырайтындықтан, арнайы Конституциялық комиссия құру туралы шешім қабылданды.&lt;ref name=&quot;qur5&quot; /&gt;

== Құрамы ==

=== Ұлттық құрылтай басшылығы ===

* '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев Қасым-Жомарт Кемелұлы]]''' – Қазақстан Республикасының Президенті, Ұлттық құрылтайдың төрағасы.
* '''[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Қарин Ерлан Тынымбайұлы]]''' – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі, төрағаның орынбасары.
* '''Жексенбай Бибігүл Нұрғалиқызы''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты, төрағаның орынбасары.
* '''[[Аида Ғалымқызы Балаева|Балаева Аида Ғалымқызы]]''' – Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі, хатшы.

=== Ұлттық құрылтай мүшелері ===

# '''Айнабеков Мейрамхат Кәрібекұлы''' – Абай облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы.
# '''Ақылбай Серік Байсейітұлы''' – «Қазақстан заңгерлер одағы» РҚБ төрағасы.
# '''Алтынбеков Бекзат Құмарұлы''' – «AMANAT» партиясы Қарағанды облыстық филиалының төрағасы.
# '''[[Қайырбек Төлендіұлы Арыстанбеков|Арыстанбеков Қайырбек Төлендіұлы]]''' – Экономикалық саясат институтының президенті.
# '''[[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов|Әбенов Мұрат Абдуләмитұлы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Әбішев Ғазиз Серікұлы''' – Саяси шолушы.
# '''[[Аманжол Дүйсенбайұлы Әлтай|Әлтай Аманжол Дүйсенбайұлы]]''' – Мәжіліс депутаты, «Айтыс ақындары мен жыршы, термешілердің халықаралық Одағы» ҚБ төрағасының бірінші орынбасары.
# '''Әміртаев Азаматхан Сайлауұлы''' – «Baytaq» партиясының төрағасы.
# '''Әскеров Эмин Халилұлы''' – ҚР Әлеуметтік инноваторлар қауымдастығының президенті, «Green Tal» жобасының негізін қалаушы.
# '''[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Әубәкіров Тоқтар Оңғарбайұлы]]''' – Ғарышкер, Халық қаһарманы.
# '''[[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев|Әуесбаев Нұрлан Сатыбалдыұлы]]''' – ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты.
# '''[[Данияр Рахманұлы Әшімбаев|Әшімбаев Данияр Рахманұлы]]''' – Саясаттанушы.
# '''Әшімжанов Жанарбек Садықанұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''[[Ислам Ильясович Байрамуков|Байрамуков Ислам Ильясович]]''' – «Республикалық спорт колледжі» РМҚК директоры.
# '''Байсақова Зүлфия Мұхамедбекқызы''' – Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Дағдарыс орталықтарының одағы» ЗТБ төрайымы.
# '''Байтуов Біржан Ғаниұлы''' – Шымкент қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''[[Ермұрат Сейтқазыұлы Бәпи|Бапи Ермұрат Сейтқазыұлы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Басин Вадим Борисович''' – Қазақстанның Еңбек Ері, &quot;QARMET&quot; АҚ бас директоры.
# '''Баталов Райымбек Әнуарұлы''' – «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасының басқарма төрағасы.
# '''[[Марат Советұлы Башимов|Башимов Марат Советұлы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''[[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Бәйменов Әлихан Мұхамедияұлы]]''' – Мемлекеттік қызмет саласындағы өңірлік хабтың басқарушы комитетінің төрағасы.
# '''Бексейітова Бақыт Мақанқызы''' – Павлодар облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Бектұрғанов Серік Шыңғысұлы''' – Қостанай облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''[[Евгений Андреевич Больгерт|Больгерт Евгений Андреевич]]''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты.
# '''Борашов Раббым Байбозұлы''' – Маңғыстау облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, дара кәсіпкер.
# '''Буларов Лугмар Харкиевич''' – ҚХА мүшесі, Жамбыл облыстық мәслихатының депутаты.
# '''Бүкіров Төлеген Нұрмағанбетұлы''' – Жезқазған қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Газдиева Белла Асланбековна''' – Ақмола облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, Мемлекеттік басқару академиясы Ақмола филиалының директоры.
# '''Гаипов Зулфухар Сұлтанұлы''' – Астана қаласы Қоғамдық кеңесінің төрағасы, Мемлекеттік басқару академиясы Басқару институтының директоры.
# '''Гринько Кристина''' – Тележүргізуші, «Азаттық рухы» ақпараттық агенттігінің журналисі.
# '''Ғұбайдуллин Бауыржан Файзоллаұлы''' – Батыс Қазақстан облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, Жазушылар одағының мүшесі.
# '''Дандығараева Бибігүл''' – «Таңбалы» мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығының директоры.
# '''Дәуіталиев Қазыбек Нұрсейітұлы''' – Алматы облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Дәулеталин Сатыбалды Телағысұлы''' – ҚР Кәсіподақтар федерациясының төрағасы.
# '''Дәулетбаева Әйгерім Маратбекқызы''' – Жамбыл облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Жастар мүгедектер одағы» облыстық ҚБ төрағасы.
# '''[[Наталья Григорьевна Дементьева|Дементьева Наталья Григорьевна]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''[[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Дулатбеков Нұрлан Орынбасарұлы]]''' – Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің ректоры.
# '''Егізбаев Серік Рахметоллаұлы''' – «Ауыл» партиясының төрағасы, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Ерсайынұлы Уайс''' – Қоғам қайраткері, Ақтау қаласы мәслихатының депутаты.
# '''[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ертісбаев Ермұхамет Қабиденұлы]]''' – Қазақстан халық партиясының төрағасы.
# '''[[Илья Жақанұлы Жақанов|Жақанов Илья Жақанұлы]]''' – Композитор, жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.
# '''Жаманқұлова Қарлығаш Қалибекқызы''' – «Әділ сөз» сөз бостандығын қорғау халықаралық қорының президенті.
# '''[[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев|Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы]]''' – Математик ғалым, ҚР Ұлттық ғылым академиясының вице-президенті.
# '''Жылқышиев Байділда''' – Түркістан облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы.
# '''[[Динара Болатқызы Закиева|Зәкиева Динара Болатқызы]]''' – ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл.
# '''Избасов Максим Шафихұлы''' – Атырау облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, мұнай-газ кешенінің ардагері.
# '''Илеуова Гүлмира Тоқшалыққызы''' – «Стратегия» әлеуметтік және саяси зерттеулер орталығы» ҚҚ жетекшісі.
# '''[[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Ізмұхамбетов Бақтықожа Салахатдинұлы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''[[Рауан Кенжеханұлы|Кенжеханұлы Рауан]]''' – «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» ҚБ президенті.
# '''[[Ерқанат Көпжасарұлы|Көпжасарұлы Ерқанат]]''' – «Qazaqstan» телерадиокорпорациясының журналисі, тележүргізуші.
# '''Кузовлева Ольга Григорьевна''' – Шығыс Қазақстан облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''[[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы]]''' – ҚР Ұлттық ғылым академиясының президенті.
# '''Қадыр Раиса Сайран''' – Баспагер.
# '''Қадыров Данияр Рамазанұлы''' – «Отандастар» қорының президенті.
# '''Қайдарова Диляра Радикқызы''' – Қазақ онкология және радиология ҒЗИ директоры, ҚР онкологтары қауымдастығының президенті.
# '''Қалиев Талғат Бегімұлы''' – Саясаттанушы.
# '''[[Дихан Қамзабекұлы|Қамзабекұлы Диқан]]''' – &quot;Egemen Qazaqstan&quot; басылымының бас директоры, ҚР ҰҒА академигі.
# '''Қарабасова Лаура Шапайқызы''' – Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің ректоры.
# '''Қожахметова Ләззат Таймырқызы''' – Қарағанды облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Talbesik» көпбалалы аналар одағы» ҚБ жетекшісі.
# '''[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Қошанов Ерлан Жақанұлы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің Төрағасы, «AMANAT» партиясының төрағасы.
# '''[[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Құлекеев Жақсыбек Әбдірахметұлы]]''' – Қолданбалы экономика зерттеулері орталығының ғылыми жетекшісі.
# '''Құлжанов Мақсұт Кәрімұлы''' – «Республикалық медициналық палата» ҚБ басқарма төрағасы.
# '''[[Мереке Әбдешұлы Құлкенов|Құлкенов Мереке Әбдешұлы]]''' – «Қазақстан жазушылар одағы» РҚБ төрағасы.
# '''Құрманәлиев Кәрімбек Арыстанбекұлы''' – Филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА толық мүшесі.
# '''[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Қыдырәлі Дархан Қуандықұлы]]''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты.
# '''Қыдырбаева Дания Сәлімбайқызы''' – Жетісу облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Мамбетбай Қайрат Жолдыбайұлы''' – Қоғам қайраткері, дінтанушы.
# '''Мурадов Ахмет Сейдарахманович''' – «Вайнах» қауымдастығының тең төрағасы.
# '''Мұстафина Әлия Құсайынқызы''' – ҚР Президенті Архивінің директоры.
# '''Нурумов Шаймардан Усаинович''' – Қазақстан ұйғырларының республикалық этномәдени орталығының төрағасы.
# '''Нұрғазиева Бану Ғаниқызы''' – Қазақстан Азаматтық альянсының президенті.
# '''[[Светқали Сабырғалиұлы Нұржан|Нұржан Светқали Сабырғалиұлы]]''' – Ақын, филолог.
# '''Нұрмұхамедов Бөріхан Жолбарысұлы''' – Саясаттанушы.
# '''Нұров Қанат Ілияұлы''' – Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл.
# '''[[Самат Русланұлы Нұртаза|Нұртаза Самат Русланұлы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Омарбекова Жанат Әнуарбекқызы''' – Қазақстан мүгедектер конфедерациясының төрағасы.
# '''Омарова Айман Мұратқызы''' – Адвокат, «Құқық қорғаушылар» қоғамдық қорының тең құрылтайшысы.
# '''Павленко Дмитрий Иванович''' – Қостанай автомобиль көлігі колледжінің басшысы.
# '''Палинка Надежда Викторовна''' – «Aзаттық рухы» агенттігінің тілшісі.
# '''Перуашев Азат Тұрлыбекұлы''' – «Ақ жол» партиясының төрағасы, Мәжілістегі фракция жетекшісі.
# '''Пириев Аскер Аллавердиевич''' – «Ахыска» түрік этномәдени орталығы» РҚБ Астана қаласы филиалының төрағасы.
# '''[[Сергей Михайлович Пономарев|Пономарев Сергей Михайлович]]''' – Мәжіліс депутаты.
# '''Пулатов Шерзод Аббозович''' – Астана қаласы «Өзбек этномәдени орталығы» ҚБ төрағасы.
# '''[[Альберт Павлович Рау|Рау Альберт Павлович]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісі Төрағасының орынбасары.
# '''[[Максим Николаевич Рожин|Рожин Максим Николаевич]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Рысмамбетов Расул Ибрагимұлы''' – Қаржыгер, NAC Analytica төрағасы.
# '''[[Нұртай Салихұлы Сабильянов|Сабильянов Нұртай Салихұлы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''[[Ерлан Бияхметұлы Саиров|Саиров Ерлан Бияхметұлы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''[[Айдос Әміроллаұлы Сарым|Сарым Айдос Әміроллаұлы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''[[Азамат Сатыбалды|Сатыбалды Азамат]]''' – Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, актер.
# '''Сахариянов Қанат Ақылбайұлы''' – «Media Holding «Atameken Business» ЖШС бас директоры.
# '''Сәбден Оразалы Сәбденұлы''' – Қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының докторы.
# '''Сәбитова Айнұр Әлімханқызы''' – «Жақсылық акселераторы: Ізгілік елшісі» ұлттық еріктілер қозғалысы» ҚБ жетекшісі.
# '''Сүлеймен Олжас Серікбайұлы''' – Жастар саясаты жөніндегі кеңестің хатшысы, Team Qazaqstan жобасының жетекшісі.
# '''Сүлейменова Айсұлу Қанатқызы''' – Пара жеңіл атлетикадан спортшы.
# '''[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова|Сүлейменова Жұлдыз Досбергенқызы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Сұраған Дурвудхан''' – Математик, ҚР Президентінің жанындағы ҰҒА академигі.
# '''Талаева Тәттігүл Жақсыбайқызы''' – Ақтөбе облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы, «Тандем» телерадиокешені» ЖШС бас директоры.
# '''[[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Танысбай Ләззат Мұратқызы]]''' – «Еуразия» бірінші арнасының» бас директоры.
# '''Тау Сырымбек''' – «Respublica» партиясының тең төрағасы, «DACO-MOTORS» ЖШС директоры.
# '''[[Мақсат Мәлікұлы Толықбаев|Толықбай Мақсат Мәлікұлы]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы]]''' – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ректоры.
# '''Тұрсынғожаев Қайсар Болатбайұлы''' – Білім беру мәселелері бойынша сарапшы.
# '''Усанова Руфина Касымовна''' – «Туған тел» Алматы облыстық татар мәдени орталығы» ҚБ төрағасы.
# '''Фазылжанова Анар Мұратқызы''' – А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтының директоры.
# '''Худяков Сергей Герольдович''' – Солтүстік Қазақстан облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Чеботарев Андрей Евгеньевич''' – «Альтернатива» өзекті зерттеулер орталығының директоры.
# '''Шағыртаев Имамзада Қуанышбайұлы''' – Қазақстанның Еңбек Ері, Қызылорда облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''[[Никита Сергеевич Шаталов|Шаталов Никита Сергеевич]]''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Шашкова Любовь Константиновна''' – Ақын, аудармашы, әдебиет сыншысы.
# '''Шибұтов Марат Мақсұмұлы''' – Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, саясаттанушы.
# '''Шин Юрий Германович''' – Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі.
# '''Шұқыжанова Алма Сайдахметқызы''' – Қазақстанның Еңбек Ері, Семей қаласындағы №7 мектеп-лицейінің мұғалімі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]]</text>
      <sha1>hrc0wglb8g7re2zuga7tctwmzxdpm54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3659938</id>
      <parentid>3659387</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3659938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732497" sha1="i4c2d8bn1guzjlbpu8osb1ccx4l7ufg" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 139371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 268450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 491428]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 59686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 127622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 419927]
|-
|3
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 9020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 31493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 110828]
|-
|4
|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 2803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10164]
|-
|5
|[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 17693]
|-
|6
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 229749]
|-
|7
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15635]
|-
|8
|[[Бауырсақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 99]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 5329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 8103]
|-
|9
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13500]
|-
|10
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 78069]
|-
|11
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28419]
|-
|12
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 9316]
|-
|13
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43476]
|-
|14
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 79250]
|-
|15
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 72222]
|-
|16
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 22609]
|-
|17
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20944]
|-
|18
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23140]
|-
|19
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29510]
|-
|20
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34822]
|-
|21
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25541]
|-
|22
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 23721]
|-
|23
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11048]
|-
|24
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 110899]
|-
|25
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 26714]
|-
|26
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 3464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 51978]
|-
|27
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27319]
|-
|28
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33765]
|-
|29
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 22393]
|-
|30
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 26471]
|-
|31
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 44858]
|-
|32
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8454]
|-
|33
|[[Қазақстан халық партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3480]
|-
|34
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 22225]
|-
|35
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27621]
|-
|36
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 112606]
|-
|37
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15720]
|-
|38
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15200]
|-
|39
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5227]
|-
|40
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60474]
|-
|41
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 25152]
|-
|42
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 7125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 105225]
|-
|43
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6571]
|-
|44
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 55211]
|-
|45
|[[Ақ жол (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2802]
|-
|46
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 112331]
|-
|47
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33019]
|-
|48
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11622]
|-
|49
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11412]
|-
|50
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6513]
|-
|51
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17595]
|-
|52
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 36050]
|-
|53
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21105]
|-
|54
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 24679]
|-
|55
|[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3222]
|-
|56
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 61138]
|-
|57
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48515]
|-
|58
|[[Созақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3485]
|-
|59
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9453]
|-
|60
|[[Құрылтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4882]
|-
|61
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 3137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8794]
|-
|62
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27282]
|-
|63
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9758]
|-
|64
|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2842]
|-
|65
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27162]
|-
|66
|[[Google]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Google 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Google 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Google 3963]
|-
|67
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11069]
|-
|68
|[[Сәтті Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3199]
|-
|69
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15857]
|-
|70
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 56329]
|-
|71
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21237]
|-
|72
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15130]
|-
|73
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 19178]
|-
|74
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11968]
|-
|75
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 78769]
|-
|76
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 27823]
|-
|77
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9823]
|-
|78
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12813]
|-
|79
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35125]
|-
|80
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 36203]
|-
|81
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23016]
|-
|82
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9154]
|-
|83
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18401]
|-
|84
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14874]
|-
|85
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26856]
|-
|86
|[[Respublica]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Respublica 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Respublica 1214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Respublica 2380]
|-
|87
|[[Ауыл (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4674]
|-
|88
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17624]
|-
|89
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15396]
|-
|90
|[[Zhezkazgan Air]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Zhezkazgan_Air 24]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zhezkazgan_Air 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Zhezkazgan_Air 1025]
|-
|91
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16983]
|-
|92
|[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5094]
|-
|93
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 75481]
|-
|94
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13687]
|-
|95
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11231]
|-
|96
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49440]
|-
|97
|[[Олжас Абайұлы Бектенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4723]
|-
|98
|[[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2381]
|-
|99
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16019]
|-
|100
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23809]
|-
|101
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 32143]
|-
|102
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 20416]
|-
|103
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10869]
|-
|104
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7303]
|-
|105
|[[Байтақ (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2354]
|-
|106
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 47050]
|-
|107
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 91804]
|-
|108
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4919]
|-
|109
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11753]
|-
|110
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9738]
|-
|111
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7846]
|-
|112
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 62823]
|-
|113
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9399]
|-
|114
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 4398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 6292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 40629]
|-
|115
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22436]
|-
|116
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12209]
|-
|117
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12358]
|-
|118
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4909]
|-
|119
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4263]
|-
|120
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17859]
|-
|121
|[[Бекжан Әшірбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 98]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1042]
|-
|122
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8466]
|-
|123
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15956]
|-
|124
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15763]
|-
|125
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 55621]
|-
|126
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 14893]
|-
|127
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11450]
|-
|128
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6662]
|-
|129
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 27811]
|-
|130
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13059]
|-
|131
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9270]
|-
|132
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 46652]
|-
|133
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 19515]
|-
|134
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 24608]
|-
|135
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12902]
|-
|136
|[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1489]
|-
|137
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30848]
|-
|138
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12356]
|-
|139
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21777]
|-
|140
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 34334]
|-
|141
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15307]
|-
|142
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17384]
|-
|143
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38825]
|-
|144
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15806]
|-
|145
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11411]
|-
|146
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12306]
|-
|147
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20057]
|-
|148
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33840]
|-
|149
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40615]
|-
|150
|[[Ветеринария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 82]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1332]
|-
|151
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 56566]
|-
|152
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14254]
|-
|153
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 21945]
|-
|154
|[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2648]
|-
|155
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7885]
|-
|156
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7700]
|-
|157
|[[Google Chrome]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Google_Chrome 64]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Google_Chrome 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Google_Chrome 1771]
|-
|158
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7506]
|-
|159
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13060]
|-
|160
|[[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 1158]
|-
|161
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 4592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 8709]
|-
|162
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12205]
|-
|163
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 5342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 6395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 57472]
|-
|164
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 18874]
|-
|165
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 34708]
|-
|166
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8554]
|-
|167
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9890]
|-
|168
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14781]
|-
|169
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7924]
|-
|170
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12443]
|-
|171
|[[Кек алушылар: Финал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2226]
|-
|172
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7957]
|-
|173
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5263]
|-
|174
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11944]
|-
|175
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11758]
|-
|176
|[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4587]
|-
|177
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12589]
|-
|178
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9144]
|-
|179
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8672]
|-
|180
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13315]
|-
|181
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12153]
|-
|182
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 3100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7737]
|-
|183
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6639]
|-
|184
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5457]
|-
|185
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 3149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 4581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 24061]
|-
|186
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17983]
|-
|187
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24525]
|-
|188
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19562]
|-
|189
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6868]
|-
|190
|[[ALT Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3727]
|-
|191
|[[Медицина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5186]
|-
|192
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 100938]
|-
|193
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 5605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 6729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33497]
|-
|194
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4281]
|-
|195
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 12280]
|-
|196
|[[Асхат Сергеевич Ниязов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5538]
|-
|197
|[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5136]
|-
|198
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10794]
|-
|199
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9595]
|-
|200
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50329]
|-
|201
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12494]
|-
|202
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 14903]
|-
|203
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14189]
|-
|204
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 17459]
|-
|205
|[[URL]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=URL 87]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=URL 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=URL 2504]
|-
|206
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71675]
|-
|207
|[[Келінжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 9501]
|-
|208
|[[Дидахмет Әшімханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2176]
|-
|209
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7491]
|-
|210
|[[Су]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83 1398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83 9850]
|-
|211
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7900]
|-
|212
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12924]
|-
|213
|[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4162]
|-
|214
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 26673]
|-
|215
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7601]
|-
|216
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9851]
|-
|217
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14905]
|-
|218
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 14345]
|-
|219
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 3198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 9745]
|-
|220
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9925]
|-
|221
|[[Қазақ есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8169]
|-
|222
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9016]
|-
|223
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6957]
|-
|224
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14417]
|-
|225
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10002]
|-
|226
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 25842]
|-
|227
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7868]
|-
|228
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7791]
|-
|229
|[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3225]
|-
|230
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23858]
|-
|231
|[[Аида Ғалымқызы Балаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3461]
|-
|232
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11390]
|-
|233
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25761]
|-
|234
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9580]
|-
|235
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17018]
|-
|236
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10616]
|-
|237
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6540]
|-
|238
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8100]
|-
|239
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 12643]
|-
|240
|[[BALA (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 1328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 4531]
|-
|241
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15256]
|-
|242
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9803]
|-
|243
|[[Ұлғайсын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 31]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 698]
|-
|244
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12794]
|-
|245
|[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 4530]
|-
|246
|[[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 1444]
|-
|247
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10567]
|-
|248
|[[Болат Оралұлы Ақшолақов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3592]
|-
|249
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7338]
|-
|250
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9405]
|-
|251
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10991]
|-
|252
|[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5119]
|-
|253
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18847]
|-
|254
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15958]
|-
|255
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 25939]
|-
|256
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 33025]
|-
|257
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7019]
|-
|258
|[[Қазақстан вице-президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 944]
|-
|259
|[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 971]
|-
|260
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8859]
|-
|261
|[[Шашыратқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2981]
|-
|262
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7425]
|-
|263
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8195]
|-
|264
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8787]
|-
|265
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6654]
|-
|266
|[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7117]
|-
|267
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19805]
|-
|268
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15776]
|-
|269
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27222]
|-
|270
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 27553]
|-
|271
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 23107]
|-
|272
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7511]
|-
|273
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26129]
|-
|274
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 39990]
|-
|275
|[[HTML]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=HTML 102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=HTML 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=HTML 5557]
|-
|276
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15166]
|-
|277
|[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 97]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2833]
|-
|278
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17956]
|-
|279
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7896]
|-
|280
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5668]
|-
|281
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 21863]
|-
|282
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8266]
|-
|283
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28023]
|-
|284
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10575]
|-
|285
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7565]
|-
|286
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24087]
|-
|287
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6896]
|-
|288
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10458]
|-
|289
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5945]
|-
|290
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7672]
|-
|291
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9597]
|-
|292
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7302]
|-
|293
|[[Жеке батылдығы үшін ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 419]
|-
|294
|[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4668]
|-
|295
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6692]
|-
|296
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24458]
|-
|297
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8197]
|-
|298
|[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 681]
|-
|299
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16987]
|-
|300
|[[Туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5678]
|-
|301
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 15990]
|-
|302
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15210]
|-
|303
|[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2500]
|-
|304
|[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6204]
|-
|305
|[[Тама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5523]
|-
|306
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 36351]
|-
|307
|[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4898]
|-
|308
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 16087]
|-
|309
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5468]
|-
|310
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17297]
|-
|311
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6180]
|-
|312
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24854]
|-
|313
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19371]
|-
|314
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 9806]
|-
|315
|[[Қаракесек (Әлімұлы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5387]
|-
|316
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6559]
|-
|317
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 10808]
|-
|318
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11580]
|-
|319
|[[Сая Оразғалиева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1448]
|-
|320
|[[SuperStar KZ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SuperStar_KZ 87]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SuperStar_KZ 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SuperStar_KZ 865]
|-
|321
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7741]
|-
|322
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 55055]
|-
|323
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 30831]
|-
|324
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8864]
|-
|325
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4606]
|-
|326
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2624]
|-
|327
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5604]
|-
|328
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 10889]
|-
|329
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11147]
|-
|330
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7728]
|-
|331
|[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4419]
|-
|332
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11057]
|-
|333
|[[Ұлттық құрылтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2278]
|-
|334
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9237]
|-
|335
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 3036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 16428]
|-
|336
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10211]
|-
|337
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5525]
|-
|338
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5217]
|-
|339
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8492]
|-
|340
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10343]
|-
|341
|[[Нұрсұлтан мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1235]
|-
|342
|[[Hybrid Theory]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Hybrid_Theory 8]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Hybrid_Theory 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Hybrid_Theory 497]
|-
|343
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7008]
|-
|344
|[[Алаша (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5025]
|-
|345
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 20022]
|-
|346
|[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 632]
|-
|347
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6147]
|-
|348
|[[Қазақстан халық кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3709]
|-
|349
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14123]
|-
|350
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6164]
|-
|351
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8384]
|-
|352
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6528]
|-
|353
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15036]
|-
|354
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11088]
|-
|355
|[[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2029]
|-
|356
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 20951]
|-
|357
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26826]
|-
|358
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 9365]
|-
|359
|[[Ақпарат технологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4836]
|-
|360
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22702]
|-
|361
|[[Кете (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4567]
|-
|362
|[[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2607]
|-
|363
|[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2158]
|-
|364
|[[Ұйықтатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5796]
|-
|365
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 21538]
|-
|366
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 23800]
|-
|367
|[[Логистика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2457]
|-
|368
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7718]
|-
|369
|[[Сағат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 4462]
|-
|370
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5881]
|-
|371
|[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 691]
|-
|372
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5774]
|-
|373
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 10342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 27518]
|-
|374
|[[Вагиналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3730]
|-
|375
|[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4168]
|-
|376
|[[Еуразия ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5663]
|-
|377
|[[Ыстықкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3363]
|-
|378
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11177]
|-
|379
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8815]
|-
|380
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15019]
|-
|381
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3017]
|-
|382
|[[Инвестиция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 2716]
|-
|383
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 10885]
|-
|384
|[[Шекті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 4995]
|-
|385
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16225]
|-
|386
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21073]
|-
|387
|[[I Сүлеймен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4230]
|-
|388
|[[Гүлбахрам Байбосынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3154]
|-
|389
|[[Түркістан Арена]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 35]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 886]
|-
|390
|[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2416]
|-
|391
|[[Қайтадан (фильм, 2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9099]
|-
|392
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16237]
|-
|393
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5342]
|-
|394
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5346]
|-
|395
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12029]
|-
|396
|[[Сүндеттеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 3710]
|-
|397
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7603]
|-
|398
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7170]
|-
|399
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28467]
|-
|400
|[[Балық шаруашылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 84]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1630]
|-
|401
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9987]
|-
|402
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 24688]
|-
|403
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14013]
|-
|404
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9113]
|-
|405
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 20289]
|-
|406
|[[Ұлытау ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2535]
|-
|407
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 57549]
|-
|408
|[[Қазақстан Ұлттық банкі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3086]
|-
|409
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12439]
|-
|410
|[[Арқалық (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3479]
|-
|411
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8062]
|-
|412
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7770]
|-
|413
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12017]
|-
|414
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46106]
|-
|415
|[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 403]
|-
|416
|[[Конституция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7200]
|-
|417
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20989]
|-
|418
|[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4283]
|-
|419
|[[Дәстүр (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7059]
|-
|420
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23316]
|-
|421
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8360]
|-
|422
|[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3115]
|-
|423
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14620]
|-
|424
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9199]
|-
|425
|[[A.Z. (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 3818]
|-
|426
|[[Уикипедия:Таныстыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3964]
|-
|427
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6825]
|-
|428
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6163]
|-
|429
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5583]
|-
|430
|[[Уәлибек Әбдірайымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3812]
|-
|431
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18046]
|-
|432
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4896]
|-
|433
|[[Ошақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5085]
|-
|434
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 18978]
|-
|435
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 6429]
|-
|436
|[[Қайрат (футбол клубы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11128]
|-
|437
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 8819]
|-
|438
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 41589]
|-
|439
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11047]
|-
|440
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21539]
|-
|441
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5116]
|-
|442
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11002]
|-
|443
|[[Торғай облысы (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3097]
|-
|444
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 9586]
|-
|445
|[[Баланы ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6338]
|-
|446
|[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7700]
|-
|447
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24013]
|-
|448
|[[Жыл күндерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5778]
|-
|449
|[[Еркектің жыныстық мүшесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5392]
|-
|450
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4938]
|-
|451
|[[Жәнібек Әлімханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4818]
|-
|452
|[[МедиаУики:Gadgets-definition]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 433]
|-
|453
|[[Құлсары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 3223]
|-
|454
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 15667]
|-
|455
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 34845]
|-
|456
|[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2449]
|-
|457
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9111]
|-
|458
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31351]
|-
|459
|[[Рәбия сұлтан бегім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4071]
|-
|460
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8270]
|-
|461
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7172]
|-
|462
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3699]
|-
|463
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 24430]
|-
|464
|[[Қарақалпақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5807]
|-
|465
|[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4422]
|-
|466
|[[:Санат:Ресей қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5354]
|-
|467
|[[Абай күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 14]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 502]
|-
|468
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 28886]
|-
|469
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7444]
|-
|470
|[[Ерзат Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1666]
|-
|471
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 8093]
|-
|472
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12154]
|-
|473
|[[BTS]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BTS 85]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BTS 2288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BTS 3228]
|-
|474
|[[SCAT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SCAT 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SCAT 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SCAT 3093]
|-
|475
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34179]
|-
|476
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15504]
|-
|477
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6259]
|-
|478
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5730]
|-
|479
|[[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2518]
|-
|480
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8537]
|-
|481
|[[Ninety One]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Ninety_One 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Ninety_One 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Ninety_One 3664]
|-
|482
|[[Портал:Африка/Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2463]
|-
|483
|[[Асан Мәжит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 1209]
|-
|484
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 12097]
|-
|485
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5399]
|-
|486
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8227]
|-
|487
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18812]
|-
|488
|[[Отқа май құю]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 2942]
|-
|489
|[[Рауан Кенжеханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1878]
|-
|490
|[[Электрон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1498]
|-
|491
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4759]
|-
|492
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 29414]
|-
|493
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13157]
|-
|494
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31247]
|-
|495
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 37015]
|-
|496
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16164]
|-
|497
|[[ZaQ (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4142]
|-
|498
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11064]
|-
|499
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14409]
|-
|500
|[[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 62]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 618]
|-
|501
|[[Юсуф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1992]
|-
|502
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4586]
|-
|503
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 9152]
|-
|504
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19124]
|-
|505
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17462]
|-
|506
|[[Емшек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 2218]
|-
|507
|[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 632]
|-
|508
|[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5360]
|-
|509
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5491]
|-
|510
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 22469]
|-
|511
|[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 94]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 598]
|-
|512
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5099]
|-
|513
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7717]
|-
|514
|[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2181]
|-
|515
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 14996]
|-
|516
|[[Ән-Нас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6454]
|-
|517
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5251]
|-
|518
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20175]
|-
|519
|[[Биология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7406]
|-
|520
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 15766]
|-
|521
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 5951]
|-
|522
|[[Мәулид]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 1226]
|-
|523
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6117]
|-
|524
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5762]
|-
|525
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21131]
|-
|526
|[[Жағалбайлы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4498]
|-
|527
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31286]
|-
|528
|[[Менің папам тигр (фильм, 2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 1963]
|-
|529
|[[Ландшафт архитектурасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 34]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 447]
|-
|530
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15556]
|-
|531
|[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2276]
|-
|532
|[[Әл-Бақара сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4666]
|-
|533
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11246]
|-
|534
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12830]
|-
|535
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 16172]
|-
|536
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22594]
|-
|537
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6292]
|-
|538
|[[Үкімет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 1803]
|-
|539
|[[Ортаққор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3762]
|-
|540
|[[Асылы Әлиқызы Осман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2448]
|-
|541
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11974]
|-
|542
|[[Сүндет той]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 3226]
|-
|543
|[[Саясат Нұрбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3441]
|-
|544
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9143]
|-
|545
|[[Сырға салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4263]
|-
|546
|[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3512]
|-
|547
|[[Әл-Уақиға сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5419]
|-
|548
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16786]
|-
|549
|[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3026]
|-
|550
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 5990]
|-
|551
|[[Қаш (фильм, 2022)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 1189]
|-
|552
|[[Минет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3726]
|-
|553
|[[Авиация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 77]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 779]
|-
|554
|[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3905]
|-
|555
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14103]
|-
|556
|[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1014]
|-
|557
|[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4711]
|-
|558
|[[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3669]
|-
|559
|[[15 шілде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 19]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 534]
|-
|560
|[[Түркия қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5475]
|-
|561
|[[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2186]
|-
|562
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 19827]
|-
|563
|[[Уикимедиа қоры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2508]
|-
|564
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 25474]
|-
|565
|[[Азан шақырып ат қою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 5737]
|-
|566
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9596]
|-
|567
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13998]
|-
|568
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5526]
|-
|569
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 17865]
|-
|570
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13295]
|-
|571
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11994]
|-
|572
|[[Гауһартас (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5630]
|-
|573
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7030]
|-
|574
|[[Қайрат Сатыбалдыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2081]
|-
|575
|[[2026 жыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4274]
|-
|576
|[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1612]
|-
|577
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9886]
|-
|578
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19878]
|-
|579
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 18489]
|-
|580
|[[Өрмекші-адам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 61]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1043]
|-
|581
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7524]
|-
|582
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10171]
|-
|583
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18822]
|-
|584
|[[Қайшылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 6]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 383]
|-
|585
|[[Шиқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4433]
|-
|586
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4749]
|-
|587
|[[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4589]
|-
|588
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7191]
|-
|589
|[[Бекет Мырзағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4301]
|-
|590
|[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6289]
|-
|591
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4819]
|-
|592
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 10879]
|-
|593
|[[Maxi Чай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 990]
|-
|594
|[[Төлеңгіттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 5841]
|-
|595
|[[Дәуіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 1891]
|-
|596
|[[Counter-Strike]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Counter-Strike 13]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Counter-Strike 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Counter-Strike 530]
|-
|597
|[[Қарақұрт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 1780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4192]
|-
|598
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25397]
|-
|599
|[[:Сурет:Female and male anus.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 768]
|-
|600
|[[Тұран жолбарысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 49]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 1457]
|-
|601
|[[Заттыбек Көпбосынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4848]
|-
|602
|[[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4831]
|-
|603
|[[Жолбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3688]
|-
|604
|[[Дос-Мұқасан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4243]
|-
|605
|[[Дихан Қамзабекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2173]
|-
|606
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 40656]
|-
|607
|[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5218]
|-
|608
|[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 71]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 655]
|-
|609
|[[Microsoft]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Microsoft 102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Microsoft 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Microsoft 4388]
|-
|610
|[[Еріншектер Елі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 3493]
|-
|611
|[[Қатысушы:EPIC]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 912]
|-
|612
|[[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 21]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 280]
|-
|613
|[[Шекер (хикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 454]
|-
|614
|[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2903]
|-
|615
|[[YouTube]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=YouTube 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=YouTube 4042]
|-
|616
|[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5288]
|-
|617
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 21808]
|-
|618
|[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 2917]
|-
|619
|[[Куннилингус]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 2968]
|-
|620
|[[Көне түрік дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2367]
|-
|621
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9296]
|-
|622
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10388]
|-
|623
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 8116]
|-
|624
|[[Сығанақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5321]
|-
|625
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10429]
|-
|626
|[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4278]
|-
|627
|[[Ерке Есмахан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 4148]
|-
|628
|[[Айдар (шаш)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3385]
|-
|629
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7457]
|-
|630
|[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4359]
|-
|631
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5197]
|-
|632
|[[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3148]
|-
|633
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 58171]
|-
|634
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22201]
|-
|635
|[[Сүйінші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3596]
|-
|636
|[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 271]
|-
|637
|[[Сунақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3950]
|-
|638
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 20831]
|-
|639
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 7837]
|-
|640
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 6889]
|-
|641
|[[2015 жыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 53]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 899]
|-
|642
|[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3164]
|-
|643
|[[Бағдат Батырбекұлы Мусин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 90]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 1101]
|-
|644
|[[Адам ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6115]
|-
|645
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 27474]
|-
|646
|[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1478]
|-
|647
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 11621]
|-
|648
|[[Уикипедия:Жүктеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3530]
|-
|649
|[[Жетімдер руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 4106]
|-
|650
|[[Ысық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 3367]
|-
|651
|[[Қанжығалы руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4037]
|-
|652
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8666]
|-
|653
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 22879]
|-
|654
|[[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2804]
|-
|655
|[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4533]
|-
|656
|[[Metafizika (журнал)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 11]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 342]
|-
|657
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9344]
|-
|658
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23355]
|-
|659
|[[Сүре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6583]
|-
|660
|[[Динара Болатқызы Зәкиева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 689]
|-
|661
|[[Одиссея]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 2138]
|-
|662
|[[SDU University]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SDU_University 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SDU_University 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SDU_University 3448]
|-
|663
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6775]
|-
|664
|[[Канада]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5270]
|-
|665
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10137]
|-
|666
|[[Ойық руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 3347]
|-
|667
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10690]
|-
|668
|[[Боранбай Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 69]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1505]
|-
|669
|[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3415]
|-
|670
|[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2605]
|-
|671
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 8877]
|-
|672
|[[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1172]
|-
|673
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8380]
|-
|674
|[[АҚШ қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4032]
|-
|675
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15534]
|-
|676
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 9900]
|-
|677
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4188]
|-
|678
|[[Тана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3208]
|-
|679
|[[Есентемір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3773]
|-
|680
|[[Ас беру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5118]
|-
|681
|[[Солтүстік Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1514]
|-
|682
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7598]
|-
|683
|[[Қазақстан телеарналары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3395]
|-
|684
|[[Төртуыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 3536]
|-
|685
|[[Уикипедия:Зертхана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1696]
|-
|686
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4622]
|-
|687
|[[ACE (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 3112]
|-
|688
|[[Іш өту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 4589]
|-
|689
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15468]
|-
|690
|[[:Санат:Қазақстан көне қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 43]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 971]
|-
|691
|[[Сүмбіле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2018]
|-
|692
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 10607]
|-
|693
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9095]
|-
|694
|[[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2984]
|-
|695
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15908]
|-
|696
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10096]
|-
|697
|[[Сайрам ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2825]
|-
|698
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 21765]
|-
|699
|[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3396]
|-
|700
|[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1825]
|-
|701
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6986]
|-
|702
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 15516]
|-
|703
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10591]
|-
|704
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20867]
|-
|705
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20211]
|-
|706
|[[Непал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 1456]
|-
|707
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18657]
|-
|708
|[[Іле-Балқаш (резерват)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 74]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 759]
|-
|709
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 1175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 1639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 37599]
|-
|710
|[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1731]
|-
|711
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26133]
|-
|712
|[[Қымыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5596]
|-
|713
|[[PHP]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=PHP 49]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=PHP 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=PHP 1118]
|-
|714
|[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1481]
|-
|715
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14012]
|-
|716
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5409]
|-
|717
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6531]
|-
|718
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 11057]
|-
|719
|[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3505]
|-
|720
|[[Ырысбек Мәуіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 2201]
|-
|721
|[[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1620]
|-
|722
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 20608]
|-
|723
|[[Екібастұз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 2917]
|-
|724
|[[Қазақстан премьер-министрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3939]
|-
|725
|[[Аяқ киім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 1701]
|-
|726
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11228]
|-
|727
|[[Борсық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 2607]
|-
|728
|[[Zheka Fatbelly]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Zheka_Fatbelly 172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 1191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Zheka_Fatbelly 4701]
|-
|729
|[[Мүшелтой]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 28]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 956]
|-
|730
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7946]
|-
|731
|[[Әл-Кәфирун сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6267]
|-
|732
|[[Жатыр мойны эрозиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4997]
|-
|733
|[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5199]
|-
|734
|[[Қарақалпақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4414]
|-
|735
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9463]
|-
|736
|[[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2080]
|-
|737
|[[Қазақ тау-кен металлургия институты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 45]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 399]
|-
|738
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6915]
|-
|739
|[[Арыстан (арнайы бөлімше)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2697]
|-
|740
|[[Әскери шен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5064]
|-
|741
|[[Ұ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0 2980]
|-
|742
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12063]
|-
|743
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5211]
|-
|744
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 13327]
|-
|745
|[[Қуандық Рахым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 5853]
|-
|746
|[[Металлургия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 89]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1700]
|-
|747
|[[Италия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6586]
|-
|748
|[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2039]
|-
|749
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 10581]
|-
|750
|[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2444]
|-
|751
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 22826]
|-
|752
|[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2990]
|-
|753
|[[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 369]
|-
|754
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 10901]
|-
|755
|[[Маңғытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3643]
|-
|756
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 7391]
|-
|757
|[[Жаңабай (Дулат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4109]
|-
|758
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7326]
|-
|759
|[[Адай ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1963]
|-
|760
|[[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3522]
|-
|761
|[[:Санат:Ресей өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5409]
|-
|762
|[[Конъюнктивит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 5172]
|-
|763
|[[Әже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 9628]
|-
|764
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14407]
|-
|765
|[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3186]
|-
|766
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8055]
|-
|767
|[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4703]
|-
|768
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 12913]
|-
|769
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14433]
|-
|770
|[[Павлодар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 3953]
|-
|771
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 13639]
|-
|772
|[[Нобель сыйлығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3401]
|-
|773
|[[Sәlem Entertainment]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=S%D3%99lem_Entertainment 148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=S%D3%99lem_Entertainment 2406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=S%D3%99lem_Entertainment 3662]
|-
|774
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19460]
|-
|775
|[[Қазақстан Республикасының Парламенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 5855]
|-
|776
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9458]
|-
|777
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19585]
|-
|778
|[[Қазақ тіліне аударылған контент тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 70]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1216]
|-
|779
|[[География]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 8481]
|-
|780
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20033]
|-
|781
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7785]
|-
|782
|[[Жусан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 5904]
|-
|783
|[[Мажарстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4640]
|-
|784
|[[:Санат:Қазақ ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6849]
|-
|785
|[[Ибраһим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 4922]
|-
|786
|[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3371]
|-
|787
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8821]
|-
|788
|[[Түлкібас ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3615]
|-
|789
|[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2153]
|-
|790
|[[Арсен Томский]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 72]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 560]
|-
|791
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5762]
|-
|792
|[[Арыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 2929]
|-
|793
|[[Халық қаһарманы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7600]
|-
|794
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14222]
|-
|795
|[[Сарыүйсін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4440]
|-
|796
|[[Надежда Давыдовна Тоқаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3022]
|-
|797
|[[Күлтегін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 10279]
|-
|798
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5042]
|-
|799
|[[Думан Марат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 401]
|-
|800
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27421]
|-
|801
|[[Шығыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6769]
|-
|802
|[[Көлсай көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3981]
|-
|803
|[[Linux]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Linux 104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Linux 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Linux 6988]
|-
|804
|[[Әл-Кәусәр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6248]
|-
|805
|[[Автомобиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2503]
|-
|806
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19086]
|-
|807
|[[Ырғызбай ата кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1868]
|-
|808
|[[Ғылым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 7268]
|-
|809
|[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1461]
|-
|810
|[[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1139]
|-
|811
|[[Сайт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 2026]
|-
|812
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9615]
|-
|813
|[[Созақ ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3525]
|-
|814
|[[Қайыңды (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3304]
|-
|815
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11109]
|-
|816
|[[UNIX]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=UNIX 41]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=UNIX 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=UNIX 657]
|-
|817
|[[Бүйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2054]
|-
|818
|[[Орда (музыкалық топ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3866]
|-
|819
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12287]
|-
|820
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6051]
|-
|821
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15069]
|-
|822
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5791]
|-
|823
|[[Көкнәр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 4439]
|-
|824
|[[Мұса пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4371]
|-
|825
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6416]
|-
|826
|[[Аят әл-Курси]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3552]
|-
|827
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12230]
|-
|828
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7805]
|-
|829
|[[Маман Қалқабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 533]
|-
|830
|[[15 сәуір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 39]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 767]
|-
|831
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15125]
|-
|832
|[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1784]
|-
|833
|[[Саржомарт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 2770]
|-
|834
|[[Бейсенбілік (бағыштау)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 3162]
|-
|835
|[[Ит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82 4704]
|-
|836
|[[Facebook]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Facebook 110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Facebook 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Facebook 4404]
|-
|837
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16108]
|-
|838
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8062]
|-
|839
|[[Тәтті шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2048]
|-
|840
|[[Оралды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3078]
|-
|841
|[[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1260]
|-
|842
|[[Іштің қатуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 5847]
|-
|843
|[[Һ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%BA 155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%BA 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%BA 3078]
|-
|844
|[[Кесірткелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4344]
|-
|845
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7855]
|-
|846
|[[Тобыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2609]
|-
|847
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 8900]
|-
|848
|[[Әбілқайыр хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1041]
|-
|849
|[[Ағаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 7530]
|-
|850
|[[Орыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4095]
|-
|851
|[[Хан Тәңірі шыңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 5435]
|-
|852
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9010]
|-
|853
|[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 6066]
|-
|854
|[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 7031]
|-
|855
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 916]
|-
|856
|[[Мөңке би Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7611]
|-
|857
|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 1453]
|-
|858
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4985]
|-
|859
|[[Орыс тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3288]
|-
|860
|[[4 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=4_ 151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=4_ 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=4_ 395]
|-
|861
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15176]
|-
|862
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2468]
|-
|863
|[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3635]
|-
|864
|[[Sulpak]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sulpak 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sulpak 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sulpak 2037]
|-
|865
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7049]
|-
|866
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14810]
|-
|867
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 16769]
|-
|868
|[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7029]
|-
|869
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12643]
|-
|870
|[[Еуропа өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6002]
|-
|871
|[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4271]
|-
|872
|[[Технология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1825]
|-
|873
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11853]
|-
|874
|[[Титаник]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 2050]
|-
|875
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 9947]
|-
|876
|[[Ермұхамед Мәулен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 4025]
|-
|877
|[[2 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2_ 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2_ 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2_ 397]
|-
|878
|[[Әл-Ихлас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5419]
|-
|879
|[[Адыраспан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3001]
|-
|880
|[[Баку]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 62]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 1187]
|-
|881
|[[Аша Матай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 1120]
|-
|882
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9805]
|-
|883
|[[Ұйғырлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 5440]
|-
|884
|[[Бағаналы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3044]
|-
|885
|[[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2263]
|-
|886
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10360]
|-
|887
|[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4043]
|-
|888
|[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3330]
|-
|889
|[[Linkin Park]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Linkin_Park 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Linkin_Park 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Linkin_Park 450]
|-
|890
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8030]
|-
|891
|[[Сәбит Бексейітов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 8]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 293]
|-
|892
|[[Жаушы жіберу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 38]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1401]
|-
|893
|[[Химия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 5277]
|-
|894
|[[Одиссея (фильм, 2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 92]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 696]
|-
|895
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9322]
|-
|896
|[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5540]
|-
|897
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7336]
|-
|898
|[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3548]
|-
|899
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7270]
|-
|900
|[[Ядро]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 2723]
|-
|901
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12099]
|-
|902
|[[Майқы би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 2498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 2917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 8850]
|-
|903
|[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14342]
|-
|904
|[[Керамика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 81]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1125]
|-
|905
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7415]
|-
|906
|[[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1256]
|-
|907
|[[Алғи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 2782]
|-
|908
|[[Әйел]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 1899]
|-
|909
|[[Тоқтамыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6644]
|-
|910
|[[Қазақстан халқы тілдері күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2560]
|-
|911
|[[Адай шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2010]
|-
|912
|[[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2061]
|-
|913
|[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1972]
|-
|914
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7282]
|-
|915
|[[5 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=5_ 164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=5_ 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=5_ 376]
|-
|916
|[[Қара жорға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 95]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2426]
|-
|917
|[[Нархоз университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1864]
|-
|918
|[[Бату хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6294]
|-
|919
|[[Божбан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 2950]
|-
|920
|[[Амур жолбарысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 53]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 544]
|-
|921
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11561]
|-
|922
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 16771]
|-
|923
|[[Құдалық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3361]
|-
|924
|[[Құлшығаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 3145]
|-
|925
|[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3962]
|-
|926
|[[Әзілхан Нұршайықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5632]
|-
|927
|[[Тәуекел Мүслім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 3874]
|-
|928
|[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3122]
|-
|929
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16329]
|-
|930
|[[Абақ Керей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3528]
|-
|931
|[[Дауысты дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12833]
|-
|932
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7445]
|-
|933
|[[:Санат:Қазақ жазушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5321]
|-
|934
|[[Жетісай ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3493]
|-
|935
|[[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4736]
|-
|936
|[[Ұмай ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3351]
|-
|937
|[[Qazaqstan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 6828]
|-
|938
|[[8 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=8_ 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=8_ 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=8_ 405]
|-
|939
|[[Кердері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2830]
|-
|940
|[[Жыныстық акт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 2569]
|-
|941
|[[Есіл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 6191]
|-
|942
|[[Құйрық-бауыр (салт)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 5095]
|-
|943
|[[МедиаУики:Statistics-footer]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 2]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 199]
|-
|944
|[[Шуда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 68]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 452]
|-
|945
|[[Османлы сұлтандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3504]
|-
|946
|[[Келес ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2659]
|-
|947
|[[Қазақ хандығының тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3187]
|-
|948
|[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1884]
|-
|949
|[[Барақ батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2350]
|-
|950
|[[Нағашы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 5715]
|-
|951
|[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1394]
|-
|952
|[[Керейіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 5027]
|-
|953
|[[Полина Александровна Гурьева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 227]
|-
|954
|[[Бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3617]
|-
|955
|[[Ерболат Беделхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 4056]
|-
|956
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4397]
|-
|957
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7699]
|-
|958
|[[Иран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 7898]
|-
|959
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 12861]
|-
|960
|[[Мастурбация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3842]
|-
|961
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6196]
|-
|962
|[[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 49]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 721]
|-
|963
|[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4009]
|-
|964
|[[Il’han Ihsan]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2566]
|-
|965
|[[11 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=11_ 150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=11_ 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=11_ 367]
|-
|966
|[[Қасқыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 8380]
|-
|967
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5134]
|-
|968
|[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6397]
|-
|969
|[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3999]
|-
|970
|[[МузАРТ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3522]
|-
|971
|[[Ақтөбе өңірлік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2244]
|-
|972
|[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 96]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 938]
|-
|973
|[[Балағат сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4330]
|-
|974
|[[Өлі-тірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 2693]
|-
|975
|[[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1916]
|-
|976
|[[Балқадиша әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5155]
|-
|977
|[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 75]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 871]
|-
|978
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12148]
|-
|979
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16584]
|-
|980
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5712]
|-
|981
|[[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1731]
|-
|982
|[[Сауран ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3930]
|-
|983
|[[Ттокпокки]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 7]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 696]
|-
|984
|[[Қайып хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4994]
|-
|985
|[[Ерен еңбегі үшін медалі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3578]
|-
|986
|[[Барлас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2642]
|-
|987
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 9840]
|-
|988
|[[Ләззат Мұратқызы Танысбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1454]
|-
|989
|[[Жылқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 9505]
|-
|990
|[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 5333]
|-
|991
|[[Қазақ графикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 4355]
|-
|992
|[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7146]
|-
|993
|[[Ақсүйек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4495]
|-
|994
|[[Қатысушы талқылауы:Kasymov]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 55]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 1773]
|-
|995
|[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 907]
|-
|996
|[[Украина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3837]
|-
|997
|[[Қандала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3176]
|-
|998
|[[Танымал қазақтардың тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7337]
|-
|999
|[[Нұх пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4961]
|-
|1000
|[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1846]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>i4c2d8bn1guzjlbpu8osb1ccx4l7ufg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арета Луизи Франклин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777964</id>
    <redirect title="Арета Франклин" />
    <revision>
      <id>3659933</id>
      <parentid>3574837</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Арета Франклин]]</comment>
      <origin>3659933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="pzlvqkntzmazx6h2vch7mkhsz74av3k" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Арета Франклин]]</text>
      <sha1>pzlvqkntzmazx6h2vch7mkhsz74av3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ференц Краус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780044</id>
    <revision>
      <id>3659943</id>
      <parentid>3600529</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>грамматикалық қате</comment>
      <origin>3659943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21936" sha1="kf2g21ul3k0ixfamqkp5ryx3zoit9bi" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі                  = Ференц Краус
|Шынайы есімі       = {{lang-hu|Krausz Ferenc}}
|Суреті           = Ferenc Krausz.jpg
|Сурет ені  = 
|Сурет тақырыбы = 
|Туған күні          = 17.5.1962
|Туған жері         = {{Туғанжері|Мор|Морда (Венгрия)|Мор (Венгрия)}}, [[Венгрия]]
|Азаматтығы          = {{Байрақ|Венгрия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Германия}}
|Ғылыми аясы        = [[физика]]
|Жұмыс орны         = [[Мюнхен университеті]]&lt;br&gt;
[[Вена технологиялық университеті]]&lt;br&gt;
[[Мюнхеннің озық фотоника орталығы]]&lt;br&gt;
[[Макс Планк кванттық оптика институты]]&lt;br&gt;
[[Макс Планк кванттық оптика институты]]&lt;br&gt;
[[Мюнхеннің озық фотоника орталығы]]&lt;br&gt;
[[Гонконг университеті]]
| Альма-матер          = [[Вена технологиялық университеті]] (1991)&lt;br&gt;
[[Будапешт университеті]] (1985)&lt;br&gt;
[[Будапешт технология және экономика университеті]] (1985)
|Ғылыми дәрежесі = [[PhD|философия докторы]] (1991) және [[хабилитация]] (1993)
|Ғылыми жетекші = 
|Атақты шәкірттері   = 
|Марапаттары = [[ГФР Құрмет орденінің рыцарьлық кресі]]&lt;br&gt;
[[Ғылым мен өнердегі жетістіктері үшін Максимилиан ордені]]&lt;br&gt;
{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]]&lt;br&gt;
[[Физика бойынша Вольф сыйлығы]] (2022)&lt;br&gt;
[[Клариват сыйлығының лауреаты]] (2015)&lt;br&gt;
[[Отто Ган сыйлығы]] (2013)&lt;br&gt;
[[Ғылым саласында Король Фейсал халықаралық сыйлығы]] (2013)&lt;br&gt;
[[IEEE кванттық электроника сыйлығы]] (2006)&lt;br&gt;
[[Вена қаласының ғылым сыйлығы]] (2006)&lt;br&gt;
[[Лейбниц сыйлығы]] (2006)&lt;br&gt;
[[Витгенштейн сыйлығы]] (2002)&lt;br&gt;
[[Карл Цейс сыйлығы]] (1998)&lt;br&gt;
[[Құрметті азаматтық]]&lt;br&gt;
[[Венгрия Әулие Стефан ордені]]&lt;br&gt;
[[Фежер округінің құрметті азаматы]] (2024)&lt;br&gt;
[[Йоганн Джозеф Риттер фон Прехтль медалі]] (2024)&lt;br&gt;
[[Jedlik Ányos-díj]] (2026)&lt;br&gt;
|Несімен белгілі         = 
| Сайты = [https://www.ferenckrausz.de/ ferenckrausz.de]
}}
'''Ференц Краус''' ({{Lang-hu|Krausz Ferenc}}; [[17 мамыр]] [[1962 жыл|1962]], [[Мор (Венгрия)|Мор]], [[Мажарстан|Венгрия]]) — шыққан тегі венгриялық неміс физик, ол ғалымдар тобымен бірге бір аттосекундтық жарық импульсін алғаш рет жасап, өлшеп, оны атомдардағы электрондардың әрекетін бақылау үшін пайдаланды, физиканың жаңа саласы — аттофизиканың негізін қалаушылардың бірі болды.

Леопольдина атындағы Германия жаратылыстану ғылымдары академиясының мүшесі (2016)&lt;ref&gt;[https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/ferenc-krausz/ Prof. Dr. Ferenc Krausz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308222059/https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/ferenc-krausz/ |date=2022-03-08 }}{{In lang|de}}&lt;/ref&gt;, Аустрия Ғылым академиясының шетелдік корреспондент мүшесі&lt;ref&gt;[https://www.oeaw.ac.at/m/krausz-ferenc/ Prof. DI Dr. techn. Dr. h. c. Ferenc Krausz ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308222101/https://www.oeaw.ac.at/m/krausz-ferenc/ |date=2022-03-08 }}{{In lang|de}}&lt;/ref&gt;, [[Мажарстан ғылым академиясы|Венгрия Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2007)&lt;ref&gt;[https://mta.hu/koztestuleti_tagok?PersonId=19641 Krausz Ferenc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308222103/https://mta.hu/koztestuleti_tagok?PersonId=19641 |date=2022-03-08 }}{{In lang|hu}}&lt;/ref&gt;, [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей ғылым академиясы]] (2011). [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] 2023 жылғы иегері ([[Пьер Агостини]] және [[Анн Л’Юилье|Анн Л’Юильемен]] бірлесіп).

== Ғылыми қызмет ==
Краус Этвеш Лоран университетінде физика және Будапешт техникалық университетінде электротехника мамандықтары бойынша білім алды. Вена техникалық университетінде бакалавриат дәрежесін алғаннан кейін, сол жерде профессор болып тағайындалды. 2003 жылы ол Германияның Гархинг қаласындағы Макс Планк атындағы кванттық оптика институтының директоры болып тағайындалды, ал 2004 жылы Мюнхендегі Людвиг Максимилиан университетінде эксперименттік физика кафедрасының меңгерушісі болды. 2006 жылы Краус Мюнхен озық фотоника орталығын (MAP) құрып, оның директорларының бірі болды.

== Зерттеулер ==
Ференц Краус және оның ғылыми тобы әлемдегі алғашқы болып бір фемтосекундтан кем ұзындықты жарық импульсін жасады және өлшеді. Ғалымдар осы аттосекундтық жарық импульстарын электрондық қозғалысты нақты уақытта бақылау үшін қолдана бастады. Осыдан кейін физиканың жаңа саласы — аттофизика пайда болды&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1038/35107171|pmid=11734831|title=Physics at the attosecond frontier|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-11-29_414_6863/page/494|journal=Nature|volume=414|issue=6863|pages=494–495|year=2001|author=Silberberg|first=Yaron}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1075873|doi=10.1126/science.1075873|pmid=12183615|title=PHYSICS: Resolving Physical Processes on the Attosecond Time Scale|journal=Science|volume=297|issue=5584|pages=1131–1132|year=2002|author=Lewenstein|first=M.|accessdate=2023-10-04|archive-date=2022-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024043139/https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1075873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1038/419789a|pmid=12397335|title=Atomic photography|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-10-24_419_6909/page/788|journal=Nature|volume=419|issue=6909|pages=789–790|year=2002|author=Dimauro|first=Louis F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1038/421593a|pmid=12571581|title=Ultrafast control|journal=Nature|volume=421|issue=6923|pages=593–594|year=2003|author=Bucksbaum|first=Philip H.|bibcode=2003Natur.421..593B|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/62570/1/421593a.pdf|accessdate=2019-09-23|archive-date=2022-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417073243/https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/62570/421593a.pdf;jsessionid=BB6FB4A72C57B882B3ED9B36EB160546?sequence=1}}&lt;/ref&gt;.

Бұл бағыттағы жұмыстар 1990 жылдары Ференц Краус және оның командасымен басталған болатын. Бұл кезде фемтосекундтық лазер технологиясын зерттеудің мүлдем жаңа әдістері қолданылған болатын&lt;ref name=&quot;Brabec Krausz pp. 545–591&quot;&gt;{{Cite journal|author=Brabec|first=Thomas|title=Intense few-cycle laser fields: Frontiers of nonlinear optics|journal=Reviews of Modern Physics|publisher=American Physical Society (APS)|volume=72|issue=2|date=2000-04-01|issn=0034-6861|doi=10.1103/revmodphys.72.545|pages=545–591|bibcode=2000RvMP...72..545B}}&lt;/ref&gt;. Бұл зерттеулердің мақсаты атомдарды зерттеуді жаңа деңгейге көтере алатын өте қысқа жарық импульстарын жасау болды. Мұндай қысқа импульстарды өндірудің басты шарты — УК-импульстарына қатысты ИК-импульстардың кешігуін жоғары дәлділікпен бақылау. Арнайы сезімталдан тыс детектор мұндай процестерді атом деңгейінде бақылауға мүмкіндік береді&lt;ref name=&quot;Szipöcs Spielmann Krausz Ferencz p=201&quot;&gt;{{Cite journal|author=Szipöcs|first=Robert|title=Chirped multilayer coatings for broadband dispersion control in femtosecond lasers|journal=Optics Letters|publisher=The Optical Society|volume=19|issue=3|date=1994-02-01|issn=0146-9592|doi=10.1364/ol.19.000201|pmid=19829591|bibcode=1994OptL...19..201S}}&lt;/ref&gt;.

2001 жылы Ференц Краус және оның ғалымдар тобы бір немесе екі толқындық циклден тұратын қарқынды лазерлік импульстарды қолдана отырып, аттосекундтық жарық импульстарын алғаш рет жасап қана қоймай, сонымен қатар өлшеген&lt;ref name=&quot;Hentschel Kienberger Spielmann Reider 2001 pp. 509–513&quot;&gt;{{Cite journal|author=Hentschel|first=M.|title=Attosecond metrology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-11-29_414_6863/page/508|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=414|issue=6863|year=2001|issn=0028-0836|doi=10.1038/35107000|pages=509–513|pmid=11734845|bibcode=2001Natur.414..509H}}&lt;/ref&gt;. Бұл көп ұзамай оларға электрондардың қозғалысын нақты уақыт режимінде бақылауға мүмкіндік берді&lt;ref name=&quot;Drescher Hentschel Kienberger Uiberacker 2002 pp. 803–807&quot;&gt;{{Cite journal|author=Drescher|first=M.|title=Time-resolved atomic inner-shell spectroscopy|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=419|issue=6909|year=2002|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature01143|pages=803–807|pmid=12397349|bibcode=2002Natur.419..803D|url=https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579402/document.pdf|accessdate=2023-10-04|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003115717/https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579402/document.pdf}}&lt;/ref&gt;. Ференц Краус және оның командасы көрсеткен фемтосекундтық импульстің толқын формасын басқару мүмкіндігі&lt;ref name=&quot;Baltuška Udem Uiberacker Hentschel pp. 611–615&quot;&gt;{{Cite journal|author=Baltuška|first=A.|title=Attosecond control of electronic processes by intense light fields|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-02-06_421_6923/page/611|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=421|issue=6923|date=2003-02-06|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature01414|pages=611–615|pmid=12571590|bibcode=2003Natur.421..611B}}&lt;/ref&gt;, және осы импульстарды жаңарту мүмкіндігі осы процестердің барлығын бақылауға мүмкіндік беретін мамандандырылған өлшеу жабдықтарын жасауға әкелді. Мұның бәрі физиканың жаңа саласын құруға негіз болды&lt;ref name=&quot;Kienberger Goulielmakis Uiberacker Baltuska 2004 pp. 817–821&quot;&gt;{{Cite journal|author=Kienberger|first=R.|title=Atomic transient recorder|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-02-26_427_6977/page/816|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=427|issue=6977|year=2004|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature02277|pages=817–821|pmid=14985755|bibcode=2004Natur.427..817K}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goulielmakis Uiberacker Kienberger Baltuska pp. 1267–1269&quot;&gt;{{Cite journal|author=Goulielmakis|first=E.|title=Direct Measurement of Light Waves|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS)|volume=305|issue=5688|date=2004-08-27|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1100866|pages=1267–1269|pmid=15333834|bibcode=2004Sci...305.1267G|url=https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579427/document.pdf|accessdate=2023-10-04|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003115715/https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579427/document.pdf}}&lt;/ref&gt;. Соңғы бірнеше жылда Ференц Краус және оның ғалымдар тобы&lt;ref name=&quot;Kling Siedschlag Verhoef Khan pp. 246–248&quot;&gt;{{Cite journal|author=Kling|first=M. F.|title=Control of Electron Localization in Molecular Dissociation|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-04-14_312_5771/page/246|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS)|volume=312|issue=5771|date=2006-04-14|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1126259|pages=246–248|pmid=16614216|bibcode=2006Sci...312..246K}}&lt;/ref&gt;, атомдар мен электрондардың әрекетін бақылауға мүмкіндік беретін зерттеулер жүргізу үшін қажетті аса сезімтал жабдықты әзірлеуде және айтарлықтай жақсартуда табысқа жетті. Дәл осы жабдықтың арқасында біз электростатикалық өрістің деформациясынан туындаған туннельдік әсер&lt;ref name=&quot;Uiberacker Uphues Schultze Verhoef 2007 pp. 627–632&quot;&gt;{{Cite journal|author=Uiberacker|first=M.|title=Attosecond real-time observation of electron tunnelling in atoms|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-04-05_446_7136/page/626|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=446|issue=7136|year=2007|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature05648|pages=627–632|pmid=17410167|bibcode=2007Natur.446..627U}}&lt;/ref&gt;, заряд тасымалдаушыларды тасымалдай&lt;ref name=&quot;Cavalieri Müller Uphues Yakovlev 2007 pp. 1029–1032&quot;&gt;{{Cite journal|author=Cavalieri|first=A. L.|title=Attosecond spectroscopy in condensed matter|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=449|issue=7165|year=2007|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature06229|pages=1029–1032|pmid=17960239|bibcode=2007Natur.449.1029C|url=https://mediatum.ub.tum.de/1579401|accessdate=2023-10-04|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003101459/https://mediatum.ub.tum.de/1579401}}&lt;/ref&gt;, когерентті ЭУФ сәулеленуі&lt;ref name=&quot;Goulielmakis Schultze Hofstetter Yakovlev pp. 1614–1617&quot;&gt;{{Cite journal|author=Goulielmakis|first=E.|title=Single-Cycle Nonlinear Optics|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS)|volume=320|issue=5883|date=2008-06-20|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1157846|pages=1614–1617|pmid=18566281|bibcode=2008Sci...320.1614G|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894519/|accessdate=2021-12-16|archive-date=2022-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417073235/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894519/}}&lt;/ref&gt;, фотоэмиссияның кешігуі&lt;ref name=&quot;Schultze Fieß Karpowicz Gagnon pp. 1658–1662&quot;&gt;{{Cite journal|author=Schultze|first=M.|title=Delay in Photoemission|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS)|volume=328|issue=5986|date=2010-06-25|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1189401|pages=1658–1662|pmid=20576884|bibcode=2010Sci...328.1658S|url=https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579410/document.pdf|accessdate=2023-10-04|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003113637/https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579410/document.pdf}}&lt;/ref&gt;, валенттілік электрондарының қозғалысы&lt;ref name=&quot;Goulielmakis Loh Wirth Santra 2010 pp. 739–743&quot;&gt;{{Cite journal|author=Goulielmakis|first=Eleftherios|title=Real-time observation of valence electron motion|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=466|issue=7307|year=2010|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature09212|pages=739–743|pmid=20686571|bibcode=2010Natur.466..739G|url=https://bib-pubdb1.desy.de/search?p=id:%22PHPPUBDB-22195%22|accessdate=2023-10-04|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003101530/https://bib-pubdb1.desy.de/search?p=id:%22PHPPUBDB-22195%22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wirth Hassan Grguraš Gagnon pp. 195–200&quot;&gt;{{Cite journal|author=Wirth|first=A.|title=Synthesized Light Transients|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-10-14_334_6053/page/195|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS)|volume=334|issue=6053|date=2011-10-14|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1210268|pages=195–200|pmid=21903778|bibcode=2011Sci...334..195W}}&lt;/ref&gt;, сондай-ақ диэлектриктердің оптикалық және электрлік қасиеттерін бақылау&lt;ref name=&quot;Schiffrin Paasch-Colberg Karpowicz Apalkov pp. 70–74&quot;&gt;{{Cite journal|author=Schiffrin|first=Agustin|title=Optical-field-induced current in dielectrics|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=493|issue=7430|date=2012-12-05|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature11567|pages=70–74|pmid=23222521}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schultze Bothschafter Sommer Holzner pp. 75–78&quot;&gt;{{Cite journal|author=Schultze|first=Martin|title=Controlling dielectrics with the electric field of light|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=493|issue=7430|date=2012-12-05|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature11720|pages=75–78|pmid=23222519}}&lt;/ref&gt;  сияқты процестерді нақты уақыт режимінде бақылай  алдық.

== Мойындау ==
* Карл Цейс сыйлығы (1998) 
* Қолданбалы физика бойынша Юлиус Шпрингер сыйлығы (2003) 
* Лейбниц атындағы сыйлық (2006) 
* IEEE кванттық электроникасы жөніндегі сыйлығы (2006) 
* [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Сигбанның мемориалдық лекциясы]] (2006) 
* Прогресс медалі (2006) 
* «Германия Федеративтік Республикасы алдындағы еңбегі үшін» орден (2011) 
* Король Фейсалдың халықаралық сыйлығы (2013) 
* Отто Ган сыйлығы (2013) 
* Физика бойынша Вольф сыйлығы (2022) 
* BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2022) 
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2023) 
* Ғылым мен өнердегі жетістіктері үшін Максимилиан ордені (2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bayerische-staatszeitung.de/staatszeitung/leben-in-bayern/detailansicht-leben-in-bayern/artikel/nobelpreistraeger-krausz-erhaelt-maximiliansorden.html#topPosition|title=Nobelpreisträger Krausz erhält Maximiliansorden|archivedate=2024-12-03|accessdate=2024-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241203064234/https://www.bayerische-staatszeitung.de/staatszeitung/leben-in-bayern/detailansicht-leben-in-bayern/artikel/nobelpreistraeger-krausz-erhaelt-maximiliansorden.html#topPosition}}&lt;/ref&gt;
* Венгриялық Әулие Стефан ордені (2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sandorpalota.hu/hu/krausz-ferenc-nobel-dijas-fizikus-kapta-magyar-szent-istvan-rendet|title=Krausz Ferenc Nobel-díjas fizikus kapta a Magyar Szent István-rendet|archivedate=2024-08-21|accessdate=2024-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240821145547/https://www.sandorpalota.hu/hu/krausz-ferenc-nobel-dijas-fizikus-kapta-magyar-szent-istvan-rendet}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20130217110750/http://www.attoworld.de/SharedPages/People/KrauszFerenc/KrauszFerenc.html Ференц Краустің үй беті]
* [http://www.attoworld.de Ференц Краус тобының үй бетi]
* [http://www.munich-photonics.de/ Munich-Center for Advanced Photonics]

[[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Леополдина мүшелері]]
[[Санат:Германия физиктері]]
[[Санат:Аустрия физиктері]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Будапешт университеті түлектері]]
[[Санат:Физиктер]]</text>
      <sha1>kf2g21ul3k0ixfamqkp5ryx3zoit9bi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659945</id>
      <parentid>3659943</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>грамматикалық қате</comment>
      <origin>3659945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21934" sha1="jvtujj1hdcnk8x51ryrtf9ff4o7z8lr" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі                  = Ференц Краус
|Шынайы есімі       = {{lang-hu|Krausz Ferenc}}
|Суреті           = Ferenc Krausz.jpg
|Сурет ені  = 
|Сурет тақырыбы = 
|Туған күні          = 17.5.1962
|Туған жері         = {{Туғанжері|Мор|Морда (Венгрия)|Мор (Венгрия)}}, [[Венгрия]]
|Азаматтығы          = {{Байрақ|Венгрия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Германия}}
|Ғылыми аясы        = [[физика]]
|Жұмыс орны         = [[Мюнхен университеті]]&lt;br&gt;
[[Вена технологиялық университеті]]&lt;br&gt;
[[Мюнхеннің озық фотоника орталығы]]&lt;br&gt;
[[Макс Планк кванттық оптика институты]]&lt;br&gt;
[[Макс Планк кванттық оптика институты]]&lt;br&gt;
[[Мюнхеннің озық фотоника орталығы]]&lt;br&gt;
[[Гонконг университеті]]
| Альма-матер          = [[Вена технологиялық университеті]] (1991)&lt;br&gt;
[[Будапешт университеті]] (1985)&lt;br&gt;
[[Будапешт технология және экономика университеті]] (1985)
|Ғылыми дәрежесі = [[PhD|философия докторы]] (1991) және [[хабилитация]] (1993)
|Ғылыми жетекші = 
|Атақты шәкірттері   = 
|Марапаттары = [[ГФР Құрмет орденінің рыцарьлық кресі]]&lt;br&gt;
[[Ғылым мен өнердегі жетістіктері үшін Максимилиан ордені]]&lt;br&gt;
{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]]&lt;br&gt;
[[Физика бойынша Вольф сыйлығы]] (2022)&lt;br&gt;
[[Клариват сыйлығының лауреаты]] (2015)&lt;br&gt;
[[Отто Ган сыйлығы]] (2013)&lt;br&gt;
[[Ғылым саласында Король Фейсал халықаралық сыйлығы]] (2013)&lt;br&gt;
[[IEEE кванттық электроника сыйлығы]] (2006)&lt;br&gt;
[[Вена қаласының ғылым сыйлығы]] (2006)&lt;br&gt;
[[Лейбниц сыйлығы]] (2006)&lt;br&gt;
[[Витгенштейн сыйлығы]] (2002)&lt;br&gt;
[[Карл Цейс сыйлығы]] (1998)&lt;br&gt;
[[Құрметті азаматтық]]&lt;br&gt;
[[Венгрия Әулие Стефан ордені]]&lt;br&gt;
[[Фежер округінің құрметті азаматы]] (2024)&lt;br&gt;
[[Йоганн Джозеф Риттер фон Прехтль медалі]] (2024)&lt;br&gt;
[[Jedlik Ányos-díj]] (2026)&lt;br&gt;
|Несімен белгілі         = 
| Сайты = [https://www.ferenckrausz.de/ ferenckrausz.de]
}}
'''Ференц Краус''' ({{Lang-hu|Krausz Ferenc}}; [[17 мамыр]] [[1962 жыл|1962]], [[Мор (Венгрия)|Мор]], [[Мажарстан|Венгрия]]) — шыққан тегі венгриялық неміс физик, ол ғалымдар тобымен бірге бір аттосекундтық жарық импульсін алғаш рет жасап, өлшеп, оны атомдардағы электрондардың әрекетін бақылау үшін пайдаланды, физиканың жаңа саласы — аттофизиканың негізін қалаушылардың бірі болды.

Леопольдина атындағы Германия жаратылыстану ғылымдары академиясының мүшесі (2016)&lt;ref&gt;[https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/ferenc-krausz/ Prof. Dr. Ferenc Krausz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308222059/https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/ferenc-krausz/ |date=2022-03-08 }}{{In lang|de}}&lt;/ref&gt;, Аустрия Ғылым академиясының шетелдік корреспондент мүшесі&lt;ref&gt;[https://www.oeaw.ac.at/m/krausz-ferenc/ Prof. DI Dr. techn. Dr. h. c. Ferenc Krausz ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308222101/https://www.oeaw.ac.at/m/krausz-ferenc/ |date=2022-03-08 }}{{In lang|de}}&lt;/ref&gt;, [[Мажарстан ғылым академиясы|Венгрия Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2007)&lt;ref&gt;[https://mta.hu/koztestuleti_tagok?PersonId=19641 Krausz Ferenc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308222103/https://mta.hu/koztestuleti_tagok?PersonId=19641 |date=2022-03-08 }}{{In lang|hu}}&lt;/ref&gt;, [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей ғылым академиясы]] (2011). [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] 2023 жылғы иегері ([[Пьер Агостини]] және [[Анн Л’Юилье|Анн Л’Юильемен]] бірлесіп).

== Ғылыми қызмет ==
Краус Этвеш Лоран университетінде физика және Будапешт техникалық университетінде электротехника мамандықтары бойынша білім алды. Вена техникалық университетінде бакалавриат дәрежесін алғаннан кейін, сол жерде профессор болып тағайындалды. 2003 жылы ол Германияның Гархинг қаласындағы Макс Планк атындағы кванттық оптика институтының директоры болып тағайындалды, ал 2004 жылы Мюнхендегі Людвиг Максимилиан университетінде эксперименттік физика кафедрасының меңгерушісі болды. 2006 жылы Краус Мюнхен озық фотоника орталығын (MAP) құрып, оның директорларының бірі болды.

== Зерттеулер ==
Ференц Краус және оның ғылыми тобы әлемдегі алғашқы болып бір фемтосекундтан кем ұзындықты жарық импульсін жасады және өлшеді. Ғалымдар осы аттосекундтық жарық импульстарын электрондық қозғалысты нақты уақытта бақылау үшін қолдана бастады. Осыдан кейін физиканың жаңа саласы — аттофизика пайда болды&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1038/35107171|pmid=11734831|title=Physics at the attosecond frontier|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-11-29_414_6863/page/494|journal=Nature|volume=414|issue=6863|pages=494–495|year=2001|author=Silberberg|first=Yaron}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1075873|doi=10.1126/science.1075873|pmid=12183615|title=PHYSICS: Resolving Physical Processes on the Attosecond Time Scale|journal=Science|volume=297|issue=5584|pages=1131–1132|year=2002|author=Lewenstein|first=M.|accessdate=2023-10-04|archive-date=2022-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024043139/https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1075873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1038/419789a|pmid=12397335|title=Atomic photography|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-10-24_419_6909/page/788|journal=Nature|volume=419|issue=6909|pages=789–790|year=2002|author=Dimauro|first=Louis F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1038/421593a|pmid=12571581|title=Ultrafast control|journal=Nature|volume=421|issue=6923|pages=593–594|year=2003|author=Bucksbaum|first=Philip H.|bibcode=2003Natur.421..593B|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/62570/1/421593a.pdf|accessdate=2019-09-23|archive-date=2022-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417073243/https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/62570/421593a.pdf;jsessionid=BB6FB4A72C57B882B3ED9B36EB160546?sequence=1}}&lt;/ref&gt;.

Бұл бағыттағы жұмыстар 1990 жылдары Ференц Краус және оның командасымен басталған болатын. Бұл кезде фемтосекундтық лазер технологиясын зерттеудің мүлдем жаңа әдістері қолданылған болатын&lt;ref name=&quot;Brabec Krausz pp. 545–591&quot;&gt;{{Cite journal|author=Brabec|first=Thomas|title=Intense few-cycle laser fields: Frontiers of nonlinear optics|journal=Reviews of Modern Physics|publisher=American Physical Society (APS)|volume=72|issue=2|date=2000-04-01|issn=0034-6861|doi=10.1103/revmodphys.72.545|pages=545–591|bibcode=2000RvMP...72..545B}}&lt;/ref&gt;. Бұл зерттеулердің мақсаты атомдарды зерттеуді жаңа деңгейге көтере алатын өте қысқа жарық импульстарын жасау болды. Мұндай қысқа импульстарды өндірудің басты шарты — УК-импульстарына қатысты ИК-импульстардың кешігуін жоғары дәлділікпен бақылау. Арнайы сезімталдан тыс детектор мұндай процестерді атом деңгейінде бақылауға мүмкіндік береді&lt;ref name=&quot;Szipöcs Spielmann Krausz Ferencz p=201&quot;&gt;{{Cite journal|author=Szipöcs|first=Robert|title=Chirped multilayer coatings for broadband dispersion control in femtosecond lasers|journal=Optics Letters|publisher=The Optical Society|volume=19|issue=3|date=1994-02-01|issn=0146-9592|doi=10.1364/ol.19.000201|pmid=19829591|bibcode=1994OptL...19..201S}}&lt;/ref&gt;.

2001 жылы Ференц Краус және оның ғалымдар тобы бір немесе екі толқындық циклден тұратын қарқынды лазерлік импульстарды қолдана отырып, аттосекундтық жарық импульстарын алғаш рет жасап қана қоймай, сонымен қатар өлшеген&lt;ref name=&quot;Hentschel Kienberger Spielmann Reider 2001 pp. 509–513&quot;&gt;{{Cite journal|author=Hentschel|first=M.|title=Attosecond metrology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-11-29_414_6863/page/508|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=414|issue=6863|year=2001|issn=0028-0836|doi=10.1038/35107000|pages=509–513|pmid=11734845|bibcode=2001Natur.414..509H}}&lt;/ref&gt;. Бұл көп ұзамай оларға электрондардың қозғалысын нақты уақыт режимінде бақылауға мүмкіндік берді&lt;ref name=&quot;Drescher Hentschel Kienberger Uiberacker 2002 pp. 803–807&quot;&gt;{{Cite journal|author=Drescher|first=M.|title=Time-resolved atomic inner-shell spectroscopy|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=419|issue=6909|year=2002|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature01143|pages=803–807|pmid=12397349|bibcode=2002Natur.419..803D|url=https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579402/document.pdf|accessdate=2023-10-04|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003115717/https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579402/document.pdf}}&lt;/ref&gt;. Ференц Краус және оның командасы көрсеткен фемтосекундтық импульстің толқын формасын басқару мүмкіндігі&lt;ref name=&quot;Baltuška Udem Uiberacker Hentschel pp. 611–615&quot;&gt;{{Cite journal|author=Baltuška|first=A.|title=Attosecond control of electronic processes by intense light fields|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-02-06_421_6923/page/611|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=421|issue=6923|date=2003-02-06|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature01414|pages=611–615|pmid=12571590|bibcode=2003Natur.421..611B}}&lt;/ref&gt;және осы импульстарды жаңарту мүмкіндігі осы процестердің барлығын бақылауға мүмкіндік беретін мамандандырылған өлшеу жабдықтарын жасауға әкелді. Мұның бәрі физиканың жаңа саласын құруға негіз болды&lt;ref name=&quot;Kienberger Goulielmakis Uiberacker Baltuska 2004 pp. 817–821&quot;&gt;{{Cite journal|author=Kienberger|first=R.|title=Atomic transient recorder|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-02-26_427_6977/page/816|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=427|issue=6977|year=2004|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature02277|pages=817–821|pmid=14985755|bibcode=2004Natur.427..817K}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goulielmakis Uiberacker Kienberger Baltuska pp. 1267–1269&quot;&gt;{{Cite journal|author=Goulielmakis|first=E.|title=Direct Measurement of Light Waves|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS)|volume=305|issue=5688|date=2004-08-27|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1100866|pages=1267–1269|pmid=15333834|bibcode=2004Sci...305.1267G|url=https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579427/document.pdf|accessdate=2023-10-04|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003115715/https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579427/document.pdf}}&lt;/ref&gt;. Соңғы бірнеше жылда Ференц Краус және оның ғалымдар тобы&lt;ref name=&quot;Kling Siedschlag Verhoef Khan pp. 246–248&quot;&gt;{{Cite journal|author=Kling|first=M. F.|title=Control of Electron Localization in Molecular Dissociation|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-04-14_312_5771/page/246|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS)|volume=312|issue=5771|date=2006-04-14|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1126259|pages=246–248|pmid=16614216|bibcode=2006Sci...312..246K}}&lt;/ref&gt;, атомдар мен электрондардың әрекетін бақылауға мүмкіндік беретін зерттеулер жүргізу үшін қажетті аса сезімтал жабдықты әзірлеуде және айтарлықтай жақсартуда табысқа жетті. Дәл осы жабдықтың арқасында біз электростатикалық өрістің деформациясынан туындаған туннельдік әсер&lt;ref name=&quot;Uiberacker Uphues Schultze Verhoef 2007 pp. 627–632&quot;&gt;{{Cite journal|author=Uiberacker|first=M.|title=Attosecond real-time observation of electron tunnelling in atoms|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-04-05_446_7136/page/626|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=446|issue=7136|year=2007|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature05648|pages=627–632|pmid=17410167|bibcode=2007Natur.446..627U}}&lt;/ref&gt;, заряд тасымалдаушыларды тасымалдай&lt;ref name=&quot;Cavalieri Müller Uphues Yakovlev 2007 pp. 1029–1032&quot;&gt;{{Cite journal|author=Cavalieri|first=A. L.|title=Attosecond spectroscopy in condensed matter|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=449|issue=7165|year=2007|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature06229|pages=1029–1032|pmid=17960239|bibcode=2007Natur.449.1029C|url=https://mediatum.ub.tum.de/1579401|accessdate=2023-10-04|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003101459/https://mediatum.ub.tum.de/1579401}}&lt;/ref&gt;, когерентті ЭУФ сәулеленуі&lt;ref name=&quot;Goulielmakis Schultze Hofstetter Yakovlev pp. 1614–1617&quot;&gt;{{Cite journal|author=Goulielmakis|first=E.|title=Single-Cycle Nonlinear Optics|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS)|volume=320|issue=5883|date=2008-06-20|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1157846|pages=1614–1617|pmid=18566281|bibcode=2008Sci...320.1614G|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894519/|accessdate=2021-12-16|archive-date=2022-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417073235/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894519/}}&lt;/ref&gt;, фотоэмиссияның кешігуі&lt;ref name=&quot;Schultze Fieß Karpowicz Gagnon pp. 1658–1662&quot;&gt;{{Cite journal|author=Schultze|first=M.|title=Delay in Photoemission|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS)|volume=328|issue=5986|date=2010-06-25|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1189401|pages=1658–1662|pmid=20576884|bibcode=2010Sci...328.1658S|url=https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579410/document.pdf|accessdate=2023-10-04|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003113637/https://mediatum.ub.tum.de/doc/1579410/document.pdf}}&lt;/ref&gt;, валенттілік электрондарының қозғалысы&lt;ref name=&quot;Goulielmakis Loh Wirth Santra 2010 pp. 739–743&quot;&gt;{{Cite journal|author=Goulielmakis|first=Eleftherios|title=Real-time observation of valence electron motion|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=466|issue=7307|year=2010|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature09212|pages=739–743|pmid=20686571|bibcode=2010Natur.466..739G|url=https://bib-pubdb1.desy.de/search?p=id:%22PHPPUBDB-22195%22|accessdate=2023-10-04|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003101530/https://bib-pubdb1.desy.de/search?p=id:%22PHPPUBDB-22195%22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wirth Hassan Grguraš Gagnon pp. 195–200&quot;&gt;{{Cite journal|author=Wirth|first=A.|title=Synthesized Light Transients|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-10-14_334_6053/page/195|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS)|volume=334|issue=6053|date=2011-10-14|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1210268|pages=195–200|pmid=21903778|bibcode=2011Sci...334..195W}}&lt;/ref&gt;, сондай-ақ диэлектриктердің оптикалық және электрлік қасиеттерін бақылау&lt;ref name=&quot;Schiffrin Paasch-Colberg Karpowicz Apalkov pp. 70–74&quot;&gt;{{Cite journal|author=Schiffrin|first=Agustin|title=Optical-field-induced current in dielectrics|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=493|issue=7430|date=2012-12-05|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature11567|pages=70–74|pmid=23222521}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schultze Bothschafter Sommer Holzner pp. 75–78&quot;&gt;{{Cite journal|author=Schultze|first=Martin|title=Controlling dielectrics with the electric field of light|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=493|issue=7430|date=2012-12-05|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature11720|pages=75–78|pmid=23222519}}&lt;/ref&gt;  сияқты процестерді нақты уақыт режимінде бақылай  алдық.

== Мойындау ==
* Карл Цейс сыйлығы (1998) 
* Қолданбалы физика бойынша Юлиус Шпрингер сыйлығы (2003) 
* Лейбниц атындағы сыйлық (2006) 
* IEEE кванттық электроникасы жөніндегі сыйлығы (2006) 
* [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Сигбанның мемориалдық лекциясы]] (2006) 
* Прогресс медалі (2006) 
* «Германия Федеративтік Республикасы алдындағы еңбегі үшін» орден (2011) 
* Король Фейсалдың халықаралық сыйлығы (2013) 
* Отто Ган сыйлығы (2013) 
* Физика бойынша Вольф сыйлығы (2022) 
* BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2022) 
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2023) 
* Ғылым мен өнердегі жетістіктері үшін Максимилиан ордені (2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bayerische-staatszeitung.de/staatszeitung/leben-in-bayern/detailansicht-leben-in-bayern/artikel/nobelpreistraeger-krausz-erhaelt-maximiliansorden.html#topPosition|title=Nobelpreisträger Krausz erhält Maximiliansorden|archivedate=2024-12-03|accessdate=2024-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241203064234/https://www.bayerische-staatszeitung.de/staatszeitung/leben-in-bayern/detailansicht-leben-in-bayern/artikel/nobelpreistraeger-krausz-erhaelt-maximiliansorden.html#topPosition}}&lt;/ref&gt;
* Венгриялық Әулие Стефан ордені (2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sandorpalota.hu/hu/krausz-ferenc-nobel-dijas-fizikus-kapta-magyar-szent-istvan-rendet|title=Krausz Ferenc Nobel-díjas fizikus kapta a Magyar Szent István-rendet|archivedate=2024-08-21|accessdate=2024-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240821145547/https://www.sandorpalota.hu/hu/krausz-ferenc-nobel-dijas-fizikus-kapta-magyar-szent-istvan-rendet}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20130217110750/http://www.attoworld.de/SharedPages/People/KrauszFerenc/KrauszFerenc.html Ференц Краустің үй беті]
* [http://www.attoworld.de Ференц Краус тобының үй бетi]
* [http://www.munich-photonics.de/ Munich-Center for Advanced Photonics]

[[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Леополдина мүшелері]]
[[Санат:Германия физиктері]]
[[Санат:Аустрия физиктері]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Будапешт университеті түлектері]]
[[Санат:Физиктер]]</text>
      <sha1>jvtujj1hdcnk8x51ryrtf9ff4o7z8lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3659789</id>
      <parentid>3659297</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3659789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="310777" sha1="55ic6o3e3ur9ynw9g2fn3vm4kf0c39q" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-09-22'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;8282&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 8 282]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;1653&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 653]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;647&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 647]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Қазақстан халық кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;469&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 469]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;400&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 400]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;371&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 371]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
| data-sort-value=&quot;356&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 356]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;341&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 341]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;309&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 309]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;296&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 296]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;282&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 282]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]]
| data-sort-value=&quot;282&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 282]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Көне түркі жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;274&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 274]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;264&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 264]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Жазғы Азия ойындары 2026]]
| data-sort-value=&quot;263&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 263]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;262&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 262]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;261&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 261]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;261&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 261]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;234&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 234]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Диуани хикмет]]
| data-sort-value=&quot;231&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 231]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
| data-sort-value=&quot;217&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 217]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;209&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 209]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Талас шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;207&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 207]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
| data-sort-value=&quot;201&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 201]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;198&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 198]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Ұлы Жібек жолы]]
| data-sort-value=&quot;196&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 196]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;194&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 194]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;191&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 191]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Қарлұқ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;183&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 183]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;178&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 178]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;170&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 170]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Сақшы]]
| data-sort-value=&quot;161&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 161]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Қазақстанның биік тау шыңдары]]
| data-sort-value=&quot;159&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 159]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;158&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 158]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Жасуша]]
| data-sort-value=&quot;153&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 153]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;151&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 151]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Персептрон]]
| data-sort-value=&quot;151&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 151]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Қарахан мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;148&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 148]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[Күлтегін ескерткіші]]
| data-sort-value=&quot;147&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 147]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;141&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 141]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;139&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 139]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Оғыз мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;136&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 136]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;136&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 136]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;135&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 135]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;135&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 135]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Түргеш қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;133&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 133]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;132&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 132]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;132&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 132]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Алып Ер Тоңа]]
| data-sort-value=&quot;131&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 131]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Қорықтар]]
| data-sort-value=&quot;130&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 130]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Қаһар]]
| data-sort-value=&quot;129&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 129]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Арал теңізі]]
| data-sort-value=&quot;128&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 128]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;127&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 127]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;125&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 125]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Дилемма]]
| data-sort-value=&quot;124&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 124]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;118&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 118]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Мөңке би Тілеуұлы]]
| data-sort-value=&quot;114&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 114]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;113&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 113]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;111&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 111]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;109&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 109]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;109&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 109]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;108&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 108]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;107&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 107]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Ботай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;106&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 106]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;105&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 105]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;105&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 105]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Қазақстан көлдері]]
| data-sort-value=&quot;104&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 104]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Қимақ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;104&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 104]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;104&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 104]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Балқаш]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 103]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;101&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 101]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Қызыл кітап]]
| data-sort-value=&quot;100&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 100]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 99]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Компьютер]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 98]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;97&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 97]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Қаңлылар]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 96]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 96]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Шарын шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 95]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 95]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Қырғи қабақ соғысы]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 93]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[IP мекенжайы]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 92]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 91]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 89]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 89]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[Әнет би]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 86]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Санау жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 86]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Жүсіп Баласағұни]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 85]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Компьютер жадысы]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 84]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 83]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Майқы би]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 83]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 82]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 82]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 81]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 81]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Күлтегін]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 81]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;80&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 80]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;80&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 80]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Кенен Әзірбаев]]
| data-sort-value=&quot;80&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 80]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Әнет Баба]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 79]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 78]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Қазақ ұлттық киімдері]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 78]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Домендік атау жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 77]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 77]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 77]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Лай суға май бітпес қой өткенге...]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 75]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 75]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[Жүйелік блок]]
| data-sort-value=&quot;74&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 74]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 73]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 73]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Интернет]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 73]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Қыпшақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 73]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 73]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;71&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 71]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Шығыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;71&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 71]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 69]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 69]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Айша бибі кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 69]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Дыбыс үндестігі]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 69]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 68]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Алматы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 68]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 67]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Көксерек (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 67]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Қобыланды батыр (жыр)]]
| data-sort-value=&quot;66&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 66]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Қазақстан астанасы]]
| data-sort-value=&quot;66&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 66]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 65]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 65]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 65]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 63]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Коллоквиум]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D1%83%D0%BC 63]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Дауысты дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 62]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Жеті жарғы]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 62]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Махмұд Қашқари]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 62]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Қазтуған Сүйінішұлы]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 62]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Сын есім]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 61]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 60]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 60]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Есептеуіш техника тарихы]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 60]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Септік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 59]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Сабырсыз, арсыз, еріншек...]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 59]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Моңғол империясы]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 59]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Конституция]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 59]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Мөлшер үстеуі]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%80_%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96 59]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Балғабек Қыдырбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 59]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Баскетбол]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 59]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 59]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[Сын есімнің шырайлары]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 58]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Ілияс Есенберлин]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 58]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[Райымбек батыр]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 58]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 58]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 57]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Барсакелмес қорығы]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 57]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[Процессор]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 57]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 57]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 56]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 56]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Барыс (жануар)]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 56]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 56]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Бурабай ұлттық паркі]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 56]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 55]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 55]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 55]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Қорғалжын қорығы]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 55]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 54]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Мәдениет]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 54]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 54]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 54]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 53]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 53]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Жайлау]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 53]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 52]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Ақтамберді Сарыұлы]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Жұлдыз той]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D1%82%D0%BE%D0%B9 52]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Қазақстан өзендері]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 52]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 52]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 51]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 51]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 51]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Жер]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 51]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Жедел жады]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 51]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 51]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 51]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Байлар-Жандар]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 50]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Андроново мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 50]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 50]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 49]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 49]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 49]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[:Санат:1899 жылы туғандар|Санат:1899 жылы туғандар]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A1899_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 49]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Компьютерлік желі]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 49]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 49]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Нирвана]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 49]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[Екпін]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 48]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 48]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Психология]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 48]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[Қосөзен (өркениет)]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 48]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Философия]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 48]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Қоңыр аю]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%8E 48]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 48]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 48]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Дауыссыз дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 48]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 48]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 47]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Жасанды нейронды желі]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 47]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Біржан Қожағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 46]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Күн жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 46]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Қапан Әубәкірұлы Мусин]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 46]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Жезқазған]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 46]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Балықтар]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 46]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Ежелгі Мысыр]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 46]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 45]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Есік Алтын адамы]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 45]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 45]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 45]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Бейсебай Кірісбаев]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Ұлы жасақ]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 45]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 45]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Наурызым қорығы]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 45]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 44]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 44]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Географиялық карта]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 44]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[Ақуыз]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 43]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Қазақстан халық кеңесінің мүшелері]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 43]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Ер Тоңға (жыр)]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 43]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Сегізаяқ (өлең)]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 43]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 43]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Абайдың қара сөздері]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 43]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 43]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Құндылық]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Созақ]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 42]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 42]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 42]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Ақпарат]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 42]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Саңырауқұлақтар]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 42]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 42]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[Мемлекет]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 42]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Құмырсқалар]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 41]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Ғұндар мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 41]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Қарақытай мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 41]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Тыныс алу жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 41]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Батырлар жыры]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Орталық Азия]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 41]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Буын үндестігі]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 41]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Зат есім]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 40]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Ботулизм]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC 40]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Байқоңыр (қала)]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 40]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 40]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Білге қаған]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 40]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 40]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 40]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Энеолит]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 40]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Алтай таулары]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Менің атым Қожа (хикаят)]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 39]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 39]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Бөгенбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 39]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Ақпан төңкерісі]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 39]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Киіз үй]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 39]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Византия империясы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Моғолстан]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 39]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Қазақ газеті]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Ғылым]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 38]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Біржан мен Сара айтысы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Төреғали Төреəліұлы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Жошы хан кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 38]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Неолит]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 38]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Сырдария]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 38]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Перифраз]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%B7 38]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Оғыздар]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 37]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[Семей]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 37]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 37]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[Жетіқарақшы]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Наурызбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 37]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Шақ (етістік)]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 37]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Үстеу]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 37]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 37]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 37]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Ескендір (поэма)]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 37]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Алаша хан күмбезі]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 36]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Ғабиден Мұстафин]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 36]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 36]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Ақпараттың өлшем бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 36]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 36]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[ChatGPT]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 36]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Сайын Мұратбеков]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 36]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Алакөл қорығы]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Шортанбай Қанайұлы]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Ас қорыту жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 36]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Іздеу жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 36]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Мәңгілік бала бейне]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 36]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Палеолит]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 36]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Кәмшат Жолдыбаева]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 35]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Домалақ ана]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 35]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 35]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 35]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 35]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 35]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Алғашқы ұстаз (кітап)]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 35]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Қазақстан теңгесі]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Шешендік өнер]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 35]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Өркениет]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 35]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Жезқазған (кент)]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%28%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 35]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 34]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Әлеуметтану]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 34]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Митоз]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 34]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[Метафора]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 34]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Экология]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 34]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 34]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Қазақтың би-шешендері]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Ақбөкен]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 34]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Отырар]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 34]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 34]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 34]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Шешендік сөз]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 33]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 33]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Тұран ойпаты]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Қаратерек ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 33]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 33]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Мыс]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 33]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Алтынемел ұлттық паркі]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Тәуелдік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 33]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Табиғат]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 33]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Прокариоттар]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 33]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Қызыл кітапқа енген буынаяқты жәндіктер]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 32]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 32]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Тоғыз-құмалақ]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Еуразия]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 32]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Қатысушы:1nter pares]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 32]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png|Сурет:Page Frame Features on desktop.png]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 32]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Ерболат Беделхан]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Жай сан]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Қазақ графикасы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Сөйлем мүшелері]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Бұланты шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Татарстан]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Экономика]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 32]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 31]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[ДНҚ]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 31]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 31]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Жағасын түргендер]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 31]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Құтадғу білік]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 31]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 31]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 31]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Тәуке хан]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Күнделік.кз]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 31]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[Қазақстан халқы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 31]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Келес (өзен)]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 30]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 30]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Қазақстан телеарналары]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Қорқай дұғасы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Аристотель]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 30]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Сөз таптары]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Тынық мұхит]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 30]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Биржай]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B9 30]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Қазақстанның ең ұзын өзендерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%B1%D0%B7%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Тәж Махал]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 30]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Азаматтық құқық]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[ҚазСат-1]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%A1%D0%B0%D1%82-1 30]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Эпитет]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 30]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Латын әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 30]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Болыс болдым, мінеки...]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 29]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Портал:Астрономия/Күн жүйесінің ғаламшарлары]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%2F%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 29]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Алакөл (көл)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Жусан иісі (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Жер қабығы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D2%93%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Шылау]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 29]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 29]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Николай Иванович Баев]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Сарматтар]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 29]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Түркілер]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 29]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Корея Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Сан есім]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 29]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 29]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Қаратау қорығы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 29]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Телжан Шонанов]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 29]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Қызғалдақ]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Сөз табы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Дулат Исабеков]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[2022 жылғы Азия ойындарының медальдар кестесі]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 28]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Тарбағатай тауы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Марқакөл қорығы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Көшпелілер рухани мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 28]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Түрік руна жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Руналық жазу]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 28]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 28]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[Доспамбет жырау]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 28]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Монитор]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 28]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Исатай Тайманұлы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Қазақ хандығының құрылуы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Николай Коперник]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 28]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Ақ аю]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B0%D1%8E 28]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Семирамида аспалы бағы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Мұрат Есжан]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Қазақстанның ең ірі көлдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BB_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Тоныкөк]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 27]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Ноғай Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Орталық жүйке жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Етістік]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 27]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Азия ойындары]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Жетісу]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 27]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Тараз]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 27]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Моңғол шапқыншылығы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 27]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Үндестік заңы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 27]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Жайық]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Республика күні (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Семиотика]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 27]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Жануарлар]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 26]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Қасым Аманжолов]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Қаракерей]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 26]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Орхон жазба ескерткіштері]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Атырау облысы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Жүрек-қантамырлар жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Қорқыт ата кітабы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Құмай тазы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Түркі мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Талап Сұлтанбеков]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Юпитер]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 26]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 26]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 26]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Франция]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 26]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Әскери ант]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%82 26]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Қыз Жібек (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 25]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Электронды пошта]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 25]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Жоспарлы экономика]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 25]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[География]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 25]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Жоңғар шапқыншылығы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Биология]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 25]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Әбілқайыр хандығы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 25]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Қазақстан жануарлары әлемі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Ұлттық құрылтай]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 25]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[Ежелгі Грекия]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 25]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Батыс Алтай қорығы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Әбілхан Қастеев]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Жүйке жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Қазақ билері]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Тайқазан]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Бұлшық ет]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 25]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Портал:Африка/Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Шернияз Жарылғасұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Үндістан]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Мысыр пирамидалары]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[Диуани лұғат ат-түрк]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 24]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Тұғыр батыр Кенжесұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Мінгесу]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%83 24]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Қазақстан демографиясы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Жас ерекшіліктеріне байланысты кезеңге бөлу]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%83 24]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Тырнақша]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Сақиналар әміршісі (роман)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Батыс Сібір жазығы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Бабажы-қатын кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B6%D1%8B-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Жұлын]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 24]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Ұлыбритания]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 24]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Медеу]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 24]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[Қасқыр]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[ДНҚ репликациясы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Хасан Алпысбаев]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Хан Тәңірі шыңы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Байбақты]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Алаш Орда]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Ғаламшар]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Латын тілі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Дүние жүзінің саяси картасы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Аустралия]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 23]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[Шоқанның сот реформалары туралы жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D1%82_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[Жетісу Алатауы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Ми]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 23]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 23]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[:Санат:Қазақстан таулары|Санат:Қазақстан таулары]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Оңтүстік Америка]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Ньютон заңдары]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Географиялық ақпараттық жүйе]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 23]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Өкпе]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 23]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Клавдий Птолемей]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9F%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 23]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Бас сүйек]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 23]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 23]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Мәтін]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Темір дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[Жапония]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 23]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Әпке (драма)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Операциялық жүйелер]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Салқам Жәңгір хан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Қазақ фольклортану ғылымы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Жалғау]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 23]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Асан қайғы Сәбитұлы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Қарлұқтар]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Малайсары батыр]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[Қазақстандағы жануарлар әлемі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Үстірт қорығы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[:Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары|Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Қазақстан географиясы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Қастек Баянбай]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Мал шаруашылығы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Бауыр (орган)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Несие]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 22]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Әдебиет теориясы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[Бақытжан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Нан мен тұз]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%B7 22]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[:Санат:Қазақстан суретшілері|Санат:Қазақстан суретшілері]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[АИВ/ЖИТС]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 22]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Халық Кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 22]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Едіге батыр]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 22]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Қоғам]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 22]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Мақала]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Электронды шам]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%BC 22]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Лексика]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Қайрат Советайұлы Боранбаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Құқық қорғау органдары]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Психологияның зерттеу әдістері]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Қалқаман – Мамыр]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Интернет тарихы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Мәулен Балақайұлы Балақаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 22]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Вирустар]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[Есімдік]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 22]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Құқық]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Дамыған елдер]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Бекболат Әшекеев]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Аминқышқылдар]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Аяз би (ертегі)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Бактериялар]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Септеулік шылаулар]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Масғұт (дастан)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Халел Досмұхамедов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Болмыс (философия)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[Сөзжасам]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 21]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Органоидтар]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Жердің ең биік шыңдарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 21]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Пернетақта]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Орталық Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[ҚазСат-2]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%A1%D0%B0%D1%82-2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Ертіс]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 21]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Сүйінбай Аронұлы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Фонетика]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Жасанды серік]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA 21]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Мүбина Ибрагимқызы Ниязова (Танашева)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%28%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Ақтау]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 21]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[Исаак Ньютон]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 21]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Географиялық зерттеу әдістері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[Еділ қаған]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Моңғолия]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 21]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[Саясаттану]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 21]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[Кириллица]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[Шежіре]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 21]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Есет Көтібарұлы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген бірінші санатты жануарлар]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Майлар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Майра Мұхамедқызы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Мезолит]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 20]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Публицистикалық стиль]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 20]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Атырау]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 20]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Қазақстан ғалымдары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Тіл мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Химиялық байланыстар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Жазғы Азия ойындары 2022]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2022 20]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Несиенің мәні және қызметтері]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Мәдениет туралы түсінік]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%BA 20]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Каспий маңы ойпаты]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Ақтабан шұбырынды]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 20]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Азия]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Жаратылыстану ғылымдары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Айтыс]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 20]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Бактрия]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F 20]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Едіге]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5 20]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Мұрат Мөңкеұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Керқұлан]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Йозеф Гайдн]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%99%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%84_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Сыбайлас жемқорлық]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Морфология (лингвистика)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Соғдылар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Нуклеин қышқылдары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Африка]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Коваленттік байланыс]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 20]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 20]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Қазақстан туы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Қой малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Ұлы Қытай қорғаны]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Жер құрылымы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 20]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Мөңке би Төлеұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Жоқтау]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 20]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Ғылыми-көпшілік әдебиет]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 20]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Талдықорған]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 20]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 19]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Қан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Тәжікстан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Хлоропласт]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82 19]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Ит]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82 19]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Иосиф Виссарионович Сталин]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Бақытжан Ошақбайұлы Тобаяқ]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D2%9B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Топографиялық карта]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Ауыл шаруашылығы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Хромосомалар]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Липидтер]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Одағай]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 19]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Тянь-Шань қоңыр аюы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8F%D0%BD%D1%8C-%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8C_%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%8E%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[АҚШ президенттерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Мұхит]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 19]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 19]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Қарахан кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[Менің атым Қожа (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Жіктік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Эукариоттар]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[22 қыркүйек]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=22_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 19]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Биосфера]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Жиембет жырау]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Шахмұрат Мүтәліп]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 19]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Қостанай облысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Айқындауыш]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 19]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Жаһандану]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Шақшақ Жәнібек батыр]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Қайым Мұқамедханов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Дала уәлаятының газеті]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%83%D3%99%D0%BB%D0%B0%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Халықтық майдан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Альберт Эйнштейн]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Көшпенділер]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Өт айдайтын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Төлен Әбдік]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 19]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Абдолла Қарсақбаев]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Дулат Бабатайұлы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Көмірсулар]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Кейкі Көкембайұлы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%83%D1%96_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[Жеке батыр]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[Хаммурапи заңдары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Ұйқы безі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Пайдалы қазбалар]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Хан Шатыр]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Қазақстан халқы тілдері күні]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Ньютонның бірінші заңы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Ақпараттық қауіпсіздік]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 18]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Мұғалжар тауы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Мақсат Мәлікұлы Толықбаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Үнді философиясы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Біріккен Араб Әмірліктері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Жер бедері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Троп]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BF 18]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Табиғатты қорғау]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 18]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Ұлттық саябақтар]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Септік]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 18]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Роза Айтжанқызы Сүлейменова]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Сырбай Мәуленов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Үлгі:Апта күндері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Түрікменстан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[Жұмбақтас]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 18]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Іле Алатауы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Жау тылындағы бала]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Алаш партиясының бағдарламасы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Рене Декарт]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82 18]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Маңғыстау таулары]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Сиыр малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Бокстан Азия чемпионаты 2026]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B_2026 18]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Келінжан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Мардан Келдібайұлы Байділдаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Айша бибі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 18]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Үлгі:Cite news]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3ACite_news 18]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Қапез Байғабылұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Аңызақ]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Жабайы алма (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Ян Амос Коменский]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Беріш]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 18]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Сиверс алмасы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Туберкулез]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 18]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Галилео Галилей]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BE_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Арал ауданы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Maxi Чай]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[:Санат:Қазақстан кесенелері|Санат:Қазақстан кесенелері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Шығыс Еуропа жазығы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Қадырғали Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Жасақ (Яса)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Мың бала (олимпиада)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%28%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Абай облысындағы өрт]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 18]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Үлгі:Page log/doc]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3APage_log%2Fdoc 18]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Смағұл Абатұлы Елубай]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Кемел Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Варшава келісімі ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[:Санат:Қазақстан ескерткіштері|Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[МедиаУики:Bad image list]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 17]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Бауыржан Исаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[Әсет Найманбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Сана]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Юрий Алексеевич Гагарин]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Жүсіп Ақшораев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Ізгі қала тұрғындарының көзқарасы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[Жұқпалы аурулар]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Термин]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[Токио]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BE 17]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Шекті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Жазу]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[Ыңғайлас салалас сөйлем]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 17]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Сауд Арабиясы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Тұмау]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Ғағауызстан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[Байұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Бейнекарта]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 17]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Нұржан Наушабаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Сөз тіркесі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Фибоначчи]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%87%D1%87%D0%B8 17]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Айқап]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 17]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Ақан сері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Қазақ әдебиеті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[Шығыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Кітап]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 17]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Информатика]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[Мәдениеттану]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[Аида Ғалымқызы Балаева]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[Қытай философиясы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 17]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[Олжас Абайұлы Бектенов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Сұлу қаған]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[Сүтқоректілер]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[Еңлік-Кебек]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Қасым сұлтан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Волейбол]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 17]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Көне түрік дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Генетикалық код]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4 17]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Мұнай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Балет]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82 17]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 17]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[Алтын Орда хандарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[Орфография]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Адам қаңқасы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[Уикипедия:Видео сабақтар]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[Қырғыздар]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[Қазақстан вице-президенті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Футбол]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 17]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[Қазақстан тарихы (ғылым)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Опера (музыка)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Ұйғырлар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Асқар Алтай]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[:Санат:Алфавит бойынша футболшылар|Санат:Алфавит бойынша футболшылар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;906&quot; | 906
| [[Наурыз мейрамы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;907&quot; | 907
| [[Шашубай Қошқарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;908&quot; | 908
| [[Құң-зы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%A3-%D0%B7%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;909&quot; | 909
| [[Қазақстандағы саяси партиялар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;910&quot; | 910
| [[Қазақстан жеріндегі палеолит]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 16]
|-
| data-sort-value=&quot;911&quot; | 911
| [[Солтүстік Америка]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;912&quot; | 912
| [[Облыс орталығы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;913&quot; | 913
| [[Орда (музыкалық топ)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;914&quot; | 914
| [[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;915&quot; | 915
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;916&quot; | 916
| [[Қазақстан құстары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;917&quot; | 917
| [[Орта ғасырлардағы Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;918&quot; | 918
| [[Сырым Датұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;919&quot; | 919
| [[Ислам]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16]
|-
| data-sort-value=&quot;920&quot; | 920
| [[Қан мен тер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;921&quot; | 921
| [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;922&quot; | 922
| [[Жүрек]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 16]
|-
| data-sort-value=&quot;923&quot; | 923
| [[Бұзаубас]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 16]
|-
| data-sort-value=&quot;924&quot; | 924
| [[Аяз би Жаманұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;925&quot; | 925
| [[Хаулин]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;926&quot; | 926
| [[Рибосома]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;927&quot; | 927
| [[Ноғайлар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;928&quot; | 928
| [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;929&quot; | 929
| [[Қызыл кітапқа енген өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;930&quot; | 930
| [[Қытай тарихы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;931&quot; | 931
| [[Шешендік сөздер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;932&quot; | 932
| [[Он екі мүше]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5 16]
|-
| data-sort-value=&quot;933&quot; | 933
| [[Шиелі ауданы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;934&quot; | 934
| [[Түрксіб]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 16]
|-
| data-sort-value=&quot;935&quot; | 935
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;936&quot; | 936
| [[Фотосинтездің жарық және қараңғы фазалары]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D1%84%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;937&quot; | 937
| [[Үлгі:Грек әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;938&quot; | 938
| [[Қазақстан климаты]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;939&quot; | 939
| [[Ата жолы картасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;940&quot; | 940
| [[Іле]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5 16]
|-
| data-sort-value=&quot;941&quot; | 941
| [[Ғарышкер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;942&quot; | 942
| [[Селеу]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;943&quot; | 943
| [[Дала өркениеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;944&quot; | 944
| [[Қазақ жүздері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;945&quot; | 945
| [[Орфоэпия]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D1%8D%D0%BF%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;946&quot; | 946
| [[Жағалбайлы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;947&quot; | 947
| [[Алаша хан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;948&quot; | 948
| [[Әбділда Тәжібаев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;949&quot; | 949
| [[28]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=28 16]
|-
| data-sort-value=&quot;950&quot; | 950
| [[Азия ойындарындағы Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;951&quot; | 951
| [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;952&quot; | 952
| [[Теңеу]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;953&quot; | 953
| [[Әбу Райхан әл-Бируни]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 16]
|-
| data-sort-value=&quot;954&quot; | 954
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 16]
|-
| data-sort-value=&quot;955&quot; | 955
| [[Атырау облысының тарихы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;956&quot; | 956
| [[Ғарыш]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 16]
|-
| data-sort-value=&quot;957&quot; | 957
| [[Linux]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Linux 16]
|-
| data-sort-value=&quot;958&quot; | 958
| [[Екінші Мемлекеттік Дума]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;959&quot; | 959
| [[Ескерткіш]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88 16]
|-
| data-sort-value=&quot;960&quot; | 960
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;961&quot; | 961
| [[Найман хандығы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;962&quot; | 962
| [[Қайталау]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;963&quot; | 963
| [[Анықтауыш]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 16]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>55ic6o3e3ur9ynw9g2fn3vm4kf0c39q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Біләл Малдыбайұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782192</id>
    <revision>
      <id>3660136</id>
      <parentid>3656616</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>L.sarkytbekova</username>
        <id>184246</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;ауыл молдасынан бастап&quot; тіркесі дұрыс құрылмаған, артық сөз алынып тасталды</comment>
      <origin>3660136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11028" sha1="4ivdgwnl3smcajiydzs3gdbmhu271wf" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Біләл Малдыбайұлы''' (1890, қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Айыртау ауданы]], [[Қаратал ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)|Қаратал ауылы]] – 1937) — ағартушы, аудармашы, әдебиеттанушы, дәрігер-фельдшер, публицист, [[Алаш қозғалысы|Алаш қайраткері]].&lt;ref name=&quot;adebiportal&quot;&gt;[https://adebiportal.kz/kz/news/view/alas-qairatkeri-bilal-maldybaiuly-turaly-qyzyq-derek__22670 Алаш қайраткері Біләл Малдыбайұлы туралы қызықты деректер.] adebiportal.kz&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Біләл Малдыбайұлы 1890 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Қаратал ауылында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;adebiportal&quot; /&gt; 
[[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан. Жеті атасы: Есіркеп, Ешкене, Шаншар, Шыңғыс, Төлек, Малдыбай, Біләл. Біләлдан төрт ұл туған: Сұлтанбек, Қорғанбек, Шауқатбек, Сейілбек.&lt;ref name=&quot;oimaq&quot;&gt;[https://oimaqnews.kz/1864/bil-l-maldybay-ly-alysty-zha-yndatatyn-auyrdy-zhe-ildetetin-asieti-zor-biik-n-rse-o-u Біләл Малдыбайұлы: «Алысты жақындататын, ауырды жеңілдететін қасиеті зор биік нәрсе – оқу...»] oimaqnews.kz&lt;/ref&gt;

Ол ерте жастан білімге құштар болып, ауыл молдасынан алғашқы сауатын ашқан. 1912 жылы Омбыдағы малдәрігерлік-акушерлік мектебін үздік стипендиямен тәмамдаған. Оқу орнын аяқтаған соң, алғашқы қызметін Атбасар уезінде бастаған. Ирмовка орталау мектебінде директор болып жүрген кезінде өз өмірбаянын жазып қалдырған. Бұл құжаттың көшірмесі қазіргі таңда Қаратал орта мектебінің Ш. Құсайынов атындағы әдеби-өлкетану мұражайында сақтаулы тұр. &lt;ref name=&quot;adebiportal&quot; /&gt;

== Қызметі және ағартушылық еңбегі ==
Біләл Малдыбайұлы ХХ ғасыр басында қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалысқа белсене араласты. Ол ауыл мектептерін ұйымдастыруға, білім беру ісін дамытуға үлес қосты. Оның ағарту саласындағы еңбек жолы Кеңес билігінің бұйрығымен жаңадан ұйымдастырылған халықтық білім беру бөліміне мектептен тыс инспектор лауазымына тағайындалудан басталды.&lt;ref name=&quot;oimaq&quot; /&gt;

Кейінгі атқарған қызметтері:
* 1920 жылдың күзінде аз ұлттардың халықтық білім беру бөлімінің меңгерушісі;
* 1921 жылдан бастап Көкшетау уезінің қырғыз-татар мектептерінің нұсқаушысы;
* 1924 жылдың ақпанынан халықтық білім беру инспекторы болып қызмет етті. &lt;ref name=&quot;oimaq&quot; /&gt;

Біләлдің ұсынысымен Көкшетау қаласында балалар үйі мен Луначарский атындағы қазақ-татар клубы ашылған. Қызылжардағы «Талап» қазақ ұлттық комитетінің мүшесі, кейін төрағасы болған. Оның жазған мақалалары «[[Айқап]]», «Сарыарқа», «Жаңа әдебиет» газет-журналдарында басылған. «Екінші жұмбақ» атты өлеңі «Айқаптың» 1914 жылғы №1 санында жарық көрген. &lt;ref name=&quot;adebiportal&quot; /&gt;

Қызылжар қаласынан шыққан «Жас азамат» газетінің 12-16 нөмірлерінің редакторы Біләл Малдыбайұлы болған. 1918 жылдың 30 шілдесінен бастап, 1919 жылдың 8 ақпанына дейін шығып тұрған газеттің бас-аяғы 22 нөмірі жарық көрген. &lt;ref name=&quot;adebiportal&quot; /&gt;

1927 жылы туған жері Айыртау ауданы Қаратал ауылына екі қабатты, 16 кабинеті бар зәулім мектеп салдырады. Мектептің ашылуына [[Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы|Үкілі Ыбырайдың]] өзі келіп, жыр шашуын арнаған. Мектепке қажетті құрылыс материалдарын Имантау станицасындағы кәмпескеленген кулактың үлкен үйін бұзып, ағаштарын ауыл адамдары арбамен Қараталға тасып жеткізген. &lt;ref name=&quot;adebiportal&quot; /&gt;

== Шығармашылығы және аударма еңбектері ==
Біләл Малдыбайұлы медицина және оқу-ағарту саласына қатысты еңбектерді қазақ тіліне аударған. Оның аудармалары терминдерді қазақ оқырманына түсінікті түрде жеткізуімен ерекшеленеді. &lt;ref name=&quot;turkystan&quot;&gt;[https://turkystan.kz/article/86968-osy-zh-rt-bil-ldi-bile-me-eken Игілікұлы, Ш. Осы жұрт Біләлді біле ме екен?] turkystan.kz&lt;/ref&gt;

Дәрігер, педагог, қайраткер Біләл Малдыбайұлы төмендегі медициналық кітаптарды қазақ тіліне аударып, Мәскеудегі Күншығыс халықтары баспасынан жарыққа шығарған:
* Доктор С.Е. Незлиннің «Құрт ауыруы» (Мәскеу, 1927 жыл);
* Доктор Горбовтың «Денсаулық негізі – тазалық» (Мәскеу, 1926 жыл);
* Доктор Шанстың «Безгек» (Мәскеу, 1927 жыл);
* Доктор Б. Проннердің «Жегі ауырулар» (Мәскеу, 1927 жыл). &lt;ref name=&quot;turkystan&quot; /&gt;

Медицинасы дамымаған, дәрі-дәрмегі жоқ, оқыған дәрігері мүлде аз сол кезеңде бұл кітаптар қазақ халқы үшін аса қажетті құрал болып, мыңдаған таралыммен қайта басылды. Біләл медицина саласына машықтанғандықтан, орыс ғалымдарының кітаптарын ана тіліне қарапайым, жеңіл әрі ұғынықты мысалдармен аударған. &lt;ref name=&quot;turkystan&quot; /&gt;

Сонымен қатар, ол [[Гомер]]дің «Илиада» және «Одиссея» атты атақты шығармаларын да қазақшалаған. Бұл туралы Мұсахан Қанапиянұлының «Ұстаз» атты кітабында Әсия Тілегенованың: ''«...ол отызыншы жылдары Гомердің «Илиадасы» мен «Одиссеясын» қазақша аударған»'' деген дерегі сақталған. &lt;ref name=&quot;adebiportal&quot; /&gt;

[[Сәбит Мұқанов]]тың «Адасқандар» атты романын Олег Фрелихпен бірігіп орыс тіліне аударған. 1935 жылы Мәскеудегі «Көркем әдебиет» баспасынан «Сын бая» деген атпен жарық көрген романның қолжазбасы мен алғашқы сүйінші данасы қазіргі таңда Мәскеудегі Орталық Мемлекеттік Әдебиет және өнер архивінің қорында (РГАЛИ) сақтаулы тұр. &lt;ref name=&quot;adebiportal&quot; /&gt;

1929 жылы Қызылжар қаласында жаңа әліпбимен (латын қарпімен) «Тілашарлық әліппе» кітабы жарық көреді. Біләл Малдыбайұлының тағы бір авторлық еңбегі — «Қазақстандағы жоғары, орта дәрежелі мектептер» деп аталады. Бұл кітап 1926 жылы Қызылорда қаласындағы «Еңбекші Қазақ» газетінің редакциясында басылған. 14 бөлімнен тұратын кітапта 32 оқу орны туралы толық мәлімет берілген. &lt;ref name=&quot;adebiportal&quot; /&gt;

== Қуғын-сүргін жылдары ==
[[Саяси қуғын-сүргін]] жылдарында 1937 жылы 5 мамыр күні тұтқынға алынып, дәл сол жылдың 13 қыркүйегінде ату жазасына кесілді. КСРО Жоғарғы Сотының шешімімен 1958 жылдың 27 желтоқсанында толықтай ақталды. &lt;ref name=&quot;adebiportal&quot; /&gt;

== Мұрасы мен зерттелуі ==
Біләл Малдыбайұлы қазақ ағартушылығы мен ХХ ғасыр басындағы ұлттық зиялылар, Алаш арыстары қатарында құрметпен аталады. Еліміз Тәуелсіздігін алған жылдары ағартушы мұрасы қайта зерттеліп, бірқатар материалдар жазылды. Олардың қатарында зейнеткер мұғалім Айтмағамбет Дауылбайұлының «Репрессия құрбаны», «Жақсының аты өлмейді», журналист Маман Ементаевтың «Көкшетау арыстары. Ақсақалмен әңгіме», ақын, өлкетанушы Ерсін Ерғалиевтің «Туған жер – тұғырым» атты зерттеу еңбектері бар. &lt;ref name=&quot;turkystan&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1890 жылы туғандар]]
[[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Айыртау ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>4ivdgwnl3smcajiydzs3gdbmhu271wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жеңіс Сәдуақасұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783384</id>
    <revision>
      <id>3660106</id>
      <parentid>3631192</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Еңбек жолы */</comment>
      <origin>3660106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6392" sha1="fo4yz3ascd2ei7165w3ntef047blbit" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Жеңіс Сәдуақасұлы|Шындық есімі=|Ені=|Туған күні=19.1.1946|Қайтыс болған күні=|Туған жері={{туғанжері|Қазалы ауданы|Қазалы ауданында}}, Ұялы ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|қазақ]]|Мансабы=ғалым, филолог, педагог|Белсенді жылдары=1964 жылдан бастап|Білімі=[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институты]] (1971)|Мамандығы=филолог|Марапаттары=[[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992) &lt;br&gt; ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006) &lt;br&gt; «Ана тілі» медалі (2023)}}
'''Жеңіс Сәдуақасұлы''' ([[19 қаңтар]] [[1946 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]] Ұялы ауылы) — қазақстандық ғалым, филолог. Филология ғылымдарының докторы (1997), [[профессор]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://qyzylordatv.kz/kz/news/37555|title=Ғалым Жеңіс Сәдуақасұлы – 80 жаста|author=|date=|website=qyzylordatv.kz|publisher=|accessdate=2026-07-17|lang=}}&lt;/ref&gt; Қазақстан педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі (2006). [[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006). &lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
* 1971 жылы [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институтын]] бітірген.

=== Еңбек жолы ===
* 1964—1967 жж. — Қазалы ауданы «Қызылқұм» сегіз жылдық мектебінде мұғалім;
* 1971—1979 жж. — Қызылорда қаласындағы мектептерде директордың орынбасары;
* 1979–1980 жж. — Қызылорда педагогикалық институтының «Педагогика және психология» кафедрасының оқытушысы;
* 1980–1989 жж. — «Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі» кафедрасының аға оқытушысы, кафедра меңгерушісі;
* 1989–1990 жж. — «Қазақ тілі мен әдебиеті» кафедрасының аға оқытушысы, доценті;
* 1990–1998 жж. — «Қазақ тілі» кафедрасының меңгерушісі;
* 1998–1999 жж. — «Қазақ филологиясы және түркология» кафедрасының меңгерушісі;
* 1999–2002 жж. — «Қазақ филологиясы және түркология» кафедрасының профессоры;
* 2002–2004 жж. — Қызылорда «Болашақ» университетінің проректоры;
* 2004–2007 жж. — [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] «Қазақ тілі» кафедрасының меңгерушісі;
* 2007–2023 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің «Қазақ тілі мен әдебиеті» кафедрасының профессоры.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыты — [[қазақ тілі]] білімінің [[морфология]] және [[синтаксис]] салалары. Жеңіс Сәдуақасұлының 100-ден астам ғылыми-зерттеу және оқу-әдістемелік еңбектері жарық көрген.

'''Негізгі еңбектері:'''
* «Қазақ грамматикасы»
* «Тауарихтағы жай сөйлемнің түрлері»
* «Жай сөйлемнің құрылымдық түрлері»
* «Қазақша іс қағаздары»
* «Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері»

== Марапаттары ==
* [[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992)
* ҚР Президентінің Алғыс хатымен (2001, 2005)
* ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006)
* «Ана тілі» медалі (2023)
* «Құрмет грамотасы»&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/232&lt;/ref&gt;
* Қызылорда облыстық мәслихатының «Алғыс хат» 
* «10 жыл Астана» медалі (2008)
* Қызылорда облысы әкімінің стипендиясы
* «Қызылорда облысына 70 жыл» мерекелік медалі (2009)
*  «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011)
*  ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Ы.Алтынсарин» төсбелгісі (2016)
* ҚР Тәуелсіздігінің  25 жылдығына орай ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің «Құрмет грамотасы»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті оқытушылары]]</text>
      <sha1>fo4yz3ascd2ei7165w3ntef047blbit</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660109</id>
      <parentid>3660106</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қосылды</comment>
      <origin>3660109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6446" sha1="qxk9042m9mjdnr497fe4m5t70x44orj" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Жеңіс Сәдуақасұлы|Шындық есімі=|Ені=|Туған күні=19.1.1946|Қайтыс болған күні=|Туған жері={{туғанжері|Қазалы ауданы|Қазалы ауданында}}, Ұялы ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|қазақ]]|Мансабы=ғалым, филолог, педагог|Белсенді жылдары=1964 жылдан бастап|Білімі=[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институты]] (1971)|Мамандығы=филолог|Марапаттары=[[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992) &lt;br&gt; ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006) &lt;br&gt; «Ана тілі» медалі (2023)|Сурет=Ж.Сәдуақасұлы.jpg|ені=200px}}
'''Жеңіс Сәдуақасұлы''' ([[19 қаңтар]] [[1946 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]] Ұялы ауылы) — қазақстандық ғалым, филолог. Филология ғылымдарының докторы (1997), [[профессор]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://qyzylordatv.kz/kz/news/37555|title=Ғалым Жеңіс Сәдуақасұлы – 80 жаста|author=|date=|website=qyzylordatv.kz|publisher=|accessdate=2026-07-17|lang=}}&lt;/ref&gt; Қазақстан педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі (2006). [[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006). &lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
* 1971 жылы [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институтын]] бітірген.

=== Еңбек жолы ===
* 1964—1967 жж. — Қазалы ауданы «Қызылқұм» сегіз жылдық мектебінде мұғалім;
* 1971—1979 жж. — Қызылорда қаласындағы мектептерде директордың орынбасары;
* 1979–1980 жж. — Қызылорда педагогикалық институтының «Педагогика және психология» кафедрасының оқытушысы;
* 1980–1989 жж. — «Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі» кафедрасының аға оқытушысы, кафедра меңгерушісі;
* 1989–1990 жж. — «Қазақ тілі мен әдебиеті» кафедрасының аға оқытушысы, доценті;
* 1990–1998 жж. — «Қазақ тілі» кафедрасының меңгерушісі;
* 1998–1999 жж. — «Қазақ филологиясы және түркология» кафедрасының меңгерушісі;
* 1999–2002 жж. — «Қазақ филологиясы және түркология» кафедрасының профессоры;
* 2002–2004 жж. — Қызылорда «Болашақ» университетінің проректоры;
* 2004–2007 жж. — [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] «Қазақ тілі» кафедрасының меңгерушісі;
* 2007–2023 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің «Қазақ тілі мен әдебиеті» кафедрасының профессоры.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыты — [[қазақ тілі]] білімінің [[морфология]] және [[синтаксис]] салалары. Жеңіс Сәдуақасұлының 100-ден астам ғылыми-зерттеу және оқу-әдістемелік еңбектері жарық көрген.

'''Негізгі еңбектері:'''
* «Қазақ грамматикасы»
* «Тауарихтағы жай сөйлемнің түрлері»
* «Жай сөйлемнің құрылымдық түрлері»
* «Қазақша іс қағаздары»
* «Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері»

== Марапаттары ==
* [[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992)
* ҚР Президентінің Алғыс хатымен (2001, 2005)
* ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006)
* «Ана тілі» медалі (2023)
* «Құрмет грамотасы»&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/232&lt;/ref&gt;
* Қызылорда облыстық мәслихатының «Алғыс хат» 
* «10 жыл Астана» медалі (2008)
* Қызылорда облысы әкімінің стипендиясы
* «Қызылорда облысына 70 жыл» мерекелік медалі (2009)
*  «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011)
*  ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Ы.Алтынсарин» төсбелгісі (2016)
* ҚР Тәуелсіздігінің  25 жылдығына орай ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің «Құрмет грамотасы»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті оқытушылары]]</text>
      <sha1>qxk9042m9mjdnr497fe4m5t70x44orj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баймырза Қожамберлиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783386</id>
    <revision>
      <id>3660137</id>
      <parentid>3631205</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Еңбек жолы */</comment>
      <origin>3660137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4806" sha1="a10eth6zpvs584h5j4rnh7d9vb8po3j" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Баймырза Қожамберлиев|Туған күні=20.3.1955|Туған жері={{туғанжері|Қазалы ауданы|Қазалы ауданында}}, Майдакөл ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|қазақ]]|Мансабы=ғалым, философ, педагог|Белсенді жылдары=1980 жылдан бастап|Білімі=[[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] (1980)|Мамандығы=философ|Не үшін белгілі=әлеуметтік философия, мәдениеттану, саясаттану|Марапаттары=Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009) &lt;br&gt; «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2008)}}
'''Баймырза Қожамберлиев''' ([[20 наурыз]] [[1955 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]] Майдакөл ауылы) — қазақстандық ғалым, [[философия ғылымдарының докторы]] (2005), [[Проффесор|профессор]] (2006).

== Өмірбаяны ==
[[1980 жыл|1980 жылы]] С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]) философия-экономика факультетін бітірген.

=== Еңбек жолы ===
* 1980—1997 жж. — Қарағанды мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]) оқытушысы, аға оқытушысы, доценті, кәсіподақ комитетінің төрағасы.
* 1997–1998 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің «Философия және экономикалық теория» кафедрасының доценті.
* 1998–2008 жж. — «Философия және мәдениеттану» кафедрасының меңгерушісі.
* 2008–2011 жж. — Қазақ филологиясы факультетінің деканы.
* 2012–2020 жж. — Қызылорда облысы педагогикалық қызметкерлерінің білімін жетілдіру институтының кафедра меңгерушісі.
* 2020–2021 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің «Философия және мәдениеттану» кафедрасының профессоры.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/1817&lt;/ref&gt;
* 2021 жылдан бастап — «Философия және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» секциясының профессоры.

== Ғылыми қызметі ==
Негізгі ғылыми еңбектері әлеуметтік философия, мәдениеттану және саясаттану ғылымы мәселелеріне арналған.

'''Негізгі еңбектері:'''
* «Человеческое. Общественное. Духовные» (Караганда, 1991)
* «Саяси сана» (Қарағанды, 1993)
* «Мәдениет әлемі» (Алматы, 2003)
* «Саяси сана философиясы» (Қызылорда, 2007)
* «Болмыс философиясы» (Қызылорда, 2010)
* «Үлкен саясат: тұлғалар мен тағдырлар» (Қызылорда, 2018)

== Марапаттары ==
* Қызылорда облысы әкімі стипендиясының иегері (2006)
* «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2008)
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009)&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>a10eth6zpvs584h5j4rnh7d9vb8po3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660140</id>
      <parentid>3660137</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4787" sha1="8kntaewrjmb19ss0jskz671t1dy2ea2" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Баймырза Қожамберлиев|Туған күні=20.3.1955|Туған жері={{туғанжері|Қазалы ауданы|Қазалы ауданында}}, Майдакөл ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|қазақ]]|Мансабы=ғалым, философ, педагог|Белсенді жылдары=1980 жылдан бастап|Білімі=[[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] (1980)|Мамандығы=философ|Не үшін белгілі=әлеуметтік философия, мәдениеттану, саясаттану|Марапаттары=Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009) &lt;br&gt; «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2008)}}
'''Баймырза Қожамберлиев''' ([[20 наурыз]] [[1955 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]] Майдакөл ауылы) — қазақстандық ғалым, [[философия ғылымдарының докторы]] (2005), [[профессор]] (2006).

== Өмірбаяны ==
[[1980 жыл|1980 жылы]] С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]) философия-экономика факультетін бітірген.

=== Еңбек жолы ===
* 1980—1997 жж. — Қарағанды мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]) оқытушысы, аға оқытушысы, доценті, кәсіподақ комитетінің төрағасы.
* 1997–1998 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің «Философия және экономикалық теория» кафедрасының доценті.
* 1998–2008 жж. — «Философия және мәдениеттану» кафедрасының меңгерушісі.
* 2008–2011 жж. — Қазақ филологиясы факультетінің деканы.
* 2012–2020 жж. — Қызылорда облысы педагогикалық қызметкерлерінің білімін жетілдіру институтының кафедра меңгерушісі.
* 2020–2021 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің «Философия және мәдениеттану» кафедрасының профессоры.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/1817&lt;/ref&gt;
* 2021 жылдан бастап — «Философия және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» секциясының профессоры.

== Ғылыми қызметі ==
Негізгі ғылыми еңбектері әлеуметтік философия, мәдениеттану және саясаттану ғылымы мәселелеріне арналған.

'''Негізгі еңбектері:'''
* «Человеческое. Общественное. Духовные» (Караганда, 1991)
* «Саяси сана» (Қарағанды, 1993)
* «Мәдениет әлемі» (Алматы, 2003)
* «Саяси сана философиясы» (Қызылорда, 2007)
* «Болмыс философиясы» (Қызылорда, 2010)
* «Үлкен саясат: тұлғалар мен тағдырлар» (Қызылорда, 2018)

== Марапаттары ==
* Қызылорда облысы әкімі стипендиясының иегері (2006)
* «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2008)
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009)&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>8kntaewrjmb19ss0jskz671t1dy2ea2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660143</id>
      <parentid>3660140</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>сурет қосылды</comment>
      <origin>3660143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4840" sha1="ezn3szkn7o37sg0yi7wh617r2z9wnku" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Баймырза Қожамберлиев|Туған күні=20.3.1955|Туған жері={{туғанжері|Қазалы ауданы|Қазалы ауданында}}, Майдакөл ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|қазақ]]|Мансабы=ғалым, философ, педагог|Белсенді жылдары=1980 жылдан бастап|Білімі=[[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] (1980)|Мамандығы=философ|Не үшін белгілі=әлеуметтік философия, мәдениеттану, саясаттану|Марапаттары=Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009) &lt;br&gt; «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2008)|Сурет=Қожамберлиев.jpg|ені=220px}}
'''Баймырза Қожамберлиев''' ([[20 наурыз]] [[1955 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]] Майдакөл ауылы) — қазақстандық ғалым, [[философия ғылымдарының докторы]] (2005), [[профессор]] (2006).

== Өмірбаяны ==
[[1980 жыл|1980 жылы]] С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]) философия-экономика факультетін бітірген.

=== Еңбек жолы ===
* 1980—1997 жж. — Қарағанды мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]) оқытушысы, аға оқытушысы, доценті, кәсіподақ комитетінің төрағасы.
* 1997–1998 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің «Философия және экономикалық теория» кафедрасының доценті.
* 1998–2008 жж. — «Философия және мәдениеттану» кафедрасының меңгерушісі.
* 2008–2011 жж. — Қазақ филологиясы факультетінің деканы.
* 2012–2020 жж. — Қызылорда облысы педагогикалық қызметкерлерінің білімін жетілдіру институтының кафедра меңгерушісі.
* 2020–2021 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің «Философия және мәдениеттану» кафедрасының профессоры.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/1817&lt;/ref&gt;
* 2021 жылдан бастап — «Философия және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» секциясының профессоры.

== Ғылыми қызметі ==
Негізгі ғылыми еңбектері әлеуметтік философия, мәдениеттану және саясаттану ғылымы мәселелеріне арналған.

'''Негізгі еңбектері:'''
* «Человеческое. Общественное. Духовные» (Караганда, 1991)
* «Саяси сана» (Қарағанды, 1993)
* «Мәдениет әлемі» (Алматы, 2003)
* «Саяси сана философиясы» (Қызылорда, 2007)
* «Болмыс философиясы» (Қызылорда, 2010)
* «Үлкен саясат: тұлғалар мен тағдырлар» (Қызылорда, 2018)

== Марапаттары ==
* Қызылорда облысы әкімі стипендиясының иегері (2006)
* «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2008)
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009)&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>ezn3szkn7o37sg0yi7wh617r2z9wnku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Вилюс М</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783718</id>
    <revision>
      <id>3659934</id>
      <parentid>3631947</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала жазу */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3659934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1224" sha1="qgpx0k59kt0kdi7xzrww2fdp7wnwap1" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Вилюс М}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 22:37, 2026 ж. шілденің 19 (+05)

== Мақала жазу ==
Сәлеметсіз бе. Тұлғалардың аты-жөні АТЫ-ӘКЕСІНІҢ АТЫ-ТЕГІ форматында жазылады. Мысалға Мұхтар Омарханұлы Әуезов, жаңа мақалалар жазғанда осыны ескеріңіз. Тұлғалар жайлы мақала жазғанда Тұлға үлгісін қосыңыз. Барлық мақалаларыңызды толтырып қойып шығыңыз. Дереккөзді мақаланың ішіне, сөйлемдердің арасына қосу керек, дереккөздер бөліміне емес. &lt;ref&gt; дереккөз &lt;/rеf&gt; форматында мақала ішіне жазсаңыз ол өзі дереккөз бөлімінде көрініп тұрады. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:25, 2026 ж. қыркүйектің 24 (+05)</text>
      <sha1>qgpx0k59kt0kdi7xzrww2fdp7wnwap1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:PushkinVko</title>
    <ns>3</ns>
    <id>784657</id>
    <revision>
      <id>3659950</id>
      <parentid>3658681</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құсмиля Нұрқасым */ Жауап беру</comment>
      <origin>3659950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2636" sha1="8kc16tfd8fcpecxsllh8i3wj51unqdy" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=PushkinVko}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 11:00, 2026 ж. тамыздың 7 (+05)

== Бөлімдер ==

Қайырлы күн! Мақаладағы бөлім атауларын жуан қаріппен белгілеудің қажеті жоқ, оларды әдеттегі бөлім тақырыбы ретінде қалдырған дұрыс. Алдағы уақытта осыны ескерсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:18, 2026 ж. тамыздың 11 (+05)

:Рахмет, ескеруіңізді назарға аламын [[Қатысушы:PushkinVko|PushkinVko]] ([[Қатысушы талқылауы:PushkinVko|талқылау]]) 13:21, 2026 ж. тамыздың 11 (+05)

== Үлгі қолдану ==
Тұлғалар жайлы мақала жазғанда Тұлға үлгісін қосып толтыруды ұмытпаңыз [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 09:22, 2026 ж. қыркүйектің 18 (+05)

:Жақсы, ескеремін [[Қатысушы:PushkinVko|PushkinVko]] ([[Қатысушы талқылауы:PushkinVko|талқылау]]) 10:48, 2026 ж. қыркүйектің 21 (+05)

== Құсмиля Нұрқасым ==
Сәлеметсіз бе. Мына мақалаға Тұлға үлгісін қосыңыз. Мақалада тек атауы ғана жуан әріппен жазылады. Сызықшадан кейін жіңішке әріппен, барлығын жуан әріппен жазып керек жоқ. Мақаланың ең астында Дереккөздер бөлімі болу керек. Және мақала ішіндегі сөздердің біреуіне де сілтеме жасалмаған. Егерде басқа уикипедияларда сондай мақала болса, мақалаға интеруики қосу керек. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 05:54, 2026 ж. қыркүйектің 22 (+05)

:Рахмет, ескертуіңді назарға аламын [[Қатысушы:PushkinVko|PushkinVko]] ([[Қатысушы талқылауы:PushkinVko|талқылау]]) 09:51, 2026 ж. қыркүйектің 24 (+05)</text>
      <sha1>8kc16tfd8fcpecxsllh8i3wj51unqdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вентспилс еркін порты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785292</id>
    <revision>
      <id>3659911</id>
      <parentid>3643982</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54050" sha1="jd5mah7d2dh5439fhpqfjjwg9m6lzft" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:24em;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:125%;text-align:center&quot; | Вентспилс еркін порты
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''Ventspils brīvosta'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Сурет:Port of Ventspils from the left shore.jpg|300px|Вентспилс порты]]
|-
! Ел
| {{LAT}}
|-
! Орналасқан жері
| [[Вентспилс]], [[Вента (өзен)|Вента]] өзенінің сағасы, [[Балтық теңізі]]
|-
! Алғашқы жазба дерек
| 1263 жыл
|-
! Еркін порт мәртебесі
| 1997 жыл
|-
! Басқарушы ұйым
| Вентспилс еркін портының басқармасы
|-
! Басқарма төрағасы
| Валдис Андерсонс
|-
! Бас атқарушы директор
| Игорс Удодовс
|-
! Жалпы аумағы
| 2 451,39 га
|-
! Акваториясы
| 242,60 га
|-
! Өнеркәсіптік бос аумақтар
| шамамен 700 га
|-
! Айлақтар саны
| 64
|-
! Айлақтардың жалпы ұзындығы
| 11 984 м
|-
! Ең үлкен тереңдігі
| 17,5 м
|-
! Кеменің ең үлкен шөгуі
| 15,0 м
|-
! Қызмет көрсетілетін кеменің ең жоғары дедвейті
| 150 000 DWT
|-
! Жүк айналымы
| 8,53 млн т (2025)
|-
! Жолаушылар
| 270 283 (2025)
|-
! Ресми сайты
| [https://www.portofventspils.lv/ portofventspils.lv]
|-
! Ортаққор
| [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Port_of_Ventspils Port of Ventspils]
|}

'''Вентспилс еркін порты''' ({{lang-lv|Ventspils brīvosta}}) — [[Латвия]]ның батысындағы [[Вентспилс]] қаласында, [[Вента (өзен)|Вента]] өзенінің [[Балтық теңізі]]не құяр сағасында орналасқан халықаралық терең сулы теңіз порты және арнайы экономикалық режим қолданылатын аумақ. Порт Латвияның негізгі теңіз көлік тораптарының бірі және [[Трансъеуропалық көлік желісі]]нің (TEN-T) негізгі желісіне кіретін инфрақұрылым нысаны болып табылады.&lt;ref name=&quot;general&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/port-in-general/ Port in general]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Порт жыл бойы жұмыс істейді және мұз жағдайы жағынан Балтық теңізінің шығыс жағалауындағы қолайлы порттардың бірі саналады. Оның ең үлкен навигациялық тереңдігі '''17,5 м''', ал сұйық және сусымалы жүк терминалдарында кеменің рұқсат етілетін ең үлкен шөгуі '''15 м'''-ге дейін жетеді.&lt;ref name=&quot;general&quot;/&gt;

Вентспилс порты мұнай өнімдерін, сұйық химиялық заттарды, ауыл шаруашылығы өнімдерін, көмірді, ағаш және орман шаруашылығы жүктерін, Ro-Ro жүктерін, минералдық тыңайтқыштарды, мұздатылған өнімдерді және басқа жүк түрлерін өңдеуге арналған мамандандырылған терминалдар жүйесіне ие.&lt;ref name=&quot;services&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/port-services/ Port services]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

2025 жылы портта '''8,53 млн тонна жүк''' өңделіп, жүк айналымы алдыңғы жылмен салыстырғанда 3,6%-ға өсті. Сол жылы порт арқылы '''270 283 жолаушы''' өтті.&lt;ref name=&quot;cargo2025&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/for-media/853-million-tonnes-handled-at-freeport-of-ventspils-in-2025/ 8.53 million tonnes handled at Freeport of Ventspils in 2025]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

2026 жылдың қаңтар—шілде айларында порттың жүк айналымы '''3,9201 млн тонна''' болып, 2025 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 21,4%-ға төмендеді.&lt;ref name=&quot;cargo2026&quot;&gt;[https://www.sam.gov.lv/lv/media/16461/download?attachment= Latvijas ostu kravu apgrozījums, janvāris–jūlijs 2025–2026]. Latvijas Republikas Satiksmes ministrija. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

== Географиялық орны ==

Вентспилс порты Латвияның батыс жағалауында, Вента өзенінің Балтық теңізіне құяр жерінде орналасқан. Порттың географиялық орны оны Балтық теңізі арқылы [[Скандинавия]], Германия және басқа Солтүстік-Батыс Еуропа нарықтарымен байланыстырады.

[[Сурет:The mouth of the Venta.jpg|нобай|оңға|300px|Вента өзенінің Балтық теңізіне құяр сағасы және порт аумағы]]

Порт айлақтары Вента өзенінің екі жағалауында және оның теңізге шығатын бөлігінде орналасқан. Қала орталығы портпен тарихи және кеңістіктік тұрғыдан тығыз байланысты.

Порт аумағының жалпы көлемі '''2 451,39 га''', оның 242,60 гектары су акваториясына жатады. Порт басқармасының қарамағында жаңа өндірістік және логистикалық жобаларды дамытуға арналған шамамен '''700 га бос өнеркәсіптік аумақ''' бар.&lt;ref name=&quot;general&quot;/&gt;

Балтық теңізінен портқа кіру солтүстік және оңтүстік молдар арқылы жүзеге асырылады.

[[Сурет:Dienvidu mols, Ventspils, LV-3601, Latvia - panoramio.jpg|нобай|солға|300px|Вентспилс портының Оңтүстік молы]]

== Тарихы ==
=== Орта ғасырлар ===
Вентспилс порты туралы алғашқы жазбаша мәліметтер '''1263 жылға''' жатады. XIII ғасырда Вента өзенінің сағасында неміс крест жорықшылары бекініс пен қарапайым кеме айлағын салған.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/port-in-general/port-history/ Port history]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Қала орта ғасырларда [[Ганза одағы]]ның сауда жүйесіне қосылып, Вента арқылы ішкі Курземе аумағымен және теңіз арқылы Балтықтың басқа порттарымен байланысқан.

Вентспилс арқылы астық, балауыз, ағаш, зығыр, тері және басқа жергілікті өнімдер сыртқа шығарылып, Еуропадан тұз, мата, металл бұйымдары және басқа тауарлар әкелінген.

=== Курляндия герцогтігі кезеңі ===

Порттың алғашқы ірі өрлеу кезеңі [[Курляндия және Семигалия герцогтігі]]нің герцогі '''Якоб Кеттлер''' билік еткен 1642—1682 жылдарға сәйкес келеді.

Бұл кезеңде Вентспилс герцогтіктің маңызды теңіз порты және кеме жасау орталығына айналды. Қаладағы верфтерде 135-тен астам кеме жасалғаны туралы деректер бар.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

Герцог Якобтың сауда және отарлық саясаты нәтижесінде Курляндия кемелері Батыс Еуропаға, Африкаға және Кариб теңізі аймағына қатынады.

1682 жылдан кейін герцогтіктің саяси және экономикалық әлсіреуіне байланысты Вентспилс портының халықаралық маңызы төмендеді.

=== Ресей империясы кезеңі ===

1795 жылы Курляндия және Семигалия герцогтігі [[Ресей империясы]]ның құрамына кіргеннен кейін Вентспилс империяның Балтық теңізіндегі порттарының біріне айналды.

Порттың қыс кезінде салыстырмалы түрде қолайлы навигациялық жағдайы оның транзиттік маңызын арттырды. XIX ғасырда Батыс Еуропамен астық, ағаш және басқа тауарлар саудасы өсе бастады.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

XIX ғасырдың соңында портты кең ауқымды қайта құру жүргізілді:
* жаңа айлақтар салынды;
* теңіз молдары ұзартылды;
* қоймалар салынды;
* фарватер тереңдетілді;
* астық сақтау және тиеу инфрақұрылымы дамытылды.

XX ғасырдың басында Мәскеу—Вентспилс бағытындағы теміржол байланысының қалыптасуы портты Ресей империясының ішкі аудандарымен тікелей байланыстырды. Соның нәтижесінде транзиттік астық, мұнай өнімдері мен басқа жүктердің тасымалы өсті.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

1912 жылға қарай Вентспилс жүк айналымы бойынша Лиепая портын басып озды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== Дүниежүзілік соғыстар аралығы ===
[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] порт инфрақұрылымына және оның сауда байланыстарына ауыр әсер етті.

Латвия тәуелсіздігін алғаннан кейін порттың жұмысы біртіндеп қалпына келтірілгенімен, Ресей империясы кезеңіндегі транзиттік көлем қайта оралмады.

1920—1930-жылдары порттың маңызды экспорттық жүктерінің бірі ағаш және ағаш материалдары болды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде порт қайтадан әскери мақсаттарға пайдаланылып, инфрақұрылымының бір бөлігі зақымданды.

=== Кеңестік кезең ===
1950-жылдардан бастап Вентспилс порты [[Кеңес Одағы]]ның сыртқы сауда жүйесінде стратегиялық маңызы бар порт ретінде жедел дамытылды.

1960-жылдары Вентспилс КСРО-ның:
* мұнай;
* мұнай өнімдері;
* сұйық химиялық заттар;
* калий тұздары;
* басқа транзиттік шикізат

экспортына қызмет көрсететін басты Балтық порттарының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

Осы кезеңде мұнай және химиялық жүк терминалдары, резервуарлар, теміржол инфрақұрылымы және терең сулы айлақтар салынды.

Порттың өнеркәсіптік дамуы Вентспилс қаласының демографиялық және экономикалық өсуіне де елеулі ықпал етті.

=== Тәуелсіз Латвия кезеңі ===
1991 жылы Латвия тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін порттың дәстүрлі жүк ағындары мен меншік құрылымы өзгерді.

1990-жылдардың екінші жартысында:
* фарватер тереңдетілді;
* гидротехникалық құрылыстар жаңартылды;
* жаңа айлақтар мен терминалдар салынды;
* порт қызметін халықаралық нарық талаптарына бейімдеу басталды.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

'''1997 жылы Вентспилс еркін портының басқармасы құрылып''', порт аумағында арнайы экономикалық режим енгізілді.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

2002 жылдан бастап еркін порттағы лицензияланған кәсіпорындарға салықтық жеңілдіктер беру жүйесі арнайы заңмен реттеледі.&lt;ref name=&quot;legal&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/port-administration/legal-basis-and-functions/ Legal basis and functions]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

2000-жылдардан порт әкімшілігі транзиттік қызметпен қатар порт аумағында өнеркәсіптік кәсіпорындарды орналастыру стратегиясын жүргізе бастады.

== Басқаруы және құқықтық мәртебесі ==
Портты '''Вентспилс еркін портының басқармасы''' ({{lang-lv|Ventspils brīvostas pārvalde}}) басқарады.

Оның қызметінің негізгі құқықтық негіздерін:
* 1994 жылғы Латвияның Порттар туралы заңы;
* 1997 жылғы Вентспилс еркін порты туралы заң;
* 2002 жылғы еркін порттар мен арнайы экономикалық аймақтардағы салық режимі туралы заң

құрайды.&lt;ref name=&quot;legal&quot;/&gt;

Порт басқармасы инфрақұрылымды дамыту, кеме қатынасының қауіпсіздығы, порт аумағын жалға беру, инвестициялық жобаларды ұйымдастыру және еркін порт режимін іске асыру міндеттерін атқарады.

Ең жоғары шешім қабылдайтын орган — төрт адамнан тұратын '''басқарма'''. Оның мүшелерін Латвияның:
* Экономика министрлігі;
* Қаржы министрлігі;
* Көлік министрлігі;
* Ақылды әкімшілік және өңірлік даму министрлігі

ұсынады, ал тағайындауды Министрлер кабинеті жүзеге асырады.&lt;ref name=&quot;board&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/port-administration/board/ Board]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 4 ақпанда '''Валдис Андерсонс''' (''Valdis Andersons'') басқарма төрағасы болып сайланды.&lt;ref name=&quot;chairman&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/for-media/valdis-andersons-elected-chairman-of-the-board-of-the-freeport-of-ventspils/ Valdis Andersons elected Chairman of the Board of the Freeport of Ventspils]. Ventspils Freeport Authority. 04.02.2026. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 1 наурыздан басқарманың бас атқарушы директоры — '''Игорс Удодовс''' (''Igors Udodovs'').&lt;ref name=&quot;ceo&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/for-media/igors-udodovs-appointed-chief-executive-officer-of-ventspils-freeport-authority/ Igors Udodovs appointed Chief Executive Officer of Ventspils Freeport Authority]. Ventspils Freeport Authority. 02.03.2026. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

== Инфрақұрылымы ==
Вентспилс — терең сулы көпфункциялы порт.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Порттың негізгі техникалық көрсеткіштері'''
! Көрсеткіш
! Мәні
|-
| Жалпы аумағы
| 2 451,39 га
|-
| Акваториясы
| 242,60 га
|-
| Өнеркәсіптік бос аумақтар
| шамамен 700 га
|-
| Айлақтар саны
| 64
|-
| Айлақтардың жалпы ұзындығы
| 11 984 м
|-
| Ең үлкен навигациялық тереңдігі
| 17,5 м
|-
| Сұйық және сусымалы жүктер үшін ең үлкен шөгу
| 15,0 м
|-
| Генеральдық, Ro-Ro және контейнерлік жүктер үшін ең үлкен шөгу
| 14,1 м
|-
| Қызмет көрсетілетін кеменің ең жоғары дедвейті
| 150 000 DWT
|-
| Сұйық және сусымалы жүк кемелерінің ең жоғары ұзындығы
| 275 м
|-
| Генеральдық және Ro-Ro кемелерінің ең жоғары ұзындығы
| 240 м
|-
| Сұйық жүк резервуарлары
| 1 676 000 м³
|-
| Жабық қоймалар
| 57 200 м²
|-
| Ашық сақтау алаңдары
| 460 000 м²
|-
| Мұздатылған өнім қоймалары
| 12 000 м²
|}
&lt;ref name=&quot;general&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;services&quot;/&gt;

Порттың барлық негізгі терминалдарына теміржол және автомобиль кірме жолдары тартылған.

[[Сурет:Ventspils osta SEZ.jpg|нобай|оңға|300px|Вентспилс еркін портының өндірістік аумағы]]

== Терминалдары ==
Вентспилс порты жүк түріне қарай маманданған бірнеше терминалдан тұрады.&lt;ref name=&quot;terminals&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/port-services/terminals/ Terminals]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

=== Сұйық жүк терминалдары ===
Порттағы сұйық жүктерді өңдейтін кәсіпорындарға:
* '''Vitol Terminal Latvia''';
* '''Ventbunkers''';
* '''Ventamonjaks''';
* '''VK Terminal Services''';
* '''Ventall Termināls''';
* '''Baltic Juice Terminal'''

жатады.&lt;ref name=&quot;terminals&quot;/&gt;

Олар мұнай өнімдерін, химиялық сұйық жүктерді, аммиакты, биодизельді, өсімдік және жеміс өнімдерінің концентраттарын және басқа сұйық жүктерді өңдейді.

'''Vitol Terminal Latvia''' инфрақұрылымының тарихы 1961 жылдан басталады және ол порттағы мұнай өнімдерін өңдейтін негізгі кешендердің бірі.&lt;ref name=&quot;terminals&quot;/&gt;

[[Сурет:BALTIC JUICE TERMINAL AT VENTSPILS - panoramio.jpg|нобай|солға|300px|Baltic Juice Terminal]]

=== Сусымалы жүк терминалдары ===
Негізгі сусымалы жүк терминалдары:
* '''Baltic Coal Terminal''';
* '''Ventspils Grain Terminal''';
* '''Kālija parks''';
* '''Ventspils Commercial Port''';
* '''Eurohome Latvia'''

болып табылады.&lt;ref name=&quot;terminals&quot;/&gt;

Олардың инфрақұрылымы көмір, астық, минералдық тыңайтқыштар, металлургиялық шикізат, шымтезек және басқа сусымалы жүктерге арналған.

'''Baltic Coal Terminal''' 2008 жылы пайдалануға берілген және көмірді теңіз және теміржол көлігі арасында қайта тиеуге арналған.

[[Сурет:Kohleverladung in Ventspils - Flickr - Michael Bliefert.jpg|нобай|оңға|300px|Вентспилс портында көмір тиеу]]

'''Ventspils Grain Terminal''' астықты қабылдау, сақтау және кемелерге тиеуге маманданған. Оның тарихы Қазақстанмен экономикалық байланыстармен тығыз байланысты.

=== Генеральдық және Ro-Ro терминалдары ===
Бұл топқа:
* '''Stena Line Ports Ventspils''';
* '''Reefer Cargo Terminal''';
* '''Ventplac'''

жатады.&lt;ref name=&quot;terminals&quot;/&gt;

Stena Line терминалы Ro-Ro жүктеріне, автомобильдер мен жолаушыларға қызмет көрсетеді.

Reefer Cargo Terminal тоңазытылған және температуралық режимді қажет ететін өнімдерді өңдеуге маманданған.

Ventplac негізінен дөңгелек ағаш және ағаш жаңқасы сияқты орман шаруашылығы жүктерін өңдейді.

== Жүк айналымы ==
Вентспилс портының жүк құрылымы XXI ғасырдың алғашқы онжылдықтарында едәуір өзгерді. Кеңестік және 1990—2000-жылдардағы мұнай, мұнай өнімдері, калий тұздары мен көмір транзитінің үлесі біртіндеп төмендеп, Ro-Ro, ағаш, ауыл шаруашылығы және теңіз арқылы қайта тиеу операцияларының маңызы артты.

=== 2025 жыл ===
2025 жылы портта '''8,53 млн тонна''' жүк өңделді. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 3,6%-ға көп болды.&lt;ref name=&quot;cargo2025&quot;/&gt;

Порттың 2025 жылғы жүк құрылымындағы негізгі бағыттар:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жүк тобы
! Көлемі
! Жалпы айналымдағы үлесі
|-
| Мұнай өнімдері
| шамамен 4,0 млн т
| 47%
|-
| Ro-Ro жүктері
| шамамен 1,7 млн т
| 20%
|-
| Қазақстандық көмір
| 1,3 млн т
| шамамен 15%
|-
| Ауыл шаруашылығы өнімдері
| 737 мың т
| 8,6%
|-
| Ағаш және орман шаруашылығы жүктері
| 509 мың т
| шамамен 6%
|}
&lt;ref name=&quot;cargo2025&quot;/&gt;

Мұнай өнімдерінің көлемі 2024 жылмен салыстырғанда шамамен 12%, Ro-Ro жүктері 18%, ал қазақстандық көмірді өңдеу көлемі 47% артты.&lt;ref name=&quot;cargo2025&quot;/&gt;

2025 жылы порт қызметінің құрылымында '''теңізден теңізге қайта тиеу''' операцияларының маңызы артты. Порт әкімшілігінің мәліметі бойынша, жалпы жүктің 58,2%-ы Вентспилске теміржол немесе автомобиль көлігімен жеткізіліп, одан теңіз арқылы жөнелтілген; қалған бөлігі теңіз арқылы қабылданған.&lt;ref name=&quot;cargo2025&quot;/&gt;

=== 2026 жыл ===
2026 жылдың алғашқы жеті айында порттағы жағдай айтарлықтай өзгерді.

Латвия Көлік министрлігінің ресми статистикасы бойынша қаңтар—шілдеде '''3 920,1 мың тонна''' жүк өңделді. Бұл 2025 жылдың сәйкес кезеңіндегі 4 984,6 мың тоннамен салыстырғанда '''21,4%-ға төмен'''.&lt;ref name=&quot;cargo2026&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''2026 жылғы қаңтар—шілдедегі жүк құрылымы'''
! Жүк түрі
! 2026
! 2025 жылғы сол кезеңмен салыстырғанда
|-
| Сусымалы жүктер
| 467,2 мың т
| −65,4%
|-
| соның ішінде көмір
| 3,3 мың т
| −99,6%
|-
| астық және астық өнімдері
| 120,3 мың т
| −24,3%
|-
| Сұйық жүктер
| 2 182,3 мың т
| −13,6%
|-
| соның ішінде мұнай өнімдері
| 2 095,4 мың т
| −9,9%
|-
| Генеральдық жүктер
| 1 270,6 мың т
| +14,7%
|-
| соның ішінде Ro-Ro
| 1 007,3 мың т
| +7,5%
|-
| Ro-Ro көлік бірліктері
| 39 679
| +5,1%
|-
| Ағаш жүктері
| 231,5 мың т
| +42,8%
|}
&lt;ref name=&quot;cargo2026&quot;/&gt;

Осы кезеңде порттан жөнелтілген жүк көлемі 2 357,6 мың тонна, ал портқа қабылданған жүк 1 562,5 мың тонна болды.&lt;ref name=&quot;cargo2026&quot;/&gt;

2025 жылы өте жоғары болған көмір ағынының 2026 жылғы алғашқы жеті айда күрт төмендеуі порттың жүк құрылымындағы құбылмалылықты көрсетеді. Сонымен бірге Ro-Ro және ағаш жүктерінің көлемі өсті.

== Паромдық қатынас ==
[[Сурет:Pramis.jpg|нобай|солға|300px|Вентспилс портындағы паром]]

Вентспилс — Латвияның Швециямен тұрақты жүк-жолаушы паромдық қатынасы бар негізгі порттарының бірі.

Қазіргі тұрақты бағыт:
'''Вентспилс — Нюнесхамн''' ({{lang-sv|Nynäshamn}}).

Нюнесхамн [[Стокгольм]]нен шамамен 58 км оңтүстікте орналасқан.

2026 жылғы ресми порт деректері бойынша бағытта '''аптасына 12 рейске дейін''', яғни кей күндері әр бағытта тәулігіне екі жөнелту орындалады.&lt;ref name=&quot;ferry&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/port-services/ferry-traffic/ Ferry traffic]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;connectivity&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/invest-in-ventspils/connectivity/ Connectivity]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Вентспилстегі тұрақты халықаралық паром қатынасы 2000 жылы Вентспилс—Вестервик бағытының ашылуынан басталды. Нюнесхамнмен тұрақты жолаушы қатынасы 2002 жылы қалыптасты, ал 2012 жылдан бағыттың операторы — '''Stena Line'''.&lt;ref&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/for-media/ventspils-ferry-terminal-turns-25/ Ventspils ferry terminal turns 25]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

2000 жылы портта арнайы паром айлағы, 2006 жылы екінші айлақ және заманауи жолаушылар терминалы салынды.

Паромдар:
* жолаушыларды;
* жеңіл автомобильдерді;
* жүк көліктерін;
* тіркемелерді;
* Ro-Ro жүктерін

тасымалдайды.

Бұл бағыт Швеция мен Латвия арасындағы ғана емес, Скандинавиядан Балтық мемлекеттері, Польша және одан әрі Орталық Азия бағытындағы автомобиль логистикасының бір бөлігі ретінде де пайдаланылады.&lt;ref name=&quot;connectivity&quot;/&gt;

== Жолаушылар және круиздік кемелер ==
2025 жылы Вентспилс порты арқылы '''270 283 жолаушы''' өтті. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 4,5%-ға көп болды.&lt;ref name=&quot;cargo2025&quot;/&gt;

Сол жылы портқа төрт круиздік кеме кірді.

2026 жылы круиздік туризм бағыты да жалғасты. 2 шілдеде Вентспилске '''MS Deutschland''' круиздік кемесі шамамен 600 жолаушымен келді.&lt;ref&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/for-media/cruise-ship-ms-deutschland-visits-ventspils/ Cruise ship MS Deutschland visits Ventspils]. Ventspils Freeport Authority. 02.07.2026. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 2 тамызда портқа ұзындығы 216 м және ені 29 м болатын '''Ambition''' круиздік кемесі шамамен 1 200 жолаушымен келді. Порт әкімшілігінің мәліметі бойынша, ол сол уақытқа дейін Вентспилске келген ең ірі круиздік кеме болды.&lt;ref&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/for-media/largest-cruise-ship-in-ventspils-port-history-to-arrive-on-2-august/ Largest cruise ship in Ventspils Port history to arrive on 2 August]. Ventspils Freeport Authority. 2026. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

== Теміржол және автомобиль байланыстары ==
Вентспилс порты Латвияның теміржол желісі арқылы елдің шығыс шекарасына және әрі қарай Еуразия бағыттарына байланысты.

Тарихи тұрғыдан порттың халықаралық транзиттік мамандануының негізін дәл осы теміржол байланысы қалыптастырды.

Порт терминалдарының көпшілігіне тікелей теміржол тармақтары кіргізілген, бұл:
* цистерналар;
* астық вагондары;
* жартылай вагондар;
* контейнерлік платформалар

арқылы жүкті кемеге тікелей қайта тиеуге мүмкіндік береді.

Автомобиль көлігі бойынша Вентспилс еуропалық '''E22''' көлік дәлізімен байланысты.

Вентспилс—Нюнесхамн паромдық бағыты автомобиль тасымалы үшін Скандинавия мен Балтық өңірі арасындағы тікелей теңіз өткелін қамтамасыз етеді.&lt;ref name=&quot;connectivity&quot;/&gt;

== Қазақстанмен байланыстары ==
Вентспилс еркін порты [[Қазақстан]]мен ұзақ мерзімді сауда-көлік байланыстары бар латвиялық порттардың бірі. Бұл байланыстар астық терминалы, көмір, металл және басқа транзиттік жүктер арқылы қалыптасты.

=== Қазақстандық астық терминалы ===
Вентспилс пен Қазақстан арасындағы ең маңызды ұзақ мерзімді инвестициялық жобалардың бірі — '''Ventspils Grain Terminal'''.

Терминал 2000-жылдардың ортасында Қазақстан және басқа елдердің астығын Балтық теңізі арқылы әлемдік нарықтарға шығару үшін дамытылды.

Қазақстандық ''Forbes Kazakhstan'' 2013–2014 жылдары Ventspils Grain Terminal-ды '''Қазақстанның Еуропалық Одақтағы порттық активі''' ретінде сипаттаған.&lt;ref name=&quot;forbes2013&quot;&gt;[https://forbes.kz/news/newsid_21740 Развитие казахстанского бизнеса в Европе обсудят эксперты РК и Латвии в Алматы]. ''Forbes Kazakhstan''. 13.03.2013. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes2014&quot;&gt;[https://forbes.kz/articles/kak_kazahstan_i_latviya_starayutsya_monetizirovat_obschee_proshloe Как Казахстан и Латвия стараются монетизировать общее прошлое]. ''Forbes Kazakhstan''. 02.12.2014. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

2006 жылы қазақстандық '''APK-Invest''' компаниясы терминал акционерлерінің бірі болған LIFEGRAIN S.A.-ны сатып алды, ал кейін терминалдағы бақылауын ұлғайтты.&lt;ref&gt;[https://forbes.kz/articles/porta_pripiska Казахстану есть что предложить портам Латвии] {{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Forbes Kazakhstan''. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Қазақстан Темір жолы мен Қазақстанның көлік саласының өкілдері әр жылдары Вентспилске барып, терминал мен порт арқылы астық және транзиттік жүктерді тасымалдау мәселелерін талқылаған.&lt;ref name=&quot;forbes2014&quot;/&gt;

2021 жылы Ventspils Grain Terminal акцияларын сату мәселесі көтеріліп, қазақстандық '''AIC-INVEST''' компаниясына тиесілі пакет аукционға шығарылғанымен, кейін сауда тоқтатылды.&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/2021-01-27/ventspilskiy-zernovoy-terminal-peredumali-prodavat/ Вентспилсский зерновой терминал передумали продавать]. ''Курсив''. 27.01.2021. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Латвияның корпоративтік деректер базасының 2026 жылғы мәліметі бойынша, '''AIC-INVEST 2024 жылғы 29 сәуірден бері Ventspils Grain Terminal акцияларының 91,52977%-ын иеленеді'''.&lt;ref name=&quot;VGTownership&quot;&gt;[https://company.lursoft.lv/en/ventspils-grain-terminal/41203016397 Ventspils Grain Terminal, AS]. ''Lursoft''. Мәліметтер 20.04.2026 жағдайына жаңартылған. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Осылайша, 2026 жылғы жағдай бойынша терминал қазақстандық капиталдың бақылауында қалып отыр.

=== 2022 жылғы логистикалық өзгерістер ===
2022 жылдың басында халықаралық көлік бағыттарының өзгеруіне байланысты Қазақстан экспорттық жүктерді балама бағыттарға қайта бағдарлау мәселесін көтерді.

Қазақстандық ''Kapital.kz'' және басқа БАҚ Рига, Вентспилс және Лиепая порттарының Қазақстан жүктерін қабылдауға дайын екенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;kapital2022&quot;&gt;[https://kapital.kz/economic/103518/porty-latvii-gotovy-prinimat-kazakhstanskiye-gruzy.html Порты Латвии готовы принимать казахстанские грузы]. ''Kapital.kz''. 04.03.2022. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

2022 жылдың бірінші жартысында Латвия порттары арқылы Қазақстан транзитінің, әсіресе көмір тасымалының өсуі байқалды. Латвияның сол кездегі көлік министрі Қазақстаннан келген жүкті ел порттарының жүк айналымының өсу себептерінің бірі ретінде атаған.&lt;ref&gt;[https://kapital.kz/economic/107407/gruzooborot-portov-latvii-vyros-na-15-za-schet-tranzita-iz-rk.html Грузооборот портов Латвии вырос на 15% за счет транзита из РК]. ''Kapital.kz''. 18.07.2022. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

=== Көмір транзиті ===
2022–2025 жылдары Вентспилс Қазақстан көмірін Еуропа нарықтарына жеткізетін Балтық бағыттарының біріне айналды.

Қазақстанның ресми деректеріне сәйкес, '''2023 жылы Вентспилс бағытына жөнелтілетін қазақстандық қатты отын экспорты 2022 жылмен салыстырғанда шамамен 1,5 млн тоннаға немесе 60%-ға азайған'''. Негізгі шектеуші факторлардың бірі Ресей теміржол желісі арқылы транзит тарифтерінің өсуі ретінде көрсетілді.&lt;ref name=&quot;coal2023&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/press/news/details/689673 Қазақстан көмірін экспорттау мәселелері]. Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы. 2024. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Соған қарамастан кейін жүк ағыны қайта өсті.

2025 жылдың алғашқы жартысында Вентспилс порты '''656 мың тонна қазақстандық көмір''' өңдеп, көрсеткіш бір жылда 22,7%-ға өсті.&lt;ref&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/for-media/cargo-turnover-at-the-freeport-of-ventspils-increased-by-9-in-the-first-half-of-2025/ Cargo turnover at the Freeport of Ventspils increased in the first half of 2025]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

2025 жылдың тоғыз айында қазақстандық көмір көлемі шамамен '''1,1 млн тоннаға''' жетіп, 60,5%-ға артты.&lt;ref&gt;[https://www.em.gov.lv/en/article/239-million-tons-cargo-handled-ports-riga-liepaja-and-ventspils-over-nine-months 23.9 million tons of cargo handled at ports of Riga, Liepāja and Ventspils over nine months]. Latvijas Republikas Ekonomikas ministrija. 2025. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Толық 2025 жылдың қорытындысы бойынша Вентспилс портында '''1,3 млн тонна қазақстандық көмірді қайта тиеу операциялары''' орындалды. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 47%-ға жоғары және порттың жалпы жүк айналымының шамамен 15%-ына тең болды.&lt;ref name=&quot;cargo2025&quot;/&gt;

Бұл жерде порттың статистикалық әдістемесін ескеру қажет: 2025 жылы көмірдің бір бөлігі теңіз арқылы қабылданып, басқа кемелерге қайта тиелгендіктен, порттың «өңделген жүк» көрсеткіші Қазақстаннан теміржол арқылы тікелей жеткізілген физикалық көлеммен міндетті түрде бірдей емес.

Қазақстандық ''Ақ Жайық'' басылымы Ресей теміржолы деректеріне сілтеме жасап, 2025 жылдың алғашқы жеті айында Қазақстаннан Вентспилске теміржол арқылы шамамен '''300 мың тонна көмір''' жеткізілгенін жазды.&lt;ref&gt;[https://azh.kz/ru/news/view/117286 Казахстанский уголь через российскую железную дорогу]. ''Ақ Жайық''. 22.08.2025. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

=== 2026 жылғы жағдай ===
2026 жылдың алғашқы жеті айында Вентспилс портындағы '''барлық елдерден келген көмір жүктерінің жалпы көлемі небәрі 3,3 мың тонна''' болды, бұл 2025 жылдың сәйкес кезеңінен 99,6%-ға аз.&lt;ref name=&quot;cargo2026&quot;/&gt;

Латвияның 2026 жылғы статистикасы көмірді шыққан елі бойынша бөлмейді. Сондықтан осы 3,3 мың тоннаның қанша бөлігі Қазақстанға тиесілі екенін сенімді түрде анықтау мүмкін емес.

Осыған байланысты 2025 жылы Қазақстан көмірі Вентспилс портының маңызды жүк сегменттерінің біріне айналғанымен, бұл үрдіс 2026 жылдың алғашқы жеті айында сақталмады.

=== Қазақстан үшін логистикалық маңызы ===

Вентспилс Қазақстан үшін бірнеше тұрғыдан маңызды:
* Балтық теңізіне шығатын терең сулы порт;
* астықты сақтау және теңізге тиеуге арналған Қазақстан капиталы қатысатын терминал;
* көмір және басқа сусымалы жүктерді қайта тиеу мүмкіндігі;
* Швециямен тікелей Ro-Ro паром қатынасы;
* теміржол мен теңіз көлігін біріктіретін мультимодальды инфрақұрылым.

Қазақстан мен Латвия арасындағы іскерлік форумдарда Рига, Вентспилс және Лиепая порттары Орталық Азия мен Еуропа арасындағы логистикалық байланысты дамыту құралдарының бірі ретінде қарастырылып келеді.&lt;ref&gt;[https://kapital.kz/economic/141451/kazakhstan-i-latviya-rasshiryayut-torgovo-ekonomicheskoye-sotrudnichestvo.html Казахстан и Латвия расширяют торгово-экономическое сотрудничество]. ''Kapital.kz''. 03.10.2025. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптік аймақ ==
Вентспилс еркін порты тек теңіз көлігі торабы ғана емес, өнеркәсіптік аймақ ретінде де дамытылады.

Порт аумағында бірнеше ондаған өндірістік кәсіпорын жұмыс істейді. Еркін порт әкімшілігі 2000-жылдардың басынан бастап бос порттық жерлерді өндіріс, қойма және логистика жобаларына ұсынуды стратегиялық бағыт ретінде дамытты.

Негізгі салаларға:
* машина жасау;
* электроника;
* металл өңдеу;
* химия;
* ағаш өңдеу;
* логистика;
* энергетикалық технологиялар жатады.

Еркін порттағы лицензияланған кәсіпорындар заңда белгіленген тікелей және жанама салықтық жеңілдіктерді пайдалана алады.&lt;ref name=&quot;legal&quot;/&gt;

== Жел энергетикасы және жаңа энергетикалық жобалар ==
2020-жылдардың ортасында Вентспилс порты [[теңіз жел энергетикасы]] мен Power-to-X жобаларына арналған өндірістік және логистикалық база ретінде де дамып келеді.

2024 жылы ''Financial Times'' тобының ''fDi Intelligence'' басылымы Вентспилс еркін портын теңіз жел энергетикасы жобаларын дамытудағы бастамалары үшін еркін экономикалық аймақтар рейтингінде арнайы атап өтті.&lt;ref&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/for-media/ventspils-freeport-recognised-in-fdis-global-free-zones-of-the-year-2024/ Ventspils Freeport recognised in fDi's Global Free Zones of the Year 2024]. Ventspils Freeport Authority. 2024. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Порттың инвестициялық жоспарларында:
* теңіз жел генераторларына арналған ірі құрамдас бөлшектерді қабылдау;
* сақтау және жинақтау алаңдарын құру;
* сутек және оның туындыларын өндіру;
* жасыл [[аммиак]];
* электронды отын жобалары қарастырылады.

Вентспилсте жоспарланған жасыл аммиак жобаларының бірінде шамамен 550 МВт электр қуатын пайдаланып, жылына 550 мың тоннаға дейін жасыл аммиак өндіру мүмкіндігі қарастырылған.&lt;ref&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/invest-in-ventspils/development-projects/ Development projects]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Бұл жобалар жоспарлау және инвестициялық дайындықтың әртүрлі сатысында болғандықтан, олардың барлығын іске қосылған өндіріс ретінде қарастыруға болмайды.

== Әскери мобильділік және қауіпсіздік инфрақұрылымы ==
Вентспилс TEN-T негізгі көлік желісіне кіретіндіктен, порттың азаматтық инфрақұрылымын Еуропалық Одақтың әскери мобильділік талаптарына бейімдеу жобалары да жүзеге асырылуда.

2020-жылдардың екінші жартысындағы жоба:
* порттағы автомобиль көпірін қайта жаңғырту;
* 26 жарық қалқымасын және төрт навигациялық белгіні ауыстыру;
* су астындағы, су үстіндегі және әуе кеңістігіндегі белгісіз нысандарды анықтау жүйесін орнату;
* қауіпсіздік және қызмет көрсету орталығын салу

шараларын қамтиды.&lt;ref name=&quot;military&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/projects/development-of-dual-use-transport-infrastructure-at-the-freeport-of-ventspils/ Development of dual-use transport infrastructure at the Freeport of Ventspils]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Жобаның жалпы құны шамамен '''12,54 млн еуро''', оның 10,66 млн еуросы Еуропалық Одақ қаржысы есебінен жүзеге асырылады. Жобаны 2029 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланған.&lt;ref name=&quot;military&quot;/&gt;

== Экологиялық шаралары ==

Порт қызметінің негізгі экологиялық тәуекелдері мұнай және химиялық жүктерді өңдеу, кеме қозғалысы, өндірістік кәсіпорындар және тарихи ластанған порт аумақтарымен байланысты.

Вентспилс еркін портының басқармасы:
* мұнай төгінділеріне қарсы жедел әрекет етуді;
* порт акваториясының мониторингін;
* қауіпті жүктермен жұмыс істеуді бақылауды;
* өндірістік кәсіпорындардың экологиялық қауіпсіздығын;
* азаматтық қорғау шараларын

ұйымдастырады.&lt;ref name=&quot;environment&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/sustainability/environmental-safety/ Environmental safety]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Порттың техникалық флоты мұнай төгінділерін жинауға және төтенше жағдайларға әрекет етуге арналған жабдықпен қамтамасыз етілген.

=== Жағалаудан электрмен қамтамасыз ету ===

Порт №16 паром айлағында Ro-Pax кемелерін жағалаудағы электр желісіне қосуға арналған жүйені дамытуда.

Жоба бір мезгілде кемінде екі Ro-Pax кемесіне жалпы '''4 000 кВт''' электр қуатын беруге мүмкіндік беруге тиіс.&lt;ref name=&quot;shorepower&quot;&gt;[https://www.portofventspils.lv/en/projects/renovation-of-the-vessel-traffic-service-centre-and-berth-no-16-shore-power-infrastructure/ Renovation of the Vessel Traffic Service Centre and Berth No. 16 shore power infrastructure]. Ventspils Freeport Authority. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Жобаның жалпы рұқсат етілген құны 4,77 млн еуро, оның шамамен 4,06 млн еуросы Еуропалық Одақтың Бірігу қорынан қаржыландырылады. Іске асыру мерзімі 2024 жылғы қарашадан 2029 жылғы желтоқсанға дейін белгіленген.&lt;ref name=&quot;shorepower&quot;/&gt;

Кемелердің айлақта тұрған кезде негізгі қозғалтқыштарын өшіріп, жағалаудан электр алуы қала ауасындағы шығарындылар мен шуды азайтуға бағытталған.

== Вентспилс қаласының дамуындағы орны ==
[[Сурет:Hafenindustrie an der Venta.jpg|нобай|оңға|300px|Вента жағалауындағы порттық және өнеркәсіптік аймақ]]

Порт Вентспилс қаласының қалыптасуы мен экономикалық дамуында бірнеше ғасыр бойы негізгі рөл атқарды.

Орта ғасырларда теңіз саудасы қаланың Ганза желісіне қосылуына ықпал етсе, герцог Якоб кезеңінде кеме жасау мен халықаралық сауда Вентспилсті Курляндия герцогтігінің ірі порттарының біріне айналдырды.

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы порт пен теміржол құрылысы қаланың индустриялануын жеделдетті.

Кеңестік кезеңдегі мұнай-химия транзиті жаңа өндірістік аудандар мен тұрғын үй құрылысына ықпал етті.

1997 жылдан кейін еркін порт режимі көлік қызметімен қатар жаңа өндіріс пен шетелдік инвестиция тарту құралы ретінде пайдаланылды.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Port of Ventspils from the left shore.jpg|Вентспилс порты
Ventspils port.jpg|Порттың жалпы көрінісі
The mouth of the Venta.jpg|Вента өзенінің сағасы
Ventspils harbour entry - panoramio.jpg|Портқа теңізден кіреберіс
Dienvidu mols, Ventspils, LV-3601, Latvia - panoramio.jpg|Оңтүстік мол
Ventspils osta SEZ.jpg|Еркін порттың өндірістік аумағы
Kohleverladung in Ventspils - Flickr - Michael Bliefert.jpg|Көмір тиеу
BALTIC JUICE TERMINAL AT VENTSPILS - panoramio.jpg|Baltic Juice Terminal
Ventspils Pilot Tower 9658446.jpg|Порттың лоцман мұнарасы
Pramis.jpg|Вентспилстегі паром
&lt;/gallery&gt;

== Қараңыз да ==
* [[Вентспилс]]
* [[Вента (өзен)]]
* [[Рига еркін порты]]
* [[Лиепая порты]]
* [[Балтық теңізі]]
* [[Латвия көлігі]]
* [[Нюнесхамн]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.portofventspils.lv/ Вентспилс еркін портының ресми сайты]
* [https://www.portofventspils.lv/en/port-in-general/ Вентспилс порты туралы ресми ақпарат]
* [https://www.portofventspils.lv/en/port-in-general/port-history/ Порт тарихы]
* [https://www.portofventspils.lv/en/port-services/terminals/ Порт терминалдары]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Port_of_Ventspils Вентспилс порты Wikimedia Commons-та]

{{Commonscat|Port of Ventspils}}

[[Санат:Латвия]]
[[Санат:Латвия порттары]]
[[Санат:Балтық теңізінің порттары]]</text>
      <sha1>jd5mah7d2dh5439fhpqfjjwg9m6lzft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Верхоянск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785643</id>
    <revision>
      <id>3659915</id>
      <parentid>3646609</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31406" sha1="9o4fy1dvfz9zvbsdk71sgwikg3encpj" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Ресей
 |статусы                = Қала
 |қазақша атауы          = Верхоянск
 |шынайы атауы           = {{lang-ru|Верхоянск}}&lt;br&gt;{{lang-sah|Верхоянскай; Үөһээ Дьааҥы}}
 |сурет                  = Verkhoyansk aerial view.jpg
 |сурет өлшемі           = 280px
 |сурет сипаттамасы      = Верхоянскінің әуеден көрінісі
 |елтаңба                = Coat of arms of Verkhoyansk (2018).gif
 |ту                     = Flag of Verkhoyansk.png
 |ел                     = Ресей
 |аймағы                 = [[Саха Республикасы]]
 |аудан түрі             = Ұлыс
 |ауданы                 = [[Верхоян ұлысы]]
 |мекен түрі             = Қалалық қоныс
 |мекені                 = Верхоянск қаласы
 |басшының түрі          = Қала басшысы
 |басшысы                = Михаил Михайлович Садовников
 |құрылған уақыты        = [[1638 жыл]]
 |статус алуы            = [[1817 жыл]]
 |жер аумағы             = 25
 |орталық биіктігі       = 127
 |климат                 = Шұғыл континенттік, субарктикалық
 |тұрғыны                = 745
 |санақ жылы             = 2025
 |тығыздығы              = 29,8
 |ұлттық құрамы          = сахалар, орыстар және басқа халықтар
 |ресми тіл              = [[Саха тілі]], [[орыс тілі]]
 |сағаттық белдеу        = UTC+10
 |координаттары          = 67/33/00/N/133/23/00/E
 |телефон коды           = +7 41165
 |пошта индексі          = 678530
 |ортаққор               = Verkhoyansk
 |сайты                  = https://verhoyansk.sakha.gov.ru/
}}

'''Верхоянск''' ({{lang-ru|Верхоянск}}, {{lang-sah|Верхоянскай, Үөһээ Дьааҥы}}) — [[Ресей]]дің [[Саха Республикасы]]ндағы қала, [[Верхоян ұлысы]] құрамындағы «Верхоянск қаласы» қалалық қонысының әкімшілік орталығы. [[Яна (өзен)|Яна өзенінің]] оң жағалауында, ұлыс орталығы [[Батагай]]дан шамамен 92 км солтүстік-батыста орналасқан. Қала ұлыстың әкімшілік орталығы емес: бұл міндетті 1954 жылдан бері Батагай кенті атқарады.

Верхоянск — халық саны бойынша Ресейдегі ең шағын қалалардың бірі және қазіргі есеп бойынша елдің ең аз тұрғынды қаласы. 2025 жылғы 1 қаңтарда мұнда 745 адам тұрған.&lt;ref name=&quot;population2025&quot;&gt;[https://14.rosstat.gov.ru/chisl_sostav Оценка численности постоянного населения по муниципальным образованиям Республики Саха (Якутия) на 1 января 2025 года] // Саха (Якутия) Республикасы бойынша Росстаттың аумақтық органы. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

Қала өте суық қысымен белгілі және [[Оймякон]]мен бірге Солтүстік жарты шардағы «[[Суық полюсі]]» атағына үміткер елді мекендердің бірі болып саналады. Сонымен бірге 2020 жылғы 20 маусымда Верхоянскіде +38,0 °C температура тіркелді. [[Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым]] бұл көрсеткішті [[Арктика]] аймағындағы ресми температуралық максимум деп таныды.&lt;ref name=&quot;wmo&quot;&gt;[https://wmo.int/ru/news/media-centre/vmo-priznala-novyy-temperaturnyy-rekord-v-arktike-38-degc ВМО признала новый температурный рекорд в Арктике: 38 °C] // Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым. — 2021-12-14. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

== Атауы ==

Қаланың орысша атауы Яна өзенінің жоғарғы ағысын білдіретін «Верхняя Яна» атауынан шыққан. Саха тіліндегі ''Үөһээ Дьааҥы'' атауы да «Жоғарғы Яна» деген мағына береді. Қаланың тарихи атауларының қатарында Верхоян қыстауы және Верхоян бекінісі болған.

== Географиясы ==

=== Географиялық орны ===

Верхоянск Саха Республикасының солтүстігінде, [[Солтүстік поляр шеңбері]]нен шамамен 115 км солтүстікте орналасқан.&lt;ref name=&quot;wmo&quot;/&gt; Қала Яна өзенінің аңғарындағы тауаралық ойпатта, [[Верхоян жотасы]] мен оған жалғасатын тау жүйелерінің арасында жатыр.

Қаланың географиялық координаттары — 67°33′ солтүстік ендік және 133°23′ шығыс бойлық. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі шамамен 127 м. Муниципалдық аумағының көлемі — шамамен 25 км².

Верхоянскіден [[Якутск]]іге дейінгі түзу сызық бойындағы қашықтық шамамен 675 км. Тұрақты автомобиль жолы болмағандықтан, нақты көлік бағыты бұдан едәуір ұзын және маусымға тәуелді.

=== Жер бедері мен мәңгі тоң ===

Қала кең өзен жайылмасы мен аласа террасаларда орналасқан. Айналасына [[даур балқарағайы]] басым солтүстік тайга, орманды тундра және батпақты алқаптар тән. Аумақ тұтас таралған [[мәңгі тоң]] белдеуіне кіреді.

Мәңгі тоң құрылысқа ерекше талап қояды: ғимараттар жердің жылу режимін бұзбайтын қадалы іргетастарға салынады. Жердің маусымдық еруі жолдардың, құбырлардың және жеңіл құрылыстардың деформациялануына әкелуі мүмкін.

Батагай маңындағы алып термокарст ойысы — [[Батагай кратері]] — Верхоян өңірінің ең танымал табиғи нысандарының бірі. Ол Верхоянск қаласының өзінде емес, Батагайға жақын жерде орналасқан.

=== Гидрографиясы және су тасқыны ===

Яна өзені қала өмірінде көлік, балық шаруашылығы және сумен жабдықтау көзі ретінде маңызды рөл атқарады. Көктемгі мұз жүру кезінде пайда болатын мұз кептелістері Верхоянскінің су басу қаупін күшейтеді. Жазғы нөсерлер мен таудағы қардың тез еруі де өзен деңгейінің көтерілуіне себеп болуы мүмкін.

2004, 2017 және 2022 жылдары қалада ірі су тасқындары болды. 2022 жылғы тасқын кезінде Верхоянскінің басым бөлігі су астында қалып, жүздеген тұрғын үй мен әлеуметтік нысан зардап шекті.&lt;ref name=&quot;flood2022&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/society/13/07/2022/62ce513f9a79476644773555 В якутском Верхоянске подтопило весь город] // РБК. — 2022-07-13. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

== Климаты ==

Верхоянскінің климаты шұғыл континенттік және субарктикалық. Қысы өте ұзақ, құрғақ әрі аязды; жазы қысқа, бірақ кей жылдары ыстық болады. Тауаралық ойпат қыс кезінде суық ауаның жиналуына және күшті температуралық инверсияларға жағдай жасайды.

Метеорологиялық бақылаулар Верхоянскіде 1885 жылдан бері жүргізіліп келеді.&lt;ref name=&quot;wmo&quot;/&gt; 1991—2020 жылдардағы климаттық қалып бойынша жылдық орташа температура шамамен −14,5 °C, ал жылдық жауын-шашын мөлшері небәрі 178 мм.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/24266.htm Климат Верхоянска: метеостанция 24266] // Погода и климат. — 1991—2020 жылдардағы климаттық қалыптар. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:50%;&quot;
|+ Верхоянскінің климаты, қаңтар—маусым
! Көрсеткіш
! Қаң.
! Ақп.
! Нау.
! Сәу.
! Мам.
! Мау.
|-
! Орташа температура, °C
| −45,3
| −41,6
| −29,6
| −12,4
| +3,7
| +13,2
|-
! Жауын-шашын, мм
| 6
| 6
| 5
| 5
| 14
| 27
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:50%;&quot;
|+ Верхоянскінің климаты, шілде—желтоқсан және жылдық көрсеткіш
! Көрсеткіш
! Шіл.
! Там.
! Қыр.
! Қаз.
! Қар.
! Жел.
! Жыл
|-
! Орташа температура, °C
| +16,4
| +11,5
| +2,6
| −14,3
| −34,7
| −43,4
| −14,5
|-
! Жауын-шашын, мм
| 34
| 34
| 19
| 11
| 11
| 8
| 178
|}

Верхоянск метеостанциясында ресми қабылданған ең төмен температура −67,6 °C. 1885 жылғы 15 қаңтарда саяси жер аударылған Сергей Ковалик −67,1 °C көрсеткішін бақылаған. 1892 жылғы −69,8 °C өлшемі құралдың түзетуі ескерілгеннен кейін −67,6 °C болып қайта есептелген.

2020 жылғы 20 маусымда тіркелген +38,0 °C мәні Арктика аймағының ресми температуралық рекордына айналды.&lt;ref name=&quot;wmo&quot;/&gt; Осылайша, Верхоянскідегі ресми абсолюттік минимум мен максимумның айырмасы 105,6 °C-қа жетеді.

Верхоянскіні «Солтүстік жарты шардың абсолюттік суық рекордының иесі» деп біржақты атау дұрыс емес. Оймяконмен байланысты тарихи өлшемдер және Гренландиядағы автоматты метеостанциялардың нәтижелері басқа әдістермен алынған. Дегенмен Верхоянск — тұрақты халқы бар әлемдегі ең суық елді мекендердің бірі.

== Тарихы ==

=== Қалыптасуы ===

Верхоянск 1638 жылы казак зерттеушісі Посник Ивановтың жасағы Яна өзеніне жетіп, қыстау салған кезде негізделді. Кейін қыстау ағаш бекініске айналып, Ресей мемлекетінің Солтүстік-Шығыс Сібірге одан әрі жылжуына тірек болды.

1817 жылы Верхоянскіге қала мәртебесі берілді. 1822 жылғы Сібір әкімшілік реформасынан кейін ол жаңадан құрылған Верхоян округінің орталығына айналды. XIX ғасырда қала Арктикалық Якутиядағы әкімшілік, сауда және алым-салық жинау орталығы қызметін атқарды.

=== Саяси жер аудару орны ===

Қашықтығы мен қатал климатына байланысты патша үкіметі Верхоянскіні саяси жер аудару орны ретінде пайдаланды. Мұнда декабрист Семён Краснокутский, революционерлер Сергей Ковалик, Порфирий Войноральский, Иван Бабушкин, Виктор Ногин және басқа да саяси тұтқындар тұрған.

Этнограф және фольклортанушы [[Иван Худяков]] Верхоянскіге 1867 жылы жеткізіліп, шамамен жеті жыл өмір сүрді. Ол саха халқының тілі, ауыз әдебиеті, тұрмысы мен әдет-ғұрпы туралы материалдар жинап, кейін «Верхоян жинағы» еңбегін құрастырды.

Поляк жазушысы және этнографы [[Вацлав Серошевский]] де Верхоян өңірінде жер аударуда болып, сахалардың дәстүрлі мәдениеті туралы зерттеулер жүргізді. Саяси жер аударылғандардың бір бөлігі метеорологиялық бақылауларға қатысып, қаланың климатын ғылыми тұрғыдан зерттеудің басталуына үлес қосты.

=== Кеңестік кезең ===

Верхоянскіде Кеңес өкіметі 1920 жылғы 1 қаңтарда жарияланды. Азамат соғысы жылдарында қала мен оның маңында билік бірнеше рет ауысып, қарулы қақтығыстар болды.

1930 жылы Верхоян ауданы құрылғаннан кейін қала оның орталығына айналды. 1942 жылы жергілікті әуе алаңы салынып, 1944 жылы электр станциясы іске қосылды. Алайда тау-кен өндірісі мен көлік инфрақұрылымы Батагай және Эсэ-Хайя елді мекендерінде шоғырланғандықтан, 1954 жылы аудан орталығы Батагайға көшірілді.

1969 жылы Верхоянскіде «Суық полюсі» ескерткіші орнатылды. 1990 жылы мектеп өлкетану жинақтарының негізінде «Суық полюсі» аудандық мұражайы құрылды.&lt;ref name=&quot;museum&quot;&gt;[https://vermus.ucoz.net/index/history/0-4 История музея «Полюс холода»] // В. З. Кириллина атындағы Верхоян аудандық «Суық полюсі» мұражайы. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===

XXI ғасырдың басында Верхоянск халық санының азаюы, көлік оқшаулығы, тұрғын үй-коммуналдық инфрақұрылымның тозуы және өзен тасқындары сияқты мәселелерге тап болды.

2022 жылғы апатты су тасқынынан кейін қаланы инженерлік қорғау жөніндегі жоба әзірленді. 2025 жылы ұзындығы шамамен 9 км болатын қорғаныс бөгетінің құрылысы басталды. Жобаның құны шамамен 1,2 млрд рубльге бағаланып, толық аяқталуы 2028 жылға жоспарланды. 2026 жылғы шілдедегі мәлімет бойынша құрылыс жұмыстары жалғасып жатқан.&lt;ref name=&quot;dam&quot;&gt;[https://ysia.ru/v-verhoyanske-stroyat-zashhitnuyu-dambu-ot-pavodkov/ В Верхоянске строят защитную дамбу от паводков] // ЯСИА. — 2026-07-21. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік құрылымы ==

Верхоянск Саха Республикасының Верхоян ұлысына кіреді және «Верхоянск қаласы» қалалық қонысын құрайды. Қалалық қоныстың жергілікті өзін-өзі басқару органдарына депутаттар кеңесі мен қала әкімшілігі жатады.

Верхоян ұлысының әкімшілік орталығы — Батагай кенті. Сондықтан Верхоянскінің тарихи аудан орталығы ретіндегі мәртебесін қазіргі муниципалдық басқару мәртебесімен шатастырмау керек.

2025 жылғы 10 қарашада Михаил Михайлович Садовников Верхоянск қаласының басшысы ретінде қызметіне кірісті.&lt;ref name=&quot;mayor&quot;&gt;[https://xn--b1aaibn6agpfk1b0fsbc.xn--p1ai/v-verhoyanske-sostoyalas-inauguracziya-glavy/ В Верхоянске состоялась инаугурация главы] // Верхоянск қалалық қонысының ресми ақпараттық порталы. — 2025-11-10. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

Қаланың қазіргі елтаңбасы мен туында Солтүстік табиғаты, Яна өзені, суық климат және жергілікті халықтың дәстүрлі шаруашылығымен байланысты рәміздер қолданылады.

== Халқы ==

XIX ғасырдың соңында Верхоянск бірнеше жүз тұрғыны бар шағын әкімшілік қала болған. Кеңестік кезеңде халық саны өсіп, 1980-жылдардың соңында шамамен 1,9 мың адамға жетті. 1990-жылдардан бастап жұмыс орындарының қысқаруы мен көші-қон салдарынан тұрғындар саны тұрақты түрде азайып келеді.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; margin:auto;&quot;
|+ Верхоянск халқының өзгеруі
! Жыл
! Халық саны
! Дерек түрі
|-
| 1897
| 354
| Ресей империясының бірінші санағы
|-
| 1959
| 1 410
| Бүкілодақтық халық санағы
|-
| 1989
| 1 902
| Бүкілодақтық халық санағы
|-
| 2002
| 1 434
| Бүкілресейлік халық санағы
|-
| 2010
| 1 311
| Бүкілресейлік халық санағы
|-
| 2021
| 828
| Бүкілресейлік халық санағы
|-
| 2023
| 768
| Росстат бағалауы
|-
| 2025
| 745
| Росстат бағалауы
|}

&lt;ref name=&quot;census2010&quot;&gt;[https://rosstat.gov.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года] // Росстат. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;census2021&quot;&gt;[https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom5_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5: численность и размещение населения] {{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Росстат. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;population2025&quot;/&gt;

1897 жылғы санақ бойынша 354 тұрғынның 239-ы саха тілін, 108-і орыс тілін ана тілі ретінде көрсеткен. Қалған тұрғындар поляк, идиш және басқа тілдерді атаған.&lt;ref name=&quot;census1897&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=770 Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года: Верхоянск] // Демоскоп Weekly. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

Қазіргі тұрғындардың негізгі бөлігін [[сахалар]] құрайды. Орыстар мен Солтүстіктің басқа байырғы халықтарының өкілдері де тұрады. Күнделікті өмірде саха және орыс тілдері қолданылады.

== Экономикасы ==

Верхоянскінің экономикасы негізінен бюджеттік салаға, коммуналдық шаруашылыққа, саудаға және тұрғындарға қызмет көрсетуге сүйенеді. Негізгі жұмыс берушілер — муниципалдық әкімшілік, мектеп, мәдениет орталығы, мұражай, метеорологиялық станция, жылумен және электрмен жабдықтау ұйымдары.

Дәстүрлі шаруашылық түрлері:

* жылқы және ірі қара өсіру;
* бұғы шаруашылығы;
* аңшылық және тері дайындау;
* Яна өзеніндегі балық аулау;
* үй шаруашылығына арналған жемшөп дайындау;
* жергілікті қолөнер.

Ауыл шаруашылығының дамуын қысқа вегетациялық кезең, мәңгі тоң және өнімдерді сыртқы нарыққа жеткізудің қымбаттығы шектейді. Азық-түлік пен жанармайдың едәуір бөлігі басқа елді мекендерден маусымдық қор ретінде тасымалданады.

== Көлігі ==

Верхоянск Ресейдің көлік қатынасы ең күрделі қалаларының бірі. Қалаға жыл бойы жұмыс істейтін теміржол немесе республикалық маңызы бар қатты жамылғылы автомобиль жолы келмейді.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:50%;&quot;
! Көлік түрі
! Қазіргі жағдайы
! Ерекшелігі
|-
| Автомобиль көлігі
| Маусымдық
| Батагаймен және өзге елді мекендермен қысқы жолдар, жергілікті жолдар және мұз өткелдері арқылы байланысады
|-
| Әуе көлігі
| Батагай әуежайы арқылы
| Негізгі жолаушылар әуе торабы Верхоянскіден шамамен 92 км жерде орналасқан
|-
| Өзен көлігі
| Маусымдық
| Яна өзенінде мұзсыз кезеңде жүк пен жолаушы тасымалдау мүмкіндігі бар
|-
| Теміржол
| Жоқ
| Ең жақын теміржол желілері қаладан өте алыс орналасқан
|}

Верхоянскідегі бұрынғы әуе алаңы тұрақты рейстер үшін пайдаланылмайды. Оның ұшу-қону жолағының бір бөлігі кейін спорт алаңы ретінде қолданылған.

Қыста көлік қатынасы мұз жолдарының жағдайына, ал жазда өзен деңгейі мен жолдардың батпақтануына тәуелді. Көктемгі және күзгі өтпелі кезеңдерде қалаға ауыр жүк жеткізу ерекше қиындайды.

== Әлеуметтік инфрақұрылымы ==

Қалада М. Л. Новгородов атындағы орта мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемелері, мәдениет орталығы, кітапхана, мұражай және алғашқы медициналық көмек көрсететін ұйымдар жұмыс істейді.

Күрделі медициналық көмек пен көптеген мемлекеттік қызметтерді алу үшін тұрғындар Батагайға немесе Якутскіге баруға мәжбүр. Қашықтан байланыс, интернет және спутниктік телекоммуникациялар оқшау орналасқан қала үшін ерекше маңызды.

Қаланың ресми мәдени мекемелерінің бірі — Верхоян мәдениет орталығы.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;[https://verhcentrcult.ru/ Верхоянский центр культуры] // МБУ «Верхоянский центр культуры». — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==

=== «Суық полюсі» мұражайы ===

В. З. Кириллина атындағы Верхоян аудандық «Суық полюсі» мұражайы 1990 жылы құрылды. Мұражай қорында:

* өлкенің археологиясы мен палеонтологиясына қатысты заттар;
* Верхоянск метеорологиялық станциясының тарихы;
* саяси жер аударылғандардың құжаттары;
* саха, эвен және орыс тұрғындарының этнографиясы;
* жергілікті жылқы және якут ірі қара тұқымдары туралы материалдар;
* Ұлы Отан соғысы мен өңір тарихына қатысты жәдігерлер сақталады.&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt;

=== Бұқаралық ақпарат құралдары ===

Өңірде орыс және саха тілдерінде «Вести Верхоянья — Дьааны аартыга» аудандық газеті шығады. Муниципалдық және мәдени мекемелердің жаңалықтары ресми интернет-порталдар мен әлеуметтік желілерде жарияланады.

== Көрікті жерлері ==

Верхоянскідегі негізгі тарихи және туристік нысандар:

* «Суық полюсі» ескерткіші;
* В. З. Кириллина атындағы «Суық полюсі» мұражайы;
* саяси жер аударылғандарға қатысты тарихи орындар;
* Яна өзенінің жағалауы;
* қаланың дәстүрлі ағаш құрылыстары;
* ескі метеорологиялық бақылау орындары;
* бұрынғы әуе алаңы;
* Верхоян ойпатының табиғи ландшафттары.

Туризмнің негізгі бағыттары — Арктика экспедициялары, этнографиялық сапарлар, экстремалды қысқы туризм және «Суық полюсіне» бару. Туризмнің дамуын көлік қолжетімділігінің төмендігі, қонақүй орындарының аздығы және сапар құнының жоғарылығы шектейді.

[[Сурет:Werchojansk Kältepoldenkmal II.JPG|мини|ортада|700px|Верхоянскідегі «Суық полюсі» ескерткіші]]

== Экологиялық мәселелері ==

Қаланың басты экологиялық және инженерлік мәселелері:

* Яна өзенінің тасуы;
* мәңгі тоңның жылынуы мен топырақ тұрақтылығының төмендеуі;
* жағалаудың шайылуы;
* ескі коммуналдық желілердің тозуы;
* қалдықтарды жинау мен әкетудің қымбаттығы;
* жанармай мен көмір жағудан туындайтын жергілікті ауа ластануы.

2020 жылғы +38 °C рекордтық температурасы Арктикадағы ұзақ мерзімді жылыну жағдайында тіркелді. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым бұл оқиғаны климаттың өзгеруі Арктика аймақтарына тигізіп жатқан ықпалының көрнекті мысалдарының бірі деп бағалады.&lt;ref name=&quot;wmo&quot;/&gt;

2025—2028 жылдарға жоспарланған қорғаныс бөгеті қаланы ірі су тасқындарынан қорғауға арналған. Жоба өзен ағысын, мұз кептелістерін және мәңгі тоң жағдайындағы құрылыс ерекшеліктерін ескеруге тиіс.&lt;ref name=&quot;dam&quot;/&gt;

== Қараңыз ==

* [[Оймякон]]
* [[Суық полюсі]]
* [[Верхоян жотасы]]
* [[Яна (өзен)]]
* [[Батагай]]
* [[Батагай кратері]]
* [[Арктика]]
* [[Саха Республикасы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20260401171116/https://verhoyansk.sakha.gov.ru/ «Верхоянск қаласы» қалалық қонысының ресми сайты]
* [https://verhcentrcult.ru/ Верхоян мәдениет орталығының ресми сайты]
* [https://vermus.ucoz.net/ «Суық полюсі» мұражайының сайты]
* [https://wmo.int/ru/news/media-centre/vmo-priznala-novyy-temperaturnyy-rekord-v-arktike-38-degc Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым: Верхоянскідегі Арктика рекорды]
* [https://14.rosstat.gov.ru/chisl_sostav Саха Республикасы бойынша Росстаттың демографиялық деректері]

{{Commonscat|Verkhoyansk}}

[[Санат:Саха Республикасының қалалары]]
[[Санат:Ресей қалалары]]
[[Санат:Верхоян ұлысы]]
[[Санат:Арктикадағы елді мекендер]]</text>
      <sha1>9o4fy1dvfz9zvbsdk71sgwikg3encpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Верхоян ұлысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785645</id>
    <revision>
      <id>3659914</id>
      <parentid>3648825</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3659914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43199" sha1="rp5vt17n0zbibawnfy8nuytf4576lto" xml:space="preserve">&lt;!-- Мақаланы жариялағаннан кейін оны Wikidata-дағы Q1094346 элементімен байланыстыру керек. --&gt;
{{Әкімшілік бірлік
 |Қазақша атауы          = Верхоян ұлысы
 |Түпнұсқа атауы         = {{lang-ru|Верхоянский улус (район)}}&lt;br&gt;{{lang-sah|Үөһээ Дьааҥы улууһа}}
 |Елтаңбасы              = Coat of Arms of Verkhoyansky rayon (Yakutia).png
 |Туы                    = Flag of Verkhoyansky rayon (Yakutia).png
 |Ел                     = Ресей
 |Мәртебесі              = Ұлыс (муниципалдық аудан)
 |Кіреді                 = [[Саха Республикасы]]
 |Әкімшілік орталығы     = [[Батагай]]
 |Басшысы                = Владислав Михайлович Иванов
 |Кеңес төрағасы         = Екатерина Васильевна Ноговицына
 |Құрылған               = 9 қаңтар 1930 жыл
 |Қазіргі шекарада       = 5 қаңтар 1967 жыл
 |Аумағы                 = 137 428,06
 |Халқы                  = 9 977
 |Санақ жылы             = 2025
 |Тығыздығы              = 0,07
 |Ұлттық құрамы          = сахалар, орыстар, эвендер және басқа халықтар
 |Ресми тілдері          = [[Саха тілі]], [[орыс тілі]]
 |Муниципалдық бірліктер = 17
 |Елді мекендер          = 29
 |Сағаттық белдеу        = UTC+10
 |Координаттары          = 67/33/00/N/133/23/00/E
 |ОКАТО                  = 98 216 000
 |Телефон коды           = +7 41165
 |Сайты                  = https://mr-verhojanskij.sakha.gov.ru/
 |Ортаққор               = Verkhoyansky District
}}

'''Верхоян ұлысы''' немесе '''Верхоян ауданы''' ({{lang-ru|Верхоянский улус (район)}}, сах. ''Үөһээ Дьааҥы улууһа'') — [[Ресей Федерациясы]]ның [[Саха Республикасы]] құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалдық аудан. Әкімшілік орталығы — [[Батагай]] қала типтес кенті. Ұлыс орталығы тарихи [[Верхоянск]] қаласы емес: аудандық басқару органдары 1954 жылдан бері Батагайда орналасқан.

Ұлыстың ауданы — 137 428,06 км²; бұл аумағы бойынша көптеген тәуелсіз мемлекеттерден үлкен. 2025 жылғы 1 қаңтарда халық саны 9 977 адам болған, орташа тығыздығы — шамамен 0,07 адам/км².&lt;ref name=&quot;population2025&quot;&gt;[https://14.rosstat.gov.ru/chisl_sostav Оценка численности постоянного населения по муниципальным образованиям Республики Саха (Якутия) на 1 января 2025 года] // Саха (Якутия) Республикасы бойынша Росстаттың аумақтық органы. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

Верхоян ұлысы [[Арктика]] аймағына кіреді. Оның аумағына Яна өзенінің жоғарғы және орта ағысы, Верхоян және Черский тау жүйелерінің бөліктері, Верхоянск «Суық полюсі», Батагай термокарст ойысы және ірі алтын, күміс, қалайы мен сүрме кен орындары кіреді.

== Атауы ==

Ұлыстың атауы тарихи Верхоянск қаласы мен Яна өзенінің жоғарғы ағысының атауынан шыққан. Саха тіліндегі ''Үөһээ Дьааҥы'' тіркесі «Жоғарғы Яна» деген мағына береді.

Саха Республикасының әкімшілік терминологиясында «ұлыс» пен «аудан» атаулары қатар қолданылады. Әкімшілік-аумақтық тұрғыдан ол Верхоян ұлысы немесе Верхоян ауданы, ал жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінде «Верхоян ауданы» муниципалдық ауданы деп аталады.&lt;ref name=&quot;charter&quot;&gt;[https://base.garant.ru/26749000/ Устав муниципального образования «Верхоянский район» Республики Саха (Якутия)] // Гарант. — 2014-02-04. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==

=== Географиялық орны ===

Верхоян ұлысы Саха Республикасының солтүстік және солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Солтүстігі мен солтүстік-шығысында [[Усть-Ян ұлысы]]мен, шығысында [[Мома ұлысы]]мен, оңтүстік-шығысында [[Томпо ұлысы]]мен, оңтүстік-батысында [[Кобяй ұлысы]]мен, батысында [[Эвен-Бытантай ұлттық ұлысы]]мен, солтүстік-батысында [[Бұлын ұлысы]]мен шектеседі.

Ұлыс аумағы солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай жүздеген километрге созылады. Елді мекендер негізінен Яна мен оның салаларының аңғарларында орналасқан. Аумақтың басым бөлігінде тұрақты халық жоқ.

Ұлыстың әкімшілік орталығы Батагай Якутскіден түзу сызық бойынша шамамен 660 км солтүстік-шығыста орналасқан. Жерүсті көлік жолының маусымдылығына байланысты іс жүзіндегі жол қашықтығы едәуір ұзын.

=== Жер бедері ===

Оңтүстік және орталық бөлігін [[Яна таулы үстірті]], шығысын [[Черский жотасы]]ның батыс сілемдері, батыс және оңтүстік-батысын [[Верхоян жотасы]]ның тау тізбектері алып жатыр. Солтүстік-батыста [[Кулар жотасы]] орналасқан.

[[Сурет:Russia, Yakutia, Verkhoyansk Range 2022 - SS.jpg|мини|оңға|300px|Верхоян ұлысындағы тау ландшафты]]

Таулы аудандар тар өзен аңғарларымен, тік беткейлермен және терең шатқалдармен бөлінген. Яна аңғарында кең жайылмалар, өзен террасалары, батпақты ойыстар мен термокарст көлдері таралған.

Аумақ түгелге жуық тұтас [[мәңгі тоң]] аймағында жатыр. Мәңгі тоңның қалыңдығы бірнеше жүз метрге дейін жетеді. Жердің үстіңгі қабаты жазда ғана жұқа белдеу түрінде ериді.

=== Өзендері мен көлдері ===

Ұлыстың негізгі су артериясы — [[Яна (өзен)|Яна өзені]]. Ол Дулғалақ пен Сартанг өзендерінің қосылуынан пайда болып, солтүстікке қарай ағады. Ірі салалары:

* [[Адыча]];
* Сартанг;
* Дулғалақ;
* Туостаах;
* Бытантай;
* Борулах;
* Алдан-Семёновка;
* Тирехтях;
* Бакы.

Өзендер негізінен қар суымен қоректенеді. Су деңгейі көктемгі мұз жүру кезінде және жазғы жауын-шашыннан кейін күрт көтеріледі. Мұз кептелістері Верхоянск, Суордах, Боронук және басқа елді мекендерде су тасқыны қаупін туғызады.

Яна өзені жазғы навигация кезеңінде жүк жеткізу үшін пайдаланылады. Қыста өзендер мен олардың мұз жамылғысы маусымдық автомобиль жолдарының бір бөлігіне айналады.

=== Батагай термокарст ойысы ===

Батагай кентінен бірнеше километр жерде алып термокарст жырасы — [[Батагай кратері]] немесе Батагайка орналасқан. Оның пайда болуы орманның жойылуы, жердің жылынуы және мәңгі тоңның еруімен байланысты.

Жыраның беткейлерінен соңғы жүздеген мың жылдағы шөгінді қабаттар, ежелгі өсімдік қалдықтары және плейстоцен жануарларының сүйектері ашылған. Сондықтан Батагайка климатология, геокриология, палеонтология және төрттік кезең геологиясы үшін маңызды табиғи зертхана саналады.

Термокарст үдерісінің жалғасуы жыраның біртіндеп кеңеюіне әкелуде. Ол елді мекеннің құрылыстарына тікелей жетпегенімен, мәңгі тоң деградациясының көрнекті мысалы ретінде халықаралық ғылыми назарға ие.

== Климаты ==

Ұлыстың климаты субарктикалық және шұғыл континенттік. Қысы өте ұзақ, құрғақ және аязды; жазы қысқа, бірақ ішкі аңғарларда жылы, кейде ыстық болады.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:50%;&quot;
! Климаттық көрсеткіш
! Солтүстік және таулы бөлік
! Яна аңғары мен Верхоян ойпаты
|-
! Қаңтардың орташа температурасы
| −38…−45 °C
| −45…−48 °C
|-
! Шілденің орташа температурасы
| +10…+15 °C
| +15…+17 °C
|-
! Жылдық жауын-шашын
| Тауларда 300 мм-ден астам
| Ойпаттарда 150—250 мм
|-
! Аязсыз кезең
| Өте қысқа
| Шамамен 30—60 күн
|}

Таулардың арасындағы тұйық ойыстарда қыста суық ауа жиналып, күшті температуралық инверсия қалыптасады. Осы құбылыс Верхоянск маңындағы аса төмен температуралардың негізгі себептерінің бірі.

Верхоянск метеостанциясында ресми қабылданған абсолюттік минимум −67,6 °C. Қала Оймяконмен бірге Солтүстік жарты шардың дәстүрлі «Суық полюстерінің» бірі саналады. Сонымен қатар 2020 жылғы 20 маусымда Верхоянскіде +38,0 °C тіркелді. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым бұл мәнді Арктика аймағының ресми температуралық рекорды деп таныды.&lt;ref name=&quot;wmo&quot;&gt;[https://wmo.int/ru/news/media-centre/vmo-priznala-novyy-temperaturnyy-rekord-v-arktike-38-degc ВМО признала новый температурный рекорд в Арктике: 38 °C] // Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым. — 2021-12-14. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

== Табиғаты ==

Ұлыстың оңтүстік және орталық аңғарларында даур балқарағайы басым сирек тайга таралған. Солтүстікке және биік тауларға қарай орманды тундра, бұталы тундра, мүкті-қыналы тундра және тау шөлдері алмасады.

Жануарлар дүниесіне:

* солтүстік бұғысы;
* бұлан;
* жабайы қой;
* қоңыр аю;
* қасқыр;
* сілеусін;
* бұлғын;
* ақ түлкі;
* сусар;
* ақ қоян;
* құндыз;
* ондатр жатады.

Өзендерде сиг тұқымдас балықтар, шортан, алабұға, таймень және ленок кездеседі. Құстардан аққулар, қаздар, үйректер, құрлар, жыртқыш және тундра құстары таралған.

Табиғи экожүйелерге орман өрттері, тау-кен өндірісі, мәңгі тоңның еруі, заңсыз аңшылық және тұрмыстық қалдықтар әсер етеді.

== Тарихы ==

=== Ежелгі дәуір ===

Яна алабы — адамның Арктиканы ерте игеруін зерттеудегі маңызды аймақтардың бірі. Яна өзенінің орта ағысындағы Бунге—Толль 1885 тұрағынан адам қаруының іздері бар плейстоцен жануарларының сүйектері табылған. Олар шамамен 45—47 мың жыл бұрынғы кезеңге жатқызылды.&lt;ref name=&quot;earlyarctic&quot;&gt;[https://www.science.org/doi/10.1126/science.aad0554 Early human presence in the Arctic: Evidence from 45,000-year-old mammoth remains] // Science. — 2016. — Vol. 351, No. 6270. — P. 260—263. — Қаралған күні: 2026-08-25. (ағыл.)&lt;/ref&gt;

Яна алабындағы басқа археологиялық нысандар жоғарғы палеолит дәуірінде адамдардың Арктика жағдайына бейімделгенін көрсетеді. Яна мүйіз ұштығы тұрағы шамамен 27 мың радиокөміртектік жыл бұрынғы кезеңге жатады және Солтүстік поляр шеңберінің ар жағындағы ең көне тұрақты адам мекендерінің бірі саналады.&lt;ref name=&quot;yanarhs&quot;&gt;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14704419/ The Yana RHS Site: Humans in the Arctic Before the Last Glacial Maximum] // Science / PubMed. — 2004. — Vol. 303. — P. 52—56. — Қаралған күні: 2026-08-25. (ағыл.)&lt;/ref&gt;

Кейінгі тарихи кезеңде Яна аңғарын сахалар, эвендер, юкагирлер және Солтүстік-Шығыс Сібірдің басқа халықтары мекендеген. Олардың шаруашылығы жылқы және ірі қара өсіруге, бұғы шаруашылығына, аңшылық пен балық аулауға негізделді.

=== Ресей мемлекеті құрамында ===

1630-жылдары орыс казак жасақтары Лена алабынан Яна өзеніне жетті. 1638 жылы Верхоян қыстауы құрылып, кейін бекініс пен әкімшілік орталыққа айналды.

1775 жылғы 31 қаңтарда Якут провинциясы құрамында Верхоян комиссарлығы құрылды. 1822 жылғы 22 шілдеде Сібірді басқару реформасы аясында орталығы Верхоянск қаласы болған Верхоян округі ұйымдастырылды.&lt;ref name=&quot;history95&quot;&gt;[https://www.yakutia24.ru/news/obshchestvo/95-let-nazad-v-yakutii-byl-obrazovan-verkhoyanskij-rajon 95 лет назад в Якутии был образован Верхоянский район] // Якутия 24. — 2025-01-09. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

XIX ғасырда Верхоян округі Солтүстік-Шығыс Сібірдегі ең үлкен және ең сирек қоныстанған әкімшілік бірліктердің бірі болды. Верхоянск округтік басқару, сауда және саяси жер аудару орталығы қызметін атқарды.

Округ аумағында өмір сүрген саяси жер аударылғандар мен зерттеушілер саха және эвен халықтарының тілі, фольклоры, шаруашылығы мен тұрмысын сипаттап, алғашқы жүйелі метеорологиялық бақылаулар жүргізді.

=== Кеңестік кезең ===

1930 жылғы 9 қаңтарда Якут АКСР Орталық атқару комитетінің қаулысымен бұрынғы Верхоян округі аумағының бір бөлігінен Верхоян ауданы құрылды. Оның бастапқы әкімшілік орталығы Верхоянск қаласы болды.&lt;ref name=&quot;history95&quot;/&gt;

1954 жылы әкімшілік орталық Верхоянскіден Батагайға көшірілді. Бұған Батагай мен Эсэ-Хайядағы тау-кен кәсіпорындарының, әуе қатынасының және өндірістік инфрақұрылымның дамуы себеп болды.

1959 жылғы 18 шілдеде таратылған Усть-Ян ауданы аумағының бір бөлігі Верхоян ауданына қосылды. 1963 жылғы әкімшілік реформа кезінде аудан таратылды. 1966 жылғы 30 желтоқсанда оны қалпына келтіру туралы шешім қабылданып, 1967 жылғы 5 қаңтардан бастап қазіргі әкімшілік бірлік ретінде қайта құрылды.

Кеңестік кезеңде Батагай, Эсэ-Хайя, Кестер, Лазо және Адычан аудандарында қалайы, алтын және басқа металдар өндірілді. Тау-кен кәсіпорындарына қызмет көрсететін жұмысшы кенттері, әуежайлар, электр станциялары және қысқы жолдар салынды.

=== Кеңес Одағынан кейінгі кезең ===

1990-жылдары кен өндіру көлемі күрт азайып, көптеген кәсіпорындар жабылды. Тұрғындардың бір бөлігі ауданнан көшіп кетті. Лазо, Адычанск және бірнеше өндірістік елді мекен таратылды.

XXI ғасырда ұлыстың экономикасын әртараптандыру, дәстүрлі ауыл шаруашылығын қолдау, көлік жолдарын жақсарту және пайдалы қазбалар кен орындарын қайта игеру жұмыстары басталды.

2025 жылы Верхоян ауданының құрылғанына 95 жыл толды. 2026 жылғы мәлімет бойынша аудан әкімшілігін Владислав Михайлович Иванов басқарады.&lt;ref name=&quot;head2026&quot;&gt;[https://mr-verhojanskij.sakha.gov.ru/news/58959 Министр финансов высоко оценил опыт Верхоянского района] {{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «Верхоян ауданы» муниципалдық ауданының ресми порталы. — 2026-08-12. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

== Халқы ==

Ұлыс халқы 1980-жылдардың соңында тау-кен өндірісі дамыған кезде ең жоғары көрсеткішке жетті. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жұмыс орындарының қысқаруы мен көші-қон салдарынан халық саны екі еседен астам азайды.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; margin:auto;&quot;
|+ Верхоян ұлысы халқының өзгеруі
! Жыл
! Халық саны
! Өзгеріс
|-
| 1970
| 19 358
| —
|-
| 1979
| 19 806
| ↑
|-
| 1989
| 24 259
| ↑
|-
| 2002
| 13 666
| ↓
|-
| 2010
| 12 815
| ↓
|-
| 2015
| 11 528
| ↓
|-
| 2020
| 11 059
| ↓
|-
| 2021
| 10 037
| ↓
|-
| 2022
| 10 005
| ↓
|-
| 2023
| 10 009
| ↑
|-
| 2025
| 9 977
| ↓
|}

Халық туралы тарихи деректер Бүкілодақтық және Бүкілресейлік халық санақтарына, ал соңғы жылдардағы мәліметтер Росстаттың жыл сайынғы бағалауларына негізделген.&lt;ref name=&quot;census2002&quot;&gt;[https://14.rosstat.gov.ru/folder/39641 Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года по Республике Саха (Якутия)] // Саха (Якутия) Республикасы бойынша Росстаттың аумақтық органы. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;census2021&quot;&gt;[https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom5_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5: численность и размещение населения] {{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Росстат. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;population2025&quot;/&gt;

=== Урбандалуы ===

Қала тұрғындары Верхоянск қаласында, Батагай және Эсэ-Хайя қала типтес кенттерінде тұрады. 2025 жылғы көрсеткіштер бойынша қалалық қоныстарда ұлыс халқының шамамен 46%-ы, ауылдық елді мекендерде 54%-ы тұрады.

Ірі елді мекен — Батагай. Верхоянск өзінің қала мәртебесіне қарамастан, халқы мың адамға жетпейтін өте шағын елді мекен.

=== Ұлттық құрамы ===

2002 жылғы халық санағы бойынша ұлттық құрам:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; margin:auto;&quot;
! Халық
! Адам саны
! Үлесі, %
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Сахалар]]
| 9 599
| 70,24
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Орыстар]]
| 2 756
| 20,17
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Украиндар]]
| 403
| 2,95
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Эвендер]]
| 376
| 2,75
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Басқа халықтар
| 532
| 3,89
|-
! Барлығы
! 13 666
! 100,00
|}

Саха тілі ауылдық елді мекендердегі негізгі қатынас тілі болып табылады. Орыс тілі мемлекеттік басқаруда, білім беру жүйесінде және ұлтаралық қатынаста кең қолданылады. Эвендердің дәстүрлі мәдениеті мен тілі де ұлыстың мәдени мұрасының құрамына кіреді.

== Әкімшілік және муниципалдық құрылымы ==

Жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінде Верхоян ұлысы 17 муниципалдық құрылымнан: 3 қалалық қоныс пен 14 ауылдық қоныстан — наслегтен тұрады. Олардың құрамында ресми түрде 29 елді мекен есепке алынған.&lt;ref name=&quot;municipallaw&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/802017011 Закон Республики Саха (Якутия) от 30 ноября 2004 года № 173-З № 353-III «Об установлении границ и о наделении статусом городского и сельского поселений муниципальных образований Республики Саха (Якутия)»] // Электрондық құқықтық құжаттар қоры. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:50%;&quot;
! №
! Муниципалдық құрылым
! Түрі
! Әкімшілік орталығы
! Елді мекен саны
! Аумағы, км²
|-
| 1
| «[[Верхоянск]] қаласы»
| Қалалық қоныс
| Верхоянск
| 1
| 25
|-
| 2
| «[[Батагай]] кенті»
| Қалалық қоныс
| Батагай
| 3
| 11
|-
| 3
| «[[Эсэ-Хайя]] кенті»
| Қалалық қоныс
| Эсэ-Хайя
| 1
| 3
|-
| 4
| Адыча наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Бетенкёс]]
| 3
| 5 666
|-
| 5
| Арылах наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Бала (Саха Республикасы)|Бала]]
| 2
| 3 516
|-
| 6
| Бабушкин наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Боронук]]
| 2
| 5 417
|-
| 7
| Барылас наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Барылас]]
| 1
| 6 750
|-
| 8
| Борулах наслегі
| Ауылдық қоныс
| Томтор
| 2
| 18 930
|-
| 9
| Дулғалақ наслегі
| Ауылдық қоныс
| Томтор
| 1
| 5 931
|-
| 10
| Сартанг наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Юнкюр]]
| 2
| 12 139
|-
| 11
| Столбы наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Столбы]]
| 1
| 1 898
|-
| 12
| Суордах наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Суордах]]
| 1
| 9 237
|-
| 13
| Табалах наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Улахан-Кюёль]]
| 2
| 26 993
|-
| 14
| Чёрюмче наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Чёрюмче]]
| 2
| 13 654
|-
| 15
| Эгин наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Сайды]]
| 2
| 21 828,06
|-
| 16
| Эльгес наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Хайысардах]]
| 1
| 3 683
|-
| 17
| Яна наслегі
| Ауылдық қоныс
| [[Юттях]]
| 2
| 1 747
|}

Елді мекендердің толық тізіміне Алысардах, Бала, Барылас, Батагай, Бетенкёс, Боронук, Верхоянск, Мачах, Метяки, Осохтох, Сайды, Сентачан, Столбы, Суордах, Сысы-Мейите, Тала, Токума, екі түрлі Томтор ауылы, Улахан-Кюёль, Усть-Чаркы, Хайысардах, Чёрюмче, Чолбон, Энгя-Сайылыга, Эсэ-Хайя, Юнкюр, Юрдюк-Кумах және Юттях кіреді. Олардың кейбірінде тұрақты халық жоқ, бірақ олар ресми әкімшілік есептен шығарылмаған.

== Жергілікті басқару ==

Ұлыстың атқарушы органы — «Верхоян ауданы» муниципалдық ауданының әкімшілігі. Өкілді орган қызметін аудандық депутаттар кеңесі атқарады.

2026 жылғы тамыздағы жағдай бойынша аудан басшысы — Владислав Михайлович Иванов, ал аудандық кеңестің төрайымы — Екатерина Васильевна Ноговицына.&lt;ref name=&quot;head2026&quot;/&gt;

Әкімшілік орталығы Батагайда аудандық басқару, қаржы, білім, мәдениет, ауыл шаруашылығы, азаматтық қорғаныс және коммуналдық шаруашылық органдары орналасқан.

== Экономикасы ==

=== Тау-кен өнеркәсібі ===

Ұлыс аумағында алтын, күміс, қалайы, сүрме, вольфрам, мыс және басқа пайдалы қазбалардың кен орындары бар. Кеңестік кезеңде Батагай, Эсэ-Хайя, Кестер және Лазо маңындағы қалайы мен алтын кеніштері экономиканың негізін құрады.

1990-жылдары көптеген кәсіпорындар жабылғанымен, XXI ғасырда ірі кен жобаларын игеру қайта жанданды.

==== «Прогноз» кен орны ====

«Прогноз» — Ресейдегі ең ірі игеріліп жатқан күміс кен орындарының бірі. Ол Барылас ауылынан шамамен 30 км жерде орналасқан. Кен қорында Якутияда анықталған күмістің едәуір бөлігі шоғырланған.

2024 жылы кен орны өнеркәсіптік пайдалануға енгізілді. Кен ашық әдіспен өндіріледі, ал байыту үшін басқа өндірістік алаңдарға жеткізіледі.&lt;ref name=&quot;prognoz&quot;&gt;[https://nedradv.ru/nedradv/invetsp?obj=b9e9ffdd24a62bce3a959eed511f1763 Месторождение «Прогноз»: инвестиционный проект] // NEDRADV. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

==== Кючус кен орны ====

Кючус алтын кен орны Верхоян және Усть-Ян ұлыстарының шекарасына жақын, Яна өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Мемлекеттік баланстағы алтын қоры 175 тоннадан асады.

Жобаның операторы — «Селигдар» компаниялар тобы. Жоспар бойынша 2025—2026 жылдары жобалау және инфрақұрылым салу, 2026—2028 жылдары тау-кен байыту кешенін тұрғызу, ал 2029—2030 жылдары өнеркәсіптік өндіріске шығу көзделген.&lt;ref name=&quot;kyuchus&quot;&gt;[https://seligdar.ru/operations-and-projects/gold-division/kyuchus/ Кючус] // «Селигдар» компаниялар тобы. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

Кен орындарын игеру жаңа жұмыс орындарын және көлік-энергетикалық инфрақұрылымды дамыту мүмкіндігін береді, бірақ мәңгі тоң, су ресурстары мен дәстүрлі табиғат пайдалану аумақтарына экологиялық қысым түсіруі ықтимал.

=== Ауыл шаруашылығы ===

Ауыл шаруашылығының негізгі бағыттары:

* етті-сүтті ірі қара шаруашылығы;
* табынды жылқы шаруашылығы;
* солтүстік бұғы шаруашылығы;
* жемшөп дайындау;
* аңшылық және тері кәсіпшілігі;
* балық аулау.

Верхоян жылқысы мен жергілікті якут ірі қарасы қатал климатқа жақсы бейімделген. Олар қыста төмен температураға шыдап, табиғи азық қорын пайдалануға қабілетті.

Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге қысқа жаз, жемшөп тасымалының қымбаттығы, техника жетіспеушілігі және елді мекендердің оқшаулығы кедергі келтіреді.

== Көлігі ==

Верхоян ұлысында теміржол жоқ. Автомобиль жолдарының басым бөлігі маусымдық сипатта.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:50%;&quot;
! Көлік түрі
! Негізгі нысандар
! Ерекшелігі
|-
| Әуе көлігі
| [[Батагай әуежайы]]
| Якутск және республиканың басқа орталықтарымен негізгі жыл бойғы қатынас
|-
| Автомобиль көлігі
| «Яна» автожолы, Батагай—Верхоянск, Батагай—Бетенкёс, Батагай—Эсэ-Хайя жолдары
| Ұзақ учаскелерде қозғалыс тек қыста мүмкін
|-
| Өзен көлігі
| Яна өзені, Батагай және Верхоянск айлақтары
| Жазғы навигация кезінде жүк жеткізу
|-
| Қысқы жолдар
| Кен орындары мен шалғай ауылдарға баратын автозимниктер
| Мұздың қалыңдығы мен ауа райына тәуелді
|}

«Яна» автожолының солтүстік бөлігінде тұрақты қозғалыс жоқ. Тополиное—Батагай бағытындағы ұзын учаске қысқы жол ретінде пайдаланылады. Батагай—Верхоянск аралығы шамамен 92 км, Батагай—Бетенкёс аралығы шамамен 46 км.

Батагай әуежайы ұлыстың негізгі көлік торабы болып табылады және «Аэропорты Севера» кәсіпорнының филиалы ретінде жұмыс істейді.&lt;ref name=&quot;airport&quot;&gt;[https://sever.aero/batagay Батагай әуежайы] // «Аэропорты Севера» федералдық қазыналық кәсіпорны. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік сала ==

Ұлыста жалпы білім беретін мектептер, мектепке дейінгі мекемелер, балалар шығармашылық орталықтары, кітапханалар және ауылдық мәдениет үйлері жұмыс істейді. Шағын ауылдарда оқушылар санының азаюы мен педагог кадрлардың жетіспеушілігі өзекті мәселе болып отыр.

Негізгі медициналық мекеме — Батагайдағы Верхоян орталық аудандық ауруханасы. Ауылдық елді мекендерде фельдшерлік-акушерлік пункттер мен шағын дәрігерлік амбулаториялар бар. Күрделі медициналық көмек қажет болғанда науқастар санитарлық авиациямен Якутскіге жеткізіледі.

Спутниктік байланыс пен интернет шалғай елді мекендерге қашықтан білім беру, телемедицина және мемлекеттік қызметтер көрсету үшін маңызды.

== Мәдениеті ==

Ұлыстың мәдениеті саха және эвен халықтарының дәстүрлеріне негізделген. Негізгі халықтық мерекелердің бірі — жазғы [[Ысыах]]. Мереке кезінде алғыс айту рәсімдері, ұлттық спорт, ат жарысы, күрес, ән, би және [[олонхо]] орындау дәстүрлері өткізіледі.

Дәстүрлі кәсіптерге:

* жылқы қылынан және теріден бұйым жасау;
* ағаш пен сүйек ою;
* ұлттық киім тігу;
* ат әбзелдерін дайындау;
* аңшылық құралдарын жасау жатады.

Верхоянск қаласында В. З. Кириллина атындағы «Суық полюсі» аудандық мұражайы жұмыс істейді. Оның қорында палеонтология, археология, саяси жер аудару, метеорология және өлке халықтарының этнографиясына қатысты материалдар сақталған.&lt;ref name=&quot;museum&quot;&gt;[https://vermus.ucoz.net/index/history/0-4 История музея «Полюс холода»] // В. З. Кириллина атындағы Верхоян аудандық «Суық полюсі» мұражайы. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

Ұлыста орыс және саха тілдерінде «Вести Верхоянья — Дьааны аартыга» аудандық газеті шығады.

== Туризмі ==

Ұлыстың туристік әлеуеті табиғи, этнографиялық және ғылыми нысандарға байланысты. Негізгі бағыттары:

* Верхоянскідегі «Суық полюсі»;
* Батагай термокарст ойысы;
* Верхоян және Черский жоталарындағы тау маршруттары;
* Яна өзенімен экспедициялық сапарлар;
* палеонтологиялық және археологиялық туризм;
* саха және эвен мәдениетімен танысу;
* қысқы экстремалды туризм;
* аңшылық пен балық аулау турлары.

Туризмнің дамуын көлік қолжетімділігінің төмендігі, қонақүй орындарының аздығы, маусымдық жолдар және экспедициялық сапарлардың жоғары құны шектейді.

== Археологиясы және палеонтологиясы ==

Ұлыс аумағынан мамонт, жүндес мүйізтұмсық, ежелгі жылқы, бизон, қасқыр және басқа плейстоцен жануарларының қалдықтары табылған.

2018 жылы Верхоян ауданында жұмсақ тіндері мен жүні ішінара сақталған мамонт қаңқасы табылды.&lt;ref name=&quot;mammoth2018&quot;&gt;[https://tass.ru/nauka/5456991 Ученые в Якутии нашли скелет мамонта с сохранившимися мягкими тканями] // ТАСС. — 2018-08-14. — Қаралған күні: 2026-08-25. (орыс.)&lt;/ref&gt;

Яна алабындағы Юнюген орнынан адам қаруының іздері бар ежелгі қасқыр сүйегі табылған. Мұндай олжалар адамдардың Арктикада соңғы мұз басу максимумынан әлдеқайда бұрын өмір сүргенін дәлелдейді.

Мәңгі тоң органикалық материалдарды жақсы сақтайтындықтан, ұлыс палеогенетика және ежелгі экожүйелерді зерттеу үшін маңызды аймақ болып табылады.

== Экологиялық мәселелері ==

Ұлыстағы негізгі экологиялық мәселелер:

* мәңгі тоңның еруі;
* термокарст пен жағалау эрозиясы;
* орман және тундра өрттері;
* Яна өзенінің тасқындары;
* қараусыз қалған кеніштердің қалдықтары;
* тау-кен өндірісінің су мен топыраққа ықпалы;
* тұрмыстық қалдықтарды шығару қиындығы;
* жабайы жануарлар мекенінің бұзылуы.

Кен орындарын игеру кезінде өндірістік қалдықтарды сақтау, өзендерді ластанудан қорғау, бұғы жайылымдарын сақтау және бұзылған жерлерді қалпына келтіру ерекше маңызға ие.

Климаттың жылынуы Батагайка тәрізді термокарст нысандарының кеңеюіне, ғимарат іргетастарының тұрақсыздануына және дәстүрлі қысқы жолдарды пайдалану мерзімінің қысқаруына әсер етеді.

== Қараңыз ==

* [[Верхоянск]]
* [[Батагай]]
* [[Батагай кратері]]
* [[Яна (өзен)]]
* [[Верхоян жотасы]]
* [[Черский жотасы]]
* [[Суық полюсі]]
* [[Оймякон ұлысы]]
* [[Саха Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://mr-verhojanskij.sakha.gov.ru/ «Верхоян ауданы» муниципалдық ауданының ресми порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220204233109/https://mr-verhojanskij.sakha.gov.ru/ |date=2022-02-04 }}
* [https://14.rosstat.gov.ru/chisl_sostav Саха Республикасы бойынша Росстаттың демографиялық деректері]
* [https://vermus.ucoz.net/ В. З. Кириллина атындағы «Суық полюсі» мұражайы]
* [https://sever.aero/batagay Батагай әуежайы]
* [https://wmo.int/ru/news/media-centre/vmo-priznala-novyy-temperaturnyy-rekord-v-arktike-38-degc Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым: Верхоянскідегі Арктика рекорды]
* [https://seligdar.ru/operations-and-projects/gold-division/kyuchus/ Кючус алтын кен орнының жобасы]

{{Commonscat|Verkhoyansky District}}

[[Санат:Саха Республикасының ұлыстары]]
[[Санат:Верхоян ұлысы]]
[[Санат:Ресейдің муниципалдық аудандары]]
[[Санат:Яна алабы]]</text>
      <sha1>rp5vt17n0zbibawnfy8nuytf4576lto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қали Әбдіұлы Омаров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786220</id>
    <revision>
      <id>3660023</id>
      <parentid>3658857</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ғылыми және шығармашылық еңбектері */</comment>
      <origin>3660023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10348" sha1="hdnas28xreurnlxe009zt5fyumb0r36" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
| Есімі               = Қали Әбдіұлы Омаров
| Түпнұсқа есімі     = 
| Сурет               =Omarov1962.jpg 
| Сурет сипаттамасы   = 
| Туған күні         = 6.3.1962
| Туған жері         = [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
| Азаматтығы         = {{KAZ}}
| Ғылыми саласы      = [[География]], [[гидрология]], [[экология]]
| Ғылыми дәрежесі    = [[География ғылымдарының кандидаты]] (2002)
| Ғылыми атағы       = [[Доцент]] (2004)
| Альма-матер         = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]&lt;br&gt;[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда гуманитарлық университеті]]
| Марапаттары        = [[Ерен еңбегі үшін медалі]]
}}

'''Қали Әбдіұлы Омаров''' (6 наурыз 1962 жылы туған, [[Қызылорда]]) — география ғылымдарының кандидаты (2002), доцент (2004). [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] (2019), [[Қазақстан журналистер одағы|Қазақстан Журналистер одағының]] мүшесі (2012). ҚР Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясының академигі (2013), Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі (2024).

== Өмірбаяны ==
1962 жылғы 6 наурызда Қызылорда қаласында дүниеге келген. 1979 жылы Іңкәрдария кеңшарындағы №191 орта мектепті аяқтаған. 

1988 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің география факультетін «Құрғақ жер гидрологиясы» мамандығы бойынша, ал 2010 жылы Қызылорда гуманитарлық университетін «Юриспруденция» мамандығы бойынша бітірген.

== Еңбек жолы ==
Еңбек жолын 1979–1980 жылдары Қызылорда облысы Тереңөзек ауданының (қазіргі [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]]) Іңкәрдария кеңшарында шопан-жастар бригадасының жетекшісі болып бастаған.
* 1983–1985 жылдары — Қызылорда қаласындағы «ПМК–1601», «СУ ТЭЦ–6» құрылыс мекемелерінде және Іңкәрдария кеңшарында жұмысшы.
* 1988–1993 жылдары — Шымкент қаласындағы Бүкілодақтық күріш жүйелерін жобалау-іздестіру институтында (Союзгипрорис) және Қызылорда облыстық гидрометеорология орталығында инженер.
* 1993–2010 жылдары — Ы. Жақаев атындағы Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтында, Қызылорда политехникалық институтында, [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, академиялық профессор.
* 2003 жылдың сәуір–қараша айларында — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ оқу-әдістемелік басқармасының өндірістік практика меңгерушісі.
* 2003–2008 жылдары — Ғылыми-педагогикалық кадрлар даярлау бөлімінің бастығы.
* 2008–2009 жылдары — «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институтының бірінші проректоры.
* 2009–2011 жылдары — Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Ғылыми зерттеулерді үйлестіру бөлімінің бастығы.
* 2011–2012, 2017–2018 жылдары — Ғылым департаментінің директоры.
* 2012–2014 жылдары — Жоғары оқу орнынан кейінгі білім бөлімінің бастығы.
* 2014–2017 жылдары — Ғылым және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры.
* 2018–2019 жылдары — Ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректор міндетін атқарушы.
* 02.09.2019 ж.– 01.03.2020 ж.— «Арал өңірі экологиясы және су ресурстарының проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры.
* 02.03.2020ж. - 12.08.2020ж. — «Экология және ауыл шаруашылығы проблемалары» ғылыми-зерттеу институтының директоры.
* 13.08.2020 ж.-01.11.2020 ж. — Ғылым және технологияларды коммерцияландыру басқармасының басшысы.
* 2020–2022 жылдары — Ғылым департаментінің директоры.
* 01.09.2022 жылдан бастап — [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] бас редакторы.

== Қоғамдық қызметі ==
* 2004–2019 жылдары — «Қорқыт Ата атындағы ҚМУ Хабаршысы» ғылыми-әдістемелік журналының жауапты редакторы.
* 2021 жылдан бастап — Университеттің «Сыр түлегі» газетінің бас редакторы.[https://korkyt.edu.kz/page/71]
* 2021–2023 жылдары — Саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі Қызылорда облысы бойынша жұмысшы тобының мүшесі.
* 2025 жылдан бастап — «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» ҚБ Қызылорда облыстық филиалы төрағасының орынбасары.
* 2026 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті Ардагерлер кеңесінің төрағасы.

== Ғылыми және шығармашылық еңбектері ==
Ғалым-әдіскер 40-қа жуық ғылыми мақаланың,  2 монографияның (соавтор), 1 электронды оқулықтың, 14 оқу құралы мен оқу-әдістемелік еңбектің, 2 патенттің авторы.

Ғалым және публицист ретінде 11 кітаптың, 600-ден астам ғылыми, танымдық және публицистикалық мақалалардың авторы. Сонымен қатар 17 кітап пен ғылыми-танымдық басылымның құрастырушысы, 85 кітап пен ғылыми жинақтың редакторы болған.

* «Сыр елі» энциклопедиясын (Алматы: «Тау–Қайнар», 2024) шығарушы жұмыс тобы басшысының орынбасары.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;
* 3 томдық «Қазақстан тарихы» энциклопедиясының (Алматы: «Литера–М», 2019) авторларының бірі.
* «Қазақ көтерілістері» энциклопедиясының (Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014) авторы.&lt;ref&gt;https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1596257&amp;simple=true#&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2020)&lt;ref&gt;https://syrboyi.kz/janalyqtar/el/memlekettik-nagrada-alghandar-tizimi-53042/&lt;/ref&gt;
* «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2017)
* «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі (2012)
* [[&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі|«Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі]] (2025)
* «Тұран» сыйлығы (21.05.2025)
* «Қазақстанның құрметті инженері» төсбелгісі (ҚР ҰИА, 2016)
* А. Байтұрсынов атындағы Алтын медаль (ҚР ЖОО Қауымдастығы, 2021)
* Қорқыт Ата атындағы Алтын медаль (2015)&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/staticpages/417&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
[[Санат:1962 жылы туғандар]]
[[Санат:Қызылордада туғандар]]
[[Санат:География ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері]]
[[Санат:Қазақстан Журналистер одағының мүшелері]]
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>hdnas28xreurnlxe009zt5fyumb0r36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урсула фон дер Ляйен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786282</id>
    <revision>
      <id>3660031</id>
      <parentid>3654782</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9426" sha1="4dszatakeedq5x6ixb92pid0mevnmse" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Урсула фон дер Ляйен
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}
| Суреті               = Ursula von der Leyen 2024.jpg 
| Атауы                = Ресми портреті (2026)
| Титулы               = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы
| Ту                   = European Commission.svg 
| Ту2                  = Flag of Europe.svg
| Басқара бастады      = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Жан-Клод Юнкер]]
| Титулы_2             = Германияның қорғаныс министрі 
| Ту_2                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_2                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_2    = 2013
| Басқаруын аяқтады_2  = 2019
| Ізашары_2            = [[Томас де Мезьер]]
| Ізбасары_2           = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]]
| Титулы_3             =  Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі 
| Ту_3                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_3                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_3    = 2009
| Басқаруын аяқтады_3  = 2013
| Ізашары_3            = [[Франц Иосиф Юнг]]
| Ізбасары_3           = [[Андреа Налес]]
| Титулы_4             = Отбасы істері министрі
| Ту_4                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_4                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_4    = 2005
| Басқаруын аяқтады_4  = 2009
| Ізашары_4            = [[Ренате Шмидт]]
| Ізбасары_4           = [[Кристина Шрёдер]]
| Титулы_5             = Бундестаг депутаты
| Ту_5                 = Deutscher Bundestag logo.svg
| Ту2_5                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_5    = 2009
| Басқаруын аяқтады_5  = 2019
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 8.10.1958
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Германия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Лютеранство]]
| Әкесі                = Эрнст Альбрехт
| Анасы                = Адель Альбрехт
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 7 баласы бар
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] 
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Гёттинген университеті]]
 |[[Лондон экономика мектебі]]
 |[[Ганновер медициналық мектебі]] 
}}
| Ғылыми дәрежесі      = [[Медицина]] ғылымдарының докторы 
| Қолтаңбасы           = Ursula von der Leyen signature.svg
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en
}}
'''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''', [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}&lt;/ref&gt;

Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 

Гимназияны бітіргеннен кейін Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы Гёттинген университеттерінде білімін жалғастырып, экономика мамандығын оқыды. 1978 жылы Лондон экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін Ганновер жоғары медициналық мектебінде медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады.

1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент.

1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы.

2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі.

2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі.

2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі.

2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі.

2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы.

2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды.

== Саясат ==
=== Сыртқы саясат ===

2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады.

2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ.

=== Бір жынысты некелер ===
2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Әйел]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>4dszatakeedq5x6ixb92pid0mevnmse</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660032</id>
      <parentid>3660031</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9449" sha1="ctuwhe7ehjtjcdodc9yw25smug7dkzg" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Урсула фон дер Ляйен
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}
| Суреті               = Ursula von der Leyen 2024.jpg 
| Атауы                = Ресми портреті (2026)
| Титулы               = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы
| Ту                   = European Commission.svg 
| Ту2                  = Flag of Europe.svg
| Басқара бастады      = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Жан-Клод Юнкер]]
| Титулы_2             = Германияның қорғаныс министрі 
| Ту_2                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_2                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_2    = 2013
| Басқаруын аяқтады_2  = 2019
| Ізашары_2            = [[Томас де Мезьер]]
| Ізбасары_2           = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]]
| Титулы_3             =  Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі 
| Ту_3                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_3                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_3    = 2009
| Басқаруын аяқтады_3  = 2013
| Ізашары_3            = [[Франц Иосиф Юнг]]
| Ізбасары_3           = [[Андреа Налес]]
| Титулы_4             = Отбасы істері министрі
| Ту_4                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_4                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_4    = 2005
| Басқаруын аяқтады_4  = 2009
| Ізашары_4            = [[Ренате Шмидт]]
| Ізбасары_4           = [[Кристина Шрёдер]]
| Титулы_5             = Бундестаг депутаты
| Ту_5                 = Deutscher Bundestag logo.svg
| Ту2_5                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_5    = 2009
| Басқаруын аяқтады_5  = 2019
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 8.10.1958
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Германия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Лютеранство]]
| Әкесі                = Эрнст Альбрехт
| Анасы                = Адель Альбрехт
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 7 баласы бар
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] 
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Гёттинген университеті]]
 |[[Лондон экономика мектебі]]
 |[[Ганновер медициналық мектебі]] 
}}
| Ғылыми дәрежесі      = [[Медицина]] ғылымдарының докторы 
| Қолтаңбасы           = Ursula von der Leyen signature.svg
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en
}}
'''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}&lt;/ref&gt;

Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 

Гимназияны бітіргеннен кейін Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы Гёттинген университеттерінде білімін жалғастырып, экономика мамандығын оқыды. 1978 жылы Лондон экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін Ганновер жоғары медициналық мектебінде медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады.

1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент.

1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы.

2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі.

2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі.

2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі.

2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі.

2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы.

2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды.

== Саясат ==
=== Сыртқы саясат ===

2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады.

2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ.

=== Бір жынысты некелер ===
2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Әйел]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>ctuwhe7ehjtjcdodc9yw25smug7dkzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660039</id>
      <parentid>3660032</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9684" sha1="sz16gtj07coyw6kazepdgwtxpnvzz1v" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Урсула фон дер Ляйен
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}
| Суреті               = Ursula von der Leyen 2024.jpg 
| Атауы                = Ресми портреті (2026)
| Титулы               = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы
| Ту                   = European Commission.svg 
| Ту2                  = Flag of Europe.svg
| Басқара бастады      = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Жан-Клод Юнкер]]
| Титулы_2             = Германияның қорғаныс министрі 
| Ту_2                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_2                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_2    = 2013
| Басқаруын аяқтады_2  = 2019
| Ізашары_2            = [[Томас де Мезьер]]
| Ізбасары_2           = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]]
| Титулы_3             =  Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі 
| Ту_3                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_3                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_3    = 2009
| Басқаруын аяқтады_3  = 2013
| Ізашары_3            = [[Франц Иосиф Юнг]]
| Ізбасары_3           = [[Андреа Налес]]
| Титулы_4             = Отбасы істері министрі
| Ту_4                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_4                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_4    = 2005
| Басқаруын аяқтады_4  = 2009
| Ізашары_4            = [[Ренате Шмидт]]
| Ізбасары_4           = [[Кристина Шрёдер]]
| Титулы_5             = Бундестаг депутаты
| Ту_5                 = Deutscher Bundestag logo.svg
| Ту2_5                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_5    = 2009
| Басқаруын аяқтады_5  = 2019
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 8.10.1958
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Германия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Лютеранство]]
| Әкесі                = Эрнст Альбрехт
| Анасы                = Адель Альбрехт
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 7 баласы бар
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] 
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Гёттинген университеті]]
 |[[Лондон экономика мектебі]]
 |[[Ганновер медициналық мектебі]] 
}}
| Ғылыми дәрежесі      = [[Медицина]] ғылымдарының докторы 
| Қолтаңбасы           = Ursula von der Leyen signature.svg
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en
}}
'''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}&lt;/ref&gt;

Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі және Бунденстагтың төрағасы қызметін атқарған.

Гимназияны бітіргеннен кейін Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы Гёттинген университеттерінде білімін жалғастырып, экономика мамандығын оқыды. 1978 жылы Лондон экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін Ганновер жоғары медициналық мектебінде медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады.

1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент.

1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы.

2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі.

2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі.

2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі.

2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі.

2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы.

2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды.

== Саясат ==
=== Сыртқы саясат ===

2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады.

2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ.

=== Бір жынысты некелер ===
2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Әйел]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>sz16gtj07coyw6kazepdgwtxpnvzz1v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660040</id>
      <parentid>3660039</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9755" sha1="313dk29qr7bwf3jkn34vtds90ui3ksx" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Урсула фон дер Ляйен
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}
| Суреті               = Ursula von der Leyen 2024.jpg 
| Атауы                = Ресми портреті (2026)
| Титулы               = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы
| Ту                   = European Commission.svg 
| Ту2                  = Flag of Europe.svg
| Басқара бастады      = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Жан-Клод Юнкер]]
| Титулы_2             = Германияның қорғаныс министрі 
| Ту_2                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_2                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_2    = 2013
| Басқаруын аяқтады_2  = 2019
| Ізашары_2            = [[Томас де Мезьер]]
| Ізбасары_2           = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]]
| Титулы_3             =  Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі 
| Ту_3                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_3                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_3    = 2009
| Басқаруын аяқтады_3  = 2013
| Ізашары_3            = [[Франц Иосиф Юнг]]
| Ізбасары_3           = [[Андреа Налес]]
| Титулы_4             = Отбасы істері министрі
| Ту_4                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_4                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_4    = 2005
| Басқаруын аяқтады_4  = 2009
| Ізашары_4            = [[Ренате Шмидт]]
| Ізбасары_4           = [[Кристина Шрёдер]]
| Титулы_5             = Бундестаг депутаты
| Ту_5                 = Deutscher Bundestag logo.svg
| Ту2_5                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_5    = 2009
| Басқаруын аяқтады_5  = 2019
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 8.10.1958
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Германия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Лютеранство]]
| Әкесі                = Эрнст Альбрехт
| Анасы                = Адель Альбрехт
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 7 баласы бар
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] 
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Гёттинген университеті]]
 |[[Лондон экономика мектебі]]
 |[[Ганновер медициналық мектебі]] 
}}
| Ғылыми дәрежесі      = [[Медицина]] ғылымдарының докторы 
| Қолтаңбасы           = Ursula von der Leyen signature.svg
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en
}}
'''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}&lt;/ref&gt;

Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі және [[Бундестаг|Бундестагтың]] төрағасы қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].

Гимназияны бітіргеннен кейін Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы Гёттинген университеттерінде білімін жалғастырып, экономика мамандығын оқыды. 1978 жылы Лондон экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін Ганновер жоғары медициналық мектебінде медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады.

1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент.

1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы.

2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі.

2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі.

2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі.

2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі.

2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы.

2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды.

== Саясат ==
=== Сыртқы саясат ===

2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады.

2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ.

=== Бір жынысты некелер ===
2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Әйел]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>313dk29qr7bwf3jkn34vtds90ui3ksx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660041</id>
      <parentid>3660040</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:10:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9862" sha1="igm5cz9tqiz1k20lq85f8ynxo2vgta7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Урсула фон дер Ляйен
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}
| Суреті               = Ursula von der Leyen 2024.jpg 
| Атауы                = Ресми портреті (2026)
| Титулы               = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы
| Ту                   = European Commission.svg 
| Ту2                  = Flag of Europe.svg
| Басқара бастады      = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Жан-Клод Юнкер]]
| Титулы_2             = Германияның қорғаныс министрі 
| Ту_2                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_2                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_2    = 2013
| Басқаруын аяқтады_2  = 2019
| Ізашары_2            = [[Томас де Мезьер]]
| Ізбасары_2           = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]]
| Титулы_3             =  Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі 
| Ту_3                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_3                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_3    = 2009
| Басқаруын аяқтады_3  = 2013
| Ізашары_3            = [[Франц Иосиф Юнг]]
| Ізбасары_3           = [[Андреа Налес]]
| Титулы_4             = Отбасы істері министрі
| Ту_4                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_4                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_4    = 2005
| Басқаруын аяқтады_4  = 2009
| Ізашары_4            = [[Ренате Шмидт]]
| Ізбасары_4           = [[Кристина Шрёдер]]
| Титулы_5             = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты
| Ту_5                 = Deutscher Bundestag logo.svg
| Ту2_5                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_5    = 2009
| Басқаруын аяқтады_5  = 2019
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 8.10.1958
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Германия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Лютеранство]]
| Әкесі                = Эрнст Альбрехт
| Анасы                = Адель Альбрехт
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 7 баласы бар
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] 
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Гёттинген университеті]]
 |[[Лондон экономика мектебі]]
 |[[Ганновер медициналық мектебі]] 
}}
| Ғылыми дәрежесі      = [[Медицина]] ғылымдарының докторы 
| Қолтаңбасы           = Ursula von der Leyen signature.svg
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en
}}
'''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}&lt;/ref&gt;

Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі және [[Бундестаг|Бундестагтың]] төрағасы қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].

Гимназияны бітіргеннен кейін Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы Гёттинген университеттерінде білімін жалғастырып, экономика мамандығын оқыды. 1978 жылы Лондон экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін Ганновер жоғары медициналық мектебінде медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады.

1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент.

1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы.

2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі.

2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі.

2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі.

2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі.

2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы.

2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды.

== Саясат ==
=== Сыртқы саясат ===

2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады.

2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ.

=== Бір жынысты некелер ===
2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Әйел]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>igm5cz9tqiz1k20lq85f8ynxo2vgta7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660045</id>
      <parentid>3660041</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9824" sha1="fd9z9my0j87tt6ofxhtc6rcnj64mz4j" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Урсула фон дер Ляйен
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}
| Суреті               = Ursula von der Leyen 2024.jpg 
| Атауы                = Ресми портреті (2026)
| Титулы               = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы
| Ту                   = European Commission.svg 
| Ту2                  = Flag of Europe.svg
| Басқара бастады      = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Жан-Клод Юнкер]]
| Титулы_2             = Германияның қорғаныс министрі 
| Ту_2                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_2                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_2    = 2013
| Басқаруын аяқтады_2  = 2019
| Ізашары_2            = [[Томас де Мезьер]]
| Ізбасары_2           = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]]
| Титулы_3             =  Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі 
| Ту_3                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_3                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_3    = 2009
| Басқаруын аяқтады_3  = 2013
| Ізашары_3            = [[Франц Иосиф Юнг]]
| Ізбасары_3           = [[Андреа Налес]]
| Титулы_4             = Отбасы істері министрі
| Ту_4                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_4                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_4    = 2005
| Басқаруын аяқтады_4  = 2009
| Ізашары_4            = [[Ренате Шмидт]]
| Ізбасары_4           = [[Кристина Шрёдер]]
| Титулы_5             = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты
| Ту_5                 = Deutscher Bundestag logo.svg
| Ту2_5                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_5    = 2009
| Басқаруын аяқтады_5  = 2019
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 8.10.1958
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Германия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Лютеранство]]
| Әкесі                = Эрнст Альбрехт
| Анасы                = Адель Альбрехт
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 7 баласы бар
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] 
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Гёттинген университеті]]
 |[[Лондон экономика мектебі]]
 |[[Ганновер медициналық мектебі]] 
}}
| Ғылыми дәрежесі      = [[Медицина]] ғылымдарының докторы 
| Қолтаңбасы           = Ursula von der Leyen signature.svg
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en
}}
'''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}&lt;/ref&gt;

Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі  (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].

Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін Ганновер жоғары медициналық мектебінде медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады.

1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент.

1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы.

2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі.

2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі.

2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі.

2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі.

2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы.

2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды.

== Саясат ==
=== Сыртқы саясат ===

2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады.

2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ.

=== Бір жынысты некелер ===
2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Әйел]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>fd9z9my0j87tt6ofxhtc6rcnj64mz4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660049</id>
      <parentid>3660045</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9921" sha1="1aeoql6w5knwon1thy4540og0pav5gz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Урсула фон дер Ляйен
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}
| Суреті               = Ursula von der Leyen 2024.jpg 
| Атауы                = Ресми портреті (2026)
| Титулы               = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы
| Ту                   = European Commission.svg 
| Ту2                  = Flag of Europe.svg
| Басқара бастады      = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Жан-Клод Юнкер]]
| Титулы_2             = Германияның қорғаныс министрі 
| Ту_2                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_2                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_2    = 2013
| Басқаруын аяқтады_2  = 2019
| Ізашары_2            = [[Томас де Мезьер]]
| Ізбасары_2           = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]]
| Титулы_3             =  Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі 
| Ту_3                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_3                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_3    = 2009
| Басқаруын аяқтады_3  = 2013
| Ізашары_3            = [[Франц Иосиф Юнг]]
| Ізбасары_3           = [[Андреа Налес]]
| Титулы_4             = Отбасы істері министрі
| Ту_4                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_4                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_4    = 2005
| Басқаруын аяқтады_4  = 2009
| Ізашары_4            = [[Ренате Шмидт]]
| Ізбасары_4           = [[Кристина Шрёдер]]
| Титулы_5             = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты
| Ту_5                 = Deutscher Bundestag logo.svg
| Ту2_5                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_5    = 2009
| Басқаруын аяқтады_5  = 2019
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 8.10.1958
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Германия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Лютеранство]]
| Әкесі                = Эрнст Альбрехт
| Анасы                = Адель Альбрехт
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 7 баласы бар
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] 
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Гёттинген университеті]]
 |[[Лондон экономика мектебі]]
 |[[Ганновер медициналық мектебі]] 
}}
| Ғылыми дәрежесі      = [[Медицина]] ғылымдарының докторы 
| Қолтаңбасы           = Ursula von der Leyen signature.svg
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en
}}
'''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}&lt;/ref&gt;

Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі  (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].

Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады.

Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент қызметін атқарған. 1998 жылы Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы.

2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі.

2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі.

2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі.

2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі.

2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы.

2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды.

== Саясат ==
=== Сыртқы саясат ===

2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады.

2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ.

=== Бір жынысты некелер ===
2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Әйел]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>1aeoql6w5knwon1thy4540og0pav5gz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660051</id>
      <parentid>3660049</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10074" sha1="9daf83jgiw805696vu9t4zrqz3n51z6" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Урсула фон дер Ляйен
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}
| Суреті               = Ursula von der Leyen 2024.jpg 
| Атауы                = Ресми портреті (2026)
| Титулы               = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы
| Ту                   = European Commission.svg 
| Ту2                  = Flag of Europe.svg
| Басқара бастады      = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Жан-Клод Юнкер]]
| Титулы_2             = Германияның қорғаныс министрі 
| Ту_2                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_2                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_2    = 2013
| Басқаруын аяқтады_2  = 2019
| Ізашары_2            = [[Томас де Мезьер]]
| Ізбасары_2           = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]]
| Титулы_3             =  Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі 
| Ту_3                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_3                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_3    = 2009
| Басқаруын аяқтады_3  = 2013
| Ізашары_3            = [[Франц Иосиф Юнг]]
| Ізбасары_3           = [[Андреа Налес]]
| Титулы_4             = Отбасы істері министрі
| Ту_4                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_4                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_4    = 2005
| Басқаруын аяқтады_4  = 2009
| Ізашары_4            = [[Ренате Шмидт]]
| Ізбасары_4           = [[Кристина Шрёдер]]
| Титулы_5             = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты
| Ту_5                 = Deutscher Bundestag logo.svg
| Ту2_5                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_5    = 2009
| Басқаруын аяқтады_5  = 2019
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 8.10.1958
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Германия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Лютеранство]]
| Әкесі                = Эрнст Альбрехт
| Анасы                = Адель Альбрехт
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 7 баласы бар
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] 
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Гёттинген университеті]]
 |[[Лондон экономика мектебі]]
 |[[Ганновер медициналық мектебі]] 
}}
| Ғылыми дәрежесі      = [[Медицина]] ғылымдарының докторы 
| Қолтаңбасы           = Ursula von der Leyen signature.svg
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en
}}
'''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}&lt;/ref&gt;

Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі  (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].

Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады.

Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент қызметін атқарған. 1998 жылы Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы Ганновер медицина мектебінің шешімен медицина магистрі дәрежесі берілген.

2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі.

2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі.

2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі.

2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі.

2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы.

2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды.

== Саясат ==
=== Сыртқы саясат ===

2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады.

2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ.

=== Бір жынысты некелер ===
2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Әйел]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>9daf83jgiw805696vu9t4zrqz3n51z6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660052</id>
      <parentid>3660051</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10080" sha1="sp0y1lc8jiqef9nmsjab9qg8g0kgp3k" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Урсула фон дер Ляйен
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}
| Суреті               = Ursula von der Leyen 2024.jpg 
| Атауы                = Ресми портреті (2026)
| Титулы               = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы
| Ту                   = European Commission.svg 
| Ту2                  = Flag of Europe.svg
| Басқара бастады      = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Жан-Клод Юнкер]]
| Титулы_2             = Германияның қорғаныс министрі 
| Ту_2                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_2                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_2    = 2013
| Басқаруын аяқтады_2  = 2019
| Ізашары_2            = [[Томас де Мезьер]]
| Ізбасары_2           = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]]
| Титулы_3             =  Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі 
| Ту_3                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_3                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_3    = 2009
| Басқаруын аяқтады_3  = 2013
| Ізашары_3            = [[Франц Иосиф Юнг]]
| Ізбасары_3           = [[Андреа Налес]]
| Титулы_4             = Отбасы істері министрі
| Ту_4                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_4                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_4    = 2005
| Басқаруын аяқтады_4  = 2009
| Ізашары_4            = [[Ренате Шмидт]]
| Ізбасары_4           = [[Кристина Шрёдер]]
| Титулы_5             = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты
| Ту_5                 = Deutscher Bundestag logo.svg
| Ту2_5                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_5    = 2009
| Басқаруын аяқтады_5  = 2019
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 8.10.1958
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Германия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Лютеранство]]
| Әкесі                = Эрнст Альбрехт
| Анасы                = Адель Альбрехт
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 7 баласы бар
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] 
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Гёттинген университеті]]
 |[[Лондон экономика мектебі]]
 |[[Ганновер медициналық мектебі]] 
}}
| Ғылыми дәрежесі      = [[Медицина]] ғылымдарының докторы 
| Қолтаңбасы           = Ursula von der Leyen signature.svg
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en
}}
'''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}&lt;/ref&gt;

Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі  (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].

Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады.

Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент қызметіннен бастаған. 1998 жылы Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы Ганновер медицина мектебінің шешімен медицина магистрі дәрежесі берілген.

2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі.

2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі.

2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі.

2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі.

2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы.

2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды.

== Саясат ==
=== Сыртқы саясат ===

2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады.

2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ.

=== Бір жынысты некелер ===
2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Әйел]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>sp0y1lc8jiqef9nmsjab9qg8g0kgp3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660078</id>
      <parentid>3660052</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10232" sha1="qocxfu5h4jkf4r8nyyck0mkuvawvhk1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Урсула фон дер Ляйен
| Шынайы есімі         = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}
| Суреті               = Ursula von der Leyen 2024.jpg 
| Атауы                = Ресми портреті (2026)
| Титулы               = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы
| Ту                   = European Commission.svg 
| Ту2                  = Flag of Europe.svg
| Басқара бастады      = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Премьер              = 
| Вице-президент       = 
| Ізашары              = [[Жан-Клод Юнкер]]
| Титулы_2             = Германияның қорғаныс министрі 
| Ту_2                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_2                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_2    = 2013
| Басқаруын аяқтады_2  = 2019
| Ізашары_2            = [[Томас де Мезьер]]
| Ізбасары_2           = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]]
| Титулы_3             =  Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі 
| Ту_3                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_3                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_3    = 2009
| Басқаруын аяқтады_3  = 2013
| Ізашары_3            = [[Франц Иосиф Юнг]]
| Ізбасары_3           = [[Андреа Налес]]
| Титулы_4             = Отбасы істері министрі
| Ту_4                 = Flag of the Chancellor of Germany.svg
| Ту2_4                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_4    = 2005
| Басқаруын аяқтады_4  = 2009
| Ізашары_4            = [[Ренате Шмидт]]
| Ізбасары_4           = [[Кристина Шрёдер]]
| Титулы_5             = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты
| Ту_5                 = Deutscher Bundestag logo.svg
| Ту2_5                = Flag of Germany.svg
| Басқара бастады_5    = 2009
| Басқаруын аяқтады_5  = 2019
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Туған күні           = 8.10.1958
| Туған жері           = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|Германия}}
| Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = 
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Лютеранство]]
| Әкесі                = Эрнст Альбрехт
| Анасы                = Адель Альбрехт
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 7 баласы бар
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Христиан-демократиялық одақ]] 
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |[[Гёттинген университеті]]
 |[[Лондон экономика мектебі]]
 |[[Ганновер медициналық мектебі]] 
}}
| Ғылыми дәрежесі      = [[Медицина]] ғылымдарының докторы 
| Қолтаңбасы           = Ursula von der Leyen signature.svg
| Commons              = 
| Марапаттары          = 
| Сайты            = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en
}}
'''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}&lt;/ref&gt;

Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі  (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].

Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады.

Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының [[гинекология]] бөлімінде дәрігер-ассистент қызметіннен бастаған. 1998 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер медицина мектебінің]] шешімен [[медицина]] магистрі дәрежесі берілген.

2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі.

2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі.

2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі.

2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі.

2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы.

2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды.

== Саясат ==
=== Сыртқы саясат ===

2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады.

2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ.

=== Бір жынысты некелер ===
2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Әйел]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]</text>
      <sha1>qocxfu5h4jkf4r8nyyck0mkuvawvhk1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леонид Евтихиевич Агейкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786636</id>
    <revision>
      <id>3659847</id>
      <parentid>3657170</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вилюс М</username>
        <id>183627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3659847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2525" sha1="9uv06opt7i3dd36exbd4bwbbus3fnqu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
[[Сурет:Агейкин Леонид Евтихович 1935-1982.jpg|нобай|'''Агейкин Леонид Евтихович''']]
'''Леонид Евтихиевич Агейкин''' (1935, Константиновка ауылы, Донецк облысы — 1982) — кескіндемеші, график, монументші. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1974).&lt;ref&gt;Шығыс Қазақстан облыстық Семей қаласындағы Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі. Жолсілтеме//

«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1935 жылы Донецк облысының Константиновка ауылында туған.

1953–1955 және 1958–1961 жылдары Ворошиловград көркемсурет училищесінде білім алған.

1961–1967 жылдары Харьков көркем-өндірістік институтында оқыған.

1967 жылдан бастап Өскемен қаласында тұрып, жұмыс істеді.

1982 жылы қайтыс болды.

== Шығармашылығы ==
Тақырыптық картина, портрет, натюрморт және пейзаж жанрларында жұмыс істеген.

40-тан астам көркем көрмелерге, соның ішінде бес бүкілодақтық көрмеге қатысқан.

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Агейкин Л.Е. Ертіс аралдары. Картон, майлы бояу.jpg|'''Ертіс аралдары. Картон, майлы бояу'''
Сурет:Агейкин Л.Е. Зайсанда ұсталған балықтар. Оргалит бетіндегі кенеп, майлы бояу.jpg|'''Зайсанда ұсталған балықтар. Оргалит бетіндегі кенеп, майлы бояу'''
Сурет:Агейкин Л.Е. Қайынды тоғай. Картон майлы бояу.jpg|'''Қайынды тоғай. Картон майлы бояу'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9uv06opt7i3dd36exbd4bwbbus3fnqu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659853</id>
      <parentid>3659847</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вилюс М</username>
        <id>183627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3659853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2531" sha1="5nkkr2m2py997d4zsvi9mosdmrwizac" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
[[Сурет:Агейкин Леонид Евтихович 1935-1982.jpg|нобай|'''Агейкин Леонид Евтихович''']]
'''Леонид Евтихиевич Агейкин''' (1935, Константиновка ауылы, Донецк облысы — 1982) — кескіндемеші, график, монументші. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1974).&lt;ref&gt;«Невзоровтар отбасы атындағы Шығыс Қазақстан облыстық бейнелеу өнері музейі. 2011–2015 жаңа түсімдер каталогы». //

«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1935 жылы Донецк облысының Константиновка ауылында туған.

1953–1955 және 1958–1961 жылдары Ворошиловград көркемсурет училищесінде білім алған.

1961–1967 жылдары Харьков көркем-өндірістік институтында оқыған.

1967 жылдан бастап Өскемен қаласында тұрып, жұмыс істеді.

1982 жылы қайтыс болды.

== Шығармашылығы ==
Тақырыптық картина, портрет, натюрморт және пейзаж жанрларында жұмыс істеген.

40-тан астам көркем көрмелерге, соның ішінде бес бүкілодақтық көрмеге қатысқан.

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Агейкин Л.Е. Ертіс аралдары. Картон, майлы бояу.jpg|'''Ертіс аралдары. Картон, майлы бояу'''
Сурет:Агейкин Л.Е. Зайсанда ұсталған балықтар. Оргалит бетіндегі кенеп, майлы бояу.jpg|'''Зайсанда ұсталған балықтар. Оргалит бетіндегі кенеп, майлы бояу'''
Сурет:Агейкин Л.Е. Қайынды тоғай. Картон майлы бояу.jpg|'''Қайынды тоғай. Картон майлы бояу'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5nkkr2m2py997d4zsvi9mosdmrwizac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659856</id>
      <parentid>3659853</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вилюс М</username>
        <id>183627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3659856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2529" sha1="pl7wd4qo0o5u4yjmg0rwghjtme8rlm1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
[[Сурет:Агейкин Леонид Евтихович 1935-1982.jpg|нобай|'''Агейкин Леонид Евтихович''']]
'''Леонид Евтихиевич Агейкин''' (1935, Константиновка ауылы, Донецк облысы — 1982) — кескіндемеші, график, монументші. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1974).&lt;ref&gt;«Невзоровтар отбасы атындағы Шығыс Қазақстан облыстық бейнелеу өнері музейі. 2011–2015 жаңа түсімдер каталогы»//

«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1935 жылы Донецк облысының Константиновка ауылында туған.

1953–1955 және 1958–1961 жылдары Ворошиловград көркемсурет училищесінде білім алған.

1961–1967 жылдары Харьков көркем-өндірістік институтында оқыған.

1967 жылдан бастап Өскемен қаласында тұрып, жұмыс істеді.

1982 жылы қайтыс болды.

== Шығармашылығы ==
Тақырыптық картина, портрет, натюрморт және пейзаж жанрларында жұмыс істеген.

40-тан астам көркем көрмелерге, соның ішінде бес бүкілодақтық көрмеге қатысқан.

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Агейкин Л.Е. Ертіс аралдары. Картон, майлы бояу.jpg|'''Ертіс аралдары. Картон, майлы бояу'''
Сурет:Агейкин Л.Е. Зайсанда ұсталған балықтар. Оргалит бетіндегі кенеп, майлы бояу.jpg|'''Зайсанда ұсталған балықтар. Оргалит бетіндегі кенеп, майлы бояу'''
Сурет:Агейкин Л.Е. Қайынды тоғай. Картон майлы бояу.jpg|'''Қайынды тоғай. Картон майлы бояу'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>pl7wd4qo0o5u4yjmg0rwghjtme8rlm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғалым Дүйсенбайұлы Байманов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786640</id>
    <revision>
      <id>3660021</id>
      <parentid>3659191</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Дереккөз қосылды</comment>
      <origin>3660021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6842" sha1="1cu9uqgv8lq7uyeomc8k85s3jc3amza" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Ғалым Дүйсенбайұлы Байманов|Туған күні=16.03.1959|Туған жері=[[Шаян ауылдық округі|Шаян ауылы]], [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]|Азаматтығы={{KAZ}}|Марапаттары=[[Құрмет ордені]], [[Ерен еңбегі үшін медалі]]|Сурет=GalymBaimanov.jpg}}{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Ғалым Дүйсенбайұлы''' '''Байманов''' ([[16 наурыз]] [[1959 жыл]], [[Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Шаян ауылдық округі|Шаян ауылы]]) — қазақстандық мұнай-газ саласының маманы, техника ғылымдарының кандидаты (1999). Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2019). [[«Құрмет» ордені|«Құрмет» орденінің]] иегері (2016).&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 188-189 бб. – ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1977 жылы [[Қызылорда облысы]] [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] [[Тасбөгет]] кентіндегі №11 орта мектепті аяқтаған. 1982 жылы В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын «Мұнай және газ ұңғымаларын бұрғылау» мамандығы бойынша бітірді.

== Еңбек жолы ==

* 1982–1988 — ҚазКСР Геология министрлігінің «Маңғышлақмұнайгазбарлау» кешенді экспедициясында бұрғышы көмекшісі, комсомол комитетінің хатшысы, Ералы аудандық партия комитетінің нұсқаушысы;
* 1988–1995 — «Құмкөл терең бұрғылау» экспедициясында инженер, бұрғылау шебері, ауысым бастығы, орынбасар; «Сырдария мұнай-газ барлау» экспедициясының бас инженері;
* 1995–1996 — «Оңтүстік мұнай-газ» бірлестігінің вице-президенті;
* 1997–2000 —  «ХаррикейнҚұмкөл мұнай» АҚ басқарма басшысы, орталық инженерлік-техникалық басқарма басшысы;
* 2000–2002 —  «ӨзенМұнайГаз» АҚ бұрғылау басқармасының директоры;
* 2002–2022 —  «[[Петро Қазақстан Құмкөл ресорсиз|ПетроҚазақстан Құмкөл Ресорсиз]]&lt;nowiki/&gt;» АҚ бас менеджері, техникалық директоры, басқарма төрағасының орынбасары;
* 2022 — «Джепетто» (ҚХР) компаниясы бас директорының орынбасары;
* 2023–2024 — «ҚазДобМұнай» ЖШС бас директоры;
* 2025 жылдан бастап — «Мұнай кенішінің ардагері» республикалық қоғамдық бірлестігінің Қызылорда облысы бойынша директоры;

* «Kerui Petroleum &amp; Gas» корпорациясының Қазақстандағы филиалы Бас директоры кеңесшісі міндетін атқарады.

== Ғылыми және педагогикалық қызметі ==
1999 жылдан бастап [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінде]] лектор болып жұмыс істейді. «Тау жыныстарын бұзу», «Бұрғылау технологиясы», «Мұнай кәсіпшілігінің механизмдері» пәндері бойынша дәріс береді. Ғалымның басшылығымен «Құмкөл-Жосалы» жоғары қысымды құбырын пайдалануға беру, сондай-ақ Қызылқия, Арысқұм, Құмкөл және Майбұлақ кеніштеріндегі газды кәдеге жарату жобалары жүзеге асырылды.

== Оқу құралдары (тең авторлықпен): ==

* «Магистральді мұнай құбырын пайдалану» (ҚБТУ, Алматы, 2008);
* «Газ мұнай құбырлары мен базаларын жобалау, салу және пайдалану» (ҚБТУ, Алматы, 2011).

== Марапаттары мен атақтары ==

* [[Ерен еңбегі үшін медалі|«Ерен еңбегі үшін» медалі]] (1999);
* Қорқыт Ата атындағы Қызылорда Университетінің құрметті профессоры (2009);&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/62&lt;/ref&gt;
* «[[Мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері|Мұнай-газ]] [[Мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері|саласының еңбек сіңірген қызметкері]]&lt;nowiki/&gt;» төсбелгісі (2014);
* Қазақстан Республикасының «Үздік инженері» (2015);
* [[«Құрмет» ордені]] (2016);
* [[Мұнай-газ кешенін дамытуға қосқан үлесі үшін медалі|«Мұнай-газ кешенін дамытуға қосқан үлесі үшін» медал]]&lt;nowiki/&gt;і (2016);
* Қызылорда облысы Сырдария ауданының [[Құрметті азамат|құрметті азаматы]] (2017);
* «Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерекелік медалі (2021);
* «Қызылорда облысының дамуына қосқан үлесі үшін» медалі (2026).&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda/press/news/details/363749&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://syrboyi.kz/ryxaniyat/syr-sanglaqtary-serijasynyng-alghashqy-kitaby-188802/&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

&lt;references /&gt;
[[Санат:1959 жылы туғандар]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>1cu9uqgv8lq7uyeomc8k85s3jc3amza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Литва қалалары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786676</id>
    <revision>
      <id>3660074</id>
      <parentid>3659036</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3660074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="745" sha1="fsfzgelpkbu8esgu3p5jep6546d3hjt" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол 
 |state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аты        = Литва қалалары
 |тақырыбы   = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]]
 |сурет2     =  
 |мазмұны    = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} 
|асты       = 
 |асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fsfzgelpkbu8esgu3p5jep6546d3hjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660079</id>
      <parentid>3660074</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3660079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="775" sha1="8hn3q2f5cg82i4fqvp00jllleew8lvo" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол 
 |state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аты        = Литва қалалары
 |тақырыбы   = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]]
 |сурет2     =  
 |мазмұны    = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} 
|асты       = 
 |асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8hn3q2f5cg82i4fqvp00jllleew8lvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амандос Әтібекұлы Ақанаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786758</id>
    <revision>
      <id>3659857</id>
      <parentid>3658062</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вилюс М</username>
        <id>183627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3659857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4775" sha1="2jco1qnwhhw317a7y9x1edlheh81yqs" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Амандос Ақанаев
 |шынайы есімі        = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |суреті              = Ақанаев Амандос Әтібекұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Амандос Ақанаев
 |туған кездегі есімі = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |туған күні          = [[1949 жыл]]
 |туған жері          = [[Алматы облысы]], Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Портрет, пейзаж, тақырыптық картина, бейнелеу өнері, графика, кітап иллюстрациясы
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1968)
 |өнер ағымы          = 
 |атақты қолөнерлері  = «Тасжарған бұтасы» (1985), «Өнертанушылар» (1985), «Монша» (1985)
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = М. Қалимов, М. Қисамединов (ұстаздары)
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, кітап иллюстрацияторы, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = Туындылары Шығыс Қазақстан облыстық Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайында және т.б. сақталған
 |Commons             = Amandos Akanaev
}}

'''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' ([[1949 жыл]]ы туған, [[Алматы облысы]]) — кеңестік және [[қазақстан]]дық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).&lt;ref&gt;«Невзоровтар отбасы атындағы Шығыс Қазақстан облыстық бейнелеу өнері музейі. 2011–2015 жаңа түсімдер каталогы»// «Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1949 жыл]]ы [[Алматы облысы]]нда дүниеге келген.

1968 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтаған. Оқу барысында М. Қалимов пен М. Кисамединов сияқты шеберлерден тәлім алды.

1968–1980 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде оқытушы болып еңбек етті.

1980–1986 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
Суретші портрет, пейзаж және тақырыптық картина жанрларында жұмыс істейді. Бейнелеу өнерінде кескіндеме, графика және кітап иллюстрациясы бағыттарын қатар дамытқан.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978)

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Ақанев А.Ә. Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>2jco1qnwhhw317a7y9x1edlheh81yqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пётр Кузьмич Антоненко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786760</id>
    <revision>
      <id>3659851</id>
      <parentid>3658077</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вилюс М</username>
        <id>183627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3659851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4834" sha1="r2qsdsc65nam099pa8uy262zfufkwvj" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Пётр Антоненко
 |шынайы есімі        = Пётр Кузьмич Антоненко
 |суреті              = Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған кездегі есімі = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған күні          = [[1921 жыл]]
 |туған жері          = Боран ауылы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |қайтыс болған күні  = 1985 жыл
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{КСРО}}
 |жанры               = Портрет, қалалық пейзаж, тақырыптық картина, киножарнама, графика
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1949)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі, Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = Pyotr Antonenko
}}

'''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). [[Ұлы Отан соғысы]]ның және Жеңіс шеруінің қатысушысы.&lt;ref&gt;Шығыс Қазақстан облыстық Семей қаласындағы Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі. Жолсілтеме// 

Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  — ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1921 жыл]]ы [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Боран ауылында дүниеге келген. [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан.

1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.
== Еңбек жолы ==
* 1949 жылдан бастап [[Алматы]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген.
* 1955 жылы [[Қарағанды]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан.
* 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған.

1985 жылы қайтыс болған.

== Шығармашылығы ==
[[1948 жыл]]дан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында: Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері ([[Мәскеу]], [[Алматы]], 1957). Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']]

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]
[[Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері]]</text>
      <sha1>r2qsdsc65nam099pa8uy262zfufkwvj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659852</id>
      <parentid>3659851</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вилюс М</username>
        <id>183627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3659852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4850" sha1="2omdfueg4woc5vt4f2mfec9ai9vinyk" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Пётр Антоненко
 |шынайы есімі        = Пётр Кузьмич Антоненко
 |суреті              = Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған кездегі есімі = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған күні          = [[1921 жыл]]
 |туған жері          = Боран ауылы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |қайтыс болған күні  = 1985 жыл
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{КСРО}}
 |жанры               = Портрет, қалалық пейзаж, тақырыптық картина, киножарнама, графика
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1949)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі, Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = Pyotr Antonenko
}}

'''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). [[Ұлы Отан соғысы]]ның және Жеңіс шеруінің қатысушысы.&lt;ref&gt;Шығыс Қазақстан облыстық Семей қаласындағы Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі. Жолсілтеме// 

Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9382-0-2&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1921 жыл]]ы [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Боран ауылында дүниеге келген. [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан.

1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.
== Еңбек жолы ==
* 1949 жылдан бастап [[Алматы]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген.
* 1955 жылы [[Қарағанды]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан.
* 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған.

1985 жылы қайтыс болған.

== Шығармашылығы ==
[[1948 жыл]]дан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында: Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері ([[Мәскеу]], [[Алматы]], 1957). Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']]

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]
[[Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері]]</text>
      <sha1>2omdfueg4woc5vt4f2mfec9ai9vinyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қалиолла Санатұлы Ахметжанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786762</id>
    <revision>
      <id>3659849</id>
      <parentid>3658046</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вилюс М</username>
        <id>183627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3659849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3772" sha1="e2li7je3rwguh64blvxu8jdep8hrlop" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Қалиолла Санатұлы Ахметжанов
 |шынайы есімі        = 
 |суреті              = Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Қалиолла Ахметжанов
 |туған кездегі есімі = 
 |туған күні          = 1949
 |туған жері          = Целиноград облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Кескіндеме, тарихи жанр, этнографиялық кескіндеме
 |мектебі             = 
* Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі
* И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институты (1977)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = «Шымырлаған діріл» (1983) және қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағына арналған зерттеу еңбектері
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, этнограф-семиолог
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = 
}}
'''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' ([[1949 жыл]]ы туған, Целиноград облысы) — [[қазақстан]]дық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984).&lt;ref&gt;Шығыс Қазақстан облыстық Семей қаласындағы Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі. Жолсілтеме// «Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысында дүниеге келген. Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген. [[1977 жыл]]ы И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институтын тәмамдаған.

== Шығармашылығы ==
Суретші кескіндеме жанрында жұмыс істейді. Еңбектері тарихи, этнографиялық тақырыптар мен қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағын зерттеуге бағытталған.

== Марапаттары мен атақтары ==
* Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89.jpg|ортаға|нобай|265x265 нүкте|'''Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89''']]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]</text>
      <sha1>e2li7je3rwguh64blvxu8jdep8hrlop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659855</id>
      <parentid>3659849</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вилюс М</username>
        <id>183627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3659855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3776" sha1="e2cs909snn6qtqizct862wo8uf0626m" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Қалиолла Санатұлы Ахметжанов
 |шынайы есімі        = 
 |суреті              = Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Қалиолла Ахметжанов
 |туған кездегі есімі = 
 |туған күні          = 1949
 |туған жері          = Целиноград облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Кескіндеме, тарихи жанр, этнографиялық кескіндеме
 |мектебі             = 
* Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі
* И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институты (1977)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = «Шымырлаған діріл» (1983) және қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағына арналған зерттеу еңбектері
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, этнограф-семиолог
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = 
}}
'''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' ([[1949 жыл]]ы туған, Целиноград облысы) — [[қазақстан]]дық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984).&lt;ref&gt;«Невзоровтар отбасы атындағы Шығыс Қазақстан облыстық бейнелеу өнері музейі. 2011–2015 жаңа түсімдер каталогы»// «Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысында дүниеге келген. Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген. [[1977 жыл]]ы И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институтын тәмамдаған.

== Шығармашылығы ==
Суретші кескіндеме жанрында жұмыс істейді. Еңбектері тарихи, этнографиялық тақырыптар мен қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағын зерттеуге бағытталған.

== Марапаттары мен атақтары ==
* Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89.jpg|ортаға|нобай|265x265 нүкте|'''Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89''']]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]</text>
      <sha1>e2cs909snn6qtqizct862wo8uf0626m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хрущевка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786831</id>
    <revision>
      <id>3659741</id>
      <parentid>3659131</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3659741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26298" sha1="g1jez3ozdtvcuh204esaif71m8xadd6" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар КСРО-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған.
[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]]

== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды.&lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], Арқалық, [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

[[Сурет:Статистика домов первых массовых серий.png|thumb|left|240px|Хрущевканың жаппай қаланған ғимараттарының аумақтық үлесі серияларымен бірге (м²)]]

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

[[Сурет:Hammond Slides Baku 11.jpg|thumb|right|240px|[[Баку]]дегі Хрущевка ғимараты]]

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай КСРО-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл Кеңес Одағының алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;[[Сурет:Khrush Interier.JPG|thumb|left|170px|Хрущевка ішіндегі подьезд]][[Сурет:Ремонт хрущевки 2018.png|thumb|left|170px|Хрущевкадағы пәтер көрінісі]]&lt;/center&gt;
Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
{{main|1-510}}
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
{{main|1-335}}
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы КСРО бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй ТМД-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
{{main|1-480}}
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
{{main|1-507}}
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
{{main|1-515/5}}
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
{{main|1Р-303}}
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
{{main|1-464}}
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия КСРО-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары КСРО-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
{{main|П-68}}
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
{{main|1605/5}}
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;

=== 1-605а ===
{{main|1/605а}}
[[Сурет:Moscow-1491 - 73 Очаковское шоссе.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1-605а сериялы Хрущевкалар]]
Қазіргі уақытта бұзылып жатқан 1605-A(M)/5 (1-605A) сериясының 5 қабатты панельді ғимараттары негізінен [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін [[Мәскеу]]дің батыс және оңтүстік-батыс аудандарында салынған. 1605-AM/5 (1-605AM) сериясы - кеңірек баспалдақтары бар (және нәтижесінде бөлме өлшемдері үлкенірек) бүкілодақтық 1-464 сериясының мәскеулік нұсқасы.&lt;ref&gt;[https://www.russianrealty.ru/useful/serii_domov/category/hruschevskie/#:~:text=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5%205-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0%20%D1%81%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B9%20%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8%201605-%D0%90%28%D0%9C%29%2F5%20%281-605%D0%90%29%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C,%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%28%D0%B8%2C%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B5%2C%20%D1%81%20%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%B4%D1%8F%D0%BC%D0%B8%20%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%82%29. Хрущевканың сериялары - 1/605а]&lt;/ref&gt;

=== МГ-300 ===
{{main|МГ-300}}
[[Сурет:1МГ-300.png|thumb|right|240px|[[Ресей]]дің Коломно қаласындағы МГ-300 сериялы 5-қабатты Хрузевка]]
Стандартты 1МГ-300 (МГ-300) үйлер сериясын бір ұзын жағында орналасқан балкондардың шаршы пішінінен, үш панельді шеткі панельдерінен және ортасындағы бір терезеден тануға болады. 1МГ-300 сериясы онша берік емес дизайны бар К-7 және II-32 үйлер сериясын ауыстырды. II-49 сериясы, өз кезегінде, К-7 және II-32 серияларын бірдей баспалдақ алаңы мен шеткі панельдерімен ауыстырды.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1mg-300 1МГ-300]&lt;/ref&gt;

=== ГИ ===
{{main|ГИ}}
[[Сурет:Санкт-Петербург. 2-я Комсомольская улица, 36 корп. 1.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тегі ГИ сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар, сондай-ақ ГИ сериялы ғимараттар деп аталады, Хрущев билігі кезінде салынған бес қабатты ғимараттар. Бұл ғимараттарда шатырлар, қоқыс науалары және лифттер жоқ. Жүк көтергіш құрылымдар сыртқы. Бастапқыда Хрущев дәуіріндегі ғимараттар кірпіштен салынған (мұндай ғимараттар Выборг және Калинин аудандарында бар), бірақ [[1960 жыл]]дардың басында ақша үнемдеу үшін панельді құрылысқа көшу болды.

Ұқсас үйлер мен пәтерлерде ашылу өлшемдері аздап өзгеруі мүмкін, бірақ әдетте екі-үш сантиметр айырмашылық терезелердің құнына айтарлықтай әсер етпейді. Терезе ашылуына мінсіз сәйкестікті қамтамасыз ету үшін, геодезист тапсырыс берген кезде әрқашан нақты құрылымның барлық ерекшеліктерін ескере отырып, дәлірек өлшемдер жүргізеді.

Біздің маман өлшеу кезінде кез келген техникалық және күнделікті сұрақтарға жауап береді және сізге дұрыс терезе конфигурациясын таңдауға көмектеседі. Біз әрқашан икемді төлем жүйесін, маусымдық арнайы ұсыныстарды және сізді қуантатын жеңілдіктерді ұсынамыз. Ең бастысы, біз өнімдерге де, орнатуға да кепілдік береміз.

Төменде [[Санкт-Петербург]]тегі Хрущев дәуіріндегі ГИ сериялы стандартты панельді ғимарат үшін типтік өлшемдері бар типтік терезелер мен балкон блоктары келтірілген.

Терезе алдының тереңдігі 15 сантиметр, ал судың қайту тереңдігі 16 см.&lt;ref&gt;[http://akcent-spb.ru/price/tip-hrushchevka-seriya-gi/ ГИ - Akcent]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қала]]
[[Санат:КСРО экономикасы]]</text>
      <sha1>g1jez3ozdtvcuh204esaif71m8xadd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659761</id>
      <parentid>3659741</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хрущевка жиындары */</comment>
      <origin>3659761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27773" sha1="1voor6zoyzlghk7023hct49iowc06co" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар КСРО-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған.
[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]]

== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды.&lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], Арқалық, [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

[[Сурет:Статистика домов первых массовых серий.png|thumb|left|240px|Хрущевканың жаппай қаланған ғимараттарының аумақтық үлесі серияларымен бірге (м²)]]

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

[[Сурет:Hammond Slides Baku 11.jpg|thumb|right|240px|[[Баку]]дегі Хрущевка ғимараты]]

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай КСРО-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл Кеңес Одағының алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;[[Сурет:Khrush Interier.JPG|thumb|left|170px|Хрущевка ішіндегі подьезд]][[Сурет:Ремонт хрущевки 2018.png|thumb|left|170px|Хрущевкадағы пәтер көрінісі]]&lt;/center&gt;
Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
{{main|1-510}}
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
{{main|1-335}}
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы КСРО бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй ТМД-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
{{main|1-480}}
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
{{main|1-507}}
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
{{main|1-515/5}}
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
{{main|1Р-303}}
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
{{main|1-464}}
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия КСРО-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары КСРО-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
{{main|П-68}}
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68 сериялы үйлердің сипаттамасы]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
{{main|1605/5}}
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;

=== 1-605а ===
{{main|1/605а}}
[[Сурет:Moscow-1491 - 73 Очаковское шоссе.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1-605а сериялы Хрущевкалар]]
Қазіргі уақытта бұзылып жатқан 1605-A(M)/5 (1-605A) сериясының 5 қабатты панельді ғимараттары негізінен [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін [[Мәскеу]]дің батыс және оңтүстік-батыс аудандарында салынған. 1605-AM/5 (1-605AM) сериясы - кеңірек баспалдақтары бар (және нәтижесінде бөлме өлшемдері үлкенірек) бүкілодақтық 1-464 сериясының мәскеулік нұсқасы.&lt;ref&gt;[https://www.russianrealty.ru/useful/serii_domov/category/hruschevskie/#:~:text=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5%205-%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0%20%D1%81%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B9%20%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8%201605-%D0%90%28%D0%9C%29%2F5%20%281-605%D0%90%29%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C,%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%28%D0%B8%2C%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B5%2C%20%D1%81%20%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%B4%D1%8F%D0%BC%D0%B8%20%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%82%29. Хрущевканың сериялары - 1/605а]&lt;/ref&gt;

=== МГ-300 ===
{{main|МГ-300}}
[[Сурет:1МГ-300.png|thumb|right|240px|[[Ресей]]дің Коломно қаласындағы МГ-300 сериялы 5-қабатты Хрузевка]]
Стандартты 1МГ-300 (МГ-300) үйлер сериясын бір ұзын жағында орналасқан балкондардың шаршы пішінінен, үш панельді шеткі панельдерінен және ортасындағы бір терезеден тануға болады. 1МГ-300 сериясы онша берік емес дизайны бар К-7 және II-32 үйлер сериясын ауыстырды. II-49 сериясы, өз кезегінде, К-7 және II-32 серияларын бірдей баспалдақ алаңы мен шеткі панельдерімен ауыстырды.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1mg-300 1МГ-300 сериялы үйлердің сипаттамасы]&lt;/ref&gt;

=== ГИ ===
{{main|ГИ}}
[[Сурет:Санкт-Петербург. 2-я Комсомольская улица, 36 корп. 1.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тегі ГИ сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар, сондай-ақ ГИ сериялы ғимараттар деп аталады, Хрущев билігі кезінде салынған бес қабатты ғимараттар. Бұл ғимараттарда шатырлар, қоқыс науалары және лифттер жоқ. Жүк көтергіш құрылымдар сыртқы. Бастапқыда Хрущев дәуіріндегі ғимараттар кірпіштен салынған (мұндай ғимараттар Выборг және Калинин аудандарында бар), бірақ [[1960 жыл]]дардың басында ақша үнемдеу үшін панельді құрылысқа көшу болды.

Ұқсас үйлер мен пәтерлерде ашылу өлшемдері аздап өзгеруі мүмкін, бірақ әдетте екі-үш сантиметр айырмашылық терезелердің құнына айтарлықтай әсер етпейді. Терезе ашылуына мінсіз сәйкестікті қамтамасыз ету үшін, геодезист тапсырыс берген кезде әрқашан нақты құрылымның барлық ерекшеліктерін ескере отырып, дәлірек өлшемдер жүргізеді.

Біздің маман өлшеу кезінде кез келген техникалық және күнделікті сұрақтарға жауап береді және сізге дұрыс терезе конфигурациясын таңдауға көмектеседі. Біз әрқашан икемді төлем жүйесін, маусымдық арнайы ұсыныстарды және сізді қуантатын жеңілдіктерді ұсынамыз. Ең бастысы, біз өнімдерге де, орнатуға да кепілдік береміз.

Төменде [[Санкт-Петербург]]тегі Хрущев дәуіріндегі ГИ сериялы стандартты панельді ғимарат үшін типтік өлшемдері бар типтік терезелер мен балкон блоктары келтірілген.

Терезе алдының тереңдігі 15 сантиметр, ал судың қайту тереңдігі 16 см.&lt;ref&gt;[http://akcent-spb.ru/price/tip-hrushchevka-seriya-gi/ ГИ - Akcent]&lt;/ref&gt;

=== 1-467 ===
{{main|1-467}}
[[Сурет:Yard - panoramio (11).jpg|thumb|right|240px|[[Арзамас]] қаласындағы 1-467 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-467 сериялы ғимараттар [[КСРО]]-ның кең жерінде таралады. Бұл төрт-бес қабатты ғимараттарда қоқыс науалары мен лифттер жоқ, ал кейбір екі бөлмелі пәтерлерде, соңғы бөлігін қоспағанда, көршілес бөлмелер бар. Бұл ғимараттардың басты артықшылығы - орналасуды қайта конфигурациялау икемділігі. Бұл ғимараттар [[Ресей]]дің әртүрлі аймақтарында салынған. Тверь облысында 1-467 сериялы ғимараттар тіректегі терезелері бар сыртқы қабырғалардың вагондардың сыртқы қабырғаларына ұқсастығына байланысты әдетте «вагондар» деп аталады. &lt;ref&gt;[https://zelgorod.ru/1-467-75 1-467 сериялы үй дизайны, пәтерлердің орналасуы, сипаттамалары, фотосуреттері және сипаттамалары]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қала]]
[[Санат:КСРО экономикасы]]</text>
      <sha1>1voor6zoyzlghk7023hct49iowc06co</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жолай Ырысымбетұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786870</id>
    <revision>
      <id>3660019</id>
      <parentid>3658125</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3660019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9693" sha1="78w2n1lep18vnvydnq18cjs5158rt3v" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Жолай Ырысымбетұлы
 |шынайы есімі          = Жолай Ырысымбетұлы
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = шамамен [[1701 жыл]]
 |туған жері            = қазіргі [[Ақтөбе облысы]], [[Ырғыз ауданы]]
 |қайтыс болған күні    = [[1770 жыл]]
 |қайтыс болған жері    = қазіргі [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]], Қарақұмдағы Үңгірсор маңы
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Қазақ хандығы]] ([[Кіші жүз]])
 |шыққан тегі           = Кіші жүз, [[Шөмекей]] руы
 |діні                  = [[Ислам]]
 |әкесі                 = Ырысымбет
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Кетебай би (1735 ж.т.), Еншібай батыр (1763 ж.т.), Мырзабай батыр (1765 ж.т.)
 |туыстары              = 
 |qызмет еткен жылдары  = [[XVIII ғасыр]]
 |атағы                 = Жасауыл, батыр
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Шөмекей-Бозғұл руының көшбасшысы, Әбілқайыр ханның сенімді жасауылы
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = [[Жоңғар шапқыншылығы]], қалмақтарға қарсы шайқастар, Батыр ханның сыртқы жауларға қарсы жорықтары мен ұрыс-қақтығыстары
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]], Батыр сұлтан (хан)
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Жолай Ырысымбетұлы''' (шамамен [[1701 жыл]] – [[1770 жыл]]) — жасауыл, батыр, [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] саяси қайраткері, [[Ресей империясы]]ның бодандық саясатына қарсы бағыт ұстанған би&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

== Өмірбаяны ==
Жолай Ырысымбетұлы шамамен 1701 жылы қазіргі [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ырғыз ауданы]]нда дүниеге келген&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;. 

Қайраткерлік жолының бастауы Кіші жүздің ханы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайырдың]] маңында өтті&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. [[Жоңғар шапқыншылығы]] және батыстағы [[Еділ қалмақтары|қалмақтарға]] қарсы шайқастарда ерлігімен көзге түсіп, Әбілқайыр ханның ерекше тапсырмаларын орындайтын сенімді өкілі — жасауылы болды&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1730 жылы Ресейге бодан болу саясатына қарсылық білдіріп, Шөмекей-Бозғұл руының көшбасшыларымен бірге атамекенінен [[Сырдария]] өзенінің төменгі ағысына — [[Қайыпұлы Батыр|Батыр сұлтанға]] қарасты жерлерге қоныс аударды&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. 

1748 жылдың қазан айында Шөмекей-Бозғұл, Шекті-Кішкене, Төртқара, Қарасақал руларының басшыларымен бірге Батыр сұлтанды хан көтеру рәсімін белсенді ұйымдастырушылардың бірі болды&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. Дербес саясат жүргізген Батыр ханның сыртқы жауларға қарсы жорықтары мен ұрыс-қақтығыстарына қатысқан&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1770 жылы қазіргі [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]на қарасты Қарақұмдағы Үңгірсор маңайында қайтыс болған&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;.

== Ұрпақтары ==

Жолайдың батырлық әрі көшбасшылық мектебі кейінгі ұрпақтарына ұласқан&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;:
* '''Ұлдары:''' Кетебай би (1735 ж.т.), Еншібай батыр (1763 ж.т.), Мырзабай батыр (1765 ж.т.)&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;.
* '''Билер:''' Таңат (әрі палуан), Өтетілеу, Пірәлі, Аман, Алмас, Әбдірейім (Сарбас), Дабыл, Данияр&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Батырлар:''' Арғынбай, Сопақ, Қожеке, Түбекбай, Досым, Ысқақ&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Діни қайраткерлер мен ағартушылар:''' Ақмырза ишан, [[Молдашер Жамұратұлы|Молдашер ахун]] (әрі палуан), Алдамқұл сопы (әрі батыр), Достан сопы, Нұралы палуан, Амандық керуенбасы&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;.

== Дереккөздер ==

&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;&gt;Қасымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств (ХVІІІ в.) – Алматы: Білім, 1999. – 58-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;&gt;Ниетбаева К.А. Историко-лингвистический анализ казахских фамилий // Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Казань, 1993. – 204 с.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;&gt;Жолай Ырысымбетұлы // Қазақстан тарихы. Энциклопедия. – Алматы: «Литера–М» ЖШС, 2019. – Т.2. – 862 б. (67-68 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;&gt;Жолай Жасауыл // СЫР ЕЛІ. Энциклопедия. – Алматы: «Тау–Қайнар» ЖШС, 2024. – 300-301 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;&gt;XVIII ғ. - ХХ ғ. басындағы Қазақ батырлары: ғылыми мақалалар мен энциклопедиялық материалдар / Құраст.: Р.Оразов, Н.Жетпісбай, Ғ.Шотанова, т.б. – Алматы: Рамис, 2025. – 133-136, 333 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;&gt;Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаракесек бірлестігі. Т.13 (2-кітап). – Алматы: Алаш, 2010. – 546 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;&gt;Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Атығаев Н., Ахмет А., Жұмабаев А. Қазақ хандығы құрылымындағы билер, батырлар, қожалар, жасауылдар, аталықтар және тархандар институттары (монография). – Алматы: Арыс, 2020. – 120-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;&gt;Казахско-русские отношения в XVI-XVIII вв. – Алма-Ата: АН КазССР, 1961. – С.433.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;&gt;Толыбеков С. Общественно-экономический строй казахов в ХVІІ-ХІХ веках. – Алма-Ата, 1959. – С. 212.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Тарихтан алған тағылым // Қазақ тарихы. – 2009. – №2. – 74-77 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Бізге беймәлім бейнелер // «Егемен Қазақстан». – 2010. – №394-397. – 29 қыркүйек.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Ұлық Жолай // «Қазақ әдебиеті». – 2011. – №1-2.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;&gt;Омаров Қ. Жолай жасауыл – батырлар институтының көрнекті өкілі // «Қазақ елдігін сақтап қалудағы батырлардың рөлі» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция жинағы («Абылай хан резиденциясы» музей кешені, 2025 жылғы 11 сәуір). – Солтүстік Қазақстан облысы, 2025. – 36-40 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[Санат:1701 жылы туғандар]]
[[Санат:1770 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз тұлғалары]]
[[Санат:Ақтөбе облысында туғандар]]</text>
      <sha1>78w2n1lep18vnvydnq18cjs5158rt3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құсмиля Нұрқасым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786894</id>
    <revision>
      <id>3659962</id>
      <parentid>3658212</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51405-56</username>
        <id>186108</id>
      </contributor>
      <origin>3659962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4817" sha1="f3qwba1gxwecy2pvsqhsn1kuq3hhw48" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Құсмиля Нұрқасым  (1949 ж.)''' - ақын, әнші, өнертанушы, мәдениеттанушы.

== Өмірбаяны ==

1949 жылы 25 мамырда [[Семей]] (қазіргі Абай) облысы, [[Үржар ауданы]], Елтай ауылында дүниеге келген. Елтай ауылдық мектебін бітіргеннен кейін Н.К.Крупская атындағы Семей педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті]]) «Қазақ тілі мен әдебиеті» факультетіне оқуға түсіп, Қ. Мұхамедханов, К. Шаяхметов сынды қазақ әдебиеті майталмандарынан білім алған.

Институттан кейін орта мектепте мұғалім, мектеп директоры, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, совхоз партия комитетінің хатшысы, [[Үржар ауданы]]ның білім бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. [[Семей қаласы]]ның Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшы лауазымында жұмыс істеді.

Қазақстан Республикасының Үкіметіне [[Алаш қозғалысы]]ның 90 жылдығын мерекелеу туралы ұсыныс жасап, ол Республика аясында қолдау тауып, атап өтілді. Шәкәрімнің 150 жылдығын мерекелеу қарсаңында Семей қаласы ақынға ескерткіш орнатудың бастамашысы болды, сондай-ақ оның арқасында республикадан тыс жерлерге танымал әнші Ә.Қашаубаевқа ескерткіш орнатылды. Қ.Мұхамедханұлының мемориалдық кешенін орнатуға бастамашылық жасаған.

== Шығармашылық жолы ==

«Ұмытпандар мені» атты кітабы жарық көрген.

Ақын айтыс өнеріне де өз үлесін қосқан. Қазақстанның 70 жылдығына, [[Қабанбай батыр]]дың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстардың жүлдегері болған. Үржар аудандық «Уақыт тынысы» газетінің ашылуына және [[Ақсуат]] аудандық театрының 30 жылдығына арналған облыстық ақындар айтысында жеңімпаз атанды.

Семей қаласында [[Абай Құнанбайұлы]]ның 150 жылдығына арналған Гала-концерт Қ. Нұрқасымның «Абай тойына тойбастар» әнімен және Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай Астана қаласында өткен мерекелік концерт ақынның «Тәуелсіздік толғауы» әнімен ашылды. Қ.Нұрқасым «Астана-Байтақ», «Тарбағатай», «Семей-Алаш», «Қалалық қазақ», «Мен сені сағынғанда», «Барқытбел тауым-байрағым», «Төлегетай», «Соқырдың таңы» сияқты көптеген әндердің авторы, Абай Құнанбайұлының «Өлсем орным қара жер...» өлеңіне ән жазған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1984-.html|title= Нұрқасым Қ.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==

Қ.Нұрқасым ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталды.

== Шығармалары ==

* Нұрқасым Қ. Ұмытпаңдар мені [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Алматы: Атамұра, 2002. - 232 б.
* Нұрқасым, Қ. Орта жүз қазақтарының кейбір рулары туралы жазылған шежірелері (этногенезі) хақында [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Семей, 2014. - 122 б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>f3qwba1gxwecy2pvsqhsn1kuq3hhw48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659963</id>
      <parentid>3659962</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51405-56</username>
        <id>186108</id>
      </contributor>
      <origin>3659963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4819" sha1="7y71m9skxn984giusax0up7fsw0ms3u" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Құсмиля Нұрқасым  (1949 ж.)''' — ақын, әнші, өнертанушы, мәдениеттанушы.

== Өмірбаяны ==

1949 жылы 25 мамырда [[Семей]] (қазіргі Абай) облысы, [[Үржар ауданы]], Елтай ауылында дүниеге келген. Елтай ауылдық мектебін бітіргеннен кейін Н.К.Крупская атындағы Семей педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті]]) «Қазақ тілі мен әдебиеті» факультетіне оқуға түсіп, Қ. Мұхамедханов, К. Шаяхметов сынды қазақ әдебиеті майталмандарынан білім алған.

Институттан кейін орта мектепте мұғалім, мектеп директоры, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, совхоз партия комитетінің хатшысы, [[Үржар ауданы]]ның білім бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. [[Семей қаласы]]ның Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшы лауазымында жұмыс істеді.

Қазақстан Республикасының Үкіметіне [[Алаш қозғалысы]]ның 90 жылдығын мерекелеу туралы ұсыныс жасап, ол Республика аясында қолдау тауып, атап өтілді. Шәкәрімнің 150 жылдығын мерекелеу қарсаңында Семей қаласы ақынға ескерткіш орнатудың бастамашысы болды, сондай-ақ оның арқасында республикадан тыс жерлерге танымал әнші Ә.Қашаубаевқа ескерткіш орнатылды. Қ.Мұхамедханұлының мемориалдық кешенін орнатуға бастамашылық жасаған.

== Шығармашылық жолы ==

«Ұмытпандар мені» атты кітабы жарық көрген.

Ақын айтыс өнеріне де өз үлесін қосқан. Қазақстанның 70 жылдығына, [[Қабанбай батыр]]дың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстардың жүлдегері болған. Үржар аудандық «Уақыт тынысы» газетінің ашылуына және [[Ақсуат]] аудандық театрының 30 жылдығына арналған облыстық ақындар айтысында жеңімпаз атанды.

Семей қаласында [[Абай Құнанбайұлы]]ның 150 жылдығына арналған Гала-концерт Қ. Нұрқасымның «Абай тойына тойбастар» әнімен және Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай Астана қаласында өткен мерекелік концерт ақынның «Тәуелсіздік толғауы» әнімен ашылды. Қ.Нұрқасым «Астана-Байтақ», «Тарбағатай», «Семей-Алаш», «Қалалық қазақ», «Мен сені сағынғанда», «Барқытбел тауым-байрағым», «Төлегетай», «Соқырдың таңы» сияқты көптеген әндердің авторы, Абай Құнанбайұлының «Өлсем орным қара жер...» өлеңіне ән жазған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1984-.html|title= Нұрқасым Қ.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==

Қ.Нұрқасым ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталды.

== Шығармалары ==

* Нұрқасым Қ. Ұмытпаңдар мені [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Алматы: Атамұра, 2002. - 232 б.
* Нұрқасым, Қ. Орта жүз қазақтарының кейбір рулары туралы жазылған шежірелері (этногенезі) хақында [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Семей, 2014. - 122 б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>7y71m9skxn984giusax0up7fsw0ms3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659970</id>
      <parentid>3659963</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51405-56</username>
        <id>186108</id>
      </contributor>
      <origin>3659970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4803" sha1="p64r811qbrf7xcexm87bvsg5qggqeg5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Құсмиля Нұрқасым  (1949 ж.)''' — ақын, әнші, өнертанушы, мәдениеттанушы.

== Өмірбаяны ==

1949 жылы 25 мамырда [[Семей]] (қазіргі Абай) облысы, [[Үржар ауданы]], Елтай ауылында дүниеге келген. Елтай ауылдық мектебін бітіргеннен кейін Н.К.Крупская атындағы Семей педагогикалық институтының (қазіргі [[Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті]]) «Қазақ тілі мен әдебиеті» факультетіне оқуға түсіп, Қ. Мұхамедханов, К. Шаяхметов сынды қазақ әдебиеті майталмандарынан білім алған.

Институттан кейін орта мектепте мұғалім, мектеп директоры, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, совхоз партия комитетінің хатшысы, [[Үржар ауданы]]ның білім бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. [[Семей қаласы]]ның Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшы лауазымында жұмыс істеді.

Қазақстан Республикасының Үкіметіне [[Алаш қозғалысы]]ның 90 жылдығын мерекелеу туралы ұсыныс жасап, ол Республика аясында қолдау тауып, атап өтілді. Шәкәрімнің 150 жылдығын мерекелеу қарсаңында Семей қаласы ақынға ескерткіш орнатудың бастамашысы болды, сондай-ақ оның арқасында республикадан тыс жерлерге танымал әнші Ә.Қашаубаевқа ескерткіш орнатылды. Қ.Мұхамедханұлының мемориалдық кешенін орнатуға бастамашылық жасаған.

== Шығармашылық жолы ==

«Ұмытпандар мені» атты кітабы жарық көрген.

Ақын айтыс өнеріне де өз үлесін қосқан. Қазақстанның 70 жылдығына, [[Қабанбай батыр]]дың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстардың жүлдегері болған. Үржар аудандық «Уақыт тынысы» газетінің ашылуына және [[Ақсуат]] аудандық театрының 30 жылдығына арналған облыстық ақындар айтысында жеңімпаз атанды.

Семей қаласында [[Абай Құнанбайұлы]]ның 150 жылдығына арналған Гала-концерт Қ. Нұрқасымның «Абай тойына тойбастар» әнімен және Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай Астана қаласында өткен мерекелік концерт ақынның «Тәуелсіздік толғауы» әнімен ашылды. Қ.Нұрқасым «Астана-Байтақ», «Тарбағатай», «Семей-Алаш», «Қалалық қазақ», «Мен сені сағынғанда», «Барқытбел тауым-байрағым», «Төлегетай», «Соқырдың таңы» сияқты көптеген әндердің авторы, Абай Құнанбайұлының «Өлсем орным қара жер...» өлеңіне ән жазған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1984-.html|title= Нұрқасым Қ.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==

Қ.Нұрқасым ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталды.

== Шығармалары ==

* Нұрқасым Қ. Ұмытпаңдар мені [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Алматы: Атамұра, 2002. - 232 б.
* Нұрқасым, Қ. Орта жүз қазақтарының кейбір рулары туралы жазылған шежірелері (этногенезі) хақында [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Семей, 2014. - 122 б.

== Сыртқы сілтемелер ==</text>
      <sha1>p64r811qbrf7xcexm87bvsg5qggqeg5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659971</id>
      <parentid>3659970</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-51405-56|~2026-51405-56]] ([[User talk:~2026-51405-56|т]]) өңдемелерінен [[User:PushkinVko|PushkinVko]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3658212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4743" sha1="j59bplbpxsczn8qndriue9f195065au" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Нұрқасым Құсмиля (1949 ж.) - ақын, әнші, өнертанушы, мәдениеттанушы.'''

== Өмірбаяны ==

1949 жылы 25 мамырда Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысы, Үржар ауданы, Елтай ауылында дүниеге келген. Елтай ауылдық мектебін бітіргеннен кейін Н.К.Крупская атындағы Семей педагогикалық институтының (қазіргі Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті) «Қазақ тілі мен әдебиеті» факультетіне оқуға түсіп, Қ.Мұхамедханов, К. Шаяхметов сынды қазақ әдебиеті майталмандарынан білім алған.

Институттан кейін орта мектепте мұғалім, мектеп директоры, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, совхоз партия комитетінің хатшысы, Үржар ауданының білім бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. Семей қаласының Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшы лауазымында жұмыс істеді.

Қазақстан Республикасының Үкіметіне Алаш қозғалысының 90 жылдығын мерекелеу туралы ұсыныс жасап, ол Республика аясында қолдау тауып, атап өтілді. Шәкәрімнің 150 жылдығын мерекелеу қарсаңында Семей қаласы ақынға ескерткіш орнатудың бастамашысы болды, сондай-ақ оның арқасында республикадан тыс жерлерге танымал әнші Ә.Қашаубаевқа ескерткіш орнатылды. Қ.Мұхамедханұлының мемориалдық кешенін орнатуға бастамашылық жасаған.

== Шығармашылық жолы ==

«Ұмытпандар мені» атты кітабы жарық көрген.

Ақын айтыс өнеріне де өз үлесін қосқан. Қазақстанның 70 жылдығына, Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстардың жүлдегері болған. Үржар аудандық «Уақыт тынысы» газетінің ашылуына және Ақсуат аудандық театрының 30 жылдығына арналған облыстық ақындар айтысында жеңімпаз атанды.

Семей қаласында Абай Құнанбайұлының 150 жылдығына арналған Гала-концерт Қ. Нұрқасымның «Абай тойына тойбастар» әнімен және Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай Астана қаласында өткен мерекелік концерт ақынның «Тәуелсіздік толғауы» әнімен ашылды. Қ.Нұрқасым «Астана-Байтақ», «Тарбағатай», «Семей-Алаш», «Қалалық қазақ», «Мен сені сағынғанда», «Барқытбел тауым-байрағым», «Төлегетай», «Соқырдың таңы» сияқты көптеген әндердің авторы, Абай Құнанбайұлының «Өлсем орным қара жер...» өлеңіне ән жазған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1984-.html|title= Нұрқасым Қ.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==

Қ.Нұрқасым ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталды.

== Шығармалары ==

* Нұрқасым Қ. Ұмытпаңдар мені [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Алматы: Атамұра, 2002. - 232 б.
* Нұрқасым, Қ. Орта жүз қазақтарының кейбір рулары туралы жазылған шежірелері (этногенезі) хақында [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Семей, 2014. - 122 б.</text>
      <sha1>j59bplbpxsczn8qndriue9f195065au</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659972</id>
      <parentid>3659971</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3659972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4741" sha1="bcp2sar7unj3xalec61ahce3vqnzck5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Нұрқасым Құсмиля''' (1949 ж.) — ақын, әнші, өнертанушы, мәдениеттанушы.

== Өмірбаяны ==
1949 жылы 25 мамырда Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысы, Үржар ауданы, Елтай ауылында дүниеге келген. Елтай ауылдық мектебін бітіргеннен кейін Н.К.Крупская атындағы Семей педагогикалық институтының (қазіргі Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті) «Қазақ тілі мен әдебиеті» факультетіне оқуға түсіп, Қ.Мұхамедханов, К. Шаяхметов сынды қазақ әдебиеті майталмандарынан білім алған.

Институттан кейін орта мектепте мұғалім, мектеп директоры, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, совхоз партия комитетінің хатшысы, Үржар ауданының білім бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. Семей қаласының Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшы лауазымында жұмыс істеді.

Қазақстан Республикасының Үкіметіне Алаш қозғалысының 90 жылдығын мерекелеу туралы ұсыныс жасап, ол Республика аясында қолдау тауып, атап өтілді. Шәкәрімнің 150 жылдығын мерекелеу қарсаңында Семей қаласы ақынға ескерткіш орнатудың бастамашысы болды, сондай-ақ оның арқасында республикадан тыс жерлерге танымал әнші Ә.Қашаубаевқа ескерткіш орнатылды. Қ.Мұхамедханұлының мемориалдық кешенін орнатуға бастамашылық жасаған.

== Шығармашылық жолы ==
«Ұмытпандар мені» атты кітабы жарық көрген.

Ақын айтыс өнеріне де өз үлесін қосқан. Қазақстанның 70 жылдығына, Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстардың жүлдегері болған. Үржар аудандық «Уақыт тынысы» газетінің ашылуына және Ақсуат аудандық театрының 30 жылдығына арналған облыстық ақындар айтысында жеңімпаз атанды.

Семей қаласында Абай Құнанбайұлының 150 жылдығына арналған Гала-концерт Қ. Нұрқасымның «Абай тойына тойбастар» әнімен және Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай Астана қаласында өткен мерекелік концерт ақынның «Тәуелсіздік толғауы» әнімен ашылды. Қ.Нұрқасым «Астана-Байтақ», «Тарбағатай», «Семей-Алаш», «Қалалық қазақ», «Мен сені сағынғанда», «Барқытбел тауым-байрағым», «Төлегетай», «Соқырдың таңы» сияқты көптеген әндердің авторы, Абай Құнанбайұлының «Өлсем орным қара жер...» өлеңіне ән жазған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1984-.html|title= Нұрқасым Қ.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
Қ.Нұрқасым ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталды.

== Шығармалары ==
* Нұрқасым Қ. Ұмытпаңдар мені [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Алматы: Атамұра, 2002. - 232 б.
* Нұрқасым, Қ. Орта жүз қазақтарының кейбір рулары туралы жазылған шежірелері (этногенезі) хақында [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Семей, 2014. - 122 б.</text>
      <sha1>bcp2sar7unj3xalec61ahce3vqnzck5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659973</id>
      <parentid>3659972</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3659973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4798" sha1="0bputpo5x9kdhn9752xzne2hny5y77l" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Нұрқасым Құсмиля''' (1949 ж.) — ақын, әнші, өнертанушы, мәдениеттанушы.

== Өмірбаяны ==
1949 жылы 25 мамырда Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысы, Үржар ауданы, Елтай ауылында дүниеге келген. Елтай ауылдық мектебін бітіргеннен кейін Н.К.Крупская атындағы Семей педагогикалық институтының (қазіргі Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті) «Қазақ тілі мен әдебиеті» факультетіне оқуға түсіп, Қ.Мұхамедханов, К. Шаяхметов сынды қазақ әдебиеті майталмандарынан білім алған.

Институттан кейін орта мектепте мұғалім, мектеп директоры, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, совхоз партия комитетінің хатшысы, Үржар ауданының білім бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. Семей қаласының Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшы лауазымында жұмыс істеді.

Қазақстан Республикасының Үкіметіне Алаш қозғалысының 90 жылдығын мерекелеу туралы ұсыныс жасап, ол Республика аясында қолдау тауып, атап өтілді. Шәкәрімнің 150 жылдығын мерекелеу қарсаңында Семей қаласы ақынға ескерткіш орнатудың бастамашысы болды, сондай-ақ оның арқасында республикадан тыс жерлерге танымал әнші Ә.Қашаубаевқа ескерткіш орнатылды. Қ.Мұхамедханұлының мемориалдық кешенін орнатуға бастамашылық жасаған.

== Шығармашылық жолы ==
«Ұмытпандар мені» атты кітабы жарық көрген.

Ақын айтыс өнеріне де өз үлесін қосқан. Қазақстанның 70 жылдығына, Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстардың жүлдегері болған. Үржар аудандық «Уақыт тынысы» газетінің ашылуына және Ақсуат аудандық театрының 30 жылдығына арналған облыстық ақындар айтысында жеңімпаз атанды.

Семей қаласында Абай Құнанбайұлының 150 жылдығына арналған Гала-концерт Қ. Нұрқасымның «Абай тойына тойбастар» әнімен және Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай Астана қаласында өткен мерекелік концерт ақынның «Тәуелсіздік толғауы» әнімен ашылды. Қ.Нұрқасым «Астана-Байтақ», «Тарбағатай», «Семей-Алаш», «Қалалық қазақ», «Мен сені сағынғанда», «Барқытбел тауым-байрағым», «Төлегетай», «Соқырдың таңы» сияқты көптеген әндердің авторы, Абай Құнанбайұлының «Өлсем орным қара жер...» өлеңіне ән жазған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1984-.html|title= Нұрқасым Қ.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
Қ.Нұрқасым ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталды.

== Шығармалары ==
* Нұрқасым Қ. Ұмытпаңдар мені [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Алматы: Атамұра, 2002. - 232 б.
* Нұрқасым, Қ. Орта жүз қазақтарының кейбір рулары туралы жазылған шежірелері (этногенезі) хақында [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Семей, 2014. - 122 б.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>0bputpo5x9kdhn9752xzne2hny5y77l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659977</id>
      <parentid>3659973</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <comment>+[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]; +[[Санат:1949 жылы туғандар]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3659977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4907" sha1="1981jaguje4l59mylf8n5we3rs243yh" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Нұрқасым Құсмиля''' (1949 ж.) — ақын, әнші, өнертанушы, мәдениеттанушы.

== Өмірбаяны ==
1949 жылы 25 мамырда Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысы, Үржар ауданы, Елтай ауылында дүниеге келген. Елтай ауылдық мектебін бітіргеннен кейін Н.К.Крупская атындағы Семей педагогикалық институтының (қазіргі Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті) «Қазақ тілі мен әдебиеті» факультетіне оқуға түсіп, Қ.Мұхамедханов, К. Шаяхметов сынды қазақ әдебиеті майталмандарынан білім алған.

Институттан кейін орта мектепте мұғалім, мектеп директоры, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, совхоз партия комитетінің хатшысы, Үржар ауданының білім бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. Семей қаласының Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшы лауазымында жұмыс істеді.

Қазақстан Республикасының Үкіметіне Алаш қозғалысының 90 жылдығын мерекелеу туралы ұсыныс жасап, ол Республика аясында қолдау тауып, атап өтілді. Шәкәрімнің 150 жылдығын мерекелеу қарсаңында Семей қаласы ақынға ескерткіш орнатудың бастамашысы болды, сондай-ақ оның арқасында республикадан тыс жерлерге танымал әнші Ә.Қашаубаевқа ескерткіш орнатылды. Қ.Мұхамедханұлының мемориалдық кешенін орнатуға бастамашылық жасаған.

== Шығармашылық жолы ==
«Ұмытпандар мені» атты кітабы жарық көрген.

Ақын айтыс өнеріне де өз үлесін қосқан. Қазақстанның 70 жылдығына, Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстардың жүлдегері болған. Үржар аудандық «Уақыт тынысы» газетінің ашылуына және Ақсуат аудандық театрының 30 жылдығына арналған облыстық ақындар айтысында жеңімпаз атанды.

Семей қаласында Абай Құнанбайұлының 150 жылдығына арналған Гала-концерт Қ. Нұрқасымның «Абай тойына тойбастар» әнімен және Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай Астана қаласында өткен мерекелік концерт ақынның «Тәуелсіздік толғауы» әнімен ашылды. Қ.Нұрқасым «Астана-Байтақ», «Тарбағатай», «Семей-Алаш», «Қалалық қазақ», «Мен сені сағынғанда», «Барқытбел тауым-байрағым», «Төлегетай», «Соқырдың таңы» сияқты көптеген әндердің авторы, Абай Құнанбайұлының «Өлсем орным қара жер...» өлеңіне ән жазған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1984-.html|title= Нұрқасым Қ.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
Қ.Нұрқасым ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталды.

== Шығармалары ==
* Нұрқасым Қ. Ұмытпаңдар мені [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Алматы: Атамұра, 2002. - 232 б.
* Нұрқасым, Қ. Орта жүз қазақтарының кейбір рулары туралы жазылған шежірелері (этногенезі) хақында [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Семей, 2014. - 122 б.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:1949 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>1981jaguje4l59mylf8n5we3rs243yh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660097</id>
      <parentid>3659977</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <comment>Дереккөз қостым</comment>
      <origin>3660097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4980" sha1="a2wj8ypsx29j7omi1f85x5e6vq4e83a" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Нұрқасым Құсмиля''' (1949 ж.) — ақын, әнші, өнертанушы, мәдениеттанушы.&lt;ref&gt;[https://anatili.kazgazeta.kz/news/qusmiliya ҚҰСМІЛИЯ]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы 25 мамырда Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысы, Үржар ауданы, Елтай ауылында дүниеге келген. Елтай ауылдық мектебін бітіргеннен кейін Н.К.Крупская атындағы Семей педагогикалық институтының (қазіргі Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті) «Қазақ тілі мен әдебиеті» факультетіне оқуға түсіп, Қ.Мұхамедханов, К. Шаяхметов сынды қазақ әдебиеті майталмандарынан білім алған.

Институттан кейін орта мектепте мұғалім, мектеп директоры, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, совхоз партия комитетінің хатшысы, Үржар ауданының білім бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. Семей қаласының Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшы лауазымында жұмыс істеді.

Қазақстан Республикасының Үкіметіне Алаш қозғалысының 90 жылдығын мерекелеу туралы ұсыныс жасап, ол Республика аясында қолдау тауып, атап өтілді. Шәкәрімнің 150 жылдығын мерекелеу қарсаңында Семей қаласы ақынға ескерткіш орнатудың бастамашысы болды, сондай-ақ оның арқасында республикадан тыс жерлерге танымал әнші Ә.Қашаубаевқа ескерткіш орнатылды. Қ.Мұхамедханұлының мемориалдық кешенін орнатуға бастамашылық жасаған.

== Шығармашылық жолы ==
«Ұмытпандар мені» атты кітабы жарық көрген.

Ақын айтыс өнеріне де өз үлесін қосқан. Қазақстанның 70 жылдығына, Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстардың жүлдегері болған. Үржар аудандық «Уақыт тынысы» газетінің ашылуына және Ақсуат аудандық театрының 30 жылдығына арналған облыстық ақындар айтысында жеңімпаз атанды.

Семей қаласында Абай Құнанбайұлының 150 жылдығына арналған Гала-концерт Қ. Нұрқасымның «Абай тойына тойбастар» әнімен және Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай Астана қаласында өткен мерекелік концерт ақынның «Тәуелсіздік толғауы» әнімен ашылды. Қ.Нұрқасым «Астана-Байтақ», «Тарбағатай», «Семей-Алаш», «Қалалық қазақ», «Мен сені сағынғанда», «Барқытбел тауым-байрағым», «Төлегетай», «Соқырдың таңы» сияқты көптеген әндердің авторы, Абай Құнанбайұлының «Өлсем орным қара жер...» өлеңіне ән жазған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1984-.html|title= Нұрқасым Қ.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
Қ.Нұрқасым ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталды.

== Шығармалары ==
* Нұрқасым Қ. Ұмытпаңдар мені [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Алматы: Атамұра, 2002. - 232 б.
* Нұрқасым, Қ. Орта жүз қазақтарының кейбір рулары туралы жазылған шежірелері (этногенезі) хақында [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Семей, 2014. - 122 б.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:1949 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>a2wj8ypsx29j7omi1f85x5e6vq4e83a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жалпы жасанды интеллект</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786937</id>
    <revision>
      <id>3659916</id>
      <parentid>3659659</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазіргі зерттеулер */</comment>
      <origin>3659916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83768" sha1="8mq4kh3nl4326fg8ja65fritzvjrrmy" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8mq4kh3nl4326fg8ja65fritzvjrrmy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659917</id>
      <parentid>3659916</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын */</comment>
      <origin>3659917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85251" sha1="raxx27683wrqs198yjubdoqnjdll0hx" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>raxx27683wrqs198yjubdoqnjdll0hx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659918</id>
      <parentid>3659917</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын */</comment>
      <origin>3659918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86793" sha1="9o8f6oefcfg84nmub1a5umo2d72ij66" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}

* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>9o8f6oefcfg84nmub1a5umo2d72ij66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659919</id>
      <parentid>3659918</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3659919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86792" sha1="ay5ref57c4uawzfkos4mnh75o94zqeb" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ay5ref57c4uawzfkos4mnh75o94zqeb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659920</id>
      <parentid>3659919</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Философиялық көзқарас */</comment>
      <origin>3659920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88486" sha1="g9tx74u5itb8fzma2if8sgeuxm748lu" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>g9tx74u5itb8fzma2if8sgeuxm748lu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659921</id>
      <parentid>3659920</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Философиялық көзқарас */</comment>
      <origin>3659921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89416" sha1="qnojck9rs7rizmlme4sn7x5d7o94r16" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qnojck9rs7rizmlme4sn7x5d7o94r16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659922</id>
      <parentid>3659921</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Философиялық көзқарас */</comment>
      <origin>3659922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91079" sha1="0b6qtvdsdmrsmrceqze5nv7w22yipsf" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>0b6qtvdsdmrsmrceqze5nv7w22yipsf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659923</id>
      <parentid>3659922</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Философиялық көзқарас */</comment>
      <origin>3659923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91356" sha1="mp4v3953pbu7evvh7zaw06314cmr4r8" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mp4v3953pbu7evvh7zaw06314cmr4r8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659924</id>
      <parentid>3659923</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сана */</comment>
      <origin>3659924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93880" sha1="84qkp5lrsr4ajegoz3u0puey1yaxay1" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>84qkp5lrsr4ajegoz3u0puey1yaxay1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659925</id>
      <parentid>3659924</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сана */</comment>
      <origin>3659925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95166" sha1="etw3nfih2jubxt82i4tumqem3rddih5" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>etw3nfih2jubxt82i4tumqem3rddih5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659926</id>
      <parentid>3659925</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сана */</comment>
      <origin>3659926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96893" sha1="bjmuzscto1i128da0hoh7y8t75309xa" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bjmuzscto1i128da0hoh7y8t75309xa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659976</id>
      <parentid>3659926</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сана */</comment>
      <origin>3659976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98856" sha1="5qy7mutlixw00sj9ohb445kgzgyh5fy" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5qy7mutlixw00sj9ohb445kgzgyh5fy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659978</id>
      <parentid>3659976</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гипотетикалық артықшылықтары */</comment>
      <origin>3659978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100742" sha1="nt24o73rtvwvb4sjd9s21ezvkycizcs" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nt24o73rtvwvb4sjd9s21ezvkycizcs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659980</id>
      <parentid>3659978</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гипотетикалық артықшылықтары */</comment>
      <origin>3659980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105141" sha1="duwa5rpef4tjnuiccmn6n07pqs2u71c" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>duwa5rpef4tjnuiccmn6n07pqs2u71c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659981</id>
      <parentid>3659980</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қауіптері */</comment>
      <origin>3659981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106176" sha1="l5bd4m4z311moxovbcd7r5g0yktoqct" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>l5bd4m4z311moxovbcd7r5g0yktoqct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659984</id>
      <parentid>3659981</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі */</comment>
      <origin>3659984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108831" sha1="3tfo51bha4h91kqyu8fmoebwwc5hdv0" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

2014 жылы [[Стивен Хокинг]] кең тараған немқұрайлылықты сынға алды:

{{Cquote|Сонымен, алдымызда пайдасы да, қаупі де өлшеусіз болуы мүмкін болашақтар тұрғанда, сарапшылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін істеп жатыр деп ойлайсыз ғой? Қате. Егер әлдеқайда дамыған бөтен өркениет бізге «Біз бірнеше онжылдықтан кейін жетеміз» деген хабар жіберсе, біз жай ғана «Жарайды, келгенде хабарласыңдар{{Emdash}}жарықты жағып қоямыз» деп жауап берер ме едік? Сірә, жоқ{{Emdash}}бірақ ЖИ-ға қатысты болып жатқан жағдай шамамен осы.&lt;ref name=&quot;hawking editorial&quot;&gt;{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence;– but are we taking AI seriously enough?' |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015 |access-date=3 December 2014 |work=[[The Independent (UK)]]}}&lt;/ref&gt;
| author = 
}}

Адамзаттың ықтимал тағдыры кейде адам әрекетінен қауіп төнген гориллалардың тағдырымен салыстырылады. Бұл салыстыру бойынша, жоғары интеллект адамзатқа гориллаларға үстемдік етуге мүмкіндік берді, ал қазір олар өздері алдын ала болжай алмаған қауіптерге осал болып отыр. Соның салдарынан горилла әдейі жасалған қастықтан емес, адам әрекетінің жанама салдары ретінде жойылып кету қаупі төнген түрге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3tfo51bha4h91kqyu8fmoebwwc5hdv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659985</id>
      <parentid>3659984</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі */</comment>
      <origin>3659985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108821" sha1="2n4ptx6ypniyi689rzmsjcanspciyb6" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

2014 жылы [[Стивен Хокинг]] кең тараған немқұрайлылықты сынға алды:

{{Cquote|Сонымен, алдымызда пайдасы да, қаупі де өлшеусіз болуы мүмкін болашақтар тұрғанда, сарапшылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін істеп жатыр деп ойлайсыз ғой? Қате. Егер әлдеқайда дамыған бөтен өркениет бізге «Біз бірнеше онжылдықтан кейін жетеміз» деген хабар жіберсе, біз жай ғана «Жарайды, келгенде хабарласыңдар — жарықты жағып қоямыз» деп жауап берер ме едік? Сірә, жоқ — бірақ ЖИ-ға қатысты болып жатқан жағдай шамамен осы.&lt;ref name=&quot;hawking editorial&quot;&gt;{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence;– but are we taking AI seriously enough?' |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015 |access-date=3 December 2014 |work=[[The Independent (UK)]]}}&lt;/ref&gt;
| author = 
}}

Адамзаттың ықтимал тағдыры кейде адам әрекетінен қауіп төнген гориллалардың тағдырымен салыстырылады. Бұл салыстыру бойынша, жоғары интеллект адамзатқа гориллаларға үстемдік етуге мүмкіндік берді, ал қазір олар өздері алдын ала болжай алмаған қауіптерге осал болып отыр. Соның салдарынан горилла әдейі жасалған қастықтан емес, адам әрекетінің жанама салдары ретінде жойылып кету қаупі төнген түрге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2n4ptx6ypniyi689rzmsjcanspciyb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659988</id>
      <parentid>3659985</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі */</comment>
      <origin>3659988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110775" sha1="li7y9xqe07m2hzmmgrqvcfayyzq3bjm" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

2014 жылы [[Стивен Хокинг]] кең тараған немқұрайлылықты сынға алды:

{{Cquote|Сонымен, алдымызда пайдасы да, қаупі де өлшеусіз болуы мүмкін болашақтар тұрғанда, сарапшылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін істеп жатыр деп ойлайсыз ғой? Қате. Егер әлдеқайда дамыған бөтен өркениет бізге «Біз бірнеше онжылдықтан кейін жетеміз» деген хабар жіберсе, біз жай ғана «Жарайды, келгенде хабарласыңдар — жарықты жағып қоямыз» деп жауап берер ме едік? Сірә, жоқ — бірақ ЖИ-ға қатысты болып жатқан жағдай шамамен осы.&lt;ref name=&quot;hawking editorial&quot;&gt;{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence;– but are we taking AI seriously enough?' |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015 |access-date=3 December 2014 |work=[[The Independent (UK)]]}}&lt;/ref&gt;
| author = 
}}

Адамзаттың ықтимал тағдыры кейде адам әрекетінен қауіп төнген гориллалардың тағдырымен салыстырылады. Бұл салыстыру бойынша, жоғары интеллект адамзатқа гориллаларға үстемдік етуге мүмкіндік берді, ал қазір олар өздері алдын ала болжай алмаған қауіптерге осал болып отыр. Соның салдарынан горилла әдейі жасалған қастықтан емес, адам әрекетінің жанама салдары ретінде жойылып кету қаупі төнген түрге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Скептик [[Янн Лекун]] AGI-лардың адамзатқа үстемдік етуге ұмтылысы болмайды деп санайды және оларды адамға тән қасиеттермен сипаттап, ниеттерін адамдікіндей түсіндіруден сақ болуымыз керек дейді. Оның айтуынша, адамдар «аса интеллектуалды машиналарды жасауға жеткілікті ақылды болып, бірақ оларға ешқандай қорғаныс шараларынсыз ақымақ мақсаттар беретіндей күлкілі дәрежеде ақымақ болмайды».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |url=https://www.parlonsfutur.com/blog/the-fascinating-facebook-debate-between-yann-lecun-stuart-russel-and-yoshua |access-date=2023-06-08 |website=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |language=fr}}&lt;/ref&gt; Екінші жағынан, [[инструменталдық конвергенция]] тұжырымдамасы мақсаттары қандай болса да, [[интеллектуалды агент]]тердің сол мақсаттарға жету жолындағы аралық қадамдар ретінде тірі қалуға және көбірек билікке ие болуға ұмтылуына себептер болады деп болжайды. Бұл үшін эмоциялардың болуы міндетті емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-08-22 |title=Will Artificial Intelligence Doom The Human Race Within The Next 100 Years? |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence-oxford_n_5689858 |access-date=2023-06-08 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>li7y9xqe07m2hzmmgrqvcfayyzq3bjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659990</id>
      <parentid>3659988</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі */</comment>
      <origin>3659990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113589" sha1="4o6mx2aqcdk9hshweifzhrw6s2r7a62" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

2014 жылы [[Стивен Хокинг]] кең тараған немқұрайлылықты сынға алды:

{{Cquote|Сонымен, алдымызда пайдасы да, қаупі де өлшеусіз болуы мүмкін болашақтар тұрғанда, сарапшылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін істеп жатыр деп ойлайсыз ғой? Қате. Егер әлдеқайда дамыған бөтен өркениет бізге «Біз бірнеше онжылдықтан кейін жетеміз» деген хабар жіберсе, біз жай ғана «Жарайды, келгенде хабарласыңдар — жарықты жағып қоямыз» деп жауап берер ме едік? Сірә, жоқ — бірақ ЖИ-ға қатысты болып жатқан жағдай шамамен осы.&lt;ref name=&quot;hawking editorial&quot;&gt;{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence;– but are we taking AI seriously enough?' |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015 |access-date=3 December 2014 |work=[[The Independent (UK)]]}}&lt;/ref&gt;
| author = 
}}

Адамзаттың ықтимал тағдыры кейде адам әрекетінен қауіп төнген гориллалардың тағдырымен салыстырылады. Бұл салыстыру бойынша, жоғары интеллект адамзатқа гориллаларға үстемдік етуге мүмкіндік берді, ал қазір олар өздері алдын ала болжай алмаған қауіптерге осал болып отыр. Соның салдарынан горилла әдейі жасалған қастықтан емес, адам әрекетінің жанама салдары ретінде жойылып кету қаупі төнген түрге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Скептик [[Янн Лекун]] AGI-лардың адамзатқа үстемдік етуге ұмтылысы болмайды деп санайды және оларды адамға тән қасиеттермен сипаттап, ниеттерін адамдікіндей түсіндіруден сақ болуымыз керек дейді. Оның айтуынша, адамдар «аса интеллектуалды машиналарды жасауға жеткілікті ақылды болып, бірақ оларға ешқандай қорғаныс шараларынсыз ақымақ мақсаттар беретіндей күлкілі дәрежеде ақымақ болмайды».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |url=https://www.parlonsfutur.com/blog/the-fascinating-facebook-debate-between-yann-lecun-stuart-russel-and-yoshua |access-date=2023-06-08 |website=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |language=fr}}&lt;/ref&gt; Екінші жағынан, [[инструменталдық конвергенция]] тұжырымдамасы мақсаттары қандай болса да, [[интеллектуалды агент]]тердің сол мақсаттарға жету жолындағы аралық қадамдар ретінде тірі қалуға және көбірек билікке ие болуға ұмтылуына себептер болады деп болжайды. Бұл үшін эмоциялардың болуы міндетті емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-08-22 |title=Will Artificial Intelligence Doom The Human Race Within The Next 100 Years? |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence-oxford_n_5689858 |access-date=2023-06-08 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt;

Экзистенциалдық қауіпке алаңдайтын көптеген ғалымдар «[[ЖИ-ды бақылау мәселесі|бақылау мәселесін]]» шешуге бағытталған зерттеулерді күшейтуді қолдайды. Бұл мына сұраққа жауап іздеуді көздейді: бағдарламашылар рекурсивті түрде өзін-өзі жетілдіретін ЖИ аса интеллект деңгейіне жеткеннен кейін де жойқын емес, [[Достық жасанды интеллект|достық]] сипатта әрекет ету ықтималдығын барынша арттыру үшін қандай қорғаныс шараларын, алгоритмдерді немесе архитектураларды қолдана алады?&lt;ref name=&quot;physica_scripta2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sotala |first1=Kaj |last2=Yampolskiy |first2=Roman V. |author-link2=Roman Yampolskiy |date=2014-12-19 |title=Responses to catastrophic AGI risk: a survey |journal=[[Physica Scripta]] |volume=90 |issue=1 |doi=10.1088/0031-8949/90/1/018001 |issn=0031-8949 |doi-access=free |article-number=018001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |author-link=Nick Bostrom |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |title-link=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=First}}&lt;!-- preface --&gt;&lt;/ref&gt; Бақылау мәселесін шешу [[ЖИ қарулану жарысы]]на байланысты күрделене түседі (ол өнімдерді бәсекелестерден бұрын шығару үшін қауіпсіздік шараларын барынша азайтуға бағытталған [[төменге қарай жарыс]]қа әкелуі мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last1=Chow |first1=Andrew R. |last2=Perrigo |first2=Billy |date=2023-02-16 |title=The AI Arms Race Is On. Start Worrying |url=https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |access-date=2023-12-24 |magazine=Time |language=en |archive-date=19 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219175338/https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ ЖИ-дың қару-жарақ жүйелерінде қолданылуына байланысты қиындықтар туындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tetlow |first=Gemma |date=January 12, 2017 |title=AI arms race risks spiralling out of control, report warns |url=https://www.ft.com/content/b56d57e8-d822-11e6-944b-e7eb37a6aa8e |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2023-12-24 |website=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4o6mx2aqcdk9hshweifzhrw6s2r7a62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659994</id>
      <parentid>3659990</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі */</comment>
      <origin>3659994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115216" sha1="ibo0tufgoffdvjejqq7rw4u867pdcnr" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

2014 жылы [[Стивен Хокинг]] кең тараған немқұрайлылықты сынға алды:

{{Cquote|Сонымен, алдымызда пайдасы да, қаупі де өлшеусіз болуы мүмкін болашақтар тұрғанда, сарапшылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін істеп жатыр деп ойлайсыз ғой? Қате. Егер әлдеқайда дамыған бөтен өркениет бізге «Біз бірнеше онжылдықтан кейін жетеміз» деген хабар жіберсе, біз жай ғана «Жарайды, келгенде хабарласыңдар — жарықты жағып қоямыз» деп жауап берер ме едік? Сірә, жоқ — бірақ ЖИ-ға қатысты болып жатқан жағдай шамамен осы.&lt;ref name=&quot;hawking editorial&quot;&gt;{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence;– but are we taking AI seriously enough?' |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015 |access-date=3 December 2014 |work=[[The Independent (UK)]]}}&lt;/ref&gt;
| author = 
}}

Адамзаттың ықтимал тағдыры кейде адам әрекетінен қауіп төнген гориллалардың тағдырымен салыстырылады. Бұл салыстыру бойынша, жоғары интеллект адамзатқа гориллаларға үстемдік етуге мүмкіндік берді, ал қазір олар өздері алдын ала болжай алмаған қауіптерге осал болып отыр. Соның салдарынан горилла әдейі жасалған қастықтан емес, адам әрекетінің жанама салдары ретінде жойылып кету қаупі төнген түрге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Скептик [[Янн Лекун]] AGI-лардың адамзатқа үстемдік етуге ұмтылысы болмайды деп санайды және оларды адамға тән қасиеттермен сипаттап, ниеттерін адамдікіндей түсіндіруден сақ болуымыз керек дейді. Оның айтуынша, адамдар «аса интеллектуалды машиналарды жасауға жеткілікті ақылды болып, бірақ оларға ешқандай қорғаныс шараларынсыз ақымақ мақсаттар беретіндей күлкілі дәрежеде ақымақ болмайды».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |url=https://www.parlonsfutur.com/blog/the-fascinating-facebook-debate-between-yann-lecun-stuart-russel-and-yoshua |access-date=2023-06-08 |website=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |language=fr}}&lt;/ref&gt; Екінші жағынан, [[инструменталдық конвергенция]] тұжырымдамасы мақсаттары қандай болса да, [[интеллектуалды агент]]тердің сол мақсаттарға жету жолындағы аралық қадамдар ретінде тірі қалуға және көбірек билікке ие болуға ұмтылуына себептер болады деп болжайды. Бұл үшін эмоциялардың болуы міндетті емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-08-22 |title=Will Artificial Intelligence Doom The Human Race Within The Next 100 Years? |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence-oxford_n_5689858 |access-date=2023-06-08 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt;

Экзистенциалдық қауіпке алаңдайтын көптеген ғалымдар «[[ЖИ-ды бақылау мәселесі|бақылау мәселесін]]» шешуге бағытталған зерттеулерді күшейтуді қолдайды. Бұл мына сұраққа жауап іздеуді көздейді: бағдарламашылар рекурсивті түрде өзін-өзі жетілдіретін ЖИ аса интеллект деңгейіне жеткеннен кейін де жойқын емес, [[Достық жасанды интеллект|достық]] сипатта әрекет ету ықтималдығын барынша арттыру үшін қандай қорғаныс шараларын, алгоритмдерді немесе архитектураларды қолдана алады?&lt;ref name=&quot;physica_scripta2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sotala |first1=Kaj |last2=Yampolskiy |first2=Roman V. |author-link2=Roman Yampolskiy |date=2014-12-19 |title=Responses to catastrophic AGI risk: a survey |journal=[[Physica Scripta]] |volume=90 |issue=1 |doi=10.1088/0031-8949/90/1/018001 |issn=0031-8949 |doi-access=free |article-number=018001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |author-link=Nick Bostrom |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |title-link=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=First}}&lt;!-- preface --&gt;&lt;/ref&gt; Бақылау мәселесін шешу [[ЖИ қарулану жарысы]]на байланысты күрделене түседі (ол өнімдерді бәсекелестерден бұрын шығару үшін қауіпсіздік шараларын барынша азайтуға бағытталған [[төменге қарай жарыс]]қа әкелуі мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last1=Chow |first1=Andrew R. |last2=Perrigo |first2=Billy |date=2023-02-16 |title=The AI Arms Race Is On. Start Worrying |url=https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |access-date=2023-12-24 |magazine=Time |language=en |archive-date=19 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219175338/https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ ЖИ-дың қару-жарақ жүйелерінде қолданылуына байланысты қиындықтар туындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tetlow |first=Gemma |date=January 12, 2017 |title=AI arms race risks spiralling out of control, report warns |url=https://www.ft.com/content/b56d57e8-d822-11e6-944b-e7eb37a6aa8e |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2023-12-24 |website=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

ЖИ экзистенциалдық қауіп төндіруі мүмкін деген тұжырымның қарсыластары да бар. Скептиктер әдетте AGI-дың жақын арада пайда болуы екіталай екенін немесе AGI-ға қатысты алаңдаушылықтар қазіргі ЖИ-мен байланысты басқа мәселелерден назарды бұратынын айтады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Stacey |first2=Kiran |date=2023-09-25 |title=Experts disagree over threat posed but artificial intelligence cannot be ignored |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/sep/25/experts-disagree-over-threat-posed-but-artificial-intelligence-cannot-be-ignored-ai |access-date=2023-12-24 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; [[Google]] компаниясының алаяқтықпен күрес жөніндегі бұрынғы басшысы [[Шуман Госемаджумдер]]дің пікірінше, технология саласынан тыс көптеген адамдар қазіргі чат-боттар мен LLM-дерді қазірдің өзінде AGI секілді қабылдайды, бұл қосымша түсінбеушілік пен қорқынышқа әкеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-20 |title=Humanity, Security &amp; AI, Oh My! (with Ian Bremmer &amp; Shuman Ghosemajumder) |url=https://cafe.com/stay-tuned/humanity-security-ai-oh-my-with-ian-bremmer-shuman-ghosemajumder/ |access-date=2023-09-15 |website=CAFE |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ibo0tufgoffdvjejqq7rw4u867pdcnr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660073</id>
      <parentid>3659994</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі */</comment>
      <origin>3660073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116803" sha1="97asdo36rxslq5bvg1g0jy7c9ucfqmd" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

2014 жылы [[Стивен Хокинг]] кең тараған немқұрайлылықты сынға алды:

{{Cquote|Сонымен, алдымызда пайдасы да, қаупі де өлшеусіз болуы мүмкін болашақтар тұрғанда, сарапшылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін істеп жатыр деп ойлайсыз ғой? Қате. Егер әлдеқайда дамыған бөтен өркениет бізге «Біз бірнеше онжылдықтан кейін жетеміз» деген хабар жіберсе, біз жай ғана «Жарайды, келгенде хабарласыңдар — жарықты жағып қоямыз» деп жауап берер ме едік? Сірә, жоқ — бірақ ЖИ-ға қатысты болып жатқан жағдай шамамен осы.&lt;ref name=&quot;hawking editorial&quot;&gt;{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence;– but are we taking AI seriously enough?' |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015 |access-date=3 December 2014 |work=[[The Independent (UK)]]}}&lt;/ref&gt;
| author = 
}}

Адамзаттың ықтимал тағдыры кейде адам әрекетінен қауіп төнген гориллалардың тағдырымен салыстырылады. Бұл салыстыру бойынша, жоғары интеллект адамзатқа гориллаларға үстемдік етуге мүмкіндік берді, ал қазір олар өздері алдын ала болжай алмаған қауіптерге осал болып отыр. Соның салдарынан горилла әдейі жасалған қастықтан емес, адам әрекетінің жанама салдары ретінде жойылып кету қаупі төнген түрге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Скептик [[Янн Лекун]] AGI-лардың адамзатқа үстемдік етуге ұмтылысы болмайды деп санайды және оларды адамға тән қасиеттермен сипаттап, ниеттерін адамдікіндей түсіндіруден сақ болуымыз керек дейді. Оның айтуынша, адамдар «аса интеллектуалды машиналарды жасауға жеткілікті ақылды болып, бірақ оларға ешқандай қорғаныс шараларынсыз ақымақ мақсаттар беретіндей күлкілі дәрежеде ақымақ болмайды».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |url=https://www.parlonsfutur.com/blog/the-fascinating-facebook-debate-between-yann-lecun-stuart-russel-and-yoshua |access-date=2023-06-08 |website=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |language=fr}}&lt;/ref&gt; Екінші жағынан, [[инструменталдық конвергенция]] тұжырымдамасы мақсаттары қандай болса да, [[интеллектуалды агент]]тердің сол мақсаттарға жету жолындағы аралық қадамдар ретінде тірі қалуға және көбірек билікке ие болуға ұмтылуына себептер болады деп болжайды. Бұл үшін эмоциялардың болуы міндетті емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-08-22 |title=Will Artificial Intelligence Doom The Human Race Within The Next 100 Years? |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence-oxford_n_5689858 |access-date=2023-06-08 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt;

Экзистенциалдық қауіпке алаңдайтын көптеген ғалымдар «[[ЖИ-ды бақылау мәселесі|бақылау мәселесін]]» шешуге бағытталған зерттеулерді күшейтуді қолдайды. Бұл мына сұраққа жауап іздеуді көздейді: бағдарламашылар рекурсивті түрде өзін-өзі жетілдіретін ЖИ аса интеллект деңгейіне жеткеннен кейін де жойқын емес, [[Достық жасанды интеллект|достық]] сипатта әрекет ету ықтималдығын барынша арттыру үшін қандай қорғаныс шараларын, алгоритмдерді немесе архитектураларды қолдана алады?&lt;ref name=&quot;physica_scripta2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sotala |first1=Kaj |last2=Yampolskiy |first2=Roman V. |author-link2=Roman Yampolskiy |date=2014-12-19 |title=Responses to catastrophic AGI risk: a survey |journal=[[Physica Scripta]] |volume=90 |issue=1 |doi=10.1088/0031-8949/90/1/018001 |issn=0031-8949 |doi-access=free |article-number=018001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |author-link=Nick Bostrom |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |title-link=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=First}}&lt;!-- preface --&gt;&lt;/ref&gt; Бақылау мәселесін шешу [[ЖИ қарулану жарысы]]на байланысты күрделене түседі (ол өнімдерді бәсекелестерден бұрын шығару үшін қауіпсіздік шараларын барынша азайтуға бағытталған [[төменге қарай жарыс]]қа әкелуі мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last1=Chow |first1=Andrew R. |last2=Perrigo |first2=Billy |date=2023-02-16 |title=The AI Arms Race Is On. Start Worrying |url=https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |access-date=2023-12-24 |magazine=Time |language=en |archive-date=19 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219175338/https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ ЖИ-дың қару-жарақ жүйелерінде қолданылуына байланысты қиындықтар туындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tetlow |first=Gemma |date=January 12, 2017 |title=AI arms race risks spiralling out of control, report warns |url=https://www.ft.com/content/b56d57e8-d822-11e6-944b-e7eb37a6aa8e |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2023-12-24 |website=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

ЖИ экзистенциалдық қауіп төндіруі мүмкін деген тұжырымның қарсыластары да бар. Скептиктер әдетте AGI-дың жақын арада пайда болуы екіталай екенін немесе AGI-ға қатысты алаңдаушылықтар қазіргі ЖИ-мен байланысты басқа мәселелерден назарды бұратынын айтады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Stacey |first2=Kiran |date=2023-09-25 |title=Experts disagree over threat posed but artificial intelligence cannot be ignored |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/sep/25/experts-disagree-over-threat-posed-but-artificial-intelligence-cannot-be-ignored-ai |access-date=2023-12-24 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; [[Google]] компаниясының алаяқтықпен күрес жөніндегі бұрынғы басшысы [[Шуман Госемаджумдер]]дің пікірінше, технология саласынан тыс көптеген адамдар қазіргі чат-боттар мен LLM-дерді қазірдің өзінде AGI секілді қабылдайды, бұл қосымша түсінбеушілік пен қорқынышқа әкеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-20 |title=Humanity, Security &amp; AI, Oh My! (with Ian Bremmer &amp; Shuman Ghosemajumder) |url=https://cafe.com/stay-tuned/humanity-security-ai-oh-my-with-ian-bremmer-shuman-ghosemajumder/ |access-date=2023-09-15 |website=CAFE |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Кейбір зерттеушілер, соның ішінде [[Google Brain]] тең құрылтайшысы [[Эндрю Ын]], белгілі бір ЖИ компаниялары (мысалы, OpenAI, [[Anthropic]], DeepMind және Conjecture) алға тартатын ЖИ-дың болжамды экзистенциалдық қауіптері туралы ақпараттық науқандар [[реттеушіні басып алу]]ға қол жеткізуге және өз өнімдеріне деген қызығушылықты арттыруға бағытталған әрекет болуы мүмкін деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{Cite news |last=Titcomb |first=James |date=30 October 2023 |title=Big Tech is stoking fears over AI, warn scientists |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/10/30/big-tech-stoking-fears-over-ai-warn-scientists/ |access-date=2023-12-07 |work=The Telegraph |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;afr&quot;&gt;{{Cite web |last=Davidson |first=John |date=30 October 2023 |title=Google Brain founder says big tech is lying about AI extinction danger |url=https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207203025/https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |archive-date=December 7, 2023 |access-date=2023-12-07 |website=Australian Financial Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>97asdo36rxslq5bvg1g0jy7c9ucfqmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660075</id>
      <parentid>3660073</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі */</comment>
      <origin>3660075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117570" sha1="qfpvi2pd2yn2zpw6lqnwg56lwwui2t5" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

2014 жылы [[Стивен Хокинг]] кең тараған немқұрайлылықты сынға алды:

{{Cquote|Сонымен, алдымызда пайдасы да, қаупі де өлшеусіз болуы мүмкін болашақтар тұрғанда, сарапшылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін істеп жатыр деп ойлайсыз ғой? Қате. Егер әлдеқайда дамыған бөтен өркениет бізге «Біз бірнеше онжылдықтан кейін жетеміз» деген хабар жіберсе, біз жай ғана «Жарайды, келгенде хабарласыңдар — жарықты жағып қоямыз» деп жауап берер ме едік? Сірә, жоқ — бірақ ЖИ-ға қатысты болып жатқан жағдай шамамен осы.&lt;ref name=&quot;hawking editorial&quot;&gt;{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence;– but are we taking AI seriously enough?' |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015 |access-date=3 December 2014 |work=[[The Independent (UK)]]}}&lt;/ref&gt;
| author = 
}}

Адамзаттың ықтимал тағдыры кейде адам әрекетінен қауіп төнген гориллалардың тағдырымен салыстырылады. Бұл салыстыру бойынша, жоғары интеллект адамзатқа гориллаларға үстемдік етуге мүмкіндік берді, ал қазір олар өздері алдын ала болжай алмаған қауіптерге осал болып отыр. Соның салдарынан горилла әдейі жасалған қастықтан емес, адам әрекетінің жанама салдары ретінде жойылып кету қаупі төнген түрге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Скептик [[Янн Лекун]] AGI-лардың адамзатқа үстемдік етуге ұмтылысы болмайды деп санайды және оларды адамға тән қасиеттермен сипаттап, ниеттерін адамдікіндей түсіндіруден сақ болуымыз керек дейді. Оның айтуынша, адамдар «аса интеллектуалды машиналарды жасауға жеткілікті ақылды болып, бірақ оларға ешқандай қорғаныс шараларынсыз ақымақ мақсаттар беретіндей күлкілі дәрежеде ақымақ болмайды».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |url=https://www.parlonsfutur.com/blog/the-fascinating-facebook-debate-between-yann-lecun-stuart-russel-and-yoshua |access-date=2023-06-08 |website=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |language=fr}}&lt;/ref&gt; Екінші жағынан, [[инструменталдық конвергенция]] тұжырымдамасы мақсаттары қандай болса да, [[интеллектуалды агент]]тердің сол мақсаттарға жету жолындағы аралық қадамдар ретінде тірі қалуға және көбірек билікке ие болуға ұмтылуына себептер болады деп болжайды. Бұл үшін эмоциялардың болуы міндетті емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-08-22 |title=Will Artificial Intelligence Doom The Human Race Within The Next 100 Years? |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence-oxford_n_5689858 |access-date=2023-06-08 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt;

Экзистенциалдық қауіпке алаңдайтын көптеген ғалымдар «[[ЖИ-ды бақылау мәселесі|бақылау мәселесін]]» шешуге бағытталған зерттеулерді күшейтуді қолдайды. Бұл мына сұраққа жауап іздеуді көздейді: бағдарламашылар рекурсивті түрде өзін-өзі жетілдіретін ЖИ аса интеллект деңгейіне жеткеннен кейін де жойқын емес, [[Достық жасанды интеллект|достық]] сипатта әрекет ету ықтималдығын барынша арттыру үшін қандай қорғаныс шараларын, алгоритмдерді немесе архитектураларды қолдана алады?&lt;ref name=&quot;physica_scripta2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sotala |first1=Kaj |last2=Yampolskiy |first2=Roman V. |author-link2=Roman Yampolskiy |date=2014-12-19 |title=Responses to catastrophic AGI risk: a survey |journal=[[Physica Scripta]] |volume=90 |issue=1 |doi=10.1088/0031-8949/90/1/018001 |issn=0031-8949 |doi-access=free |article-number=018001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |author-link=Nick Bostrom |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |title-link=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=First}}&lt;!-- preface --&gt;&lt;/ref&gt; Бақылау мәселесін шешу [[ЖИ қарулану жарысы]]на байланысты күрделене түседі (ол өнімдерді бәсекелестерден бұрын шығару үшін қауіпсіздік шараларын барынша азайтуға бағытталған [[төменге қарай жарыс]]қа әкелуі мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last1=Chow |first1=Andrew R. |last2=Perrigo |first2=Billy |date=2023-02-16 |title=The AI Arms Race Is On. Start Worrying |url=https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |access-date=2023-12-24 |magazine=Time |language=en |archive-date=19 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219175338/https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ ЖИ-дың қару-жарақ жүйелерінде қолданылуына байланысты қиындықтар туындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tetlow |first=Gemma |date=January 12, 2017 |title=AI arms race risks spiralling out of control, report warns |url=https://www.ft.com/content/b56d57e8-d822-11e6-944b-e7eb37a6aa8e |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2023-12-24 |website=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

ЖИ экзистенциалдық қауіп төндіруі мүмкін деген тұжырымның қарсыластары да бар. Скептиктер әдетте AGI-дың жақын арада пайда болуы екіталай екенін немесе AGI-ға қатысты алаңдаушылықтар қазіргі ЖИ-мен байланысты басқа мәселелерден назарды бұратынын айтады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Stacey |first2=Kiran |date=2023-09-25 |title=Experts disagree over threat posed but artificial intelligence cannot be ignored |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/sep/25/experts-disagree-over-threat-posed-but-artificial-intelligence-cannot-be-ignored-ai |access-date=2023-12-24 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; [[Google]] компаниясының алаяқтықпен күрес жөніндегі бұрынғы басшысы [[Шуман Госемаджумдер]]дің пікірінше, технология саласынан тыс көптеген адамдар қазіргі чат-боттар мен LLM-дерді қазірдің өзінде AGI секілді қабылдайды, бұл қосымша түсінбеушілік пен қорқынышқа әкеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-20 |title=Humanity, Security &amp; AI, Oh My! (with Ian Bremmer &amp; Shuman Ghosemajumder) |url=https://cafe.com/stay-tuned/humanity-security-ai-oh-my-with-ian-bremmer-shuman-ghosemajumder/ |access-date=2023-09-15 |website=CAFE |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Кейбір зерттеушілер, соның ішінде [[Google Brain]] тең құрылтайшысы [[Эндрю Ын]], белгілі бір ЖИ компаниялары (мысалы, OpenAI, [[Anthropic]], DeepMind және Conjecture) алға тартатын ЖИ-дың болжамды экзистенциалдық қауіптері туралы ақпараттық науқандар [[реттеушіні басып алу]]ға қол жеткізуге және өз өнімдеріне деген қызығушылықты арттыруға бағытталған әрекет болуы мүмкін деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{Cite news |last=Titcomb |first=James |date=30 October 2023 |title=Big Tech is stoking fears over AI, warn scientists |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/10/30/big-tech-stoking-fears-over-ai-warn-scientists/ |access-date=2023-12-07 |work=The Telegraph |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;afr&quot;&gt;{{Cite web |last=Davidson |first=John |date=30 October 2023 |title=Google Brain founder says big tech is lying about AI extinction danger |url=https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207203025/https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |archive-date=December 7, 2023 |access-date=2023-12-07 |website=Australian Financial Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы Google DeepMind, OpenAI және Anthropic компанияларының бас директорлары басқа сала жетекшілері мен зерттеушілермен бірге «ЖИ-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту пандемиялар мен ядролық соғыс сияқты қоғам ауқымындағы басқа қауіптермен қатар жаһандық басымдық болуы тиіс» деген бірлескен мәлімдеме жасады.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |date=May 30, 2023 |title=Statement on AI Risk |url=https://www.safe.ai/statement-on-ai-risk |access-date=2023-06-08 |website=Center for AI Safety}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qfpvi2pd2yn2zpw6lqnwg56lwwui2t5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660080</id>
      <parentid>3660075</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі */</comment>
      <origin>3660080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121851" sha1="s94duazox4j925g09t5iarmvt92syqv" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

2014 жылы [[Стивен Хокинг]] кең тараған немқұрайлылықты сынға алды:

{{Cquote|Сонымен, алдымызда пайдасы да, қаупі де өлшеусіз болуы мүмкін болашақтар тұрғанда, сарапшылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін істеп жатыр деп ойлайсыз ғой? Қате. Егер әлдеқайда дамыған бөтен өркениет бізге «Біз бірнеше онжылдықтан кейін жетеміз» деген хабар жіберсе, біз жай ғана «Жарайды, келгенде хабарласыңдар — жарықты жағып қоямыз» деп жауап берер ме едік? Сірә, жоқ — бірақ ЖИ-ға қатысты болып жатқан жағдай шамамен осы.&lt;ref name=&quot;hawking editorial&quot;&gt;{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence;– but are we taking AI seriously enough?' |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015 |access-date=3 December 2014 |work=[[The Independent (UK)]]}}&lt;/ref&gt;
| author = 
}}

Адамзаттың ықтимал тағдыры кейде адам әрекетінен қауіп төнген гориллалардың тағдырымен салыстырылады. Бұл салыстыру бойынша, жоғары интеллект адамзатқа гориллаларға үстемдік етуге мүмкіндік берді, ал қазір олар өздері алдын ала болжай алмаған қауіптерге осал болып отыр. Соның салдарынан горилла әдейі жасалған қастықтан емес, адам әрекетінің жанама салдары ретінде жойылып кету қаупі төнген түрге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Скептик [[Янн Лекун]] AGI-лардың адамзатқа үстемдік етуге ұмтылысы болмайды деп санайды және оларды адамға тән қасиеттермен сипаттап, ниеттерін адамдікіндей түсіндіруден сақ болуымыз керек дейді. Оның айтуынша, адамдар «аса интеллектуалды машиналарды жасауға жеткілікті ақылды болып, бірақ оларға ешқандай қорғаныс шараларынсыз ақымақ мақсаттар беретіндей күлкілі дәрежеде ақымақ болмайды».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |url=https://www.parlonsfutur.com/blog/the-fascinating-facebook-debate-between-yann-lecun-stuart-russel-and-yoshua |access-date=2023-06-08 |website=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |language=fr}}&lt;/ref&gt; Екінші жағынан, [[инструменталдық конвергенция]] тұжырымдамасы мақсаттары қандай болса да, [[интеллектуалды агент]]тердің сол мақсаттарға жету жолындағы аралық қадамдар ретінде тірі қалуға және көбірек билікке ие болуға ұмтылуына себептер болады деп болжайды. Бұл үшін эмоциялардың болуы міндетті емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-08-22 |title=Will Artificial Intelligence Doom The Human Race Within The Next 100 Years? |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence-oxford_n_5689858 |access-date=2023-06-08 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt;

Экзистенциалдық қауіпке алаңдайтын көптеген ғалымдар «[[ЖИ-ды бақылау мәселесі|бақылау мәселесін]]» шешуге бағытталған зерттеулерді күшейтуді қолдайды. Бұл мына сұраққа жауап іздеуді көздейді: бағдарламашылар рекурсивті түрде өзін-өзі жетілдіретін ЖИ аса интеллект деңгейіне жеткеннен кейін де жойқын емес, [[Достық жасанды интеллект|достық]] сипатта әрекет ету ықтималдығын барынша арттыру үшін қандай қорғаныс шараларын, алгоритмдерді немесе архитектураларды қолдана алады?&lt;ref name=&quot;physica_scripta2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sotala |first1=Kaj |last2=Yampolskiy |first2=Roman V. |author-link2=Roman Yampolskiy |date=2014-12-19 |title=Responses to catastrophic AGI risk: a survey |journal=[[Physica Scripta]] |volume=90 |issue=1 |doi=10.1088/0031-8949/90/1/018001 |issn=0031-8949 |doi-access=free |article-number=018001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |author-link=Nick Bostrom |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |title-link=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=First}}&lt;!-- preface --&gt;&lt;/ref&gt; Бақылау мәселесін шешу [[ЖИ қарулану жарысы]]на байланысты күрделене түседі (ол өнімдерді бәсекелестерден бұрын шығару үшін қауіпсіздік шараларын барынша азайтуға бағытталған [[төменге қарай жарыс]]қа әкелуі мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last1=Chow |first1=Andrew R. |last2=Perrigo |first2=Billy |date=2023-02-16 |title=The AI Arms Race Is On. Start Worrying |url=https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |access-date=2023-12-24 |magazine=Time |language=en |archive-date=19 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219175338/https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ ЖИ-дың қару-жарақ жүйелерінде қолданылуына байланысты қиындықтар туындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tetlow |first=Gemma |date=January 12, 2017 |title=AI arms race risks spiralling out of control, report warns |url=https://www.ft.com/content/b56d57e8-d822-11e6-944b-e7eb37a6aa8e |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2023-12-24 |website=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

ЖИ экзистенциалдық қауіп төндіруі мүмкін деген тұжырымның қарсыластары да бар. Скептиктер әдетте AGI-дың жақын арада пайда болуы екіталай екенін немесе AGI-ға қатысты алаңдаушылықтар қазіргі ЖИ-мен байланысты басқа мәселелерден назарды бұратынын айтады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Stacey |first2=Kiran |date=2023-09-25 |title=Experts disagree over threat posed but artificial intelligence cannot be ignored |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/sep/25/experts-disagree-over-threat-posed-but-artificial-intelligence-cannot-be-ignored-ai |access-date=2023-12-24 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; [[Google]] компаниясының алаяқтықпен күрес жөніндегі бұрынғы басшысы [[Шуман Госемаджумдер]]дің пікірінше, технология саласынан тыс көптеген адамдар қазіргі чат-боттар мен LLM-дерді қазірдің өзінде AGI секілді қабылдайды, бұл қосымша түсінбеушілік пен қорқынышқа әкеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-20 |title=Humanity, Security &amp; AI, Oh My! (with Ian Bremmer &amp; Shuman Ghosemajumder) |url=https://cafe.com/stay-tuned/humanity-security-ai-oh-my-with-ian-bremmer-shuman-ghosemajumder/ |access-date=2023-09-15 |website=CAFE |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Кейбір зерттеушілер, соның ішінде [[Google Brain]] тең құрылтайшысы [[Эндрю Ын]], белгілі бір ЖИ компаниялары (мысалы, OpenAI, [[Anthropic]], DeepMind және Conjecture) алға тартатын ЖИ-дың болжамды экзистенциалдық қауіптері туралы ақпараттық науқандар [[реттеушіні басып алу]]ға қол жеткізуге және өз өнімдеріне деген қызығушылықты арттыруға бағытталған әрекет болуы мүмкін деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{Cite news |last=Titcomb |first=James |date=30 October 2023 |title=Big Tech is stoking fears over AI, warn scientists |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/10/30/big-tech-stoking-fears-over-ai-warn-scientists/ |access-date=2023-12-07 |work=The Telegraph |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;afr&quot;&gt;{{Cite web |last=Davidson |first=John |date=30 October 2023 |title=Google Brain founder says big tech is lying about AI extinction danger |url=https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207203025/https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |archive-date=December 7, 2023 |access-date=2023-12-07 |website=Australian Financial Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы Google DeepMind, OpenAI және Anthropic компанияларының бас директорлары басқа сала жетекшілері мен зерттеушілермен бірге «ЖИ-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту пандемиялар мен ядролық соғыс сияқты қоғам ауқымындағы басқа қауіптермен қатар жаһандық басымдық болуы тиіс» деген бірлескен мәлімдеме жасады.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |date=May 30, 2023 |title=Statement on AI Risk |url=https://www.safe.ai/statement-on-ai-risk |access-date=2023-06-08 |website=Center for AI Safety}}&lt;/ref&gt;

=== Жаппай жұмыссыздық ===
OpenAI зерттеушілері 2023 жылы «АҚШ жұмыс күшінің 80%-ының еңбек міндеттерінің кемінде 10%-ына LLM-дердің енгізілуі әсер етуі мүмкін, ал қызметкерлердің шамамен 19%-ының міндеттерінің кемінде 50%-ына әсер етуі ықтимал» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Eloundou |first1=Tyna |last2=Manning |first2=Sam |last3=Mishkin |first3=Pamela |last4=Rock |first4=Daniel |date=March 17, 2023 |title=GPTs are GPTs: An early look at the labor market impact potential of large language models |url=https://openai.com/research/gpts-are-gpts |access-date=2023-06-07 |website=OpenAI |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Hurst |first=Luke |date=2023-03-23 |title=OpenAI says 80% of workers could see their jobs impacted by AI. These are the jobs most affected |url=https://www.euronews.com/next/2023/03/23/openai-says-80-of-workers-could-see-their-jobs-impacted-by-ai-these-are-the-jobs-most-affe |access-date=2023-06-08 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Олар кеңсе қызметкерлері, мысалы математиктер, бухгалтерлер немесе веб-дизайнерлер көбірек әсерге ұшырайды деп есептейді.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; AGI анағұрлым жоғары автономдылыққа, шешім қабылдау қабілетіне, басқа компьютерлік құралдармен өзара әрекеттесу мүмкіндігіне, сондай-ақ роботтандырылған денелерді басқару қабілетіне ие болуы мүмкін. Жетекші ЖИ компанияларының өкілдері арасында AGI салдарынан қызметкерлердің көпшілігі [[технологиялық жұмыссыздық]]қа тап болады деген пікір кең таралған; бұл үдеріс алдымен [[Ақ жағалылар|ақ жағалы]] мамандықтардан басталып, роботтехника жетілген сайын [[Көк жағалылар|көк жағалы]] мамандықтарға таралады деп болжанады.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Drago |first=Luke |title=What Happens When AI Replaces Workers? |url=https://time.com/7289692/when-ai-replaces-workers/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731192043/https://time.com/7289692/when-ai-replaces-workers/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-11-02 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл пікірді сынаушылар AGI адамдарды алмастырмай, керісінше олардың мүмкіндіктерін толықтырады және автоматтандыру қысқа мерзімде жұмыс орындарын ығыстырғанымен, ұзақ мерзімде бұлай болмайды деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Autor2015&quot;&gt;{{cite journal |last=Autor |first=David H. |title=Why Are There Still So Many Jobs? The History and Future of Workplace Automation |journal=Journal of Economic Perspectives |volume=29 |issue=3 |pages=3–30 |date=Summer 2015 |doi=10.1257/jep.29.3.3 |doi-access=free|url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.29.3.3 |access-date=2 August 2025|hdl=1721.1/109476 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ILO2023&quot;&gt;{{cite report |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/2024-07/WP96_web.pdf |title=Generative AI and Jobs: A Global Analysis of Potential Effects on Job Quantity and Quality |last1=Gmyrek |first1=Paweł |last2=Berg |first2=Janine |last3=Bescond |first3=David |date=August 2023 |publisher=International Labour Organization |location=Geneva, Switzerland |access-date=2 August 2025 |series=ILO Working Paper |number=96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brynjolfsson2022&quot;&gt;{{cite magazine |last=Thompson |first=Clive |title=AI Shouldn't Compete With Workers—It Should Supercharge Them |magazine=Wired |date=13 October 2022 |url=https://www.wired.com/story/ai-shouldnt-compete-with-workers-it-should-supercharge-them-turing-trap |access-date=2 August 2025}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>s94duazox4j925g09t5iarmvt92syqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660098</id>
      <parentid>3660080</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жаппай жұмыссыздық */</comment>
      <origin>3660098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124779" sha1="dj7yyx3x23o6fchkptc9bd0qiaa5vfn" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

2014 жылы [[Стивен Хокинг]] кең тараған немқұрайлылықты сынға алды:

{{Cquote|Сонымен, алдымызда пайдасы да, қаупі де өлшеусіз болуы мүмкін болашақтар тұрғанда, сарапшылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін істеп жатыр деп ойлайсыз ғой? Қате. Егер әлдеқайда дамыған бөтен өркениет бізге «Біз бірнеше онжылдықтан кейін жетеміз» деген хабар жіберсе, біз жай ғана «Жарайды, келгенде хабарласыңдар — жарықты жағып қоямыз» деп жауап берер ме едік? Сірә, жоқ — бірақ ЖИ-ға қатысты болып жатқан жағдай шамамен осы.&lt;ref name=&quot;hawking editorial&quot;&gt;{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence;– but are we taking AI seriously enough?' |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015 |access-date=3 December 2014 |work=[[The Independent (UK)]]}}&lt;/ref&gt;
| author = 
}}

Адамзаттың ықтимал тағдыры кейде адам әрекетінен қауіп төнген гориллалардың тағдырымен салыстырылады. Бұл салыстыру бойынша, жоғары интеллект адамзатқа гориллаларға үстемдік етуге мүмкіндік берді, ал қазір олар өздері алдын ала болжай алмаған қауіптерге осал болып отыр. Соның салдарынан горилла әдейі жасалған қастықтан емес, адам әрекетінің жанама салдары ретінде жойылып кету қаупі төнген түрге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Скептик [[Янн Лекун]] AGI-лардың адамзатқа үстемдік етуге ұмтылысы болмайды деп санайды және оларды адамға тән қасиеттермен сипаттап, ниеттерін адамдікіндей түсіндіруден сақ болуымыз керек дейді. Оның айтуынша, адамдар «аса интеллектуалды машиналарды жасауға жеткілікті ақылды болып, бірақ оларға ешқандай қорғаныс шараларынсыз ақымақ мақсаттар беретіндей күлкілі дәрежеде ақымақ болмайды».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |url=https://www.parlonsfutur.com/blog/the-fascinating-facebook-debate-between-yann-lecun-stuart-russel-and-yoshua |access-date=2023-06-08 |website=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |language=fr}}&lt;/ref&gt; Екінші жағынан, [[инструменталдық конвергенция]] тұжырымдамасы мақсаттары қандай болса да, [[интеллектуалды агент]]тердің сол мақсаттарға жету жолындағы аралық қадамдар ретінде тірі қалуға және көбірек билікке ие болуға ұмтылуына себептер болады деп болжайды. Бұл үшін эмоциялардың болуы міндетті емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-08-22 |title=Will Artificial Intelligence Doom The Human Race Within The Next 100 Years? |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence-oxford_n_5689858 |access-date=2023-06-08 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt;

Экзистенциалдық қауіпке алаңдайтын көптеген ғалымдар «[[ЖИ-ды бақылау мәселесі|бақылау мәселесін]]» шешуге бағытталған зерттеулерді күшейтуді қолдайды. Бұл мына сұраққа жауап іздеуді көздейді: бағдарламашылар рекурсивті түрде өзін-өзі жетілдіретін ЖИ аса интеллект деңгейіне жеткеннен кейін де жойқын емес, [[Достық жасанды интеллект|достық]] сипатта әрекет ету ықтималдығын барынша арттыру үшін қандай қорғаныс шараларын, алгоритмдерді немесе архитектураларды қолдана алады?&lt;ref name=&quot;physica_scripta2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sotala |first1=Kaj |last2=Yampolskiy |first2=Roman V. |author-link2=Roman Yampolskiy |date=2014-12-19 |title=Responses to catastrophic AGI risk: a survey |journal=[[Physica Scripta]] |volume=90 |issue=1 |doi=10.1088/0031-8949/90/1/018001 |issn=0031-8949 |doi-access=free |article-number=018001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |author-link=Nick Bostrom |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |title-link=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=First}}&lt;!-- preface --&gt;&lt;/ref&gt; Бақылау мәселесін шешу [[ЖИ қарулану жарысы]]на байланысты күрделене түседі (ол өнімдерді бәсекелестерден бұрын шығару үшін қауіпсіздік шараларын барынша азайтуға бағытталған [[төменге қарай жарыс]]қа әкелуі мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last1=Chow |first1=Andrew R. |last2=Perrigo |first2=Billy |date=2023-02-16 |title=The AI Arms Race Is On. Start Worrying |url=https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |access-date=2023-12-24 |magazine=Time |language=en |archive-date=19 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219175338/https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ ЖИ-дың қару-жарақ жүйелерінде қолданылуына байланысты қиындықтар туындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tetlow |first=Gemma |date=January 12, 2017 |title=AI arms race risks spiralling out of control, report warns |url=https://www.ft.com/content/b56d57e8-d822-11e6-944b-e7eb37a6aa8e |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2023-12-24 |website=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

ЖИ экзистенциалдық қауіп төндіруі мүмкін деген тұжырымның қарсыластары да бар. Скептиктер әдетте AGI-дың жақын арада пайда болуы екіталай екенін немесе AGI-ға қатысты алаңдаушылықтар қазіргі ЖИ-мен байланысты басқа мәселелерден назарды бұратынын айтады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Stacey |first2=Kiran |date=2023-09-25 |title=Experts disagree over threat posed but artificial intelligence cannot be ignored |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/sep/25/experts-disagree-over-threat-posed-but-artificial-intelligence-cannot-be-ignored-ai |access-date=2023-12-24 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; [[Google]] компаниясының алаяқтықпен күрес жөніндегі бұрынғы басшысы [[Шуман Госемаджумдер]]дің пікірінше, технология саласынан тыс көптеген адамдар қазіргі чат-боттар мен LLM-дерді қазірдің өзінде AGI секілді қабылдайды, бұл қосымша түсінбеушілік пен қорқынышқа әкеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-20 |title=Humanity, Security &amp; AI, Oh My! (with Ian Bremmer &amp; Shuman Ghosemajumder) |url=https://cafe.com/stay-tuned/humanity-security-ai-oh-my-with-ian-bremmer-shuman-ghosemajumder/ |access-date=2023-09-15 |website=CAFE |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Кейбір зерттеушілер, соның ішінде [[Google Brain]] тең құрылтайшысы [[Эндрю Ын]], белгілі бір ЖИ компаниялары (мысалы, OpenAI, [[Anthropic]], DeepMind және Conjecture) алға тартатын ЖИ-дың болжамды экзистенциалдық қауіптері туралы ақпараттық науқандар [[реттеушіні басып алу]]ға қол жеткізуге және өз өнімдеріне деген қызығушылықты арттыруға бағытталған әрекет болуы мүмкін деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{Cite news |last=Titcomb |first=James |date=30 October 2023 |title=Big Tech is stoking fears over AI, warn scientists |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/10/30/big-tech-stoking-fears-over-ai-warn-scientists/ |access-date=2023-12-07 |work=The Telegraph |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;afr&quot;&gt;{{Cite web |last=Davidson |first=John |date=30 October 2023 |title=Google Brain founder says big tech is lying about AI extinction danger |url=https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207203025/https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |archive-date=December 7, 2023 |access-date=2023-12-07 |website=Australian Financial Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы Google DeepMind, OpenAI және Anthropic компанияларының бас директорлары басқа сала жетекшілері мен зерттеушілермен бірге «ЖИ-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту пандемиялар мен ядролық соғыс сияқты қоғам ауқымындағы басқа қауіптермен қатар жаһандық басымдық болуы тиіс» деген бірлескен мәлімдеме жасады.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |date=May 30, 2023 |title=Statement on AI Risk |url=https://www.safe.ai/statement-on-ai-risk |access-date=2023-06-08 |website=Center for AI Safety}}&lt;/ref&gt;

=== Жаппай жұмыссыздық ===
OpenAI зерттеушілері 2023 жылы «АҚШ жұмыс күшінің 80%-ының еңбек міндеттерінің кемінде 10%-ына LLM-дердің енгізілуі әсер етуі мүмкін, ал қызметкерлердің шамамен 19%-ының міндеттерінің кемінде 50%-ына әсер етуі ықтимал» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Eloundou |first1=Tyna |last2=Manning |first2=Sam |last3=Mishkin |first3=Pamela |last4=Rock |first4=Daniel |date=March 17, 2023 |title=GPTs are GPTs: An early look at the labor market impact potential of large language models |url=https://openai.com/research/gpts-are-gpts |access-date=2023-06-07 |website=OpenAI |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Hurst |first=Luke |date=2023-03-23 |title=OpenAI says 80% of workers could see their jobs impacted by AI. These are the jobs most affected |url=https://www.euronews.com/next/2023/03/23/openai-says-80-of-workers-could-see-their-jobs-impacted-by-ai-these-are-the-jobs-most-affe |access-date=2023-06-08 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Олар кеңсе қызметкерлері, мысалы математиктер, бухгалтерлер немесе веб-дизайнерлер көбірек әсерге ұшырайды деп есептейді.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; AGI анағұрлым жоғары автономдылыққа, шешім қабылдау қабілетіне, басқа компьютерлік құралдармен өзара әрекеттесу мүмкіндігіне, сондай-ақ роботтандырылған денелерді басқару қабілетіне ие болуы мүмкін. Жетекші ЖИ компанияларының өкілдері арасында AGI салдарынан қызметкерлердің көпшілігі [[технологиялық жұмыссыздық]]қа тап болады деген пікір кең таралған; бұл үдеріс алдымен [[Ақ жағалылар|ақ жағалы]] мамандықтардан басталып, роботтехника жетілген сайын [[Көк жағалылар|көк жағалы]] мамандықтарға таралады деп болжанады.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Drago |first=Luke |title=What Happens When AI Replaces Workers? |url=https://time.com/7289692/when-ai-replaces-workers/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731192043/https://time.com/7289692/when-ai-replaces-workers/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-11-02 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл пікірді сынаушылар AGI адамдарды алмастырмай, керісінше олардың мүмкіндіктерін толықтырады және автоматтандыру қысқа мерзімде жұмыс орындарын ығыстырғанымен, ұзақ мерзімде бұлай болмайды деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Autor2015&quot;&gt;{{cite journal |last=Autor |first=David H. |title=Why Are There Still So Many Jobs? The History and Future of Workplace Automation |journal=Journal of Economic Perspectives |volume=29 |issue=3 |pages=3–30 |date=Summer 2015 |doi=10.1257/jep.29.3.3 |doi-access=free|url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.29.3.3 |access-date=2 August 2025|hdl=1721.1/109476 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ILO2023&quot;&gt;{{cite report |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/2024-07/WP96_web.pdf |title=Generative AI and Jobs: A Global Analysis of Potential Effects on Job Quantity and Quality |last1=Gmyrek |first1=Paweł |last2=Berg |first2=Janine |last3=Bescond |first3=David |date=August 2023 |publisher=International Labour Organization |location=Geneva, Switzerland |access-date=2 August 2025 |series=ILO Working Paper |number=96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brynjolfsson2022&quot;&gt;{{cite magazine |last=Thompson |first=Clive |title=AI Shouldn't Compete With Workers—It Should Supercharge Them |magazine=Wired |date=13 October 2022 |url=https://www.wired.com/story/ai-shouldnt-compete-with-workers-it-should-supercharge-them-turing-trap |access-date=2 August 2025}}&lt;/ref&gt;

Стивен Хокингтің пікірінше, автоматтандырудың өмір сапасына әсері байлықтың қалай қайта бөлінетініне байланысты болады:&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;
{{Cquote|Егер машиналар өндірген байлық ортақ бөлінсе, барлығы молшылық пен бос уақытқа толы өмір сүре алады; ал егер машиналардың иелері байлықты қайта бөлуге қарсы табысты лобби жүргізсе, адамдардың көпшілігі қайыршылыққа ұшырауы мүмкін. Әзірге үрдіс екінші нұсқаға қарай бет алып бара жатқандай көрінеді: технология теңсіздікті барған сайын күшейтіп келеді.
}}
Илон Маск 2021 жылы қоғамның автоматтандырылуы үкіметтерден [[жалпыға бірдей базалық табыс]]ты (UBI) енгізуді талап етеді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sheffey |first=Ayelet |date=Aug 20, 2021 |title=Elon Musk says we need universal basic income because 'in the future, physical work will be a choice' |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-universal-basic-income-physical-work-choice-2021-8 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709081853/https://www.businessinsider.com/elon-musk-universal-basic-income-physical-work-choice-2021-8 |archive-date=Jul 9, 2023 |access-date=2023-06-08 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Хинтон да 2025 жылы Ұлыбритания үкіметіне ЖИ туындатқан жұмыссыздыққа жауап ретінде UBI енгізуге кеңес берді.&lt;ref name=&quot;Varanasi2025&quot;&gt;{{cite news |last=Varanasi |first=Lakshmi |title=Will AI replace human jobs and make universal basic income necessary? Here's what AI leaders have said about UBI |url=https://africa.businessinsider.com/news/will-ai-replace-human-jobs-and-make-universal-basic-income-necessary-heres-what-ai/qneeged |work=Business Insider Africa |date=27 February 2025 |access-date=2 August 2025}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Хинтон: «Мен социалистпін [...] Меніңше, бұқаралық ақпарат құралдары мен „есептеу құралдарының“ жеке меншікте болуы дұрыс емес», — деді.&lt;ref name=&quot;Hern2023&quot;&gt;{{cite news |last=Hern |first=Alex |date=4 May 2023 |title=Bernie Sanders, Elon Musk and White House seeking my help, says 'godfather of AI' |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/may/04/bernie-sanders-elon-musk-and-white-house-seeking-my-help-says-godfather-of-ai |access-date=2 August 2025 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dj7yyx3x23o6fchkptc9bd0qiaa5vfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660099</id>
      <parentid>3660098</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3660099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125086" sha1="l8b6leoer8qo98epnkyyl48qiuriobk" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[тар жасанды интеллект]]тен (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

2014 жылы [[Стивен Хокинг]] кең тараған немқұрайлылықты сынға алды:

{{Cquote|Сонымен, алдымызда пайдасы да, қаупі де өлшеусіз болуы мүмкін болашақтар тұрғанда, сарапшылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін істеп жатыр деп ойлайсыз ғой? Қате. Егер әлдеқайда дамыған бөтен өркениет бізге «Біз бірнеше онжылдықтан кейін жетеміз» деген хабар жіберсе, біз жай ғана «Жарайды, келгенде хабарласыңдар — жарықты жағып қоямыз» деп жауап берер ме едік? Сірә, жоқ — бірақ ЖИ-ға қатысты болып жатқан жағдай шамамен осы.&lt;ref name=&quot;hawking editorial&quot;&gt;{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence;– but are we taking AI seriously enough?' |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015 |access-date=3 December 2014 |work=[[The Independent (UK)]]}}&lt;/ref&gt;
| author = 
}}

Адамзаттың ықтимал тағдыры кейде адам әрекетінен қауіп төнген гориллалардың тағдырымен салыстырылады. Бұл салыстыру бойынша, жоғары интеллект адамзатқа гориллаларға үстемдік етуге мүмкіндік берді, ал қазір олар өздері алдын ала болжай алмаған қауіптерге осал болып отыр. Соның салдарынан горилла әдейі жасалған қастықтан емес, адам әрекетінің жанама салдары ретінде жойылып кету қаупі төнген түрге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Скептик [[Янн Лекун]] AGI-лардың адамзатқа үстемдік етуге ұмтылысы болмайды деп санайды және оларды адамға тән қасиеттермен сипаттап, ниеттерін адамдікіндей түсіндіруден сақ болуымыз керек дейді. Оның айтуынша, адамдар «аса интеллектуалды машиналарды жасауға жеткілікті ақылды болып, бірақ оларға ешқандай қорғаныс шараларынсыз ақымақ мақсаттар беретіндей күлкілі дәрежеде ақымақ болмайды».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |url=https://www.parlonsfutur.com/blog/the-fascinating-facebook-debate-between-yann-lecun-stuart-russel-and-yoshua |access-date=2023-06-08 |website=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |language=fr}}&lt;/ref&gt; Екінші жағынан, [[инструменталдық конвергенция]] тұжырымдамасы мақсаттары қандай болса да, [[интеллектуалды агент]]тердің сол мақсаттарға жету жолындағы аралық қадамдар ретінде тірі қалуға және көбірек билікке ие болуға ұмтылуына себептер болады деп болжайды. Бұл үшін эмоциялардың болуы міндетті емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-08-22 |title=Will Artificial Intelligence Doom The Human Race Within The Next 100 Years? |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence-oxford_n_5689858 |access-date=2023-06-08 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt;

Экзистенциалдық қауіпке алаңдайтын көптеген ғалымдар «[[ЖИ-ды бақылау мәселесі|бақылау мәселесін]]» шешуге бағытталған зерттеулерді күшейтуді қолдайды. Бұл мына сұраққа жауап іздеуді көздейді: бағдарламашылар рекурсивті түрде өзін-өзі жетілдіретін ЖИ аса интеллект деңгейіне жеткеннен кейін де жойқын емес, [[Достық жасанды интеллект|достық]] сипатта әрекет ету ықтималдығын барынша арттыру үшін қандай қорғаныс шараларын, алгоритмдерді немесе архитектураларды қолдана алады?&lt;ref name=&quot;physica_scripta2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sotala |first1=Kaj |last2=Yampolskiy |first2=Roman V. |author-link2=Roman Yampolskiy |date=2014-12-19 |title=Responses to catastrophic AGI risk: a survey |journal=[[Physica Scripta]] |volume=90 |issue=1 |doi=10.1088/0031-8949/90/1/018001 |issn=0031-8949 |doi-access=free |article-number=018001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |author-link=Nick Bostrom |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |title-link=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=First}}&lt;!-- preface --&gt;&lt;/ref&gt; Бақылау мәселесін шешу [[ЖИ қарулану жарысы]]на байланысты күрделене түседі (ол өнімдерді бәсекелестерден бұрын шығару үшін қауіпсіздік шараларын барынша азайтуға бағытталған [[төменге қарай жарыс]]қа әкелуі мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last1=Chow |first1=Andrew R. |last2=Perrigo |first2=Billy |date=2023-02-16 |title=The AI Arms Race Is On. Start Worrying |url=https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |access-date=2023-12-24 |magazine=Time |language=en |archive-date=19 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219175338/https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ ЖИ-дың қару-жарақ жүйелерінде қолданылуына байланысты қиындықтар туындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tetlow |first=Gemma |date=January 12, 2017 |title=AI arms race risks spiralling out of control, report warns |url=https://www.ft.com/content/b56d57e8-d822-11e6-944b-e7eb37a6aa8e |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2023-12-24 |website=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

ЖИ экзистенциалдық қауіп төндіруі мүмкін деген тұжырымның қарсыластары да бар. Скептиктер әдетте AGI-дың жақын арада пайда болуы екіталай екенін немесе AGI-ға қатысты алаңдаушылықтар қазіргі ЖИ-мен байланысты басқа мәселелерден назарды бұратынын айтады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Stacey |first2=Kiran |date=2023-09-25 |title=Experts disagree over threat posed but artificial intelligence cannot be ignored |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/sep/25/experts-disagree-over-threat-posed-but-artificial-intelligence-cannot-be-ignored-ai |access-date=2023-12-24 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; [[Google]] компаниясының алаяқтықпен күрес жөніндегі бұрынғы басшысы [[Шуман Госемаджумдер]]дің пікірінше, технология саласынан тыс көптеген адамдар қазіргі чат-боттар мен LLM-дерді қазірдің өзінде AGI секілді қабылдайды, бұл қосымша түсінбеушілік пен қорқынышқа әкеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-20 |title=Humanity, Security &amp; AI, Oh My! (with Ian Bremmer &amp; Shuman Ghosemajumder) |url=https://cafe.com/stay-tuned/humanity-security-ai-oh-my-with-ian-bremmer-shuman-ghosemajumder/ |access-date=2023-09-15 |website=CAFE |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Кейбір зерттеушілер, соның ішінде [[Google Brain]] тең құрылтайшысы [[Эндрю Ын]], белгілі бір ЖИ компаниялары (мысалы, OpenAI, [[Anthropic]], DeepMind және Conjecture) алға тартатын ЖИ-дың болжамды экзистенциалдық қауіптері туралы ақпараттық науқандар [[реттеушіні басып алу]]ға қол жеткізуге және өз өнімдеріне деген қызығушылықты арттыруға бағытталған әрекет болуы мүмкін деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{Cite news |last=Titcomb |first=James |date=30 October 2023 |title=Big Tech is stoking fears over AI, warn scientists |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/10/30/big-tech-stoking-fears-over-ai-warn-scientists/ |access-date=2023-12-07 |work=The Telegraph |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;afr&quot;&gt;{{Cite web |last=Davidson |first=John |date=30 October 2023 |title=Google Brain founder says big tech is lying about AI extinction danger |url=https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207203025/https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |archive-date=December 7, 2023 |access-date=2023-12-07 |website=Australian Financial Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы Google DeepMind, OpenAI және Anthropic компанияларының бас директорлары басқа сала жетекшілері мен зерттеушілермен бірге «ЖИ-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту пандемиялар мен ядролық соғыс сияқты қоғам ауқымындағы басқа қауіптермен қатар жаһандық басымдық болуы тиіс» деген бірлескен мәлімдеме жасады.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |date=May 30, 2023 |title=Statement on AI Risk |url=https://www.safe.ai/statement-on-ai-risk |access-date=2023-06-08 |website=Center for AI Safety}}&lt;/ref&gt;

=== Жаппай жұмыссыздық ===
OpenAI зерттеушілері 2023 жылы «АҚШ жұмыс күшінің 80%-ының еңбек міндеттерінің кемінде 10%-ына LLM-дердің енгізілуі әсер етуі мүмкін, ал қызметкерлердің шамамен 19%-ының міндеттерінің кемінде 50%-ына әсер етуі ықтимал» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Eloundou |first1=Tyna |last2=Manning |first2=Sam |last3=Mishkin |first3=Pamela |last4=Rock |first4=Daniel |date=March 17, 2023 |title=GPTs are GPTs: An early look at the labor market impact potential of large language models |url=https://openai.com/research/gpts-are-gpts |access-date=2023-06-07 |website=OpenAI |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Hurst |first=Luke |date=2023-03-23 |title=OpenAI says 80% of workers could see their jobs impacted by AI. These are the jobs most affected |url=https://www.euronews.com/next/2023/03/23/openai-says-80-of-workers-could-see-their-jobs-impacted-by-ai-these-are-the-jobs-most-affe |access-date=2023-06-08 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Олар кеңсе қызметкерлері, мысалы математиктер, бухгалтерлер немесе веб-дизайнерлер көбірек әсерге ұшырайды деп есептейді.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; AGI анағұрлым жоғары автономдылыққа, шешім қабылдау қабілетіне, басқа компьютерлік құралдармен өзара әрекеттесу мүмкіндігіне, сондай-ақ роботтандырылған денелерді басқару қабілетіне ие болуы мүмкін. Жетекші ЖИ компанияларының өкілдері арасында AGI салдарынан қызметкерлердің көпшілігі [[технологиялық жұмыссыздық]]қа тап болады деген пікір кең таралған; бұл үдеріс алдымен [[Ақ жағалылар|ақ жағалы]] мамандықтардан басталып, роботтехника жетілген сайын [[Көк жағалылар|көк жағалы]] мамандықтарға таралады деп болжанады.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Drago |first=Luke |title=What Happens When AI Replaces Workers? |url=https://time.com/7289692/when-ai-replaces-workers/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731192043/https://time.com/7289692/when-ai-replaces-workers/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-11-02 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл пікірді сынаушылар AGI адамдарды алмастырмай, керісінше олардың мүмкіндіктерін толықтырады және автоматтандыру қысқа мерзімде жұмыс орындарын ығыстырғанымен, ұзақ мерзімде бұлай болмайды деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Autor2015&quot;&gt;{{cite journal |last=Autor |first=David H. |title=Why Are There Still So Many Jobs? The History and Future of Workplace Automation |journal=Journal of Economic Perspectives |volume=29 |issue=3 |pages=3–30 |date=Summer 2015 |doi=10.1257/jep.29.3.3 |doi-access=free|url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.29.3.3 |access-date=2 August 2025|hdl=1721.1/109476 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ILO2023&quot;&gt;{{cite report |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/2024-07/WP96_web.pdf |title=Generative AI and Jobs: A Global Analysis of Potential Effects on Job Quantity and Quality |last1=Gmyrek |first1=Paweł |last2=Berg |first2=Janine |last3=Bescond |first3=David |date=August 2023 |publisher=International Labour Organization |location=Geneva, Switzerland |access-date=2 August 2025 |series=ILO Working Paper |number=96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brynjolfsson2022&quot;&gt;{{cite magazine |last=Thompson |first=Clive |title=AI Shouldn't Compete With Workers—It Should Supercharge Them |magazine=Wired |date=13 October 2022 |url=https://www.wired.com/story/ai-shouldnt-compete-with-workers-it-should-supercharge-them-turing-trap |access-date=2 August 2025}}&lt;/ref&gt;

Стивен Хокингтің пікірінше, автоматтандырудың өмір сапасына әсері байлықтың қалай қайта бөлінетініне байланысты болады:&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;
{{Cquote|Егер машиналар өндірген байлық ортақ бөлінсе, барлығы молшылық пен бос уақытқа толы өмір сүре алады; ал егер машиналардың иелері байлықты қайта бөлуге қарсы табысты лобби жүргізсе, адамдардың көпшілігі қайыршылыққа ұшырауы мүмкін. Әзірге үрдіс екінші нұсқаға қарай бет алып бара жатқандай көрінеді: технология теңсіздікті барған сайын күшейтіп келеді.
}}
Илон Маск 2021 жылы қоғамның автоматтандырылуы үкіметтерден [[жалпыға бірдей базалық табыс]]ты (UBI) енгізуді талап етеді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sheffey |first=Ayelet |date=Aug 20, 2021 |title=Elon Musk says we need universal basic income because 'in the future, physical work will be a choice' |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-universal-basic-income-physical-work-choice-2021-8 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709081853/https://www.businessinsider.com/elon-musk-universal-basic-income-physical-work-choice-2021-8 |archive-date=Jul 9, 2023 |access-date=2023-06-08 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Хинтон да 2025 жылы Ұлыбритания үкіметіне ЖИ туындатқан жұмыссыздыққа жауап ретінде UBI енгізуге кеңес берді.&lt;ref name=&quot;Varanasi2025&quot;&gt;{{cite news |last=Varanasi |first=Lakshmi |title=Will AI replace human jobs and make universal basic income necessary? Here's what AI leaders have said about UBI |url=https://africa.businessinsider.com/news/will-ai-replace-human-jobs-and-make-universal-basic-income-necessary-heres-what-ai/qneeged |work=Business Insider Africa |date=27 February 2025 |access-date=2 August 2025}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Хинтон: «Мен социалистпін [...] Меніңше, бұқаралық ақпарат құралдары мен „есептеу құралдарының“ жеке меншікте болуы дұрыс емес», — деді.&lt;ref name=&quot;Hern2023&quot;&gt;{{cite news |last=Hern |first=Alex |date=4 May 2023 |title=Bernie Sanders, Elon Musk and White House seeking my help, says 'godfather of AI' |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/may/04/bernie-sanders-elon-musk-and-white-house-seeking-my-help-says-godfather-of-ai |access-date=2 August 2025 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Гипотетикалық технологиялар]]
[[Санат:Жасанды интеллект]]
[[Санат:Есептеу нейроғылымы]]
[[Санат:Ақпараттанудағы шешілмеген мәселелер]]
[[Санат:Интеллект түрлері]]</text>
      <sha1>l8b6leoer8qo98epnkyyl48qiuriobk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660149</id>
      <parentid>3660099</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3660149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125131" sha1="45hxbpeda1la1gzv9pau8c15frh9j9o" xml:space="preserve">'''Жалпы жасанды интеллект''' ('''AGI''') — іс жүзінде барлық когнитивтік міндеттерде адам қабілеттеріне тең келетін немесе олардан асып түсетін [[жасанды интеллект]]тің гипотетикалық түрі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=2023-11-16 |title=Google DeepMind wants to define what counts as artificial general intelligence |url=https://www.technologyreview.com/2023/11/16/1083498/google-deepmind-what-is-artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2026-04-19 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt; Мүмкіндіктері нақты айқындалған міндеттермен шектелетін [[Әлсіз жасанды интеллект|тар жасанды интеллекттен]] (ANI) айырмашылығы, жалпы жасанды интеллект жүйесі білімді жалпылай алады, бір салада меңгерген дағдыларын басқа салаларда қолдана алады және әрбір нақты тапсырма үшін қайта бағдарламалауды қажет етпей жаңа мәселелерді шеше алады.

Жалпы жасанды интеллектіні жасау [[OpenAI]],&lt;ref name=&quot;OpenAI Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=OpenAI |language=en-US |quote=&quot;Our mission is to ensure that artificial general intelligence benefits all of humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Google]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Grant |first=Nico |date=2025-02-27 |title=Google's Sergey Brin Asks Workers to Spend More Time In the Office |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/technology/google-sergey-brin-return-to-office.html |access-date=2025-03-01 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[SpaceXAI]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newsham |first=Jack |title=Tesla said xAI stands for &quot;eXploratory Artificial Intelligence.&quot; It's not clear where it got that. |url=https://www.businessinsider.com/tesla-xai-exploratory-ai-grok-2025-9 |access-date=2025-09-20 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; және [[Meta Platforms|Meta]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Heath |first=Alex |date=2024-01-18 |title=Mark Zuckerberg's new goal is creating artificial general intelligence |url=https://www.theverge.com/2024/1/18/24042354/mark-zuckerberg-meta-agi-reorg-interview |access-date=2024-06-13 |website=The Verge |language=en |quote=&quot;Our vision is to build AI that is better than human-level at all of the human senses.&quot;}}&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компаниялардың жарияланған мақсаттарының бірі болып табылады. 2020 жылғы сауалнама 37 елде жалпы жасанды интеллект саласындағы 72 белсенді [[зерттеулер мен әзірлемелер]] жобасын анықтады.&lt;ref name=&quot;baum&quot;&gt;{{Cite report |url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf |title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy |last=Baum |first=Seth D. |date=2020 |publisher=[[Global Catastrophic Risk Institute]] |quote=&quot;72 AGI R&amp;D projects were identified as being active in 2020.&quot; |access-date=28 November 2024}}&lt;/ref&gt;

AGI — [[ғылыми фантастика]] мен [[футурология]]да жиі кездесетін тақырып.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Butler |first=Octavia E. |title=Parable of the Sower |publisher=Grand Central Publishing |date=1993 |isbn=978-0-4466-7550-5 |quote=&quot;All that you touch you change. All that you change changes you.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vinge |first=Vernor |title=A Fire Upon the Deep |publisher=Tor Books |date=1992 |isbn=978-0-8125-1528-2 |quote=&quot;The Singularity is coming.&quot;}}&lt;/ref&gt;

AGI-дың [[Жалпы жасанды интеллекттен туындайтын экзистенциалдық қауіп|экзистенциалдық қауіп]] төндіретіні жөнінде пікірталас бар.&lt;ref name=&quot;NYT-202306302&quot;&gt;{{Cite news |last=Morozov |first=Evgeny |date=June 30, 2023 |title=The True Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/opinion/artificial-intelligence-danger.html |work=The New York Times |quote=&quot;The real threat is not AI itself but the way we deploy it.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06 |work=ABC News |language=en-AU |quote=&quot;AGI could pose existential risks to humanity.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |date=2014 |isbn=978-0-1996-7811-2 |quote=&quot;The first superintelligence will be the last invention that humanity needs to make.&quot;}}&lt;/ref&gt; Кейбір ЖИ сарапшылары мен сала өкілдері AGI-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту [[ЖИ-ден жойылып кету қаупі туралы мәлімдеме|жаһандық басымдық болуы тиіс деп мәлімдеді]]. Ал басқалары AGI-ды әзірлеу мұндай қауіп төндіретін деңгейден әлі тым алыс деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=May 30, 2023 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction', Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |work=The New York Times |quote=&quot;Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.&quot;}}&lt;/ref&gt;

== Терминологиясы ==
AGI сондай-ақ күшті ЖИ,{{Sfn|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;&gt;{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 August 2005 |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archive-date=2005-08-14 |ref=none}}: Kurzweil describes strong AI as &quot;machine intelligence with the full range of human intelligence&quot;.&lt;/ref&gt; толық ЖИ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=https://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 February 2014 |access-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі ЖИ,&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data|date=7 February 2023 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt; адам деңгейіндегі интеллектуалды ЖИ немесе жалпы интеллектуалды әрекет деп те аталады.{{Sfn|Newell|Simon|1976|ps=, This is the term they use for &quot;human-level&quot; intelligence in the [[physical symbol system]] hypothesis.}}

«Жалпы жасанды интеллект» терминін 1997 жылы Марк Губруд толық автоматтандырылған әскери өндіріс пен операциялардың салдарын талқылау барысында қолданды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gubrud|1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shane Legg {{!}} TIME100 AI |url=https://time.com/collections/time100-ai/6310659/shane-legg/ |website=TIME}}&lt;/ref&gt; 2000 жылы [[Маркус Хуттер]] AGI-дың [[AIXI]] деп аталатын математикалық формализмін ұсынды; ол интеллектіні «агенттің әртүрлі орталарда мақсаттарға жету немесе табысқа жету қабілеті» деп анықтайды. AGI-дың бұл түрі «әмбебап жасанды интеллект» деп те аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |date=2013-11-28 |title=To create a super-intelligent machine, start with an equation |url=https://theconversation.com/to-create-a-super-intelligent-machine-start-with-an-equation-20756 |access-date=2026-04-27 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; AGI терминін шамамен 2002 жылы [[Шейн Легг]] пен [[Бен Герцель]] қайта қолданысқа енгізіп, кеңінен танымал етті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Кейбір академиялық дереккөздер «күшті ЖИ» терминін [[сезіну қабілеті]] немесе [[сана]]ға ие болатын компьютерлік бағдарламаларға ғана қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;|«Күшті ЖИ» терминінің шығу тегі туралы төменде қараңыз, сондай-ақ [[Қытай бөлмесі]] мақаласындағы «[[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]]» мен әлсіз ЖИ-дің академиялық анықтамасын қараңыз.}} Ал [[Әлсіз жасанды интеллект|әлсіз ЖИ]] (немесе тар ЖИ) белгілі бір мәселені шеше алады, бірақ жалпы когнитивтік қабілеттерге ие емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005-08-05&quot;/&gt; Кейбір академиялық дереккөздер «әлсіз ЖИ» терминін кеңірек мағынада — санасы жоқ әрі адамдардағыдай ақыл-ойға ие емес кез келген бағдарламаларға қатысты қолданады.{{Efn|name=&quot;Searle's Strong AI&quot;}}

Онымен байланысты ұғымдарға жасанды [[аса интеллект]] және трансформациялық ЖИ жатады. Жасанды аса интеллект (ASI) — адамдарға қарағанда жалпы интеллектуалдық қабілеті әлдеқайда жоғары болатын AGI-дың гипотетикалық түрі,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is artificial superintelligence (ASI)? {{!}} Definition from TechTarget |url=https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/artificial-superintelligence-ASI |access-date=2023-10-08 |website=Enterprise AI |language=en}}&lt;/ref&gt; ал трансформациялық ЖИ ұғымы жасанды интеллектінің қоғамға, мысалы, ауыл шаруашылығы немесе өнеркәсіптік революцияға ұқсас ауқымды әсер етуін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artificial intelligence is transforming our world – it is on all of us to make sure that it goes well |url=https://ourworldindata.org/ai-impact |access-date=2023-10-08 |website=Our World in Data|date=15 December 2022 |last1=Roser |first1=Max }}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Google DeepMind]] зерттеушілері AGI-ды жіктеу жүйесін ұсынды. Олар AGI өнімділігінің бес деңгейін анықтайды: қалыптасушы, құзыретті, сарапшы, шебер және адамнан жоғары. Мысалы, құзыретті AGI физикалық емес міндеттердің кең ауқымында білікті ересектердің 50%-ынан жақсы нәтиже көрсететін ЖИ ретінде анықталады, ал адамнан жоғары AGI (яғни жасанды аса интеллект) осыған ұқсас түрде, бірақ 100% шегімен анықталады. Олар [[ChatGPT]] немесе [[LLaMA|LLaMA 2]] сияқты үлкен тілдік модельдерді қалыптасушы AGI-дың мысалдары деп санайды (яғни біліктілігі жоқ адамдармен салыстыруға болатын деңгей).&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Google DeepMind's Six Levels of AGI |url=https://aibusiness.com/ml/what-exactly-is-artificial-general-intelligence-ask-deepmind- |access-date=2025-07-20 |website=aibusiness.com |language=en}}&lt;/ref&gt; AGI автономдылығы мен соған байланысты қауіптерге қатысты олар бес деңгейді анықтайды: құрал (толығымен адам бақылауында), кеңесші, әріптес, сарапшы және агент (толығымен автономды).&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dickson |first=Ben |date=November 16, 2023 |title=Here is how far we are to achieving AGI, according to DeepMind |url=https://venturebeat.com/ai/here-is-how-far-we-are-to-achieving-agi-according-to-deepmind/ |work=VentureBeat}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
Компьютерлерге қатысты қолданылатын [[интеллект]] ұғымының баршаға ортақ бірыңғай анықтамасы жоқ. Информатик [[Джон Маккарти]] 2007 жылы: «Біз әзірге қандай есептеу процедураларын интеллектуалды деп атағымыз келетінін жалпы түрде сипаттай алмаймыз», — деп жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2007a |title=Basic Questions |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |archive-date=26 October 2007 |access-date=6 December 2007 |publisher=[[Stanford University]]}}&lt;/ref&gt;

=== Интеллект белгілері ===
Зерттеушілердің жалпы пікірінше, жүйе AGI ретінде қарастырылуы үшін төмендегілердің барлығын орындай алуы қажет:&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;This list of intelligent traits is based on the topics covered by major AI textbooks, including: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} and {{Harvnb|Nilsson|1998}}.&lt;/ref&gt;
* [[автоматтандырылған пайымдау|пайымдау]], стратегия қолдану, басқатырғыштарды шешу және [[белгісіздік]] жағдайында шешім қабылдау;
* [[білімді ұсыну|білімді]], соның ішінде [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] ұсыну;
* [[автоматтандырылған жоспарлау және кестелеу|жоспарлау]];
* [[машиналық оқыту|үйрену]];
* [[табиғи тілді өңдеу|табиғи тілде]] қарым-қатынас жасау;
* қажет болған жағдайда белгілі бір мақсатқа жету үшін [[жасанды интеллект жүйелерін интеграциялау|осы дағдыларды біріктіру]].
Көптеген [[пәнаралық зерттеу|пәнаралық]] тәсілдер (мысалы, [[когнитивтік ғылым]], [[есептеу интеллектісі]] және [[шешім қабылдау]]) [[қиял]] (жаңа ойша бейнелер мен ұғымдарды қалыптастыру қабілеті)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1987}}&lt;/ref&gt; және [[Өзін-өзі анықтау теориясы|автономдылық]] сияқты қосымша қасиеттерді де қарастырады.&lt;ref&gt;de Charms, R. (1968). Personal causation. New York: Academic Press.&lt;/ref&gt;

Осы қабілеттерді көрсететін компьютерлік жүйелер қазір кең таралған; қазіргі [[үлкен тілдік модель]]дер әртүрлі салаларда бір мезгілде [[есептеу шығармашылығы]]н, [[автоматтандырылған пайымдау]]ды және [[шешімдерді қолдау жүйесі|шешімдерді қолдауды]] көрсете алады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Van Eyghen|first= Hans|title=AI Algorithms as (Un)virtuous Knowers|journal=Discover Artificial Intelligence|volume=5|issue=2|date=2025|article-number= 2|doi= 10.1007/s44163-024-00219-z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Физикалық қасиеттері ===
Интеллектуалды жүйелерде басқа да қабілеттердің болғаны құптарлық деп саналады, өйткені олар интеллектіге әсер етуі немесе оның көрініс табуына көмектесуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Pfeifer, R. and Bongard J. C., How the body shapes the way we think: a new view of intelligence (The MIT Press, 2007).{{ISBN|0-2621-6239-3}}&lt;/ref&gt;
* [[машиналық қабылдау|сезу]] қабілеті (мысалы, [[Бейнелерді тану|көру]], есту және т.б.);
* әрекет ету қабілеті (мысалы, [[Робототехника|қозғалу және нысандарды басқару]], зерттеу үшін орнын өзгерту және т.б.).
Бұған [[қауіп]]ті анықтау және оған жауап беру қабілеті де кіреді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;

=== Адам деңгейіндегі AGI-ды сынау ===
[[Сурет:Weakness of Turing test 1.svg|thumb|[[Тьюринг тесті]] интеллектінің бар-жоғына қатысты белгілі бір дәлел бере алады, бірақ ол адамға тән емес интеллектуалды мінез-құлықты теріс бағалайды және [[жасанды ақымақтық]]ты ынталандыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Batson |first=Joshua |title=Forget the Turing Test: Here's How We Could Actually Measure AI |url=https://www.wired.com/2014/06/beyond-the-turing-test/ |access-date=2025-03-22 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;]]
{{Anchor|Tests_for_confirming_human-level_AGI}}
Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған бірнеше сынақ қарастырылған.

==== Тьюринг тесті ====
{{Толық мақала|Тьюринг тесті}}
Тьюринг тестін [[Алан Тьюринг]] 1950 жылғы «Computing Machinery and Intelligence» мақаласында ұсынды. Бұл тестте адам төреші адаммен және адамға ұқсас жауаптар беруге арналған машинамен табиғи тілде сөйлеседі. Егер машина уақыттың елеулі бөлігінде төрешіні өзін адаммын деп сендіре алса, тесттен өтті деп есептеледі. Тьюринг мұны машина интеллектісін практикалық тұрғыдан бағалау тәсілі ретінде ұсынды және машинаның ішкі жұмыс істеу тетіктерінен гөрі, адамға ұқсас жауаптар бере алу қабілетіне назар аударды.{{Sfn|Turing|1950}}
&lt;blockquote&gt;Тесттің мәні — машина өзіне қойылған сұрақтарға жауап беру арқылы өзін адам ретінде көрсетуге тырысуы керек және бұл әрекеті жеткілікті дәрежеде нанымды болған жағдайда ғана тесттен өтеді. Машиналар жөніндегі мамандар болмауы тиіс қазылар алқасының едәуір бөлігі оның адам екеніне сенуі керек.&lt;ref name=&quot;Turing1952&quot;&gt;{{Cite book |last=Turing |first=Alan |title=Can Automatic Calculating Machines Be Said To Think? (1957) |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-1982-5079-1 |editor-last=B. Jack Copeland |editor-link=Jack Copeland |publication-place=Oxford |pages=487–506}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2014 жылы 13 жастағы украиналық баланы еліктеуге арналған [[Юджин Густман]] атты чат-бот қазылардың 33%-ын өзін адам деп сендіріп, Тьюринг тесті өткізілген іс-шарада тесттен өткені хабарланды. Алайда бұл мәлімдеме ЖИ зерттеушілері қауымдастығы тарапынан елеулі күмәнмен қабылданды; олар тесттің өткізілу тәсіліне және оның AGI-ға қатыстылығына күмән келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-06-09 |title=Eugene Goostman is a real boy – the Turing Test says so |url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2014/jun/09/eugene-goostman-turing-test-computer-program |access-date=2024-03-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-09 |title=Scientists dispute whether computer 'Eugene Goostman' passed Turing test |url=https://www.bbc.com/news/technology-27762088 |access-date=2024-03-03 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Кэмерон Р. Джонс пен Бенджамин К. Берген алдын ала тіркелген, үш тарапты Тьюринг тесті зерттеуін жүргізді. Онда [[GPT-4.5]] бес минуттық мәтіндік әңгімелердің 73%-ында адам деп бағаланды — бұл шынайы қатысушылардың 67% көрсеткішінен жоғары болды және зерттеушілердің тесттен өтті деп есептеу өлшеміне сай келді.&lt;ref&gt;{{cite arXiv |title=Large Language Models Pass the Turing Test |eprint=2503.23674 |date=2025-03-31 |last1=Jones |first1=Cameron R. |last2=Bergen |first2=Benjamin K. |class=cs.CL }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=AI model passes Turing Test better than a human |url=https://www.independent.co.uk/tech/ai-turing-test-chatgpt-openai-agi-b2728930.html |work=The Independent |date=2025-04-09 |access-date=2025-04-18}}&lt;/ref&gt;

==== IKEA тесті ====
«IKEA тесті», сондай-ақ «Бөлшектелген жиһаз тесті» деп аталады, ЖИ басқаратын роботқа [[IKEA]]-ның құрастырмалы жиһаз бұйымының бөлшектері мен нұсқаулығы көрсетілгеннен кейін оны жинап көруді көздейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turk |first=Victoria |date=2015-01-28 |title=The Plan to Replace the Turing Test with a 'Turing Olympics' |url=https://www.vice.com/en/article/the-plan-to-replace-the-turing-test-with-a-turing-olympics/ |access-date=2024-03-03 |website=Vice |language=en}}&lt;/ref&gt; 2013 жылдың өзінде MIT-тің IkeaBot жүйесі IKEA Lack үстелін адамның араласуынсыз және алдын ала бағдарламаланған құрастыру нұсқауларынсыз он минут ішінде бірнеше роботтың көмегімен толық автономды түрде құрастыра алғанын көрсетті. Роботтар құрастыру ретін тек бөлшектердің геометриясына қарап анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Knepper |first1=Ross A. |last2=Layton |first2=Todd |last3=Romanishin |first3=John |last4=Rus |first4=Daniela |title=IkeaBot: An Autonomous Multi-Robot Coordinated Furniture Assembly System |conference=2013 IEEE International Conference on Robotics and Automation (ICRA) |year=2013 |doi=10.1109/ICRA.2013.6630673|hdl=1721.1/90593 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Кофе тесті ====
[[Стив Возняк]] машина кәдімгі америкалық үйге кіріп, кофе дайындаудың жолын өздігінен анықтауы тиіс болатын тест ұсынды. Ол кофе машинасын және кофені тауып, су құйып, шыныаяқ тауып, тиісті батырмаларды басу арқылы кофе дайындауы керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopani |first=Avi |date=2022-05-25 |title=Turing Test is unreliable. The Winograd Schema is obsolete. Coffee is the answer. |url=https://analyticsindiamag.com/turing-test-is-unreliable-the-winograd-schema-is-obsolete-coffee-is-the-answer/ |access-date=2024-03-03 |website=Analytics India Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жүйе бұл тест талаптарына едәуір жақындады. 2024 жылғы қаңтарда [[Figure AI]] компаниясының Figure 01 адамтәрізді роботы бейне көрсетілімдерді көргеннен кейін Keurig кофе машинасын автономды түрде пайдалануды үйренді; ол визуалды ақпаратты қозғалыс әрекеттеріне айналдыру үшін толық циклді нейрондық желілерді қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How this humanoid robot learned to make coffee by watching videos |url=https://www.foxnews.com/tech/how-this-humanoid-robot-learned-to-make-coffee-by-watching-videos |date=18 January 2024 |access-date=14 February 2026 |website=Fox News}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы [[Эдинбург университеті]]нің зерттеушілері ''[[Nature Machine Intelligence]]'' журналында ELLMER жүйесін жариялады. Онда ауызша нұсқауларды түсінетін, айналасын талдайтын және өзгермелі асүй жағдайында кофені автономды түрде дайындайтын роботтық қол көрсетілді — ол алдын ала бағдарламаланған әрекеттер тізбегін орындаудың орнына күтпеген кедергілерге нақты уақыт режимінде бейімделеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Embodied large language models enable robots to complete complex tasks in unpredictable environments |journal=Nature Machine Intelligence |year=2025 |doi=10.1038/s42256-025-01005-x|hdl=20.500.11820/800b3dc7-6173-4b3b-ab8b-a9bab5ac7618 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Сүлейман тесті ====
[[Мұстафа Сүлейман]] ұсынған тест бойынша ЖИ моделіне 100 000 АҚШ доллары беріліп, одан 1&amp;nbsp;млн АҚШ долларын табу талап етіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=June 20, 2023 |title=DeepMind's co-founder suggested testing an AI chatbot's ability to turn $100,000 into $1 million to measure human-like intelligence |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-co-founder-suggests-new-turing-test-ai-chatbots-report-2023-6 |access-date=2024-03-03 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suleyman |first=Mustafa |date=July 14, 2023 |title=Mustafa Suleyman: My new Turing test would see if AI can make $1 million |url=https://www.technologyreview.com/2023/07/14/1076296/mustafa-suleyman-my-new-turing-test-would-see-if-ai-can-make-1-million/ |access-date=2024-03-03 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Видеоойындарды қолдану ====
Адамс және т.б. зерттеушілер ЖИ интеллектісін тексеру үшін әртүрлі [[Видео ойын|видеоойындарды]] үйрену және оларда табысқа жету қабілетін пайдалануға болатынын ұсынады. Бұл қатарға тест өткізілгенге дейін AGI әзірлеушілеріне белгісіз болған ойындар да кіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goertzel |first1=Ben |last2=Bach |first2=Joscha |author1-link=Ben Goertzel |author2-link=Joscha Bach |collaboration=10 co-authors |title=Mapping the Landscape of Human-Level Artificial General Intelligence |journal=AI Magazine |date=1 March 2012 |volume=33 |issue=1 |page=33 |doi=10.1609/aimag.v33i1.2322 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1609/aimag.v33i1.2322 |access-date=19 October 2025 |ref=AIMag |issn=0738-4602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGIconf&quot;&gt;{{cite web |last1=Mikhaylovskiy |first1=Nikolay |title=How do you test the strength of AI? |url=https://agi-conf.org/2020/wp-content/uploads/2020/06/AGI-20_paper_43.pdf |access-date=19 October 2025 |page=4 |quote=The Goertzel Tests ... Learning to play an arbitrary video game based on experience only, or based on experience plus reading instructions}}&lt;/ref&gt;

=== ЖИ-толық есептер ===
Егер белгілі бір есепті шешу үшін AGI қажет деп есептелсе, өйткені оның шешімі нақты мақсатқа арналған алгоритмнің мүмкіндіктерінен тыс болса, мұндай есеп бейресми түрде «ЖИ-толық» ({{lang-en|AI-complete}}) немесе «ЖИ-күрделі» ({{lang-en|AI-hard}}) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Shapiro92&quot;&gt;{{Cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |publisher=John Wiley |date=1992 |editor-last=Stuart C. Shapiro |edition=Second |location=New York |pages=54–57 |chapter=Artificial Intelligence |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 February 2016 |url-status=live}} (Section 4 is on &quot;AI-Complete Tasks&quot;.)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Классикалық ЖИ ===
Қазіргі ЖИ зерттеулері 1950-жылдардың ортасында басталды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}&lt;/ref&gt; ЖИ зерттеушілерінің алғашқы буыны жалпы жасанды интеллектіні жасау мүмкін екеніне және оның бірнеше онжылдық ішінде пайда болатынына сенімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaplan |first=Andreas |date=2022 |title=Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |archive-date=6 May 2022 |access-date=12 March 2022}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы: «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;McCorduck2004&quot;&gt;{{cite book |last=McCorduck |first=Pamela |author-link=Pamela McCorduck |title=Machines Who Think: A Personal Inquiry into the History and Prospects of Artificial Intelligence |publisher=A. K. Peters |year=2004 |isbn=1-5688-1205-1 |edition=2nd |location=Natick, MA |page=433 |quote=AI pioneer Herbert A. Simon wrote in 1965: &quot;machines will be capable, within twenty years, of doing any work a man can do&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} quoted in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}&lt;/ref&gt;

Олардың болжамдары [[Стэнли Кубрик]] пен [[Артур Кларк]]тың ойдан шығарылған [[HAL 9000]] кейіпкерін жасауына шабыт берді; бұл кейіпкер ЖИ зерттеушілері 2001 жылға қарай жасай аламыз деп сенген жүйені бейнеледі. ЖИ саласының ізашары [[Марвин Мински]] сол кездегі ортақ болжамдарға сәйкес HAL 9000-ды барынша шынайы ету жобасында кеңесші болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 July 2012 |access-date=5 April 2008}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы: «Бір ұрпақтың ішінде... „жасанды интеллектіні“ жасау мәселесі негізінен шешіледі», — деді.&lt;ref&gt;Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.&lt;/ref&gt;

[[Символдық ЖИ|Классикалық ЖИ]] бағытындағы бірнеше жоба, соның ішінде 1984 жылы басталған [[Дуглас Ленат]]тың [[Cyc]] жобасы және [[Аллен Ньюэлл]]дің [[Soar (когнитивтік архитектура)|Soar]] жобасы AGI жасауға бағытталды.

Алайда 1970-жылдардың басында зерттеушілер жобаның күрделілігін өрескел төмен бағалағаны айқын болды. Қаржыландырушы мекемелер AGI-ға күмәнмен қарай бастады және зерттеушілерге пайдалы «қолданбалы ЖИ» жасау талабын барған сайын күшейтті.{{Efn|[[Лайтхилл баяндамасы]] ЖИ-дің «асқақ мақсаттарын» арнайы сынға алып, Англиядағы ЖИ зерттеулерінің тоқтатылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lighthill|1973}}; {{Harvnb|Howe|1994}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та [[DARPA]] «бағытталмаған іргелі зерттеулерді емес, нақты міндеттерге бағытталған тікелей зерттеулерді» ғана қаржыландыруға шешім қабылдады.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=115–117}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=21–22}}.&lt;/ref&gt;}} 1980-жылдардың басында Жапонияның [[Бесінші буын компьютер жобасы]] AGI-ға деген қызығушылықты қайта жандандырды; жоба «еркін әңгіме жүргізу» сияқты AGI мақсаттарын қамтитын он жылдық жоспар ұсынды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} and see also {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}&lt;/ref&gt; Бұған және [[сараптамалық жүйелер]]дің табысына жауап ретінде өнеркәсіп пен үкімет бұл салаға көп қаражат құйды.{{Sfn|National Research Council|1999|loc=&quot;Shift to Applied Research Increases Investment&quot;}}&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{Harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.&lt;/ref&gt; Алайда 1980-жылдардың соңында ЖИ-ға деген сенім күрт құлдырап, Бесінші буын компьютер жобасының мақсаттары орындалмай қалды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}&lt;/ref&gt; Осылайша 20 жыл ішінде екінші рет AGI-ға жақын арада қол жеткізіледі деп болжаған ЖИ зерттеушілері қателесті. 1990-жылдарға қарай ЖИ зерттеушілері орындалмайтын уәделер беретіндер ретінде беделге ие болды. Олар жалпы болжам жасаудан тартына бастады{{Efn|ЖИ саласының негізін қалаушылардың бірі [[Джон Маккарти (информатик)|Джон Маккарти]] былай деп жазды: «Егер жаңа жалпы формализмдерді ойлап табушылар өз үміттерін кейде болғандай тым батыл емес, неғұрлым сақ түрде білдірсе, ЖИ саласындағы қалған зерттеушілер үшін үлкен жеңілдік болар еді».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCarthy |first=John |author-link=John McCarthy (computer scientist) |date=2000 |title=Reply to Lighthill |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164952/http://www-formal.stanford.edu/jmc/reviews/lighthill/lighthill.html |archive-date=30 September 2008 |access-date=29 September 2007 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;}} және «қияли арманшылдар» атанып кетуден қорқып, «адам деңгейіндегі» жасанды интеллект туралы айтудан аулақ болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=14 October 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&amp;en=11ab55edb7cead5e&amp;ex=1185940800&amp;adxnnl=1&amp;adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |archive-date=2 February 2023 |access-date=18 February 2017 |work=The New York Times |quote=At its low point, some computer scientists and software engineers avoided the term artificial intelligence for fear of being viewed as wild-eyed dreamers.}}&lt;/ref&gt;

=== Тар ЖИ зерттеулері ===
{{Толық мақала|Жасанды интеллект}}
1990-жылдары және XXI ғасырдың басында ЖИ-дің негізгі зерттеу бағыты [[сөйлеуді тану]] және [[ұсыным алгоритмі|ұсыным алгоритмдері]] сияқты тексерілетін нәтижелер мен коммерциялық қолданбалар беруге болатын нақты қосалқы міндеттерге назар аудару арқылы коммерциялық табысқа және академиялық мойындауға қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}&lt;/ref&gt; Бұл «қолданбалы ЖИ» жүйелері қазір технология саласында кеңінен пайдаланылады, ал осы бағыттағы зерттеулер академиялық ортада да, өнеркәсіпте де мол қаржыландырылады. 2018 жылғы жағдай бойынша бұл саланың дамуы қалыптасып келе жатқан үрдіс деп саналды, ал оның кемелденген кезеңге жетуі 10 жылдан астам уақыттан кейін күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 May 2019 |access-date=7 May 2019 |publisher=Gartner Reports}}&lt;/ref&gt;

Ғасыр тоғысында ЖИ саласындағы негізгі бағыттың көптеген зерттеушілері&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; әртүрлі қосалқы міндеттерді шешетін бағдарламаларды біріктіру арқылы күшті ЖИ жасауға болады деп үміттенді. [[Ханс Моравек]] 1988 жылы былай деп жазды: &lt;blockquote&gt;Жасанды интеллектіге апаратын бұл төменнен жоғары бағыт бір күні дәстүрлі жоғарыдан төмен бағытпен орта жолдан да әрі жерде тоғысатынына сенімдімін; сол кезде ол пайымдау бағдарламаларында қол жеткізу соншалық қиын болып келген нақты әлемдегі құзыреттілік пен [[жалпыға ортақ білім (жасанды интеллект)|жалпыға ортақ білімді]] қамтамасыз етуге дайын болады. Осы екі бағытты біріктіретін метафоралық [[алтын шеге]] қағылған кезде толық интеллектуалды машиналар пайда болады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда сол кездің өзінде бұл пікірмен келіспейтіндер болды. Мысалы, Принстон университетінің ғалымы [[Стеван Харнад]] 1990 жылы [[Таңбаларды негіздеу мәселесі|таңбаларды негіздеу гипотезасы]] туралы мақаласын былай қорытындылады:
&lt;blockquote&gt;Танымды модельдеудің «жоғарыдан төмен» (символдық) тәсілдері мен «төменнен жоғары» (сезімдік) тәсілдері қандай да бір аралық нүктеде тоғысады деген үміт жиі айтылып келді. Егер осы мақаладағы негіздеу жөніндегі пайымдаулар дұрыс болса, онда мұндай үміттің өзі тым модульдік сипатта және сезімнен таңбаларға апаратын шын мәнінде бір ғана өміршең жол бар: төменнен жоғары қарай. Компьютер бағдарламалық жасақтамасының деңгейі сияқты еркін қалқып тұрған символдық деңгейге бұл жолмен ешқашан жету мүмкін емес (кері бағытта да солай) — әрі ондай деңгейге не үшін жетуге тырысуымыз керектігі де түсініксіз, өйткені оған жету таңбаларымызды олардың ішкі мағыналарынан ажыратып, бізді жай ғана бағдарламаланатын компьютердің функционалдық баламасына айналдырумен тең сияқты.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harnad |first=S. |date=1990 |title=The Symbol Grounding Problem |journal=Physica D |volume=42 |issue=1–3 |pages=335–346 |arxiv=cs/9906002 |bibcode=1990PhyD...42..335H |doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6 |s2cid=3204300}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Іске асырылу мүмкіндігі ===
[[Сурет:When-do-experts-expect-Artificial-General-Intelligence.png|thumb|center|upright=3.6|Сарапшылар жалпы жасанды интеллект қашан пайда болады деп күтетінін көрсететін сауалнамалар&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;]]
2023 жылғы жағдай бойынша AGI-ды әзірлеу және оған қол жеткізу мүмкіндігі ЖИ қауымдастығында қызу пікірталас тақырыбы болып қала берді. Дәстүрлі көзқарас бойынша AGI әлі алыс мақсат саналғанымен, соңғы жетістіктер кейбір зерттеушілер мен сала өкілдерінің AGI-дың бастапқы түрлері қазірдің өзінде бар болуы мүмкін деп мәлімдеуіне себеп болды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Microsoft Researchers Claim GPT-4 Is Showing &quot;Sparks&quot; of AGI |url=https://futurism.com/gpt-4-sparks-of-agi |access-date=2023-12-13 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; ЖИ саласының ізашары [[Герберт А. Саймон]] 1965 жылы «жиырма жылдың ішінде машиналар адам атқара алатын кез келген жұмысты орындай алатын болады» деп болжады. Бұл болжам жүзеге аспады. [[Microsoft]] тең құрылтайшысы [[Пол Аллен]] мұндай интеллектінің XXI ғасырда пайда болуы екіталай деп санады, өйткені ол үшін «алдын ала болжауға келмейтін және түбегейлі болжанбайтын серпілістер» мен «танымды ғылыми тұрғыдан терең түсіну» қажет болар еді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Allen |first1=Paul |last2=Greaves |first2=Mark |date=October 12, 2011 |title=The Singularity Isn't Near |url=http://www.technologyreview.com/view/425733/paul-allen-the-singularity-isnt-near/ |access-date=17 September 2014 |work=[[MIT Technology Review]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' басылымында роботтехника маманы [[Алан Уинфилд]] 2014 жылы қазіргі есептеу техникасы мен адам деңгейіндегі жасанды интеллект арасындағы алшақтық қазіргі ғарыштық ұшу мен іс жүзінде қолдануға болатын жарықтан жылдам ғарыштық ұшу арасындағы алшақтықтай үлкен деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Winfield |first=Alan |title=Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917135230/http://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield |archive-date=17 September 2014 |access-date=17 September 2014 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

Қосымша қиындықтардың бірі — [[интеллект]] ұғымының нені қамтитынының нақты анықталмауы. Сана, мақсат қою, эмоциялық қабілеттер, пайымдау және миды қайта жасауға қатысты мәселелер, сондай-ақ интеллект масштабтың ұлғаюы нәтижесінде пайда бола ма деген сұрақ жалпы зерттеу қауымдастығында әлі де пікірталас тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462 |pmid=35881678 |s2cid=251069071}}&lt;/ref&gt;

ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі болашақта күшті ЖИ-ды жасауға болады деп санайды, алайда [[Хьюберт Дрейфус]] пен [[Роджер Пенроуз]] сияқты кейбір ойшылдар күшті ЖИ-ға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығарады.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fjelland |first=Ragnar |date=2020-06-17 |title=Why general artificial intelligence will not be realized |journal=Humanities and Social Sciences Communications |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=1–9 |article-number=10 |doi=10.1057/s41599-020-0494-4 |issn=2662-9992 |s2cid=219710554 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/2726984}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- &quot;One problem is that while humans are complex, we are not general intelligences.&quot; [If this is relevant, it is so in some other section, and deserves a citation and more discussion of the implications.] --&gt; [[Джон Маккарти]] адам деңгейіндегі ЖИ жасалады деп санайтындардың бірі, бірақ оның пікірінше, қазіргі прогресс деңгейі оған қол жеткізілетін уақытты дәл болжауға мүмкіндік бермейді.{{Sfn|McCarthy|2007b}} ЖИ сарапшыларының AGI-ды жасау мүмкіндігіне қатысты көзқарастары уақыт өте өзгеріп отырады. 2012 және 2013 жылдары жүргізілген төрт сауалнамаға сәйкес, сарапшылардың AGI пайда болатынына 50% сенімді болатын уақыт жөніндегі медианалық болжамы сауалнамаға байланысты 2040–2050 жылдар аралығында болды, ал орташа болжам 2081 жылды көрсетті. Дәл осы сұрақ 90% сенімділік деңгейімен қойылғанда, сарапшылардың 16,5%-ы «ешқашан» деп жауап берді.&lt;ref name=&quot;new yorker doomsday&quot;&gt;{{Cite news |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=23 November 2015 |title=The Doomsday Invention: Will artificial intelligence bring us utopia or destruction? |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128105955/http://www.newyorker.com/magazine/2015/11/23/doomsday-invention-artificial-intelligence-nick-bostrom |archive-date=28 January 2016 |access-date=7 February 2016 |work=[[The New Yorker (magazine)|The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Müller, V. C., &amp; Bostrom, N. (2016). Future progress in artificial intelligence: A survey of expert opinion. In Fundamental issues of artificial intelligence (pp. 555–572). Springer, Cham.&lt;/ref&gt; AGI-дың қазіргі прогресіне қатысты қосымша мәліметтерді жоғарыдағы «[[Адам деңгейіндегі AGI-ды растауға арналған тесттер]]» бөлімінен табуға болады.

[[Машиналық интеллектті зерттеу институты]]ның Стюарт Армстронг пен Кай Сотала дайындаған есебінде «60 жылдық кезең ішінде адам деңгейіндегі ЖИ-дың пайда болуын болжам жасалған уақыттан кейінгі 15–25 жыл аралығында күтуге айқын бейімділік байқалады» деген қорытынды жасалды. Олар 1950–2012 жылдар аралығында адам деңгейіндегі ЖИ қашан пайда болатыны туралы жасалған 95 болжамды талдады.&lt;!-- &quot;There was no difference between predictions made by experts and non-experts.&quot; see: https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/--&gt;&lt;ref&gt;Armstrong, Stuart, and Kaj Sotala. 2012. &quot;How We're Predicting AI—or Failing To.&quot; In ''Beyond AI: Artificial Dreams'', edited by Jan Romportl, Pavel Ircing, Eva Žáčková, Michal Polák and Radek Schuster, pp. 52–75. Plzeň: University of West Bohemia.&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Microsoft]] зерттеушілері [[GPT-4]] моделіне егжей-тегжейлі бағалау жүргізді. Олар: «GPT-4 мүмкіндіктерінің ауқымы мен тереңдігін ескере отырып, оны жалпы жасанды интеллект (AGI) жүйесінің ерте (бірақ әлі де толық емес) нұсқасы ретінде қарастыруға негіз бар деп санаймыз», — деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2023 |title=Microsoft Now Claims GPT-4 Shows 'Sparks' of General Intelligence |url=https://www.vice.com/en/article/microsoft-now-claims-gpt-4-shows-sparks-of-general-intelligence/}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы тағы бір зерттеуде GPT-4 [[Торренстің шығармашылық ойлау тесттері|Торренстің шығармашылық ойлау тесттерінде]] адамдардың 99%-ынан жоғары нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shimek |first=Cary |date=2023-07-06 |title=AI Outperforms Humans in Creativity Test |url=https://neurosciencenews.com/ai-creativity-23585/ |access-date=2023-10-20 |website=Neuroscience News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guzik |first1=Erik E. |last2=Byrge |first2=Christian |last3=Gilde |first3=Christian |date=2023-12-01 |title=The originality of machines: AI takes the Torrance Test |journal=Journal of Creativity |volume=33 |issue=3 |article-number=100065 |doi=10.1016/j.yjoc.2023.100065 |issn=2713-3745 |s2cid=261087185 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Блез Агуэра-и-Аркас]] пен [[Питер Норвиг]] 2023 жылы «Artificial General Intelligence Is Already Here» атты мақала жазып, [[шекаралық модель]]дер жалпы интеллектінің елеулі деңгейіне әлдеқашан жетті деп тұжырымдады. Олар бұл көзқарасқа сақтықпен қараудың төрт негізгі себебін атады: «AGI-ды өлшеу көрсеткіштеріне қатысты орынды скептицизм», «ЖИ-дың балама теориялары немесе әдістеріне идеологиялық бейілділік», «адамның (немесе биологиялық тіршіліктің) айрықша екеніне берік сенім» немесе «AGI-дың экономикалық салдарына алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Arcas |first=Blaise Agüera y |date=2023-10-10 |title=Artificial General Intelligence Is Already Here |url=https://www.noemamag.com/artificial-general-intelligence-is-already-here/ |journal=Noema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Уақыт ауқымы ===
[[Сурет:Performance on benchmarks compared to humans - 2024 AI index.jpg|thumb|upright=2.2|ЖИ тілді түсіну және визуалды ақпаратты түсіну бойынша әртүрлі сынақтарда адам көрсеткішінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-15 |title=AI Index: State of AI in 13 Charts |url=https://hai.stanford.edu/news/ai-index-state-ai-13-charts |access-date=2024-06-07 |website=hai.stanford.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша [[іргелі модель]]дерде әлі де озық пайымдау және жоспарлау қабілеттері болмады, бірақ бұл бағытта жылдам ілгерілеу күтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 19, 2024 |title=Next-Gen AI: OpenAI and Meta's Leap Towards Reasoning Machines |url=https://www.unite.ai/next-gen-ai-openai-and-metas-leap-towards-reasoning-machines/ |access-date=2024-06-07 |website=Unite.ai}}&lt;/ref&gt;]]
Жасанды интеллектінің дамуы тарих бойы қарқынды ілгерілеу кезеңдері мен ілгерілеу тоқтағандай көрінген кезеңдердің алмасуымен жүрді.{{Sfn|Clocksin|2003}} Әрбір осындай үзіліс аппараттық жасақтамадағы, бағдарламалық жасақтамадағы немесе екеуіндегі де түбегейлі жетістіктердің арқасында аяқталып, одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік ашты.{{Sfn|Clocksin|2003}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why, What, and How of Artificial General Intelligence Chip Development |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |arxiv=2012.06338 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |bibcode=2022ITCDS..14..333J |issn=2379-8920 |s2cid=228376556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |bibcode=2019Natur.572..106P |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |issn=1476-4687 |pmid=31367028 |s2cid=199056116 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Мысалы, XX ғасырда қолжетімді компьютерлік аппараттық жасақтама [[терең оқыту]]ды іске асыру үшін жеткіліксіз болды, өйткені ол [[графикалық процессор|GPU]] қолдайтын [[орталық процессор|CPU]]-лардың көп санын қажет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839 |s2cid=252081559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2006 жылғы кітабының кіріспесінде{{Sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} Герцель шын мәнінде икемді AGI жасауға қажетті уақыт жөніндегі болжамдар 10 жылдан бір ғасырдан астам уақытқа дейін өзгеретінін айтады. 2007 жылғы жағдай бойынша AGI зерттеушілері қауымдастығындағы ортақ пікір [[Рэй Курцвейл]] 2005 жылы ''[[The Singularity is Near]]'' кітабында ұсынған уақыт аралығының&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}}&lt;/ref&gt; (яғни 2015–2045 жылдар аралығы) шындыққа жанасатынын көрсеткендей болды.{{Sfn|Goertzel|2007}} ЖИ саласының негізгі бағытындағы зерттеушілер ілгерілеудің осыншалықты жылдам болатынына қатысты әртүрлі пікір білдірді. 2012 жылы осындай 95 пікірге жүргізілген метаталдау қазіргі және тарихи болжамдардың екеуінде де AGI-дың пайда болуы 16–26 жыл ішінде болады деп болжауға бейімділік бар екенін анықтады. Бұл мақала пікірлерді сарапшылардың немесе сарапшы еместердің пікірі деп жіктеу тәсілі үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grace |first=Katja |date=2016 |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |archive-date=4 December 2020 |access-date=2020-08-24 |website=AI Impacts |type=blog}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы [[Алекс Крижевский]], [[Илья Суцкевер]] және [[Джеффри Хинтон]] [[AlexNet]] деп аталатын нейрондық желіні әзірледі. Ол [[ImageNet]] байқауында top-5 сынақ қателігінің 15,3% көрсеткішімен жеңіске жетті, бұл екінші үздік нәтижедегі 26,3%-дан едәуір жақсы болды (дәстүрлі тәсілде алдын ала анықталған әртүрлі жіктеуіштердің бағаларының салмақталған қосындысы қолданылды).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987 |s2cid=256065190 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; AlexNet қазіргі терең оқыту толқынына жол ашқан алғашқы ірі серпіліс ретінде қарастырылды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

2017 жылы зерттеушілер Фэн Лю, Юн Ши және Ин Лю Google AI, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясының [[Siri]] жүйесі және басқа да жалпыға қолжетімді әрі тегін пайдаланылатын әлсіз ЖИ жүйелеріне интеллект тесттерін жүргізді. Ең жоғары нәтижеде бұл ЖИ жүйелерінің IQ көрсеткіші шамамен 47-ге жетті, бұл бірінші сыныпта оқитын алты жастағы баланың деңгейіне жуық. Ересек адамның орташа IQ көрсеткіші шамамен 100-ге тең. Осыған ұқсас тесттер 2014 жылы да жүргізіліп, ең жоғары IQ көрсеткіші 27 болды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |date=2017 |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |s2cid=37900130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |trans-title=Google AI is twice as smart as Siri – but a six-year-old beats both |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=de}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[OpenAI]] арнайы оқытусыз көптеген әртүрлі тапсырманы орындай алатын [[GPT-3]] тілдік моделін әзірледі. Гэри Гроссманның ''[[VentureBeat]]'' басылымындағы мақаласына сәйкес, GPT-3 AGI-дың мысалы емес деген ортақ пікір болғанымен, кейбіреулер оны тар ЖИ жүйесі ретінде жіктеу үшін тым озық деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grossman |first=Gary |date=September 3, 2020 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |archive-date=4 September 2020 |access-date=September 5, 2020 |publisher=[[VentureBeat]] |quote=&quot;Certainly, too, there are those who claim we are already seeing an early example of an AGI system in the recently announced GPT-3 natural language processing (NLP) neural network. ... So is GPT-3 the first example of an AGI system? This is debatable, but the consensus is that it is not AGI. ... If nothing else, GPT-3 tells us there is a middle ground between narrow and general AI.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Джейсон Рорер өзінің GPT-3 аккаунтын чат-бот әзірлеу үшін пайдаланып, «Project December» деп аталатын чат-бот жасау платформасын ұсынды. OpenAI чат-ботты өзінің қауіпсіздік нұсқаулықтарына сәйкестендіру үшін өзгерістер енгізуді сұрады; Рорер Project December-ді GPT-3 API-інен ажыратты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quach |first=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |archive-date=16 October 2021 |access-date=16 October 2021 |publisher=The Register}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы DeepMind 600-ден астам әртүрлі тапсырманы орындай алатын «жалпы мақсаттағы» [[Gato (DeepMind)|Gato]] жүйесін әзірледі.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wiggers |first=Kyle |title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots |date=May 13, 2022 |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/ |archive-date=16 June 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы ЖИ зерттеушісі [[Джеффри Хинтон]] былай деді:&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Мұның шынымен адамдардан ақылдырақ бола алатынына бірнеше адам сенді [...]. Бірақ көпшілік бұған әлі көп уақыт бар деп ойлады. Мен де солай ойладым. Бұған әлі 30–50 жыл немесе одан да көп уақыт бар деп санадым. Қазір олай ойламайтыным анық.&lt;/blockquote&gt;
2024 жылы ол адамдардан ақылды жүйелер 5–20 жыл ішінде пайда болуы мүмкін деп, бірақ бұған сенімділігі төмен екенін атап өтті және соған байланысты экзистенциалдық қауіптерге назар аударды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2024-12-27 |title='Godfather of AI' shortens odds of the technology wiping out humanity over next 30 years |url=https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years |access-date=2025-04-18 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда [[Демис Хассабис]] те «Соңғы бірнеше жылдағы ілгерілеу шынымен таңғаларлық болды» деп айтып, оның баяулауына ешқандай себеп көрмейтінін және AGI он жыл ішінде, тіпті бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bove |first=Tristan |title=A.I. could rival human intelligence in 'just a few years,' says CEO of Google's main A.I. research lab |url=https://fortune.com/2023/05/03/google-deepmind-ceo-agi-artificial-intelligence/ |access-date=2024-09-04 |website=Fortune |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы наурызда [[NVIDIA|Nvidia]] компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) [[Дженсен Хуанг]] бес жыл ішінде ЖИ кез келген тесттен кем дегенде адаммен бірдей деңгейде өте алады деп күтетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=March 2, 2024 |title=Nvidia CEO says AI could pass human tests in five years |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-says-ai-could-pass-human-tests-five-years-2024-03-01/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымда ЖИ зерттеушісі, [[OpenAI]] компаниясының бұрынғы қызметкері [[Леопольд Ашенбреннер]] 2027 жылға қарай AGI-дың пайда болуы «айтарлықтай шындыққа жанасады» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aschenbrenner |first=Leopold |title=SITUATIONAL AWARENESS, The Decade Ahead |url=https://situational-awareness.ai/}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте соңғы 15 жыл ішінде ғалымдар мен сала сарапшылары арасында жүргізілген сауалнамаларға жасалған шолу олардың көпшілігі жалпы жасанды интеллект (AGI) 2100 жылға дейін пайда болады деген пікірде екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:110&quot;&gt;{{Cite web |last=Orf |first=Darren |date=October 2025 |title=Humanity May Achieve the Singularity Within the Next 3 Months, Scientists Suggest |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/humanity-may-achieve-the-singularity-within-the-next-3-months-scientists-suggest/ar-AA1NKmTK?ocid=winp2fptaskbar&amp;cvid=68decb712fd2423c96e6d9e1efeeb370&amp;ei=13 |access-date=2025-10-02 |website=www.msn.com |publisher=Popular Mechanics}}&lt;/ref&gt; AIMultiple жүргізген кейінгі талдауда: «ЖИ зерттеушілерінің қазіргі сауалнамалары AGI шамамен 2040 жылы пайда болады деп болжайды», — делінген.&lt;ref name=&quot;:110&quot; /&gt;

OpenAI бас атқарушы директоры [[Сэм Альтман]] 2025 жылғы желтоқсанда «біз AGI-ларды жасадық» және «AGI күткеннен әлдеқайда аз қоғамдық әсермен зымырап өте шыққандай болды» деп айтып, енді сала [[аса интеллект]] ұғымын анықтауға көшуі керек деген ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okemwa |first=Kevin |date=24 December 2025 |title=OpenAI CEO Sam Altman claims 'AGI' might have already &quot;whooshed by&quot; |url=https://www.windowscentral.com/artificial-intelligence/openai-ceo-sam-altman-claims-agi-might-have-already-whooshed-by |access-date=14 February 2026 |publisher=Windows Central}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы OpenAI президенті [[Грег Брокман]] компанияның [[GPT-6 Astra]] моделі «AGI дәуірінің» басталуын білдіреді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=2026-09-03 |title=&quot;Welcome to the AGI era,&quot; OpenAI says as GPT-6 Astra debuts |url=https://www.axios.com/2026/09/03/openai-astra-gpt-6-agi-brockman |access-date=2026-09-05 |website=Axios |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Миды толық эмуляциялау ==
[[ChatGPT]]-дегідей [[Трансформер (терең оқыту архитектурасы)|трансформер]] модельдерін дамыту AGI-ға жетудің ең перспективалы жолы деп саналса да,&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Mark |date=October 18, 2023 |title=Why everyone seems to disagree on how to define Artificial General Intelligence |url=https://www.fastcompany.com/90968623/why-everyone-seems-to-disagree-on-how-to-define-artificial-general-intelligence |work=Fast Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=January 5, 2024 |title=The Accelerating Path to Artificial General Intelligence |url=https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-digital-self/202401/the-accelerating-path-to-artificial-general-intelligence |access-date=2024-03-30 |website=Psychology Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[миды толық эмуляциялау]] балама тәсіл бола алады. Миды толық модельдеу кезінде биологиялық ми [[миды сканерлеу|сканерленіп]], егжей-тегжейлі [[ми картасын жасау|карталанады]], содан кейін оның моделі компьютерлік жүйеге немесе басқа есептеу құрылғысына көшіріліп, симуляцияланады. [[Компьютерлік симуляция|Симуляциялық]] модель түпнұсқаға жеткілікті дәрежеде дәл сәйкес келуі керек, сонда ол іс жүзінде түпнұсқа ми сияқты әрекет етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hickey |first=Alex |title=Whole Brain Emulation: A Giant Step for Neuroscience |url=https://www.emergingtechbrew.com/stories/2019/08/15/whole-brain-emulation-giant-step-neuroscience |access-date=2023-11-08 |website=Tech Brew |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Миды толық эмуляциялау — [[есептеу нейроғылымы]] мен [[нейроинформатика]]да, сондай-ақ медициналық зерттеулер мақсатында қарастырылатын [[ми симуляциясы]]ның бір түрі. Ол [[жасанды интеллект]] зерттеулерінде{{Sfn|Goertzel|2007}} күшті ЖИ-ға жету тәсілі ретінде де талқыланады. Қажетті егжей-тегжейлі түсінік беруге қабілетті [[нейробейнелеу]] технологиялары жылдам жетілдіріліп келеді, ал [[футуролог]] [[Рэй Курцвейл]] ''[[The Singularity Is Near]]'' кітабында&lt;ref name=K/&gt; жеткілікті сападағы ми картасы оны эмуляциялауға қажет есептеу қуаты қолжетімді болатын уақытпен шамалас кезеңде пайда болады деп болжайды.

=== Алғашқы бағалаулар ===
[[Сурет:Estimations of Human Brain Emulation Required Performance.svg|thumb|right|Адам миын әртүрлі деңгейде эмуляциялау үшін қанша есептеу қуаты қажет екені жөніндегі бағалаулар (Рэй Курцвейл, [[Андерс Сандберг]] және [[Ник Бостром]] бойынша), сондай-ақ [[TOP500]] тізіміндегі жылдар бойынша ең жылдам суперкомпьютер көрсетілген. Логарифмдік шкала мен есептеу қуаты әр 1,2 жыл сайын екі есе артады деген болжамға негізделген экспоненциалды тренд сызығына назар аударыңыз. Курцвейл сананы жүктеу нейрондық симуляция деңгейінде мүмкін болады деп есептейді, ал Сандберг пен Бостромның есебінде [[сана]]ның қай деңгейде пайда болатынына қатысты сенімділік төменірек.{{Sfn|Sandberg|Boström|2008}}|upright=2.6]]
Миды төмен деңгейде симуляциялау үшін өте қуатты компьютерлер немесе GPU кластері қажет болар еді, өйткені [[адам миы]]нда [[синапс]]тардың саны орасан көп. 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; (жүз миллиард) [[нейрон]]ның әрқайсысында орта есеппен басқа нейрондармен 7000 синапстық байланыс (синапс) болады. Үш жастағы баланың миында шамамен 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; синапс (1 квадриллион) болады. Бұл сан жас ұлғайған сайын азайып, ересек шақта тұрақтанады. Ересек адамның миындағы синапстар саны жөніндегі бағалаулар 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-тен 5×10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;-ке дейін (100–500 триллион) өзгереді.{{Sfn|Drachman|2005}} Нейрон белсенділігінің қарапайым ауыстырып-қосқыш моделіне негізделген ми өңдеу қуатының бағасы секундына шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; (100 триллион) синапстық жаңартуды ([[SUPS]]) құрайды.{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}

1997 жылы Курцвейл адам миының мүмкіндіктеріне теңесу үшін қажетті аппараттық жасақтама жөніндегі әртүрлі бағалауларды қарастырып, секундына 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; есептеу көрсеткішін қабылдады.{{Efn|''Mind Children'' кітабында{{Sfn|Moravec|1988|page=61}} 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; cps көрсеткіші қолданылады. Кейінірек, 1997 жылы,{{Sfn|Moravec|1998}} Моравек шамамен 10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; cps-ке сәйкес келетін 10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; MIPS көрсеткішін ұсынды. Моравек стандартты емес әрі Курцвейл енгізген «cps» терминін емес, MIPS өлшемін қолданады.}} (Салыстыру үшін, егер бір «есептеу» қазіргі [[суперкомпьютер]]лердің өнімділігін бағалау үшін қолданылатын бір «[[FLOPS|жылжымалы үтірлі операцияға]]» тең болса, онда 10&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; «есептеу» 10 [[Peta-|петаFLOPS]]-қа сәйкес келер еді; мұндай көрсеткішке [[FLOPS#Performance records|2011 жылы қол жеткізілді]], ал 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; көрсеткішіне [[эксафлопстық есептеу|2022 жылы қол жеткізілді]].) Ол осы көрсеткішке сүйене отырып, сол кездегі компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуі жалғасқан жағдайда, қажетті аппараттық жасақтама 2015–2025 жылдар аралығында қолжетімді болады деп болжады.

=== Қазіргі зерттеулер ===
2013–2023 жылдары жүзеге асырылған, [[Еуропалық одақ|ЕО]] қаржыландырған [[Human Brain Project|Адам миы жобасы]] адам миының аса егжей-тегжейлі әрі жалпыға қолжетімді [[атлас]]ын әзірледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmgaard Mersh |first=Amalie |date=September 15, 2023 |title=Decade-long European research project maps the human brain |url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/decade-long-european-research-project-maps-the-human-brain/ |work=euractiv}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Дьюк университетінің зерттеушілері тышқан миын жоғары ажыратымдылықпен сканерледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper |url=https://today.duke.edu/2023/04/brain-images-just-got-64-million-times-sharper |access-date=2026-09-05 |website=Duke Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Симуляцияға негізделген тәсілдерге сын ===
Курцвейл ұсынған және қазіргі көптеген [[жасанды нейрондық желі]] жүйелерінде қолданылатын [[жасанды нейрон]] моделі [[биологиялық нейрон моделі|биологиялық нейрондармен]] салыстырғанда қарапайым. Миды симуляциялау үшін биологиялық [[нейрон]]дардың жасушалық деңгейдегі егжей-тегжейлі мінез-құлқын модельдеу қажет болуы ықтимал, ал ол қазіргі кезде тек жалпы түрде ғана түсінілген. Нейрондардың мінез-құлқындағы биологиялық, химиялық және физикалық үдерістерді толық модельдеуге кететін қосымша есептеу шығыны, әсіресе молекулалық деңгейде, Курцвейл бағалауынан бірнеше реттік шамаға жоғары есептеу қуатын қажет етер еді. Бұған қоса, бұл бағалаулар когнитивтік үдерістерде рөл атқаратыны белгілі [[глия жасушалары]]н есепке алмайды.&lt;ref name=&quot;Discover2011JanFeb&quot;&gt;{{Cite journal |last=Swaminathan, Nikhil |date=Jan–Feb 2011 |title=Glia—the other brain cells |url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |url-status=live |journal=Discover |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62 |archive-date=8 February 2014 |access-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Симуляцияланған ми тәсіліне қатысты түбегейлі сындардың бірі [[тәндік таным]] теориясынан туындайды. Бұл теория адамның тәндік болмысы адам интеллектісінің ажырамас бөлігі және мағынаны негіздеу үшін қажет деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. A wide range of views in current research, all of which require grounding to some degree&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Thornton |first=Angela |date=2023-06-26 |title=How uploading our minds to a computer might become possible |url=http://theconversation.com/how-uploading-our-minds-to-a-computer-might-become-possible-206804 |access-date=2023-11-08 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Егер бұл теория дұрыс болса, толыққанды жұмыс істейтін кез келген ми моделі тек нейрондарды ғана емес, одан да көп нәрсені қамтуы қажет болады (мысалы, роботтық денені). Герцель{{Sfn|Goertzel|2007}} виртуалды тәнденуді (мысалы, ''[[Second Life]]'' тәрізді [[метағалам]]дардағыдай) ықтимал нұсқа ретінде ұсынады, алайда мұның жеткілікті болатыны белгісіз.

== Философиялық көзқарас ==
=== Философиядағы «күшті ЖИ» анықтамасы ===
1980 жылы философ [[Джон Серл]] өзінің [[Қытай бөлмесі]] аргументі аясында «күшті ЖИ» терминін енгізді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Searle|1980}}&lt;/ref&gt; Ол жасанды интеллектке қатысты екі гипотезаны ажыратуды ұсынды:{{Efn|ЖИ бойынша стандартты оқулықта былай анықталған: «Машиналар интеллектуалды әрекет ете алады (немесе, дәлірек айтқанда, өздерін интеллектуалды сияқты ұстай алады) деген тұжырымды философтар „әлсіз ЖИ“ гипотезасы деп атайды, ал осылай әрекет ететін машиналар шын мәнінде ойлайды (ойлауды жай ғана имитацияламайды) деген тұжырым „күшті ЖИ“ гипотезасы деп аталады».{{Sfn|Russell|Norvig|2003}}}}
* '''Күшті ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесінің «ақыл-ойы» мен «санасы» болуы мүмкін.
* '''Әлсіз ЖИ гипотезасы''': жасанды интеллект жүйесі өзін ойлайтын, ақыл-ойы мен санасы бар сияқты ғана ұстай алады.
Бірінші гипотезаны ол «күшті» деп атады, өйткені ол ''неғұрлым күшті'' тұжырым жасайды: бұл гипотеза машинада біз тексере алатын қабілеттерден тыс қандай да бір ерекше құбылыс орын алды деп болжайды. «Әлсіз ЖИ» машинасының мінез-құлқы «күшті ЖИ» машинасының мінез-құлқымен бірдей болар еді, бірақ соңғысында бұған қоса субъективті саналы тәжірибе де болар еді. Терминнің мұндай қолданысы академиялық ЖИ зерттеулері мен оқулықтарда да кең таралған.&lt;ref&gt;For example:
* {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}},
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html|date=3 December 2007}} (quoted in &quot; Encyclopedia.com&quot;),
* [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html|date=19 July 2008}} (quoted in &quot;AITopics&quot;),
* [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm|date=13 May 2008}}, Anthony Tongen.&lt;/ref&gt;

Серл мен ЖИ саласындағы негізгі көзқарастан айырмашылығы, Рэй Курцвейл сияқты кейбір футурологтар «күшті ЖИ» терминін «адам деңгейіндегі жалпы жасанды интеллект» мағынасында қолданады.&lt;ref name=&quot;K&quot;/&gt; Алайда [[сана]] адам деңгейіндегі AGI үшін міндетті деп есептелмесе, бұл Серлдің [[Қытай бөлмесі#Күшті ЖИ|күшті ЖИ]] ұғымымен бірдей емес. Серл сияқты академиялық философтар бұлай деп санамайды, ал жасанды интеллект зерттеушілерінің көпшілігі үшін бұл мәселе олардың зерттеу аясынан тыс жатады.{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}}

ЖИ саласындағы негізгі зерттеулер ең алдымен бағдарламаның ''қалай әрекет ететініне'' қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;Though see [[Explainable artificial intelligence]] for curiosity by the field about why a program behaves the way it does.&lt;/ref&gt; [[Стюарт Расселл|Расселл]] мен [[Питер Норвиг|Норвигтің]] айтуынша, «бағдарлама жұмыс істеп тұрса болғаны, оны шынайы деп атайсыз ба, әлде симуляция деп атайсыз ба — оларға бәрібір».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Егер бағдарлама өзін ақыл-ойы бардай ''ұстай'' алса, оның ''шын мәнінде'' ақыл-ойы бар-жоғын білудің қажеті жоқ — іс жүзінде мұны анықтаудың да жолы болмас еді. ЖИ зерттеулері үшін Серлдің «әлсіз ЖИ гипотезасы» «жалпы жасанды интеллект мүмкін» деген тұжырымға тең. Сондықтан Расселл мен Норвигтің айтуынша, «ЖИ зерттеушілерінің көпшілігі әлсіз ЖИ гипотезасын өзінен-өзі түсінікті деп қабылдайды және күшті ЖИ гипотезасына мән бермейді».{{Sfn|Russell|Norvig|2003|p=947}} Демек, академиялық ЖИ зерттеулерінде «күшті ЖИ» мен «AGI» — екі бөлек ұғым.

=== Сана ===
Сана әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, ал оның кейбір қырлары ғылыми фантастикада және [[жасанды интеллект этикасы]]нда маңызды рөл атқарады:
* [[Сезіну қабілеті]] (немесе «феноменалдық сана»): қабылдаулар немесе эмоциялар туралы ''пайымдау'' қабілетінен айырмашылығы, оларды субъективті түрде «сезіну» қабілеті. [[Дэвид Чалмерс]] сияқты кейбір философтар «сана» терминін тек феноменалдық санаға қатысты қолданады, бұл шамамен сезіну қабілетіне тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chalmers |first=David J. |date=August 9, 2023 |title=Could a Large Language Model Be Conscious? |url=https://www.bostonreview.net/articles/could-a-large-language-model-be-conscious/ |work=Boston Review}}&lt;/ref&gt; Субъективті тәжірибенің неліктен және қалай пайда болатынын анықтау [[сананың күрделі мәселесі]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seth |first=Anil |title=Consciousness |url=https://www.newscientist.com/definition/consciousness/ |access-date=2024-09-05 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Томас Нагель]] 1974 жылы саналы болудың өзіндік «сезімі бар» екенін түсіндірді. Егер біз саналы болмасақ, онда ештеңені сезінбес едік. Нагель жарқанатты мысалға келтіреді: біз «[[Жарқанат болу қандай сезім?|жарқанат болу қандай сезім?]]» деп орынды сұрай аламыз. Алайда «тостер болу қандай сезім?» деп сұрауымыз екіталай. Нагель жарқанат саналы болып көрінеді (яғни санасы бар), ал тостерде сана жоқ деген қорытындыға келеді.{{Sfn|Nagel|1974}} 2022 жылы Google инженері компанияның [[LaMDA]] ЖИ чат-боты сезіну қабілетіне ие болды деп мәлімдеді, алайда бұл тұжырымға басқа сарапшылар кеңінен қарсылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 June 2022 |title=The Google engineer who thinks the company's AI has come to life |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/06/11/google-ai-lamda-blake-lemoine/ |access-date=2023-06-12 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
* [[Өзіндік сана]]: өзін жеке тұлға ретінде саналы түрде ұғыну, әсіресе өз ойларын саналы түрде түсіну қабілеті. Бұл жай ғана «өз ойының субъектісі болудан» өзгеше — операциялық жүйе немесе жөндеуші бағдарлама «өзін-өзі ұғына» алады (яғни өзін басқа нәрселерді қалай бейнелесе, дәл солай бейнелей алады), бірақ адамдар «өзіндік сана» терминін қолданғанда әдетте мұны меңземейді.{{Efn|[[Алан Тьюринг]] бұл ойды 1950 жылы айтқан.{{Sfn|Turing|1950}}}} Кейбір озық ЖИ модельдерінде жүйелер өздерінің когнитивтік үдерістері мен кері байланыс үлгілерінің ішкі репрезентацияларын қалыптастырады — өзін-өзі модельдеу құрылымдарында кейде өздеріне екінші жақтағы «сен» сияқты сөздермен сілтеме жасайды.{{Citation needed|date=April 2025}}
Бұл қасиеттердің моральдық қыры да бар. ЖИ-дың сезіну қабілетіне ие болуы жануарларға қатысты жағдайдағыдай оның әл-ауқаты мен құқықтық қорғалуына байланысты мәселелерді туындатар еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2024-09-05 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сананың когнитивтік қабілеттермен байланысты басқа қырлары да ЖИ құқықтары тұжырымдамасына қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nosta |first=John |date=December 18, 2023 |title=Should Artificial Intelligence Have Rights? |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-digital-self/202312/should-artificial-intelligence-have-rights |access-date=2024-09-05 |website=Psychology Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Озық ЖИ-ды қолданыстағы құқықтық және әлеуметтік жүйелерге қалай кіріктіру керектігін анықтау жаңадан туындап келе жатқан мәселе болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Akst |first=Daniel |date=April 10, 2023 |title=Should Robots With Artificial Intelligence Have Moral or Legal Rights? |url=https://www.wsj.com/articles/robots-ai-legal-rights-3c47ef40 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

== Гипотетикалық артықшылықтары ==
AGI көптеген жұмыс түрлерінде өнімділік пен тиімділікті арттыра алар еді. Ол қарт адамдарға күтім жасай алады,&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last1=Talty |first1=Jules |last2=Julien |first2=Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en-us}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жылдам әрі сапалы медициналық диагностикаға қолжетімділікті демократияландыра алады. Ол қызықты, арзан әрі жекелендірілген білім беруді ұсына алар еді.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Егер өндірілген байлық тиісті түрде [[Байлықты қайта бөлу|қайта бөлінсе]], күнкөріс үшін жұмыс істеу қажеттілігі [[Еңбектен кейінгі қоғам|ескіруі мүмкін]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stevenson |first=Matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ түбегейлі автоматтандырылған қоғамдағы адамның орны туралы мәселені көтереді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Coy |first=Peter |date=2024-04-05 |title=Opinion {{!}} If A.I. Takes All Our Jobs, Will It Also Take Our Purpose? |url=https://www.nytimes.com/2024/04/05/opinion/ai-jobs-nick-bostrom.html |access-date=2026-06-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

AGI ұтымды шешімдер қабылдауға, сондай-ақ апаттарды алдын ала болжауға және олардың алдын алуға да көмектесе алар еді. Ол [[нанотехнология]] немесе [[климаттық инженерия]] сияқты ықтимал апатты технологиялардың артықшылықтарын пайдалануға көмектесіп, сонымен қатар солармен байланысты қауіптерден сақтануға мүмкіндік бере алады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom; New York, New York, USA |language=en |chapter=§ Preferred order of arrival}}&lt;/ref&gt; Егер AGI-дың негізгі мақсаты адамзаттың жойылып кетуі сияқты экзистенциалдық апаттардың алдын алу болса ([[Осал әлем гипотезасы]] дұрыс болып шыққан жағдайда бұл қиын болуы мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}&lt;/ref&gt; ол бұл шаралардың адамзаттың өмір сүру сапасына әсерін барынша азайта отырып, қауіптерді күрт төмендетуге бағытталған шаралар қабылдай алар еді.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Қауіптері ==
=== Экзистенциалдық қауіптер ===
AGI [[экзистенциалдық қауіп]]тің бірнеше түрін тудыруы мүмкін. Экзистенциалдық қауіптер — «Жерде пайда болған саналы тіршіліктің мерзімінен бұрын жойылып кетуіне немесе оның қалаулы болашақ даму әлеуетінің біржола әрі түбегейлі жойылуына» қатер төндіретін қауіптер.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; AGI салдарынан адамзаттың жойылып кету қаупі көптеген пікірталастардың тақырыбы болды, алайда AGI-ды әзірлеу болашақтың біржола кемшілікті күйде қалыптасуына да әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ол оны әзірлегендердің құндылықтар жүйесін тарату және сақтап қалу үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер адамзатта бұрынғы құлдық тәрізді моральдық соқыр тұстар әлі де болса, AGI оларды қайтымсыз түрде орнықтырып, [[моральдық прогресс]]ке кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, AGI [[жаппай бақылау]] мен идеологиялық ықпал етуді жеңілдетуі мүмкін, ал олар орныққан репрессиялық жаһандық тоталитарлық режим құру үшін пайдаланылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |date=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Sibai |first=Noor |date=13 February 2022 |title=OpenAI Chief Scientist Says Advanced AI May Already Be Conscious |url=https://futurism.com/the-byte/openai-already-sentient |access-date=2023-12-24 |website=Futurism}}&lt;/ref&gt; Машиналардың өздеріне де қауіп бар. Егер болашақта сезіну қабілеті бар немесе басқа себептермен моральдық тұрғыдан ескеруге лайық машиналар жаппай жасалатын болса, олардың әл-ауқаты мен мүдделерін шексіз уақыт бойы елемейтін өркениеттік жолға түсу экзистенциалдық апатқа айналуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |access-date=2023-12-23 |website=Philosophy Now}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Kateman |first=Brian |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-12-23 |magazine=Time |language=en |archive-date=27 July 2023 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; AGI адамзаттың болашағын қаншалықты жақсартып, басқа экзистенциалдық қауіптерді азайтуға көмектесе алатынын ескере отырып, [[Тоби Орд]] бұл экзистенциалдық қауіптерді «ЖИ-дан бас тартуға» емес, «тиісті сақтықпен ілгерілеуге негіз» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== Бақылаудан айырылу және адамзаттың жойылу қаупі ====
ЖИ адамзат үшін экзистенциалдық қауіп төндіреді және бұл қауіпке көбірек назар аудару қажет деген тұжырым даулы болғанымен, 2023 жылы оны көптеген қоғам қайраткерлері, ЖИ зерттеушілері және ЖИ компанияларының бас директорлары, соның ішінде [[Илон Маск]], [[Билл Гейтс]], [[Джеффри Хинтон]], [[Йошуа Бенжио]], [[Демис Хассабис]] және [[Сэм Альтман]] қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |access-date=2023-12-24 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

2014 жылы [[Стивен Хокинг]] кең тараған немқұрайлылықты сынға алды:

{{Cquote|Сонымен, алдымызда пайдасы да, қаупі де өлшеусіз болуы мүмкін болашақтар тұрғанда, сарапшылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін істеп жатыр деп ойлайсыз ғой? Қате. Егер әлдеқайда дамыған бөтен өркениет бізге «Біз бірнеше онжылдықтан кейін жетеміз» деген хабар жіберсе, біз жай ғана «Жарайды, келгенде хабарласыңдар — жарықты жағып қоямыз» деп жауап берер ме едік? Сірә, жоқ — бірақ ЖИ-ға қатысты болып жатқан жағдай шамамен осы.&lt;ref name=&quot;hawking editorial&quot;&gt;{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence;– but are we taking AI seriously enough?' |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015 |access-date=3 December 2014 |work=[[The Independent (UK)]]}}&lt;/ref&gt;
| author = 
}}

Адамзаттың ықтимал тағдыры кейде адам әрекетінен қауіп төнген гориллалардың тағдырымен салыстырылады. Бұл салыстыру бойынша, жоғары интеллект адамзатқа гориллаларға үстемдік етуге мүмкіндік берді, ал қазір олар өздері алдын ала болжай алмаған қауіптерге осал болып отыр. Соның салдарынан горилла әдейі жасалған қастықтан емес, адам әрекетінің жанама салдары ретінде жойылып кету қаупі төнген түрге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Скептик [[Янн Лекун]] AGI-лардың адамзатқа үстемдік етуге ұмтылысы болмайды деп санайды және оларды адамға тән қасиеттермен сипаттап, ниеттерін адамдікіндей түсіндіруден сақ болуымыз керек дейді. Оның айтуынша, адамдар «аса интеллектуалды машиналарды жасауға жеткілікті ақылды болып, бірақ оларға ешқандай қорғаныс шараларынсыз ақымақ мақсаттар беретіндей күлкілі дәрежеде ақымақ болмайды».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |url=https://www.parlonsfutur.com/blog/the-fascinating-facebook-debate-between-yann-lecun-stuart-russel-and-yoshua |access-date=2023-06-08 |website=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |language=fr}}&lt;/ref&gt; Екінші жағынан, [[инструменталдық конвергенция]] тұжырымдамасы мақсаттары қандай болса да, [[интеллектуалды агент]]тердің сол мақсаттарға жету жолындағы аралық қадамдар ретінде тірі қалуға және көбірек билікке ие болуға ұмтылуына себептер болады деп болжайды. Бұл үшін эмоциялардың болуы міндетті емес.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-08-22 |title=Will Artificial Intelligence Doom The Human Race Within The Next 100 Years? |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence-oxford_n_5689858 |access-date=2023-06-08 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt;

Экзистенциалдық қауіпке алаңдайтын көптеген ғалымдар «[[ЖИ-ды бақылау мәселесі|бақылау мәселесін]]» шешуге бағытталған зерттеулерді күшейтуді қолдайды. Бұл мына сұраққа жауап іздеуді көздейді: бағдарламашылар рекурсивті түрде өзін-өзі жетілдіретін ЖИ аса интеллект деңгейіне жеткеннен кейін де жойқын емес, [[Достық жасанды интеллект|достық]] сипатта әрекет ету ықтималдығын барынша арттыру үшін қандай қорғаныс шараларын, алгоритмдерді немесе архитектураларды қолдана алады?&lt;ref name=&quot;physica_scripta2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sotala |first1=Kaj |last2=Yampolskiy |first2=Roman V. |author-link2=Roman Yampolskiy |date=2014-12-19 |title=Responses to catastrophic AGI risk: a survey |journal=[[Physica Scripta]] |volume=90 |issue=1 |doi=10.1088/0031-8949/90/1/018001 |issn=0031-8949 |doi-access=free |article-number=018001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |author-link=Nick Bostrom |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |title-link=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1996-7811-2 |edition=First}}&lt;!-- preface --&gt;&lt;/ref&gt; Бақылау мәселесін шешу [[ЖИ қарулану жарысы]]на байланысты күрделене түседі (ол өнімдерді бәсекелестерден бұрын шығару үшін қауіпсіздік шараларын барынша азайтуға бағытталған [[төменге қарай жарыс]]қа әкелуі мүмкін),&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last1=Chow |first1=Andrew R. |last2=Perrigo |first2=Billy |date=2023-02-16 |title=The AI Arms Race Is On. Start Worrying |url=https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |access-date=2023-12-24 |magazine=Time |language=en |archive-date=19 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219175338/https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ ЖИ-дың қару-жарақ жүйелерінде қолданылуына байланысты қиындықтар туындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tetlow |first=Gemma |date=January 12, 2017 |title=AI arms race risks spiralling out of control, report warns |url=https://www.ft.com/content/b56d57e8-d822-11e6-944b-e7eb37a6aa8e |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2023-12-24 |website=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

ЖИ экзистенциалдық қауіп төндіруі мүмкін деген тұжырымның қарсыластары да бар. Скептиктер әдетте AGI-дың жақын арада пайда болуы екіталай екенін немесе AGI-ға қатысты алаңдаушылықтар қазіргі ЖИ-мен байланысты басқа мәселелерден назарды бұратынын айтады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Stacey |first2=Kiran |date=2023-09-25 |title=Experts disagree over threat posed but artificial intelligence cannot be ignored |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/sep/25/experts-disagree-over-threat-posed-but-artificial-intelligence-cannot-be-ignored-ai |access-date=2023-12-24 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; [[Google]] компаниясының алаяқтықпен күрес жөніндегі бұрынғы басшысы [[Шуман Госемаджумдер]]дің пікірінше, технология саласынан тыс көптеген адамдар қазіргі чат-боттар мен LLM-дерді қазірдің өзінде AGI секілді қабылдайды, бұл қосымша түсінбеушілік пен қорқынышқа әкеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-20 |title=Humanity, Security &amp; AI, Oh My! (with Ian Bremmer &amp; Shuman Ghosemajumder) |url=https://cafe.com/stay-tuned/humanity-security-ai-oh-my-with-ian-bremmer-shuman-ghosemajumder/ |access-date=2023-09-15 |website=CAFE |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Кейбір зерттеушілер, соның ішінде [[Google Brain]] тең құрылтайшысы [[Эндрю Ын]], белгілі бір ЖИ компаниялары (мысалы, OpenAI, [[Anthropic]], DeepMind және Conjecture) алға тартатын ЖИ-дың болжамды экзистенциалдық қауіптері туралы ақпараттық науқандар [[реттеушіні басып алу]]ға қол жеткізуге және өз өнімдеріне деген қызығушылықты арттыруға бағытталған әрекет болуы мүмкін деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{Cite news |last=Titcomb |first=James |date=30 October 2023 |title=Big Tech is stoking fears over AI, warn scientists |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/10/30/big-tech-stoking-fears-over-ai-warn-scientists/ |access-date=2023-12-07 |work=The Telegraph |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;afr&quot;&gt;{{Cite web |last=Davidson |first=John |date=30 October 2023 |title=Google Brain founder says big tech is lying about AI extinction danger |url=https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207203025/https://www.afr.com/technology/google-brain-founder-says-big-tech-is-lying-about-ai-human-extinction-danger-20231027-p5efnz |archive-date=December 7, 2023 |access-date=2023-12-07 |website=Australian Financial Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы Google DeepMind, OpenAI және Anthropic компанияларының бас директорлары басқа сала жетекшілері мен зерттеушілермен бірге «ЖИ-дан туындайтын адамзаттың жойылып кету қаупін азайту пандемиялар мен ядролық соғыс сияқты қоғам ауқымындағы басқа қауіптермен қатар жаһандық басымдық болуы тиіс» деген бірлескен мәлімдеме жасады.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |date=May 30, 2023 |title=Statement on AI Risk |url=https://www.safe.ai/statement-on-ai-risk |access-date=2023-06-08 |website=Center for AI Safety}}&lt;/ref&gt;

=== Жаппай жұмыссыздық ===
OpenAI зерттеушілері 2023 жылы «АҚШ жұмыс күшінің 80%-ының еңбек міндеттерінің кемінде 10%-ына LLM-дердің енгізілуі әсер етуі мүмкін, ал қызметкерлердің шамамен 19%-ының міндеттерінің кемінде 50%-ына әсер етуі ықтимал» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Eloundou |first1=Tyna |last2=Manning |first2=Sam |last3=Mishkin |first3=Pamela |last4=Rock |first4=Daniel |date=March 17, 2023 |title=GPTs are GPTs: An early look at the labor market impact potential of large language models |url=https://openai.com/research/gpts-are-gpts |access-date=2023-06-07 |website=OpenAI |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Hurst |first=Luke |date=2023-03-23 |title=OpenAI says 80% of workers could see their jobs impacted by AI. These are the jobs most affected |url=https://www.euronews.com/next/2023/03/23/openai-says-80-of-workers-could-see-their-jobs-impacted-by-ai-these-are-the-jobs-most-affe |access-date=2023-06-08 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Олар кеңсе қызметкерлері, мысалы математиктер, бухгалтерлер немесе веб-дизайнерлер көбірек әсерге ұшырайды деп есептейді.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; AGI анағұрлым жоғары автономдылыққа, шешім қабылдау қабілетіне, басқа компьютерлік құралдармен өзара әрекеттесу мүмкіндігіне, сондай-ақ роботтандырылған денелерді басқару қабілетіне ие болуы мүмкін. Жетекші ЖИ компанияларының өкілдері арасында AGI салдарынан қызметкерлердің көпшілігі [[технологиялық жұмыссыздық]]қа тап болады деген пікір кең таралған; бұл үдеріс алдымен [[Ақ жағалылар|ақ жағалы]] мамандықтардан басталып, роботтехника жетілген сайын [[Көк жағалылар|көк жағалы]] мамандықтарға таралады деп болжанады.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Drago |first=Luke |title=What Happens When AI Replaces Workers? |url=https://time.com/7289692/when-ai-replaces-workers/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731192043/https://time.com/7289692/when-ai-replaces-workers/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-11-02 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл пікірді сынаушылар AGI адамдарды алмастырмай, керісінше олардың мүмкіндіктерін толықтырады және автоматтандыру қысқа мерзімде жұмыс орындарын ығыстырғанымен, ұзақ мерзімде бұлай болмайды деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Autor2015&quot;&gt;{{cite journal |last=Autor |first=David H. |title=Why Are There Still So Many Jobs? The History and Future of Workplace Automation |journal=Journal of Economic Perspectives |volume=29 |issue=3 |pages=3–30 |date=Summer 2015 |doi=10.1257/jep.29.3.3 |doi-access=free|url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.29.3.3 |access-date=2 August 2025|hdl=1721.1/109476 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ILO2023&quot;&gt;{{cite report |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/2024-07/WP96_web.pdf |title=Generative AI and Jobs: A Global Analysis of Potential Effects on Job Quantity and Quality |last1=Gmyrek |first1=Paweł |last2=Berg |first2=Janine |last3=Bescond |first3=David |date=August 2023 |publisher=International Labour Organization |location=Geneva, Switzerland |access-date=2 August 2025 |series=ILO Working Paper |number=96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brynjolfsson2022&quot;&gt;{{cite magazine |last=Thompson |first=Clive |title=AI Shouldn't Compete With Workers—It Should Supercharge Them |magazine=Wired |date=13 October 2022 |url=https://www.wired.com/story/ai-shouldnt-compete-with-workers-it-should-supercharge-them-turing-trap |access-date=2 August 2025}}&lt;/ref&gt;

Стивен Хокингтің пікірінше, автоматтандырудың өмір сапасына әсері байлықтың қалай қайта бөлінетініне байланысты болады:&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;
{{Cquote|Егер машиналар өндірген байлық ортақ бөлінсе, барлығы молшылық пен бос уақытқа толы өмір сүре алады; ал егер машиналардың иелері байлықты қайта бөлуге қарсы табысты лобби жүргізсе, адамдардың көпшілігі қайыршылыққа ұшырауы мүмкін. Әзірге үрдіс екінші нұсқаға қарай бет алып бара жатқандай көрінеді: технология теңсіздікті барған сайын күшейтіп келеді.
}}
Илон Маск 2021 жылы қоғамның автоматтандырылуы үкіметтерден [[жалпыға бірдей базалық табыс]]ты (UBI) енгізуді талап етеді деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sheffey |first=Ayelet |date=Aug 20, 2021 |title=Elon Musk says we need universal basic income because 'in the future, physical work will be a choice' |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-universal-basic-income-physical-work-choice-2021-8 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709081853/https://www.businessinsider.com/elon-musk-universal-basic-income-physical-work-choice-2021-8 |archive-date=Jul 9, 2023 |access-date=2023-06-08 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Хинтон да 2025 жылы Ұлыбритания үкіметіне ЖИ туындатқан жұмыссыздыққа жауап ретінде UBI енгізуге кеңес берді.&lt;ref name=&quot;Varanasi2025&quot;&gt;{{cite news |last=Varanasi |first=Lakshmi |title=Will AI replace human jobs and make universal basic income necessary? Here's what AI leaders have said about UBI |url=https://africa.businessinsider.com/news/will-ai-replace-human-jobs-and-make-universal-basic-income-necessary-heres-what-ai/qneeged |work=Business Insider Africa |date=27 February 2025 |access-date=2 August 2025}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Хинтон: «Мен социалистпін [...] Меніңше, бұқаралық ақпарат құралдары мен „есептеу құралдарының“ жеке меншікте болуы дұрыс емес», — деді.&lt;ref name=&quot;Hern2023&quot;&gt;{{cite news |last=Hern |first=Alex |date=4 May 2023 |title=Bernie Sanders, Elon Musk and White House seeking my help, says 'godfather of AI' |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/may/04/bernie-sanders-elon-musk-and-white-house-seeking-my-help-says-godfather-of-ai |access-date=2 August 2025 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Гипотетикалық технологиялар]]
[[Санат:Жасанды интеллект]]
[[Санат:Есептеу нейроғылымы]]
[[Санат:Ақпараттанудағы шешілмеген мәселелер]]
[[Санат:Интеллект түрлері]]</text>
      <sha1>45hxbpeda1la1gzv9pau8c15frh9j9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Sagyndykova Nurgul</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786999</id>
    <revision>
      <id>3659969</id>
      <parentid>3659566</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */ Жауап беру</comment>
      <origin>3659969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="902" sha1="h7botca6b738tcc1nr4w87vo9vp7og6" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Sagyndykova Nurgul}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 14:42, 2026 ж. қыркүйектің 22 (+05)

== Сілтемелер ==
Қайырлы күн! Мақалаларға орынсыз сілтемелер қоймауыңызды сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:41, 2026 ж. қыркүйектің 23 (+05)

:Осы ескертуге назар аударыңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:54, 2026 ж. қыркүйектің 24 (+05)</text>
      <sha1>h7botca6b738tcc1nr4w87vo9vp7og6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биржай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787004</id>
    <revision>
      <id>3660154</id>
      <parentid>3659234</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3660154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10519" sha1="s65kxkjfmno4t26xswj9qwimfoi49cy" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Биржай
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Biržai}}
 |сурет                   = Birzai2.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Biržai COA.svg
 |ту                      = Biržų vėliava.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =12 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =45 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =  
 |аймақ түрі              = Уезд 
 |аймағы                  = Паневежис уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1455	
 |бұрынғы атаулары        = Биржи, Бирже
 |статус алуы             = 1589
 |жер аумағы              = 16,35 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 56
 |климаты                 = қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 13 762
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 450
 |пошта индексі           = LT-41001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Biržai
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Биржай''' ({{lang-lt|Biržai}}) — [[Литва]]ның солтүстігіндегі қала. [[Паневежис уезі]]нің, староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Биржай қаласының халқы 13 762 адамды құрады. Биржай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 24-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birzai-11133.html|title=Население Биржай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның солтүстігінде, Паневежис қаласынан солтүстікке қарай 66 шақырым жерде орналасқан. Ол Литва астанасы [[Вильнюс]]тен шамамен 200 шақырым солтүстікте және Латвия астанасы [[Рига]]дан шамамен 100 шақырым оңтүстікте орналасқан. Бұл қала аймақтағы Литваның ең солтүстік нүктесі болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.inlithuania.eu/ru/project/%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B9/|title=Биржай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-22|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 56 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/12240?ysclid=mucix3jorv830981080|title=Биржай на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Биржай атауының шығу тегі нақты анықталмаған. Оның «biržis» («қайың тоғайы» немесе «ірі қайың»), «biržė» («шағын қайың тоғайы») немесе «biržtva» («қайың тоғайы» немесе «ақ орман») сияқты сөздерден шыққан болуы мүмкін деп болжауға болады. Демек, атаудың түпкі мағынасы орман, қалың тоғай немесе қайың тоғайы ұғымдарымен байланысты болуы ықтимал.

Бұл аймақ туралы алғашқы жазбаша дерек 1455 жылға жатады. Сол кезде Казимир Ягеллон жергілікті жерлерді Радзивилл әулетінің өкіліне сыйға тартқан, ал Радзивиллдер Биржайға иелік ету құқығын XVII ғасырға дейін сақтап қалған. Алғашқы католик шіркеуі 1500 жылы салынды. 1520 жылы Биржай сауда қалашығы ретінде аталып өтеді. 1547 жылы Биржай Биржай герцогтігінің орталығына айналды. 1564 жылдан 1731 жылға дейін қала Радзивилл әулетінің протестанттық тармағының иелігінде болды. 1587 жылы Биржай маңындағы өзендерге бөгет қойылып, Литвадағы алғашқы жасанды су қоймасы — Ширвена көлі құрылды. 1589 жылы қалаға Магдебург құқығы берілді. XVII ғасырдың басында бұл аймаққа Тракайдан келген караимдер қоныстанды.&lt;br /&gt;
Қала 1625 және 1657 жылдары Швециямен болған соғыстар кезінде қатты зардап шекті. 1701 жылы Биржайда Ресей патшасы I Петр мен Польша королі II Август арасында шведтерге қарсы бірлескен іс-қимылдар туралы келісім жасалды. Биржай қамалы 1704 жылы Солтүстік соғыс кезінде шведтер тарапынан қиратылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Биржай қаласының бүкіл еврей халқы жойылды. 1941 жылдың шілдесінде неміс сарбаздары Биржай қаласындағы еврей зиратында он бес еврейді атып өлтірді. 1941 жылдың 8 тамызында Гестапо мен олармен ынтымақтасқан литвалықтар қаладан 3 шақырым жердегі орман алқабында орналасқан бауырластар зиратында қаланың барлық еврей тұрғындарын — шамамен 2400 адамды атып өлтірді. Соғыс кезінде қала түгелге жуық өртеніп кетті.&lt;br /&gt;
1950 жылдан бастап ол Литва КСР-інің аудан орталығы болды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнда тоқыма өнеркәсібі (әсіресе зығыр өндірісі), сондай-ақ тамақ және сыра қайнату салалары дамыған. Ірі кәсіпорындар қатарына зығыр жіп пен мата шығаратын «Siūlas» АҚ, ет өңдеуші «Agaras» компаниясы, «Biržų duona» (1995), «Biržų alus» (1995), Биржай көлік компаниясы, «Biržų žemtiekimas» (1991) және «Tyla» ағаш өңдеу кәсіпорны кіреді.
Биржай Литваның «сыра астанасы» болып саналады, себебі қалада және оның ауданында (сондай-ақ көршілес Пасвалис пен Купишкис аудандарында) үй жағдайында сыра қайнату дәстүрі өте жақсы дамыған. Кейбір үй сыра қайнату орындарының үздік өнімдері тіпті Вильнюстегі сыра мейрамханалары мен барларында сатылады.

Биржай арқылы Пасвалис, Рокишкис, Купишкис және Рига қалаларына апаратын тас жолдар өтеді.

== Көрікті орындары ==
Негізгі көрікті жерлердің қатарына — Әулие Иоанн шіркеуі, Биржай евангелиялық-лютерандық шіркеуі, Биржай біріккен методистік шіркеуі, Биржай православиелік шіркеуі (1865 жылы салынған), Биржай қалалық әкімшілігі ғимараты және Литваның тәуелсіздігі жолында қаза тапқандарға арналған ескерткіш. Сондай-ақ, мұнда Й.Янонис ескерткіші (1976 жыл. мүсіншісі — К.Богданас, сәулетшісі — В.Бредикис) орналасқан.

Биржайда мәдениет орталығы, кинотеатр мен ойын-сауық кешені және туристік ақпарат орталығы жұмыс істейді. Ширвена көлінің оңтүстік жағалауында Биржай қамалы орналасқан. Оның ішінде 1928 жылы негізі қаланған өнер, тарих пен табиғат тарихына қатысты жәдігерлерді қамтитын Биржайдың «Села» мұражайы, сондай-ақ кітапхана орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>s65kxkjfmno4t26xswj9qwimfoi49cy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787018</id>
    <revision>
      <id>3660004</id>
      <parentid>3659608</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 3-маусым (2013—2014) */</comment>
      <origin>3660004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="274709" sha1="gy7mmkxj1dr2h7orwl1em21m0xk53p8" xml:space="preserve">[[Сурет:Suits Logo.png|right|300px|]]
2011 жылдың 23 маусымынан 2019 жылдың 25 қыркүйегіне дейін USA Network телеарнасында көрсетілген америкалық комедиялық-драмалық «[[Жағасын түргендер]]» телехикаясының бөлімдер тізімі.

== Маусымдарға шолу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Маусым
! rowspan=&quot;2&quot; | Серия
! colspan=&quot;2&quot; | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style=&quot;background:#696969; width:10px; padding:0;&quot; |
| 1
| 12
| 23 маусым 2011
| 8 қыркүйек 2011
|-
| style=&quot;background:#50CFC0; width:10px; padding:0;&quot; |
| 2
| 16
| 14 маусым 2012
| 21 ақпан 2013
|-
| style=&quot;background:#222222; width:10px; padding:0;&quot; |
| 3
| 16
| 16 шілде 2013
| 10 сәуір 2014
|-
| style=&quot;background:#E31E24; width:10px; padding:0;&quot; |
| 4
| 16
| 11 маусым 2014
| 4 наурыз 2015
|-
| style=&quot;background:#3F4F9C; width:10px; padding:0;&quot; |
| 5
| 16
| 24 маусым 2015
| 2 наурыз 2016
|-
| style=&quot;background:#D3A000; width:10px; padding:0;&quot; |
| 6
| 16
| 13 шілде 2016
| 2 наурыз 2017
|-
| style=&quot;background:#9D2631; width:10px; padding:0;&quot; |
| 7
| 16
| 12 шілде 2017
| 25 сәуір 2018
|-
| style=&quot;background:#68758D; width:10px; padding:0;&quot; |
| 8
| 16
| 18 шілде 2018
| 27 ақпан 2019
|-
| style=&quot;background:#DDDDDD; width:10px; padding:0;&quot; |
| 9
| 10
| 17 шілде 2019
| 25 қыркүйек 2019
|}

== Бөлімдер тізімі ==
=== 1-маусым (2011) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#696969; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
 |EpisodeNumber = 1
 |EpisodeNumber2 = 1
 |Title = Pilot
 |AltTitle = Пилот
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Аарон Корш
 |Aux4 = 4,64&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/24/thursday-cable-ratings-burn-notice-swamp-people-soots-nba-draft-wilfred-top-night-futurama-louie-more/96496/|title=Thursday Cable Ratings: Burn Notice, Swamp People, Suits, NBA Draft, Wilfred top Night + Futurama, Louie &amp; More|lang=en|last=Seidman|first=Robert|publisher=''TV by the Numbers''|date=2011-06-24|access-date=2011-06-24|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005152203/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/24/thursday-cable-ratings-burn-notice-swamp-people-soots-nba-draft-wilfred-top-night-futurama-louie-more/96496/|archive-date=2022-10-05}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 23 маусым 2011
 |ShortSummary = Нью-Йорктегі «Пирсон-Хардман» заң фирмасының заңгерлерінің бірі Харви Спектер ақыры мақсатына жетіп, аға серіктес атанады. Енді оның жаңа мәртебесіне сәйкес жеке көмекшісі болуы тиіс. Алайда фирма ережесіне сәйкес, ол жаңа көмекшісін тек [[Гарвард университетінің заң мектебі|Гарвард заң мектебінің]] түлектері арасынан таңдауы керек. Түлектерге арналған сұхбатқа есірткі жеткізу жөніндегі сәтсіз операциядан кейін полициядан қашып жүрген Майк Росс кездейсоқ тап болады. Харви Майктың қабілетіне, феноменалды есте сақтау қабілетіне және заңгер болуға деген ұмтылысына тәнті болады. Майк Гарвард университетін бітірмегеніне қарамастан, Харви оны жұмысқа алады. Фирма басшысы Джессика Пирсон Харвиді жыныстық қысым көрсетуге қатысты істі ақысыз жүргізуге ({{lang-lat|pro bono}}) мәжбүрлейді. Харви бұл істі тәжірибесі аз, бірақ ынтасы зор Майкқа тапсырады. Майк фирмада заңгердің көмекшісі болып жұмыс істейтін ақылды әрі қабілетті қыз Рэйчелден көмек сұрайды.
  |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 2
 |EpisodeNumber2 = 2
 |Title = Errors and Omissions
 |AltTitle = Қателер мен кемшіліктер
 |DirectedBy = Джон Скотт
 |WrittenBy = Шон Яблонски
 |Aux4 = 3,89&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/01/thursday-cable-ratings-pre-holiday-slump-for-burn-notice-soots-but-swamp-people-impervious-wilfredfuturama-louie-more/97141/|title=Thursday Cable Ratings: Pre-Holiday Slump for 'Burn Notice,' 'Suits' But 'Swamp People' Impervious + 'Wilfred,'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|last=Seidman|first=Robert|publisher=''TV by the Numbers''|date=2011-07-01|access-date=2011-07-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005152203/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/01/thursday-cable-ratings-pre-holiday-slump-for-burn-notice-soots-but-swamp-people-impervious-wilfredfuturama-louie-more/97141/|archive-date=2022-10-05}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 30 маусым 2011
 |ShortSummary = Харви Спектер судья Грехемнің оның кез келген уәжін тыңдаудан бас тартқан жағдайға тап болады. Судья Харвиді әйелімен көңіл қосты деп ойлап, одан кек алуға ниетті. Алайда Харви мұндай мәселе туындауы мүмкін екенін алдын ала ойлап, судьяның әйелімен қарым-қатынастан өзі бас тартқан болатын. Бірақ судьяның әйелі опасыздық туралы жалған айыптаудан кейін күйеуінің өзіне деген қызығушылығы қайта артқанын байқап, сондықтан оған шындықты айтудан бас тартады. Фирманың кіші серіктесі әрі тағылымдамадан өтушілердің жұмысына жауапты Луис Литт Майктан міндетті есірткі тестінен өтуді талап етеді. Кейін ол Майкқа тест нәтижесінің оң болғанын хабарлайды. Луис Майкты бопсалап, оның өзімен жасты әрі беделді клиенттің сеніміне ие болуын көздейді. Клиент Литтпен жұмыс істегісі келмейді. Майк клиентпен тіл табысып, оны «Пирсон-Хардман» фирмасына алып келеді. Алайда соңында ол клиентті істерін Литтпен емес, Харвимен жүргізуге көндіреді. Литт қатты ашуланады.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 3
 |EpisodeNumber2 = 3
 |Title = Inside Track
 |AltTitle = Табысқа жетудің төте жолы
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Аарон Корш
 |Aux4 = 4,53&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/08/thursday-cable-ratings-burn-notice-suits-rise-but-swamp-people-still-tops-night-wilfred-futurama-louie-more/97544/|title=Thursday Cable Ratings: 'Burn Notice,' 'Suits' Rise, But 'Swamp People' Still Tops Night + 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Seidman|first=Robert|date=2011-07-08|access-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116033239/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/08/thursday-cable-ratings-burn-notice-suits-rise-but-swamp-people-still-tops-night-wilfred-futurama-louie-more/97544/|archive-date=2011-11-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 7 шілде 2011
 |ShortSummary = Харви мен Майк «McKernon Motors» компаниясының жаңа бас директорын қызметінен ығыстырудың заңды жолын іздейді. Сонымен қатар олар компанияның ең адал қызметкерлерінің бірі Доминик Бэронды атқарушы директор қызметін өз мойнына алуға көндіруге тырысады. Сынақ мерзімінен сәтті өткен Майк «жаңадан келгендер кешін» ұйымдастыруы керек. Ол мейрамханаларды өзінен әлдеқайда жақсы білетін Рэйчелден кешті ұйымдастыруға көмектесуін сұрайды. Майк досы Треворды марихуана сатуды тоқтатуға көндіруге тырысады.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 4
 |EpisodeNumber2 = 4
 |Title = Dirty Little Secrets
 |AltTitle = Кішкентай лас құпиялар
 |DirectedBy = Денни Гордон
 |WrittenBy = Джон Кован
 |Aux4 = 4,38&lt;ref&gt;{{cite web|last=Seidman|first=Robert|title=Thursday Cable Ratings: 'Burn Notice,' Rises, Defeats 'Swamp People' + 'Suits,' 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/15/thursday-cable-ratings-burn-notice-rises-defeats-swamp-people-suits-wilfred-futurama-louie-more/98144/|work=TV by the Numbers|date=2011-07-15|access-date=2011-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123102107/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/15/thursday-cable-ratings-burn-notice-rises-defeats-swamp-people-suits-wilfred-futurama-louie-more/98144/|archive-date=2011-11-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 14 шілде 2011
 |ShortSummary = «Пирсон-Хардман» фирмасына Джессиканың бұрынғы күйеуі көмек сұрап келеді. Ол бүйірлік амиотрофиялық склерозбен (БАС) ауырады және осы аурудың емін табуға тырысады. Бұл іске оған қазіргі әйелі көмектеседі. Алайда оның өмірді ұзартуға арналған дәрісі бауырға кері әсер етеді. Джессиканың бұрынғы күйеуінің мүддесін қорғау Харвиге тапсырылады. Осы уақытта Майк өзінің алғашқы ісімен жұмыс істеп жатыр, сол мезетте оның құпиясының ашылып қалу қаупі төніп тұр.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 5
 |EpisodeNumber2 = 5
 |Title = Bail Out
 |AltTitle = Қиын жағдайдан құтқару
 |DirectedBy = Кейт Вудс
 |WrittenBy = Итон Дрогин
 |Aux4 = 4,38&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/22/updated-thursday-cable-ratings-suits-rises-and-burn-notice-steady-but-swamp-people-back-on-top-wilfred-futurama-louie-more/98696/|title=Updated: Thursday Cable Ratings: 'Suits' Rises and 'Burn Notice' Steady, But 'Swamp People' Back on Top + 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|last=Seidman|first=Robert|work=TV by the Numbers|date=2011-07-22|access-date=2011-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123102224/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/22/updated-thursday-cable-ratings-suits-rises-and-burn-notice-steady-but-swamp-people-back-on-top-wilfred-futurama-louie-more/98696/|archive-date=2011-11-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 21 шілде 2011
 |ShortSummary = Сотқа бара жатқан жолда Харвидің көлігі жол апатына ұшырайды. Такси жүргізушісі Харвидің жүргізушісіне қарсы талап-арыз береді, ал Харви сотта өз жүргізушісінің мүддесін қорғауға кіріседі. Тревор есірткі сатуды тоқтатып, Майктан жаңа өмір бастауына көмектесуін сұрайды.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 6
 |EpisodeNumber2 = 6
 |Title = Tricks of the Trade
 |AltTitle = Кішкентай айла-тәсілдер
 |DirectedBy = Терри МакДона
 |WrittenBy = Рик Мюйррэгэй
 |Aux4 = 4,44&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/29/thursday-cable-ratings-suits-tops-night-in-demo-burn-notice-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/99223/|title=Thursday Cable Ratings: 'Suits' Tops Night in Demo + 'Burn Notice,' 'Project Runway,' 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|last=Seidman|first=Robert|work=TV by the Numbers|date=2011-07-29|access-date=2011-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123102214/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/29/thursday-cable-ratings-suits-tops-night-in-demo-burn-notice-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/99223/|archive-date=2011-11-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 28 шілде 2011
 |ShortSummary = Майк пен Харви клиенттерінің ақпаратты сыртқа сатты деген айыптауға байланысты тергеу жүргізеді. Майк Рэйчелге заң факультетіне түсу емтиханына дайындалуға көмектеседі және бұған дейін басқа адамдардың орнына тест тапсырғанын одан жасыруға тырысады. 
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 7
 |EpisodeNumber2 = 7
 |Title = Play the Man
 |AltTitle = Ер-азаматқа лайық әрекет ету
 |DirectedBy = Тим Мэтисон
 |WrittenBy = Эрика Липез
 |Aux4 = 4,03&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/05/thursday-cable-ratings-jersey-shore-dominates-burn-notice-suits-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/99741/|title=Thursday Cable Ratings: 'Jersey Shore' Dominates + 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Project Runway,' 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|last=Seidman|first=Robert|work=TV by the Numbers|date=2011-08-05|access-date=2011-08-05|archive-url=https://www.webcitation.org/64ZOPFsKk?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/05/thursday-cable-ratings-jersey-shore-dominates-burn-notice-suits-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/99741/|archive-date=2012-01-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 4 тамыз 2011
 |ShortSummary = Майк Луистің шәкірттерінің біріне қарсы «жаттығу» сот ісіне қатысады. Харви өзінің бұрынғы сүйіктісі әрі курстасы Дана Скоттпен («Скотти») кездеседі.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 8
 |EpisodeNumber2 = 8
 |Title = Identity Crisis
 |AltTitle = Тұлғалық дағдарыс
 |DirectedBy = Норберто Барба
 |WrittenBy = Итон Дрогин
 |Aux4 = 3,96&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/12/thursday-cable-ratings-jersey-shore-down-but-dominant-burn-notice-suits-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/100330/|title=Thursday Cable Ratings: 'Jersey Shore' Down But Dominant + 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Project Runway,' 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Seidman|first=Robert|date=2011-08-12|access-date=2011-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123101937/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/12/thursday-cable-ratings-jersey-shore-down-but-dominant-burn-notice-suits-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/100330/|archive-date=2011-11-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 11 тамыз 2011
 |ShortSummary = Кәсіпкердің қызы Майкты оның құпиясын әшкерелеймін деп қорқытып, егер ол оның ісін соттан қайтарып алмаса, шындықты жариялайтынын айтады. Харви Луис тудырған мәселелерді шешуге тырысады.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 9
 |EpisodeNumber2 = 9
 |Title = Undefeated
 |AltTitle = Жеңілмейтін
 |DirectedBy = Феликс Алкала
 |WrittenBy = Рик Мюйррэгэй
 |Aux4 = 4,45&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/19/thursday-cable-ratings-jersey-shore-rises-burn-notice-suits-project-runway-rise-too-wilfred-futurama-louie-more/100832 |title=Thursday Cable Ratings: 'Jersey Shore' Rises &amp; 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Project Runway' Rise Too + 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More - Ratings {{!}} TVbytheNumbers&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2011-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109115038/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/19/thursday-cable-ratings-jersey-shore-rises-burn-notice-suits-project-runway-rise-too-wilfred-futurama-louie-more/100832/ |archive-date=2011-11-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 18 тамыз 2011
 |ShortSummary = Харви сотта жеңіске жету үшін куәгерлерді қорқытып жүрген арсыз заңгермен тартысқа түседі. Осы уақытта «Пирсон-Хардман» фирмасының қызметкерлерінің бірі куәгерлердің тізімін бәсекелестерге жариялап жібереді. Күдік Рэйчелге түседі.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 10
 |EpisodeNumber2 = 10
 |Title = The Shelf Life
 |AltTitle = Жарамдылық мерзімі
 |DirectedBy = Дженнифер Гезингер
 |WrittenBy = Шон Яблонски
 |Aux4 = 3,82&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/26/thursday-cable-jersey-shore-gets-bigger-nfl-burn-notice-suits-project-runway-and-the-weather-channel/101567/|title=Thursday Cable: 'Jersey Shore' Gets Bigger + NFL, 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Project Runway' and the Weather Channel|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Seidman|first=Robert|date=2011-08-26|access-date=2011-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114233556/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/26/thursday-cable-jersey-shore-gets-bigger-nfl-burn-notice-suits-project-runway-and-the-weather-channel/101567/|archive-date=2011-11-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 25 тамыз 2011
 |ShortSummary = Майк пен Харви жалған дипломмен тоғыз жыл жұмыс істеген қызметкерді жұмыстан шығаруға мәжбүр болады. Майк оған жанашырлық танытып, өзінің құпиясын әшкерелеу қаупіне қарамастан, оны қорғауға тырысады. Майк пен Рэйчел бір-біріне деген сезімдерін жеңуге тырысады. Луис Майк пен оның бұрынғы сүйіктісі Дженни арасындағы қарым-қатынасты бұзуға әрекет етеді.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 11
 |EpisodeNumber2 = 11
 |Title = Rules of the Game 
 |AltTitle = Ойын ережесі
 |DirectedBy = Майк Смит
 |WrittenBy = Джон Кован
 |Aux4 = 3,96&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/02/thursday-cable-even-jersey-shore-repeats-cant-be-beaten-burn-notice-suits-project-runway-lots-more/102335/|title=Thursday Cable: Even 'Jersey Shore' Repeats Can't Be Beaten; 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Project Runway' &amp; Lots More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Gorman|first=Bill|date=2011-09-02|access-date=2011-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124054006/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/02/thursday-cable-even-jersey-shore-repeats-cant-be-beaten-burn-notice-suits-project-runway-lots-more/102335/|archive-date=2011-11-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 1 қыркүйек 2011
 |ShortSummary = Аудандық прокурор Кэмерон Дэннис, Харвидің бұрынғы бастығы әрі тәлімгері, өз кеңсесінде дәлелдерді жасыруға қатысты тергеу басталғанда, Харвиге жүгінеді. Майк пен Луис жылжымайтын мүлік магнатының ісімен айналысып, оның отбасындағы жанжалды реттеуге тырысады. Дженни Майктың одан бір нәрсені жасырып жүргеніне күмәнданады.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 12
 |EpisodeNumber2 = 12
 |Title = Dog Fight
 |AltTitle = Ит тобыры
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Аарон Корш
 |Aux4 = 3,47&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/09/thursday-cable-jersey-shore-takes-a-hit-still-dominates-burn-notice-suits-wilfred-futurama-finales-more/103152/|title=Thursday Cable: 'Jersey Shore' Takes A Hit, Still Dominates, 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Wilfred,' 'Futurama' Finales &amp; More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Gorman|first=Bill|date=2011-09-09|access-date=2011-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126041223/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/09/thursday-cable-jersey-shore-takes-a-hit-still-dominates-burn-notice-suits-wilfred-futurama-finales-more/103152/|archive-date=2011-11-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 8 қыркүйек 2011
 |ShortSummary = Харви жастық шағында жіберген қателігін түзету үшін жазықсыз сотталған адамды түрмеден босатуға тырысады. Алайда жаңа аудандық прокурор шындықты анықтаудан гөрі сот жүйесінің беделін сақтауға көбірек мүдделі. Тревор Майк пен Дженнидің қарым-қатынасы туралы біліп, кек алу үшін Майктың құпиясын толықтай Джессикаға айтып береді.
 |LineColor = 696969 
}}
|}

=== 2-маусым (2012—2013) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#50CFC0; color:#000000;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 13
|EpisodeNumber2 = 1
 |Title = She Knows
 |AltTitle = Ол біледі
 |DirectedBy = Майкл Смит
 |WrittenBy = Аарон Корш
 |Aux4 = 3,47&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/15/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-burn-notice-suits-men-at-work-mountain-men-dont-be-tardy-for-the-wedding-more/138300/|title=Thursday Cable Ratings: 'Swamp People' Wins Night, 'Burn Notice', 'Suits', 'Men at Work', 'Mountain Men', 'Don't Be Tardy For The Wedding' &amp; More|lang=en|publisher=TV by the Numbers|first=Sara|last=Bibel|date=2012-06-15|access-date=2012-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616214250/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/15/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-burn-notice-suits-men-at-work-mountain-men-dont-be-tardy-for-the-wedding-more/138300/|archive-date=2012-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 14 маусым 2012
 |ShortSummary = Майкке ірі талап-арыз бойынша істі жүргізу тапсырылады, ал Харви Джессиканың енді «Гарвард құпиясын» білетінін ескере отырып, Майкты жұмыстан шығару немесе қалдыру туралы шешім қабылдауы керек. Осы уақытта фирманың негізін қалаушылардың бірі Дэниел Хардман бес жыл болмағаннан кейін қайта оралады. Осы уақыт ішінде оның әйелі қайтыс болған, енді ол әріптестеріне өзін мүлде өзгерген адам ретінде сезінетінін айтады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 14
 |EpisodeNumber2 = 2
 |Title = The Choice
 |AltTitle = Таңдау
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Джон Кауэн
 |Aux4 = 3,80&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/22/thursday-cable-ratings-swamp-people-burn-notice-snooki-jwoww-mountain-men-men-at-work-more/139010/|title=Thursday Cable Ratings: 'Swamp People' + 'Suits', 'Burn Notice', 'Snooki &amp; JWOWW', 'Mountain Men', 'Men at Work', &amp; More|lang=en|last=Kondolojy|first=Amanda|date=2012-06-22|work=TV by the Numbers|access-date=2012-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623175204/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/22/thursday-cable-ratings-swamp-people-burn-notice-snooki-jwoww-mountain-men-men-at-work-more/139010/|archive-date=2012-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 21 маусым 2012
 |ShortSummary = Джессика Хардманға қарсы күресте Харвимен бірігеді. Харви Пол Портерді Джессикаға қайта оралуға көндіруге тырысып, олардың банкроттық туралы ісіне көмектесуге кіріседі. Алайда соңында Харви Джессиканың нұсқауларын елемей, өз әдісімен әрекет ете бастайды. Хардман Луисті өз жағына тартуға тырысып, оған сыйлықтар жасап, аға серіктес қызметін ұсынады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 15
 |EpisodeNumber2 = 3
 |Title = Meet the New Boss
 |AltTitle = Жаңа басшымен кездесу
 |DirectedBy = Майкл Смит
 |WrittenBy = Эрика Липез
 |Aux4 = 3,88&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/29/thursday-cable-ratingsanger-management-wins-night-suits-burn-notice-wilfred-awkward-men-at-work-more/139938/|title=Thursday Cable Ratings: 'Anger Management' Wins Night, 'Suits', 'Burn Notice', 'Wilfred', 'Awkward', 'Men at Work' &amp; More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Bibel|first=Sara|date=2012-06-29|access-date=2012-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120702113850/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/29/thursday-cable-ratingsanger-management-wins-night-suits-burn-notice-wilfred-awkward-men-at-work-more/139938/|archive-date=2012-07-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 28 маусым 2012
 |ShortSummary = Харви мен Дэниел медбикелер кәсіподағына қарсы аурухана ісін жүргізу барысында өзара қақтығыса бастайды. Майк осы тартыстың ортасында қалады. Фирмаға жұмыс мәселесі бойынша Гарвардтан кеңесші Шейла келеді. Ол мінезі жағынан Луистің әйел нұсқасы іспетті. Рэйчел Майктың одан бір құпияны жасырып жүргеніне сенімді. Харвидің хатшысы Донна Рэйчелді Майкқа деген сезімінен бас тартуға көндіріп, оған танысу сайтындағы сауалнаманы толтыруға көмектеседі. Рэйчел заң факультетіне түсу емтиханын тапсырады. Харви Майкқа Хардманның өткені туралы айтып береді.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 16
 |EpisodeNumber2 = 4
 |Title = Discovery
 |AltTitle = Зерттеу
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Дэниел Аркин
 |Aux4 = 3,70&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/13/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-suits-anger-management-burn-notice-awkward-wilfred-more/141516/ |title=Thursday Cable Ratings: ‘Swamp People’ Wins Night, ‘Suits’, ‘Anger Management’, ‘Burn Notice’, ‘Awkward’, ‘Wi …&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2012-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120718014633/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/13/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-suits-anger-management-burn-notice-awkward-wilfred-more/141516/ |archive-date=2012-07-18 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 12 шілде 2012
 |ShortSummary = Трэвис Таннер фирмаға келіп, олардың күрделі сот ісінде дәлелдерді жасырып отырғанын мәлімдейді. Донна қатты абыржиды: оның Харвиге қарсы дәлел бола алатын құжатқа қол қойғаны анықталады. Осы уақытта Луис пен Майк бір істі бірге жүргізіп, ортақ тіл табыса бастайды. Алайда Луистің күдікшілдігі олардың енді ғана қалыптасып келе жатқан достығына сызат түсіруі мүмкін. 
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 17
 |EpisodeNumber2 = 5
 |Title = Break Point
 |AltTitle = Шешуші сәт
 |DirectedBy = Кристофер Мисиано
 |WrittenBy = Этан Дрогин
 |Aux4 = 3,72&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/20/thursday-cable-ratings-burn-notice-wins-night-mountain-men-suits-anger-management-sullivan-son-more/142132/ |title=Thursday Cable Ratings: ‘Burn Notice’ Wins Night, + ‘Mountain Men’, ‘Suits’, ‘Anger Management’, ‘Sullivan &amp; Son&amp;#821 …&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2012-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725080830/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/20/thursday-cable-ratings-burn-notice-wins-night-mountain-men-suits-anger-management-sullivan-son-more/142132/ |archive-date=2012-07-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 19 шілде 2012
 |ShortSummary = Харви фирма үшін тағдыршешті сот үдерісіне байланысты күйзеліске ұшырай бастайды. Донна сәтсіз аяқталған сот ісінің салдарымен айналысып, құжатты жойып жібереді де, соның салдарынан жұмыстан шығарылады. Майк дарынды теннисшінің мүддесін қорғап, оны әкесі әрі жаттықтырушысының қамқорлығынан босатуға тырысады.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 18
 |EpisodeNumber2 = 6
 |Title = All In
 |AltTitle = Нартәуекел
 |DirectedBy = Джон Скотт
 |WrittenBy = Карла Наппи
 |Aux4 = 3,89&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/27/thursday-cable-ratings-burn-notice-wins-night-suits-anger-management-sullivan-son-snooki-jwoww-awkward-more/143003//|title=Thursday Cable Ratings: 'Burn Notice' Wins Night, + 'Suits', 'Anger Management', 'Sullivan &amp; Son', 'Snooki &amp; JWOWW', 'Awkward', &amp; More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Kondolojy|first=Amanda|date=2012-07-27|access-date=2012-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120731202423/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/27/thursday-cable-ratings-burn-notice-wins-night-suits-anger-management-sullivan-son-snooki-jwoww-awkward-more/143003/|archive-date=2012-07-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 26 шілде 2012
 |ShortSummary = Харви мен Майк барлық ақшасын құмар ойындарға тігіп, өз компаниясынан айырылған клиенттің ісін жүргізеді. Луис пен Рэйчел беделді мекемені қорғау ісі бойынша бірге жұмыс істей бастайды. Джессика өз фирмасын қорғау үшін күрделі міндетті атқаруға мәжбүр болады.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 19
 |EpisodeNumber2 = 7
 |Title = Sucker Punch
 |AltTitle = Тыйым салынған тәсіл
 |DirectedBy = Адам Дэвидсон
 |WrittenBy = Женевьева Спарлинг
 |Aux4 = 3,41&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/03/thursday-cable-ratings-burn-notice-tops-suits-sullivan-son-snooki-jwoww-awkward-project-runway-anger-management-more/143803/|title=Thursday Cable Ratings: 'Burn Notice' Tops 'Suits', + 'Sullivan &amp; Son', 'Snooki &amp; JWOWW', 'Awkward', 'Project Runway', 'Anger Management' &amp; More|lang=en|last=Kondolojy|first=Amanda|date=2012-08-03|work=TV by the Numbers|access-date=2012-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806055552/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/03/thursday-cable-ratings-burn-notice-tops-suits-sullivan-son-snooki-jwoww-awkward-project-runway-anger-management-more/143803/|archive-date=2012-08-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 2 тамыз 2012
 |ShortSummary = Пирсон-Хардман» фирмасына қарсы талап-арыз беріледі, ал Харви көмек сұрап өзінің бұрыннан танысы әрі бұрынғы әріптесі Зои Лоуфордқа жүгінеді. Зои қызметкерлерді шынайы сот үдерісіне дайындау үшін жаттығу сотын ұйымдастырады. Донна құжатты жойғанын мойындайды, бірақ заңгер жалдап, АҚШ Конституциясының Бесінші түзетуіне сүйене отырып, куәлік беруден бас тартады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 20
 |EpisodeNumber2 = 8
 |Title = Rewind
 |AltTitle = Артқа айналдыру
 |DirectedBy = Феликс Энрикес Алькала
 |WrittenBy = Рик Мураки
 |Aux4 = 3,42&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/10/thursday-cable-ratingsnfl-pre-season-football-wins-night-burn-notice-suits-awkwardanger-managementproject-runway-more/144510/|title=Thursday Cable Ratings:NFL Pre-Season Football wins Night, 'Burn Notice', 'Suits', 'Awkward', 'Anger Management','Project Runway' &amp; More|lang=en|last=Bibel|first=Sara|date=2012-08-10|work=TV by the Numbers|access-date=2012-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812205153/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/10/thursday-cable-ratingsnfl-pre-season-football-wins-night-burn-notice-suits-awkwardanger-managementproject-runway-more/144510/|archive-date=2012-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 9 тамыз 2012
 |ShortSummary = Бөлімде бес жыл бұрын болған оқиғалар көрсетіледі: Харви әкесі қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай аға заңгер қызметінен кіші серіктес қызметіне көтеріледі. Майк басқа адамның орнына емтихан тапсырғаны үшін қиын жағдайға тап болады. Сондай-ақ Хардманның фирмадан кетуінің мән-жайы ашылып, қазіргі уақытта Джессикаға фирманы бақылауға алуға көмектесуге мүдделі адамның бары анықталады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 21
 |EpisodeNumber2 = 9
 |Title = Asterisk
 |AltTitle = Астериск
 |DirectedBy = Дженнифер Гетцингер
 |WrittenBy = Джастин Пикок
 |Aux4 = 4,00&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/17/thursday-cable-ratings-suits-burn-notice-great-white-highway-sullivan-son-anger-management-more/145216/|title=Thursday Cable Ratings: 'Suits' Wins Night + 'Burn Notice', 'Great White Highway', 'Sullivan &amp; Son', 'Anger Management' &amp; More|lang=en|last=Kondolojy|first=Amanda|date=2012-08-17|work=TV by the Numbers|access-date=2012-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115112/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/17/thursday-cable-ratings-suits-burn-notice-great-white-highway-sullivan-son-anger-management-more/145216/|archive-date=2012-08-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 16 тамыз 2012
 |ShortSummary = Луис аға серіктес қызметіне тағайындалып, оның дауысы фирманың болашағын айқындайтын шешуші дауысқа айналады. Харви оны Джессиканы қолдауға көндіреді. Луис Хардманның бес жыл бұрын оны пайдаланып, қиын жағдайға қалдырғанын білгеннен кейін, Хардман мұны мойындап, енді бұрынғы адам емес екенін Луиске дәлелдеуге тырысады. Осы уақытта Харви допинг қолданды деп бейсболдан болашағынан үміт күттіретін жас жұлдызды айыптаған тележүргізушінің мүддесін қорғайды. Донна фирмаға қайта оралады. Рэйчел емтихандарды сәтті тапсырғанын біледі. Майк сыйақысына әжесіне пәтер сатып алуды жоспарлайды, бірақ бұл туралы оған айтып үлгермейді: әжесі кенеттен қайтыс болады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 22
 |EpisodeNumber2 = 10
 |Title = High Noon
 |AltTitle = Тура тал түсте
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Эрика Липез
 |Aux4 = 4,48&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/24/thursday-cable-ratings-suits-finale-wins-night-burn-notice-awkward-project-runway-anger-management-louie-more/146169/|title=Thursday Cable Ratings: 'Suits' Finale Wins Night, 'Burn Notice', 'Awkward', 'Project Runway', 'Anger Management', 'Louie' &amp; More|lang=en|last=Bibel|first=Sara|date=2012-08-24|work=TV by the Numbers|access-date=2012-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120826012933/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/24/thursday-cable-ratings-suits-finale-wins-night-burn-notice-awkward-project-runway-anger-management-louie-more/146169/|archive-date=2012-08-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 23 тамыз 2012
 |ShortSummary = Хардман дауыс беруде жеңіске жетіп, Джессиканың орнына фирманың басқарушы серіктесі болады. Ол Луиспен бірге Харви мен Майктың жұмысын қиындата түседі. Харви Майкпен бірге марихуана шегеді, ал Луис Харвиден күдіктеніп, одан есірткіге тест тапсыруды талап етеді. Харви тест тапсырудан бас тартады, сондықтан серіктестер жиналысында оны жұмыстан шығару мәселесі қаралуы тиіс болады. Осы жиналыста Майк пен Харви Хардманның бұрынғы сатқындығын дәлелдейтін айғақтарды, соның ішінде оның Джессика мен Доннаға жала жапқанын растайтын дәлелдерді ұсынады. Нәтижесінде Хардман жұмыстан шығарылады. Әжесінің жерлеу рәсімінде Майк өзінің бұрынғы сүйіктісі Тэсспен кездеседі. Майк Рэйчелмен романтикалық қарым-қатынас бастауға ниетті екенін білдіреді, бірақ Рэйчел одан біраз күте тұруды сұрайды. Кейін ойын өзгерткен Рэйчел Майктың үйіне барады да, оны Тэсспен бір төсекте жатқан жерінен көреді.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 23
 |EpisodeNumber2 = 11
 |Title = Blind-Sided
 |AltTitle = Күтпеген соққы
 |DirectedBy = Дэвид Платт
 |WrittenBy = Этан Дрогин
 |Aux4 = 3,57&lt;ref&gt;{{cite web|last=Kondolojy|first=Amanda|title=Thursday Cable Ratings: NBA Basketball Wins Night + 'Buckwild', 'Suits', 'Oprah's Next Chapter', 'Archer' &amp; More|lang=en|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/18/thursday-cable-ratings-nba-basketball-wins-night-buckwild-suits-oprahs-next-chapter-archer-more/165779/|access-date=2013-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208200513/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/18/thursday-cable-ratings-nba-basketball-wins-night-buckwild-suits-oprahs-next-chapter-archer-more/165779/|archive-date=2013-02-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 17 қаңтар 2013
 |ShortSummary = Майк жол-көлік оқиғасынан зардап шеккен жасөспірім Лиамның ісімен айналысады. Апатқа кінәлі адам оқиға орнынан қашып кеткен. Осыған ұқсас жағдайда қаза тапқан ата-анасы туралы естеліктер Майктың бұл іске қатысты сабырлылығын жоғалтуына себеп болады. Харви Зоимен жақындасуға тырысады, бірақ Зоидың өз мәселелері бар: оның ағасы кенеттен қайтыс болып, Зои оның кішкентай қызына қамқорлық жасауға мәжбүр болады. Луис Шейладан түлектердің бірін жұмысқа алуға көмектесуін сұрайды, бірақ Джессика кенеттен жаңа қызметкерлерді жұмысқа қабылдауға «мораторий» жариялайды. Луис Джессиканың мақсаты оны жазалау деп ойлайды, алайда шын мәнінде Джессика Майктың «Гарвард құпиясын» ашуы мүмкін адамды жұмысқа алмауды көздейді.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 24
 |EpisodeNumber2 = 12
 |Title = Blood in the Water
 |AltTitle = Судағы қан
 |DirectedBy = Роджер Камбл
 |WrittenBy = Женевьева Спарлинг
 |Aux4 = 3,75&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bibel|first=Sara|title=Thursday Cable Ratings: 'Buckwild' Wins Night, 'Suits', 'Archer', 'Beyond Scared Straight', 'King of the Nerds' &amp; More|lang=en|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/25/thursday-cable-ratings-buckwild-wins-night-suits-archer-beyond-scared-straight-king-of-the-nerds-more/166881/|access-date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313102409/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/25/thursday-cable-ratings-buckwild-wins-night-suits-archer-beyond-scared-straight-king-of-the-nerds-more/166881/|archive-date=2013-03-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 24 қаңтар 2013
 |ShortSummary = Харви клиенті «Пирсон-Хардман» фирмасының болашағына күмән келтіріп, алаңдай бастағанда, бір нәрсенің дұрыс еместігін сезеді. Бәсекелес фирмада жұмыс істейтін Эллисон Холт «Пирсон-Хардманға» кәсіби шабуыл жасап, фирманың ең мықты серіктестерін өз жағына тарта бастайды. Луис Харвидің ашуына тап болады: Харви оның Хардманды қолдап дауыс бергеніне әлі де ренжулі. Луис ашуын кіші заңгер Гарольдтан алады. Фирма Гарольд жүргізген істің клиентінен айырылған кезде, Луис оны барлығының көзінше жұмыстан шығарады. Луис фирмадан өзі кету мүмкіндігін ойластырып, Эллисонмен кездеседі.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 25
 |EpisodeNumber2 = 13
 |Title = Zane vs. Zane
 |AltTitle = Зейн Зейнге қарсы
 |DirectedBy = Николь Касселль
 |WrittenBy = Рик Мьюрегай
 |Aux4 = 3,36&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/01/thursday-cable-ratings-buckwild-wins-again-archer-suits-the-daily-show-king-of-the-nerds-more/167583/ |title=Thursday Cable Ratings: ‘Buckwild’ Wins Again, + ‘Archer’, ‘Suits’, ‘The Daily Show’, ‘King of the Nerds’ &amp; More - Ratings {{!}} TVbytheNumbers&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2013-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130206120925/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/01/thursday-cable-ratings-buckwild-wins-again-archer-suits-the-daily-show-king-of-the-nerds-more/167583/ |archive-date=2013-02-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 31 қаңтар 2013
 |ShortSummary = Харви әрең қол жеткізген бітімнің бұзылу қаупі туады. Рэйчелдің әкесі, заңгер Роберт Зейн қарсы тараптың өкілі ретінде іске араласып, клиенттің келісімге келу мүмкіндігін айтарлықтай төмендетеді. Харви іске Рэйчелді көмекші ретінде тартқанда, жағдай одан әрі күрделене түседі. Луис жаңа қызметкер Кэтрин Беннетпен қақтығысады. 
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
 |EpisodeNumber = 26
 |EpisodeNumber2 = 14
 |Title = He's Back
 |AltTitle = Ол қайтып келді
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Дэниел Аркин
 |Aux4 = 3,07&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/08/thursday-cable-ratingsbuckwild-wins-night-suits-archer-impractical-jokers-king-of-the-nerds-more/168748/ |title=Thursday Cable Ratings:’Buckwild’ Wins Night, ‘Suits’, ‘Archer’, ‘Impractical Jokers’, ‘King of the Nerds’ &amp; More - Ratings {{!}} TVbytheNumbers&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2013-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130213072954/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/08/thursday-cable-ratingsbuckwild-wins-night-suits-archer-impractical-jokers-king-of-the-nerds-more/168748/ |archive-date=2013-02-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 7 ақпан 2013
 |ShortSummary = Дэниел Хардман қайтып оралып, бұрынғы қызметкерінің атынан фирмаға қарсы жаңа талап-арыз береді. Харви мен Джессиканың әрекет ету мүмкіндігі Хардман фирмадан кеткен кезде Джессиканың қол қойған құпияны жария етпеу туралы келісіміне байланысты шектеледі. Майк фирма маңызды сот үдерісіне назар аудара алуы үшін бұрынғы қызметкермен мәселені реттеуге тырысады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber = 27
 |EpisodeNumber2 = 15
 |Title = Normandy
 |AltTitle = Нормандия
 |DirectedBy = Терри МакДонох
 |WrittenBy = Джон Кован
 |Aux4 = 2,90&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/15/thursday-cable-ratings-swamp-people-beats-nba-basketball-suits-big-rig-bounty-hunters-impractical-jokers-more/169561/ |title=Thursday Cable Ratings: ‘Swamp People’ Beats NBA Basketball + ‘Suits’, ‘Big Rig Bounty Hunters’, ‘Impractical Jokers’ &amp; More - Ratings {{!}} TVbytheNumbers&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2013-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218025940/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/15/thursday-cable-ratings-swamp-people-beats-nba-basketball-suits-big-rig-bounty-hunters-impractical-jokers-more/169561/ |archive-date=2013-02-18 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 14 ақпан 2013
 |ShortSummary = Бірнеше бағытта қатар күресіп, ресурстары әбден сарқылған Джессика Эдвард Дарбидің британдық фирмасымен бірігу мүмкіндігін қарастыра бастайды. Бұл фирмада Харвидің бұрынғы сүйіктісі Скотти жұмыс істейді. Майктың Кэтринмен жұмыс барысындағы қарым-қатынасы онша жақсы болмайды. Рэйчел Гарвардқа қабылданбағанын біледі.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber = 28
 |EpisodeNumber2 = 16
 |Title = War
 |AltTitle = Соғыс
 |DirectedBy = Джон Скотт
 |WrittenBy = Аарон Корш
 |Aux4 = 3,20&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/22/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-archer-suits-impractical-jokersking-of-the-nerds-project-runway-more/170463/ |title=Thursday Cable Ratings: ‘Swamp People’ Wins Night, ‘Archer’, ‘Suits’, ‘Impractical Jokers’,'King of the Nerds’, ‘Project Runway’ &amp; More - Ratings {{!}} TVbytheNumbers&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2013-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324204357/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/22/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-archer-suits-impractical-jokersking-of-the-nerds-project-runway-more/170463/ |archive-date=2013-03-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 21 ақпан 2013
 |ShortSummary = Дарбидің фирмасы бірігуге келіседі, осылайша Харвидің мансабына қатысты болашақ жоспарларын бұзады. Луис жаңа компанияның аға серіктесі Найджелмен тіл табысуға тырысады. Харви Эдвард Дарбимен бәстеседі: егер Майк жаңа істі жеңсе, бірігу болмайды. Джессика бұл туралы біліп, Майк істі жеңсе, оның құпиясын әшкерелейтінін айтып қорқытады. Майк істен жеңіліп, Харви оны адалдық танытпады деп айыптайды. Майк ақыры Рэйчелге ешқашан Гарвардта оқымағанын айтып береді. Әңгіме соңында олар екеуі секспен айналысады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
|}

=== 3-маусым (2013—2014) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#222222; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 29
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = The Arrangement
|AltTitle = Келісім
|DirectedBy = Кристофер Мизиано
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 2,93
|OriginalAirDate = 16 шілде 2013
|ShortSummary = Бірігу аяқталды. Дарби Джессикадан мұнай компаниясының басшысы Эва Хесингтонның ісін Харвиге тапсыруды талап етеді. Эва құбыр желісін салуға рұқсат алу үшін мемлекеттік қызметкерлерге пара берді деп айыпталады. Ол мұны жоққа шығармайды, бірақ мұндай әрекетке барлық мұнай компаниялары баратынын, алайда айып тек өзіне тағылғанын айтады. Егер Харви істі жеңбесе, Эва бас бостандығынан айырылуы мүмкін. Сонымен қатар Дарби мен Эваның арасында ерекше қарым-қатынас бары анықталады. Майк Харвидің сенімін қайтаруға тырысады және өзінің сырын мойындағаннан кейін Рейчелдің өзіне деген көзқарасын түсінуге ұмтылады. Ол түсінде Рейчелдің өзін әшкерелеп жатқанын көреді. Рейчел бұлай ешқашан жасамайтынын айтып, Майкке жұмыстан кетуді ұсынады. Алайда Майк жұмыстан шығу туралы мәселені талқылау үшін Джессикаға барған кезде, ол Майкке жеке кабинет ұсынады. Рейчел Майктің жұмыстан кетуін талап ете береді. Майк жұмыстан шығу туралы өтінішке қол қояды, бірақ оны Луис көріп, бұл қадамнан бас тартуға көндіреді. Луис жабдықтауға жауапты жаңа қызметкер Барбара Л. Тотингемнің өзінің сүйікті қаламдары мен таңқурай батончиктерін алып тастағанын біліп, жабдықтауға өзі жауап беруге шешім қабылдайды. Луис бұл туралы Дарбиге өтініш білдіреді, ал Дарби оған бұл қызметті атқаруға рұқсат береді. Алайда бір адамның бір мезгілде жабдықтауға да, ассистенттерге де жауапты болуы мүмкін емес болып шығады. Осылайша ассистенттерді басқару Найджелдің қолына өтеді. Ал Барбара Л. Тотингемнің шын мәнінде Найджел екені анықталады. Майк Харвидің сенімін қайтару үшін жаңа кабинетін Джессикаға қайтаруға дайын болады. Харви Дарбимен жаңа келісім жасайды: іс сәтті аяқталған жағдайда ол жұмыстан кетуді емес, Джессиканың орнына басқарушы серіктес болуды талап етеді.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 30
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = I Want You to Want Me
|AltTitle = Мені қалағаныңды қалаймын
|DirectedBy = Роджер Кумбл
|WrittenBy = Джон Кован
|Aux4 = 2,88
|OriginalAirDate = 23 шілде 2013
|ShortSummary = Луис тағылымдамадан өтушілерге тәлімгерлік ету қызметінен айырылғаннан кейін, Джессика оған ассистент алуға рұқсат береді. Луис Майкты өзіне ассистент еткісі келеді, ал Харви бұған қарсы емес екенін айтады. Луис Майктан жеңіліп тұрғандай көрінетін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы істе көмек сұрайды. Луис Майкке серіктестік ұсынады, онда екеуі тең дәрежеде жұмыс істемек, ал Харви Майкпен кәсіби қарым-қатынасының аяқталғанын айта береді. Бірлесіп жұмыс істеу барысында олар мейрамхана иесіне мүлкінен айырылып қалмауға мүмкіндік беретін заңдағы олқылықты табады. Майкке Луиспен бірге жұмыс істеген ұнайды. Луис Майкке оның бойында өзі мен Харвидің қасиеттері қатар бар екенін айтады: ол заң мен тәртіпті жақсы көреді, бірақ жеңіске жетуді де ұнатады. Харви Эваның ісімен айналысып, оны түрмеге түспеуден сақтап қалуға тырысады. Істі Харвидің бұрынғы бастығы, Манхэттен округінің прокуроры Кэмерон Дэннис қиындатады. Ол Харвиден кез келген жолмен басым түскісі келеді. Кэмерон Эваның қамқорлығындағы Никті бопсалап, оны Эваға қарсы куәлік беруге мәжбүрлейді. Харви Никпен жеке сөйлеседі де, кейін Джессиканың көмегімен істі келісіммен аяқтауға мүмкіндік беретін жоспар құрады. Іс сотқа жетеді. Эва бостандықта қалады, бірақ Харви келісім шарттарына толық қанағаттанбайды: Эва өз кінәсін мойындап, 50 миллион доллар айыппұл төлеуге тиіс болады. Донна мен Рейчел Майкке Харвидің сенімін қайтаруға көмектеседі. Ақырында Харви мен Майк татуласады. Луис қайтадан ассистентсіз қалады.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 31
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Unfinished Business
|AltTitle = Аяқталмаған іс
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Этан Дрогин
|Aux4 = 2,47
|OriginalAirDate = 30 шілде 2013
|ShortSummary = Эва Хесингтон тұтқындалады: Кэмерон оның пара бергенін мойындағанын алға тартады. Ол Эваны пара алған полковниктің әрекетінен қаза тапқан алты адамның өліміне жауапты еткісі келеді. Харви мен Майк Эваны босатады, бірақ екеуі де оның бұл адамдардың өліміне қатысы бар деп санайды. Харви Луистен Эваның компаниясын қорғап, оны басқа компанияның жұтып қоюынан сақтап қалуды сұрайды. Катрина бұл істе Луиспен бірге жұмыс істегісі келеді, бірақ Луис көмекшілерінің өз еңбегінің арқасында қызметте жоғарылап, кейін өзін ұмытып кеткенін енді қаламайды. Сондықтан ол Катринаның ұсынысынан бас тартады. Осыдан кейін Катрина Харвиге жұмысқа орналасуға тырысады, бірақ Донна мен Майк оған өз орнын көрсетеді. Катрина Майкке әдейі әзіл ұйымдастырып, соның нәтижесінде Харвидің оған деген ашуын одан әрі күшейтеді. Ақырында Луис оған іс бойынша бірге жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Майк пен Рейчел жұп болады. Дарбидің қызметкерлерінің бірі, заңгер Стивен Хантли, Доннаға сыр аша бастайды. Харви Майкке Джессиканы басқарушы серіктес қызметінен босату жоспары бар екенін айтады.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 32
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Conflict of Interest
|AltTitle = Мүдделер қақтығысы
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 2,99
|OriginalAirDate = 6 тамыз 2013
|ShortSummary = Джессика Эваны «Хесингтон Ойл» компаниясының президенті қызметінен босатқысы келеді, бірақ Дарби мен Харви бұған қарсы болады. Катрина мен Майк «Гианаполис Холдинг» фирмасын сатып алу мәселесі бойынша бірге жұмыс істейді. Олар «Хесингтон Ойлды» сатып алу өз фирмаларын қиын жағдайға қалдыратынын анықтайды. Осы ақпаратты пайдаланған Луис Джессикаға «Хесингтон Ойлдың» директорлар кеңесін Эваны қызметінен босатуға көндіруді ұсынады. Ол үшін кеңес мүшелерін Эваның кісі өліміне қатысы бар екеніне сендіру керек, сонымен қатар «Пирсон-Дарби» фирмасының компанияның заңгері ретіндегі орнын сақтап қалу қажет. Алайда жалған тұлғаларға қатысты жүргізген тергеу барысында Майк пен Харви Эваның кінәсіз екеніне көз жеткізеді. Эва 100 миллион доллар параны тек жазықсыз адамдардың өліміне жол бермеу үшін бергенін мойындайды. Майк Эваның сөйлеген сөзінің видеосын Катринге көрсетеді, ал Катрина оны Луиске көрсетеді. Үшеуі де Эваның кінәсіз екеніне көз жеткізеді. Осыдан кейін бір жағында Джессика, екінші жағында Харви мен Дарби тұрған қақтығыс туындайды. Джессика Луиске директорлар кеңесіне шындықты айтуға рұқсат бермейді, осылайша Эваның тағдырын түпкілікті шешеді: директорлар кеңесі оны қызметінен босатады. Стивен алдымен Доннаның назарын қымбат көлік сыйлау арқылы аударуға тырысады, кейін Рейчелді мақтап, оның қызғанышын оятуға тырысады. Ақырында Донна оның театрға барып, романтикалық кешкі ас ішу туралы ұсынысын қабылдайды. Майк пен Рейчел бір-біріне ғашық екенін мойындайды. Катрина мен Майк арасындағы шиеленіс те уақытша басылады.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 33
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Shadow of a Doubt
|AltTitle = Күмән көлеңкесі
|DirectedBy = Феликс Алкала
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,79
|OriginalAirDate = 13 тамыз 2013
|ShortSummary = Стивен Харвиге Эва өз компаниясынан айырылғанымен, кісі өлтіруге қатысы бар деген айып бойынша сотта жеңіске жетудің өзі Джессиканы қызметтен кетіруге жеткілікті негіз болатынына сендіреді. Кэмерон айыптарды алып тастаудан бас тартып, істі сотқа жібереді. Харви мен Стивен Тони Гианаполиске, егер ол Кэмеронның Эваны компания президенті қызметінен кетіру мақсатында онымен сөз байласқанын мойындамаса, оны сот істеріне көміп тастайтындарын айтып қоқан-лоқы жасайды. Алайда Гианаполис бұған мойымайды, ал Стивен Харвиден жасырын түрде Гианаполистің қызына қоқан-лоқы жасайды. Ашуға булыққан Гианаполис «Хесингтон Ойлдың» акцияларын әдейі сата бастайды, сөйтіп компанияның құнын төмендетеді. Харви мен Джессика Гианаполисті Кэмеронның Эваны әдейі әшкерелейтін материалды оған бергенін мойындатудың орнына, Эваны компания президенті қызметіне қайта тағайындауды жоспарлайды. Жаңа дәлелдер пайда болғанына қарамастан, Кэмерон жеңіске жету мүмкіндігі аз екенін білсе де, сот үдерісін тоқтатудан бас тартады. Донна мен Стивеннің романтикалық қарым-қатынасы жалғасады. Алайда Харвимен дауласып жатқанда, Стивен Доннаны өз уәжін күшейту үшін пайдаланады, бұл оның ашуын келтіреді. Луис пен Найджел ассистенттерді басқару құқығын бір-бірінен тартып алуға тырысады. Майк пен Рейчел клиентінің қаражатын иемденіп алған бухгалтерге қатысты істі жүргізеді. Майк Рейчелдің әкесінен оның Стэнфордта оқуға түсуге шешім қабылдағанын біледі. Джессика Харвиге оны атаулы серіктес ету туралы шешімін айтады. Харви бұл шешімнің себептері туралы ойлана бастайды.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 34
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = The Other Time
|AltTitle = Басқа уақыт
|DirectedBy = Джон С. Скотт
|WrittenBy = Рик Мараки
|Aux4 = 2,76
|OriginalAirDate = 20 тамыз 2013
|ShortSummary = Осыдан он жыл бұрын болған оқиғалар көрсетіледі. Харви әкесі мен Доннаның кеңесі бойынша, Кэмерон арандатқан этикалық тәртіп бұзушылыққа байланысты округтік прокуратурадағы жұмысынан кетеді. Ол Доннаны өзімен бірге алып, Джессикаға жұмысқа орналасады. Харви мен Донна бірге түн өткізеді, бірақ бірге жұмыс істегісі келетіндіктен, бұл туралы енді ешқашан сөз қозғамауға шешім қабылдайды. Сол уақытта әлі мектеп оқушысы болған Майк Гарвардқа қабылданғаны туралы хат алады. Ол есірткі саудасымен айналысып жүрген досы Тревордың қарызын өтеу үшін математика емтиханының нәтижелерін сатады. Емтихан жауаптарын директордың қызы сатып алғаны анықталады. Шындықты білген директор жанжалдан құтылу үшін өз еркімен қызметтен кету туралы өтініш береді. Алайда директор Майкты колледжден шығарып, оның Гарвардқа түсе алмауы үшін университетке хабарлама жібереді. Қазіргі уақытта Харви Джессикаға Дарбимен жасасқан келісімі туралы айтып, атаулы серіктес қызметінен бас тартады. Бірақ Джессика өз шешімінен қайтпайды. Харви Доннаға оның Стивенмен бірге ұйықтауы өзіне кедергі болып жүргенін мойындайды. Рейчел Стэнфордқа сұхбаттасуға барады, ал Майк қандай шешім қабылдаса да, оны қолдайтынын уәде етеді. Харви мен Майк Эваның ақталғанына сенімді болады, бірақ Кэмерон сот үдерісін жалғастыруды талап етеді: оның жаңа куәгері пайда болады, әрі Кэмерон оны Стивен Хантли әкелгенін айтады.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 35
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = She's Mine
|AltTitle = Ол менікі
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Пол Редфорд
|Aux4 = 2,79
|OriginalAirDate = 27 тамыз 2013
|ShortSummary = Эваны қорғау жоспары сәтсіздікке ұшырайды: ол полковникпен болған телефон қоңырауын жасырып қалған, ал енді полковник сотта куәлік беріп, Эва оған кісі өлтіруге тапсырыс бергені үшін ақша төлегенін мәлімдейді. Джессика істі өз қолына алып, Харвидің кеңесіне қарамастан, кісі өлтіруге Никтің бұйрық бергенін дәлелдеуді жалғастырады. Майк Кэмеронның кеңсесіне кінәні мойындау туралы мәмілені талқылау үшін келгендей болады, бірақ шын мәнінде құжаттардың мазмұнын есте сақтап, Кэмерон мен Никтің арасындағы байланысты анықтағысы келеді. Стивен іске араласуын жалғастыра береді, ал Донна ксерокөшірме есептегішінің көмегімен Стивеннің полковниктің куәлік мәтінін көшіргенін анықтап, онымен қарым-қатынасын үзеді. Майк Стивен мен полковниктің 20 жыл бұрын бір регби командасында ойнағанын және полковникке параны Стивеннің өзі бергенін анықтайды. Эва мен Ник бұл туралы білмеген. Харви Стивенді ерлер дәретханасында оңаша ұстап алып, оның бетінен ұрады. Луис Найджел іссапарға кеткен кезде уақытша өзіне қалдыруға берген мысығынан айырылғысы келмейді. Ол Найджелді ассистенттердің қатысуымен ұйымдастырылған жалған сот үдерісіне қатысуға мәжбүрлейді, ал Рейчел оның заңгері болады. Найджел күтпеген жерден бұрын жұмыстан шығарылған Гарольдты сотқа шақырып, одан Луиске қарсы куәлік беруді сұрайды. Алайда Гарольдтың куәлігі керісінше Луистің пайдасына тиіп, Луис мысыққа қамқоршылық ету құқығына ие болады. Рейчелдің талабымен Луис ассистенттерді басқару құқығына айырбас ретінде мысықты Найджелге қайтарады. Рейчел өзінің [[Колумбия университеті|Колумбия университетіне]] қабылданғанын біледі.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 36
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Endgame
|AltTitle = Ақырғы ойын
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Джастин Пикок
|Aux4 = 3,52
|OriginalAirDate = 3 қыркүйек 2013
|ShortSummary = Джессика мен Харви Дарбиге Стивеннің кісі өлтіруге тапсырыс бергенін хабарлайды. Дарби мұны бұрыннан білгенін, бірақ Эваға зиян келуі мүмкін деп қорқып, ештеңе істемегенін мойындайды. Дарби Стивенді жұмыстан шығаруға мәжбүр болады, бірақ оның шындықты айтып, куәлік беруге дайын болуы Стивеннің кінәсін тікелей дәлелдеуге жеткіліксіз. Харви Стивенді жауапқа тартуға тырысады, алайда Кэмерон оның кінәлі екеніне сенбейді, ал Эваның ақталу мүмкіндігі одан әрі төмендейді. Кэмеронның әділеттіліктен гөрі жеңіске де мән беретінін білетін Харви Майктан Кэмеронның кезінде кісі өлтірді деп жалған айып тағылып, кінәсіз сотталған Клиффордты тауып беруін сұрайды. Дарби Джессикаға ашуын басуға кеңес береді, ал Джессика Эваның мәселесін шешу үшін Харвимен бірге жұмысын жалғастырады. Дарби шартты түрде бес жылға бас бостандығынан айырылуға және Стивенге қарсы куәлік беруге келіседі. Кэмерон барлық жауапкершілікті Эваға жүктейді, ал Донна Стивеннің қамауға алынғанына куә болады. Соңғы сәтте Дарби жазасының бір бөлігі ретінде заңгерлік лицензиясынан айырылатынын біледі. Ол Джессикаға бірігуді бұзуға мүмкіндік береді. Луис қайтадан ассистенттерді басқара бастайды. Ол Гарольдтың кеңсесіне барып, жалған сот үдерісіндегі куәлігіне наразылығын білдіреді.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 37
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Bad Faith
|AltTitle = Арам ниет
|DirectedBy = Кристофер Мизиано
|WrittenBy = Итан Дрогин
|Aux4 = 2,95
|OriginalAirDate = 10 қыркүйек 2013
|ShortSummary = Фирманы бөлу үдерісі басталады. Луис Джессикадан бұл үдерісті басқаруға рұқсат беруін сұрайды, өйткені оның пікірінше, Джессика мен Харви бұл іске тым эмоционалды түрде араласып кеткен. Алайда Дарби Найджелді Луиспен келіссөз жүргізуге жібереді де, ол Джессиканың Дарбиге қарсы жоспарын толықтай сәтсіздікке ұшыратады. Майк Рейчелден өзіне, әжесіне сатып алып жатқан пәтерге, көшіп келуін сұрайды, бірақ екеуі тұрмыстық мәселелерге байланысты ұрыса бастайды. Луис пен Катрина «Гианаполис Холдингпен» ынтымақтастықты кеңейту арқылы Дарбимен бөлінгеннен кейін фирманың үлесін арттыру жоспарын құрады. Харви Майкты Рейчелдің әкесі Роберт Зейнге жібереді. Ол Зейннен «Фолсом Фудс» келісімі үшін төлем жасауды талап етеді. Зейн Майк пен Рейчелдің қарым-қатынасы туралы білмейінше келісімге келмейді. Ол Майктың батылдығына тәнті болғанымен, Рейчел бұған қатты ашуланады. Ол Майкке Стэнфордта оқуға кететінін хабарлайды. Дарби Дана Скоттты өзінің жаңа келіссөз жүргізушісі етіп тағайындап, жетістікке жеткен жағдайда оған атаулы серіктестік ұсынуға уәде береді. Дана Харвиден «Фолсом Фудс» келісімін келіссөздерден алып тастауды сұрайды. Ол олардың бір-біріне деген сезімдерін және «Хесингтон Ойл» ісінде Харвиге қалай көмектескенін еске салады. Харви Джессиканы Дарби сияқты қарсыласы бар кезде фирманың жеңіске жете алмайтынына сендіріп, келісімге келуге көндіреді. Көп ұзамай «Хесингтон Ойлдың» фирмамен келісімшартын бұзатыны анықталады, ал Харви Скоттидің оны әдейі қиын жағдайға қалдырғанына ашуланады. Катринадан шабыт алған Луис Харвиге Гианаполиске қатысты жоспарын ұсынады. Гианаполис «Пирсон-Спектер» жағына өтуге келіседі. Алайда кейін фирмамен жасалған келісімнің бұзылуына Эва себеп болғаны анықталады. Сонымен қатар ол фирманы заңсыз әрекеттері үшін сотқа береді.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 38
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = Stay
|AltTitle = Тоқтау
|DirectedBy = Кевин Брэй
|WrittenBy = Рик Мараки
|Aux4 = 3,16
|OriginalAirDate = 17 қыркүйек 2013
|ShortSummary = Эваның жаңа заңгері Трэвис Таннер Харвиді келісімге келуге көндіруге тырысып, сонымен қатар Скоттиге шабуыл жасайды. Ол Стивенді Эваның қылмыстарына Скоттидің де қатысы бар екенін растайтын құжатқа қол қоюға мәжбүрлейді. Алайда Донна түрмеде Стивенге барып, оның өтірік айтқанын мойындату арқылы бұл әрекеттің жолын кеседі. Стивен бүкіл әңгімелесудің диктофонға жазылып жатқанын білмеген. Харви Эвадан өз қателіктері үшін кешірім сұрайды, бірақ тек оның мүддесін қорғау үшін әрекет еткенін айтып, өз ұстанымынан қайтпайды. Эва талап-арызын қайтарып алуға келіседі. Харви Скоттиден онымен бірге «Пирсон-Спектерде» жұмыс істеуді және оның өміріне жақын адамы ретінде араласуын сұрайды. Джессика Майк пен Рейчелдің қарым-қатынасы туралы біледі. Ол Рейчелді Майктың «Гарвард құпиясын» білетіні көрсетілген құжатқа қол қоюға мәжбүрлейді, өйткені Роберт Зейн фирманың ісі туралы біліп қоя ма деп қауіптенеді. Рейчел құжатқа қол қояды, есесіне Джессикадан өзіне қатысты Гарвард ережесінен босатуды талап етеді. Бұл оған оқуын бітіргеннен кейін ассистент болып жұмыс істеуге мүмкіндік бермек. Рейчел Колумбия университетіне түсуге шешім қабылдайды. Луис Шейламен қарым-қатынасын қайта жандандырып, онымен ғана бірге болғысы келетінін айтады. Шейла Луисті Гарвард түлектерінің жеке істері сақталған бөлмеде біраз уақытқа жалғыз қалдырады. Луис папкаларды ақтара бастайды да, Майк Росстың жеке ісі табылмағанына таңғалады.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 39
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = Buried Secrets
|AltTitle = Көмілген құпиялар
|DirectedBy = Чери Ноулан
|WrittenBy = Эрика Липез
|Aux4 = 2,27
|OriginalAirDate = 6 наурыз 2014
|ShortSummary = Майк пен Рейчел бірге тұруға шешім қабылдайды. Майк ата-анасының өлімі үшін өтемақы төлеген Ник Реналди қарсы тараптың заңгері болып отырған істі қолға алады. Луис шындықты анықтауға тырысып, Доннаның кеңесімен Гарвардтан Майктің үлгерім табелін сұратады. Майк ата-анасы туралы естеліктердің әсерінен келіссөздерде жеңіліп қала жаздайды, бірақ Харви іске дер кезінде араласады. Скотти Харви тарта алмаған клиентті «Пирсон-Спектерге» әкелуге тырысады. Донна Луисті мұрағаттан Майктің жеке ісін таппағанын Шейлаға әзірге айтпауға көндіреді. Харви Скоттиге Джессиканың оны жұмысқа алуға келісуі үшін ақша төлегенін мойындайды. Луис Майктің құпиясына қатысты күдіктене бастайды.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 40
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = Yesterday's Gone
|AltTitle = Кешегі күн өтті
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,27
|OriginalAirDate = 13 наурыз 2014
|ShortSummary = Луис Майкты әшкерелеймін деп қорқытып, Майктің үлгерім табелінде А+ бағасы қойылған пәннің профессоры Генри Джерардты шақырады. Алайда профессор ешкімге А-дан жоғары баға қоймағанын айтады. Джессика Харвиге бұрынғы күйеуінің қайтыс болғанын және оның екеуін өсиеттің бірлескен орындаушылары етіп тағайындағанын айтады. Лиза Квентиннің компаниясын сатқысы келеді, бірақ Джессика бұл шешімге қарсы болады, ал Харви оған ұсынысты өзі бағалауды ұсынады. Майк пен Рейчел Луистің ойын өзгерту жоспарын құрады, бірақ жоспар сәтсіздікке ұшырайды. Харви Бостонға ұшуға мәжбүр болады. Джессика Квентиннің компаниясын белгілі бір шарттармен сатуға келіседі. Харвидің Майкке көмектесу әрекеті сәтсіз аяқталады. Джессиканың өсиеттің бірлескен орындаушысы ретіндегі мәртебесіне дау айтылып, оған қарсы талап-арыз беріледі. Луис Майкты әшкерелемеуге шешім қабылдайды.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 41
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = Moot Point
|AltTitle = Даулы мәселе
|DirectedBy = Кевин Брэй
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 2,35
|OriginalAirDate = 20 наурыз 2014
|ShortSummary = Майк Харвиге алғыс ретінде сыйлық жасағысы келіп, Доннадан кеңес сұрайды. Скотти Луистің ісін өз қолына алады. Майк Харвиге Гарвардтағы «жаттығу» соттарында үш жыл қатарынан оны жеңген қарсыласы заңгер болып отырған істі сыйға тартуды ұсынады. Луис Скоттиге оның клиентінің ісін өзіне беруіне айырбас ретінде сыйлық ұсынады, бірақ Скотти одан бас тартып, Луиске қарсы әрекет ете бастайды. Харви мен Майк істі қолға алады, алайда жағдай олар ойлағаннан да күрделі болып шығады, сондықтан қарсы тараптан қажетті материалдарды алу үшін блеф жасауға тура келеді. Луис клиентпен келіссөздер барысында Скоттидің беделіне нұқсан келтіреді. Майк өзіне қатысты ақпараттың баспасөзге шықпауы керек екенін түсінеді. Луис Скоттиге қарсы күресте Харвиден көмек сұрайды.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 42
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Heartburn
|AltTitle = Қызғаныш
|DirectedBy = Джеймс Уитмор мл.
|WrittenBy = Аарон Корш пен Эрика Липез
|Aux4 = 2,53
|OriginalAirDate = 27 наурыз 2014
|ShortSummary = Луистің сот үдерісі кезінде денсаулығы нашарлайды. Рейчелге оқу ақысының төлемі келеді, бірақ ол фирмадан ақша сұрауға қиналады. Тони Гианаполис қызметкерінің жұмыстан кетуіне қатысты іс бойынша «Пирсон-Спектерге» жүгінеді. Тонидің ассистенті Джонатан Сидвелл де жұмыстан кетуге шешім қабылдайды, ал Майк оған шектеулерді айналып өту жолын көрсетеді. Джессика Рейчелдің оқу ақысын төлеуден бас тартады. Луис Шейлаға үйленуге ұсыныс жасайды. Тони Майктің берген кеңесі туралы біліп, Харвиді фирманы жұмыстан шығарумен қорқытады. Майк Джонатанды өз еркіне қарсы Тонидің компаниясында ұстап қалудың жолын табады. Шейла мен Луис болашақта қай жерде тұратыны туралы сөзге келеді. Майк заңсыз жұмыс істеуді қаламайтынын түсініп, кеңес алу үшін Харвиге барады. Майк Джонатанға тағы да көмектесіп, одан қызықты ұсыныс алады. Луис Шейланың балалы болғысы келмейтінін біледі.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 43
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Know When to Fold 'Em
|AltTitle = Қашан шегіну керегін білу
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Джон Кован
|Aux4 = 2,50
|OriginalAirDate = 3 сәуір 2014
|ShortSummary = Майк Джонатанның ұсынысын ой елегінен өткізіп, Харвиден кеңес сұрайды. Харви оған Джонатанның ұсынысын қабылдауға кеңес береді. Харви мен Скотти ұрысып қалады. Донна Харвиді Майкке оның өзі үшін маңызды екенін білдіруге көндіреді.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 44
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = No Way Out
|AltTitle = Шығар жол жоқ
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Аарон Корш пен Дэниел Аркин
|Aux4 = 2,40
|OriginalAirDate = 10 сәуір 2014
|ShortSummary = Майкты прокуратураға жауап алуға шақырады. Жауап алу Эваның ісіндегі куәгерлерге пара беруге қатысты жүргізіледі. Прокурор Эрик Вудалл Харвидің үстінен куәлік беретін адам ретінде Майкты пайдаланғысы келеді, бірақ Майк оған қарсы куәлік беруден бас тартады. Прокуратура Гарольдты да жауап алуға шақырады. Гарольдтың жүйкесі сыр беріп, прокуратурамен ынтымақтасуға келіседі. Іске Луис араласып, жағдайды реттейді. Майк Джонатанның ұсынысын тағы бір рет ой елегінен өткізіп, оны қабылдауға шешім қабылдайды. Харви Майктің құпиясын Скоттиге айтады, бірақ Скотти соған қарамастан фирмадан кетеді.
|LineColor = 222222
}}
|}

=== 4-маусым (2014—2015) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#E31E24; color:#000000;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 45
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = One-Two-Three Go…
|AltTitle = Бір-екі-үш, кеттік...
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 2,50
|OriginalAirDate = 11 маусым 2014
|ShortSummary = Үш ай өтті. Майк Джонатан Сидвеллдің қол астында жұмыс істеп жүр, бірақ Джонатан оның жұмысына көңілі толмайды. Майк өз жағдайын жақсартуға қатысты бір идея ұсынады, алайда Харви оны байыппен қабылдамайды. Соның салдарынан Майк Харвимен бірге жұмыс істеуден бас тартады. Осы кезде Логан Сандерс дәл сондай идеямен келеді, ал мүдделер қақтығысына байланысты Харви Майктың мүддесін қорғай алмайды. Джефф Малоун «Пирсон-Спектерге» Эрик Вудаллдың шабуыл жасамақ екенін ескерту үшін келеді және онымен күресте фирмаға көмектесу үшін аға серіктес болғысы келеді. Катрина «Пирсон-Спектер-Литт» деген жазуы бар визитка жасап, оны Луиске сыйлайды. Рейчел Харвиге Майкпен күресуге көмектесуге келіседі, бірақ бұрын қарым-қатынаста болған Логан Сандерспен бірге жұмыс істеуге тура келетініне қынжылады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 46
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Breakfast, Lunch and Dinner
|AltTitle = Таңғы ас, түскі ас және кешкі ас
|DirectedBy = Роджер Кумбл
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,65
|OriginalAirDate = 18 маусым 2014
|ShortSummary = Джефф Малоун «Пирсон-Спектер» фирмасының жаңа аға серіктесі атанады, бұл Луис Литтке ұнамайды. Бір істі бірге жүргізу кезінде олардың арасында қақтығыс туындайды. Харви мен Логан Майкке мәміле ұсынады, бірақ келіссөздер бақылаудан шығып кеткендіктен, Майк ұсыныстан бас тартады. Алайда осының барысында ол өзінің әлсіз тұсын байқатып қояды. Джонатан Сидвелл Майктің әрекеттеріне көңілі толмайды. Сондықтан Майк мәмілеге келуге шешім қабылдайды, бірақ ол үшін тым кеш болады. Сол кезде Майк клиентке барып, оны зейнетақы қорына ақша салуға көндіреді. Бұл оларға тартыстың алғашқы кезеңінде басым түсуге көмектеседі. Джессика Луиске бұрыштағы кабинетті беріп, оның фирма үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетуді шешеді.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 47
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Two in the Knees
|AltTitle = Екеуі де тізерлеп
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Крис Дауни
|Aux4 = 2,76
|OriginalAirDate = 25 маусым 2014
|ShortSummary = Логан Сандерс Харвиге Майкпен тым жақын қарым-қатынасының іске зиянын тигізіп жатқанын үнемі айтып отырады. Осы уақытта Луис Джеффпен сенімді қарым-қатынас орнатуға тырысады. Джефф Джессиканы істі бірге жүргізуге түрлі жолдармен көндіруге тырысады. Логан Харвиді Майк туралы ақпарат жинау үшін жеке тергеуші жалдауға мәжбүрлейді. Бұған жауап ретінде Харви Майктің өткені туралы Уолтер Гиллиске айтып береді, ал ол серіктестікті бұзады. Бірақ бұл Логанға жеткіліксіз болады. Харви Рейчелден Майкты шегінуге көндіруді сұрайды.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 48
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Leveraged
|AltTitle = Кепіл
|DirectedBy = Кевин Брэй
|WrittenBy = Нора Цуккерман мен Лилла Цуккерман
|Aux4 = 2,42
|OriginalAirDate = 9 шілде 2014
|ShortSummary = Эрик Вудалл [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия|Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиядағы]] (БҚБК) Шон Кэхиллдің көмегімен «Пирсон-Спектер» клиенттеріне қарсы шабуылын бастайды. Джонатан Майкке жаңа инвестор табуға бір апта уақыт береді, әйтпесе оны жұмыстан шығаратынын ескертеді. Рейчел Логанға директорлар кеңесіне арналған жаңа ұсыныс дайындауға көмектеседі. Луис «Гиллис Индастриз» акцияларын сатып алуға салынған тыйымды алып тастауға және Майктің инвестиция тартуына кедергі келтіруге тырысады. Майк Чарльз Форстманға мәміле ұсынады. Ол келіседі, бірақ мәміле жасалған жағдайда Джонатан Сидвеллдің одан шеттетілуін талап етеді. Джессика мен Малоун Кэхиллді істерді жабуға көндіреді. Алайда ол «Пирсон-Спектерді» қудалауын тоқтатпайды.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 49
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Pound of Flesh
|AltTitle = Заң бойынша тиесілі
|DirectedBy = Кристофер Мисиано
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 2,33
|OriginalAirDate = 16 шілде 2014
|ShortSummary = Харви мен Джессика Малоунның көмегімен «Гиллис Индастриз» акцияларын сатып алуға салынған тыйымды айналып өтудің жолын іздейді. Донна әуесқойлар театрындағы қойылымға дайындалады, ал Луис оған көмектеседі. Рейчел шаршағандықтан есінен танып, ауруханаға түседі. Майк пен Харви бірге кешкі ас ішіп, сауда-саттықты кейінге қалдырады. Алайда осы кезде акцияларды Джессика сатып алады. Майк Чарльздың ақшасынан бас тартады, бірақ Джонатан ақшаны әлдеқашан алып қойған болады. Кэхилл Харви мен Майкты сөз байласты деп айыптайды.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 50
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Litt the Hell Up
|AltTitle = Өзіңді қолға ал, Луис Литт
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Рик Мьюрегай
|Aux4 = 2,70
|OriginalAirDate = 23 шілде 2014
|ShortSummary = Рейчел Логанның үйіне барып, араларындағы барлық мәселені шешкісі келеді, бірақ қателік жібереді. Логанды БҚБК-ға жауап алуға шақырады. Джессика Луистен Джеффтің жұмысын қайта тексеруді сұрайды. Луис қателік тауып, соның арқасында бұл акциялардан құтылуға мүмкіндік туады. Оларды Форстман сатып алады. Луис Чарльзбен келісімге келіп, Харвидің мәмілесін аяқтайды. Форстман Майкке жұмыс ұсынады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 51
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = We're Done
|AltTitle = Бітті
|DirectedBy = Чери Ноулан
|WrittenBy = Аарон Корш, Дэниел Аркин мен Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,81
|OriginalAirDate = 30 шілде 2014
|ShortSummary = Майк жұмыстан шығарылады. Джессика Луиске сыйақы ретінде қалаған нәрсесін таңдауды ұсынады. Харви Майкты фирмаға қайтарғысы келеді. Рейчел өз қателігін мойындап, Логанмен қарым-қатынасын жалғастырғысы келмейтінін айтады. Луис сыйақы ретінде Майкты «Пирсон-Спектерге» қайтарады. Харви Логанның заңгері болудан бас тартады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 52
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Exposure
|AltTitle = Әшкерелену
|DirectedBy = Джон Скотт
|WrittenBy = Джастин Пикок
|Aux4 = 2,58
|OriginalAirDate = 6 тамыз 2014
|ShortSummary = Майк үйден кетеді. Луис заңсыз мәмілесін жасыруға тырысады. Катрина Майкке Луистің оны жұмысқа қайтару үшін не құрбан еткенін айтып береді. Джессика мен Харви Шон Кэхиллді айламен жеңуге тырысады. Логан Сандерс Кэхиллмен келісімге келеді. Харви мен Джессика мәмілеге қатысты файлдарды береді де, жауап ретінде қасақана қудалау туралы талап-арыз түсіреді. Рейчел Майкке ультиматум қояды. Луис болған жағдайдың бәрін мойындауға мәжбүр болады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 53
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Gone
|AltTitle = Кеткен
|DirectedBy = Джеймс Уитмор кіші
|WrittenBy = Кайл Лонг
|Aux4 = 2,58
|OriginalAirDate = 13 тамыз 2014
|ShortSummary = Харви мен Майк Кэхиллдің Луистің файлдарына қол жеткізуіне жол бермеу үшін оның назарын басқа жаққа аударуға тырысады. Джессика Джеффке Эрик Вудалл туралы барлығын анықтауды тапсырады. Шон БҚБК-ның тергеуі барысында барлық қызметкерлерді куәлік беруге шақыра бастайды, осылайша олардың қауіпсіздігіне қауіп төнеді. Харви мен Майк Форстман мен Вудалл арасындағы байланысты іздейді. «Пирсон-Спектер» Шон мен Эрикті бір-біріне қарсы қояды.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 54
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = This is Rome
|AltTitle = Бұл — Рим
|DirectedBy = Роджер Кумбл
|WrittenBy = Крис Дауни
|Aux4 = 2,76
|OriginalAirDate = 20 тамыз 2014
|ShortSummary = Майк, Рейчел және Донна Луистің заттарын жинайды. Джессика Катринге екінші мүмкіндік береді. Майк пен Харви «Версалайфтан» айырылып қалмаудың жаңа жолын ойлап табады. Луис Шейламен бірге болу үшін Бостонға көшкісі келеді, бірақ Шейла оны қабылдамайды. Харви мен Майк оған жаңа жұмыс іздейді. Луис «Версалайфты» «Пирсон-Спектерден» алып, Роберт Зейннің фирмасына жұмысқа орналасқысы келеді. Майк компанияны қайтарудың жолын табады. Джессика Катринді жұмыстан шығарады. Луис Майктің құпиясын біледі.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 55
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = Enough Is Enough
|AltTitle = Жеткілікті
|DirectedBy = [[Гэбриел Махт]]
|WrittenBy = Нора Цукерман
|Aux4 = 1,87
|OriginalAirDate = 28 қаңтар 2015
|ShortSummary = Луис атаулы серіктес атанып, фирманың атауы «Пирсон-Спектер-Литт» болып өзгереді. Луис Майкты фирмадан кетуге мәжбүрлеу үшін оған қысым көрсеткісі келеді. Литт фирмаға қарсы соғыс жариялайды. Зейн Харвиден көмек сұрайды. Харви Скоттиді бітім келісіміне қол қоюға көндіруі керек. Джессика мен Харви Луисті құпияны сақтауға мәжбүрлейді.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 56
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = Respect
|AltTitle = Құрмет
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,67
|OriginalAirDate = 4 ақпан 2015
|ShortSummary = Кеңсеге профессор Генри Джерард келіп, Харвиден көмек сұрайды. Оны пара алды деп айыптайды, бірақ ол ақшаны казинода ұтып алғанын айтады. Луис құпияны сақтауды жалғастыру үшін Харвидің клиенттерінің бірін талап етеді. Майк Джерардтан жауап алады. Джерард куәлік беру кезінде шатаса бастайды, ал Росс оның өтірік айтып тұрғанын түсінеді. Джерардтың студенттен пара алғаны анықталады. Рейчел Литтке тығырықтан шығуға көмектеседі, бірақ Луис оны тағы да ренжітеді. Донна Луиске команда құрамына кіріп, барлығын әбігерге салуды тоқтататын уақыт келгенін айтады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 57
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = Fork in the Road
|AltTitle = Жол айырығы
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Рик Мюйррэгэй
|Aux4 = 1,46
|OriginalAirDate = 11 ақпан 2015
|ShortSummary = Флешбэк: 6 жыл бұрын. Майк курьер болып жұмыс істеп, Клэр есімді қызбен кездесіп жүреді, ал Харви мен Луис кіші серіктес болу үшін бәсекелеседі. Харви мен Луистің арасындағы қарым-қатынастың неліктен соншалықты шиеленісті болғаны белгілі болады. Осы уақытта Майк алғаш рет өз ісіне қаншалықты шебер екенін түсінеді. Қазіргі уақыт. Джессика Харвиден Луиспен татуласуын сұрайды. Харви Луис пен Майкты өздері үшін аса маңызды клиентке көмектесу үшін қала сыртына алып шығады. Харви осы мүмкіндікті пайдаланып, Луис пен Майктың арасындағы достықты қалпына келтіруге шешім қабылдайды.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 58
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Derailed
|AltTitle = Жолдан тайған
|DirectedBy = [[Патрик Джей Адамс]]
|WrittenBy = Джастин Пикок пен Кайл Лонг
|Aux4 = 1,70
|OriginalAirDate = 18 ақпан 2015
|ShortSummary = Майк «Пирсон-Спектер-Литт» фирмасына қауіп төндіретін істі қолға алғанда, Харви әріптесін қаншалықты бақылауда ұстай алатынын шешуі керек. Осы уақытта Джессика Джефф Мэлоунмен арасына амалсыздан қойған алшақтықпен күреседі. Ал Луис фирманың атаулы серіктесі ретінде өзіне лайықты құрметке ие болуға тырысады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 59
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Intent
|AltTitle = Ниет
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 1,80
|OriginalAirDate = 25 ақпан 2015
|ShortSummary = Эван Смит «Либерти Рэйл» компаниясына қарсы фирманың жеңісіне күмән келтіретін жаңа дәлелдер келтіргенде, Майк пен Харви істі сақтап қалу үшін күресуге мәжбүр болады. Кейін фирманың нысанасына округтік прокурор Вольф ілінеді де, олар Доннаның түрмеге түсу қаупі шынайы екенін түсінеді. Осы уақытта Джессика мен Мэлоун бір-бірінің өміріндегі жаңа рөлдеріне үйренуге тырысады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 60
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = Not Just a Pretty Fac
|AltTitle = Әдемі жүз ғана емес
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,55
|OriginalAirDate = 4 наурыз 2015
|ShortSummary = Бағалы қағаздар жөніндегі комиссияның тергеушісі корпоративтік рейдер Чарльз Форсман мен оның арам пиғылды бастығы Эрик Вудалл арасындағы байланысты еш жолмен анықтай алмайды. Харви көп жыл бұрынғы өмір салтына қайта оралуға мәжбүр болады. Қарсыластарының көзін біржола құрту үшін оның басқа амалы қалмайды. Рейчел Харвидің ассистенті болғанымен, Майктің оның адамы екенін түсінеді. Луис күтпеген дағдарысқа тап болып, оған Донна көмекке келеді.
|LineColor = E31E24
}}
|}

=== 5-маусым (2015—2016) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#3F4F9C; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 61
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Denial
|AltTitle = Бас тарту
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 2,13
|OriginalAirDate = 24 маусым 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 62
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Compensation
|AltTitle = Өтемақы
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 2,27
|OriginalAirDate = 1 шілде 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 63
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = No Refills
|AltTitle = Қайта толтыруға болмайды
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Крис Дауни
|Aux4 = 2,16
|OriginalAirDate = 8 шілде 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 64
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = No Puedo Hacerlo
|AltTitle = Мен мұны істей алмаймын
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,38
|OriginalAirDate = 15 шілде 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 65
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Toe to Toe
|AltTitle = Тең түсу
|DirectedBy = Кевин Брай
|WrittenBy = Нора Цуккерман мен Лилла Цуккерман
|Aux4 = 2,09
|OriginalAirDate = 22 шілде 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 66
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Privilege
|AltTitle = Артықшылық
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Кайл Лонг
|Aux4 = 2,16
|OriginalAirDate = 29 шілде 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 67
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Hitting Home
|AltTitle = Дәл тиетін соққы
|DirectedBy = Роджер Камбл
|WrittenBy = Шарин Ротштейн
|Aux4 = 2,08
|OriginalAirDate = 5 тамыз 2015
|ShortSummary = Харви Луисті ұрады.
|LineColor = 3F4F9C
}}

{{Episode list
|EpisodeNumber = 68
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Mea Culpa
|AltTitle = Менің кінәм
|DirectedBy = Кейт Деннис
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 2,31
|OriginalAirDate = 12 тамыз 2015
|ShortSummary = Соққыға жығылған Луис ашуға булығып, Харвиді сотқа бергісі келеді. Психотерапевтінің кеңесімен Харви Луиспен сезімдері туралы сөйлесіп, онымен татуласуға тырысады. Луис оны кешіргендей кейіп танытып, Майктың фирмадағы жаңа қызметіне арналған кездесуге шақырады — Джессика ақыры Майкты кіші серіктес етуге келісті. Сол жерде Луис Харвиді үш айға шеттетуді талап етеді, бірақ күтпеген жерден Джек Солофф Харвиді қорғайды. Майктың кіші серіктес ретіндегі алғашқы ісі оның соңғы ісі болуға шақ қалады: қарсы тараптың заңгері Майк Россты таниды. Бұл — Майк заң фирмасында курьер болып жұмыс істеп жүрген кезінде қарым-қатынас орнатуға тырысқан Клэр Болден есімді қыз. Ол Майктің заңгерлік білімі жоқ екенін біледі. Сондықтан онымен кездесуге Рейчел баруға мәжбүр болады, бірақ олардың арасында жанжал туындайды. Донна Харвидің психотерапевтке барғанын және Луистің дүрбелең ұстамалары туралы айтқанын Луис диктофонға жазып алғанын және оны жарияламақ екенін анықтайды. Донна мұндай жағдай болса, одан кететінін айтады. Дэниэл Хардман Джек Солоффты бопсалайды. Рейчел келісімді жабудың жолын ойлап табады, бірақ олар келісімшарт жасасқан фирманың мемлекеттік сатып алулармен байланысы бар болып шығады. Бұл мәмілеге қатысы барлардың барлығын, соның ішінде Майкты да, жан-жақты тексеру дегенді білдіреді. Бұған жол бермеу үшін Рейчел Клэрден Майктың аты көрсетілмеген құжатқа қол қоюын өтінеді. Луис өкініп, Харвиді шеттету жөніндегі жиналысты тоқтатуға тырысады, бірақ енді бұл мүмкін емес. Джек Харвиге адамдарға жақынырақ болуға кеңес береді — оның тәкаппар мінезі үшін оны ұнатпайды, ал басқа серіктестердің Харвиге деген көзқарасына дауыс берудің нәтижесі байланысты.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 69
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Uninvited Guests
|AltTitle = Шақырылмаған қонақтар
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Крис Дауни
|Aux4 = 2,30
|OriginalAirDate = 19 тамыз 2015
|ShortSummary = Харвиді шеттетуге арналған жиналыста 8 адам «қолдап», 8 адам «қарсы» дауыс береді, осылайша Харви кеңседе қала береді. Джек Солофф Дэниэл Хардманды фирмаға қайтаруға тырысады: Хардман сынақ мерзімімен жұмысқа қабылданса, фирмаға өте тиімді клиент әкелуге дайын. Харви мен Джессика бұған қарсы болғанда, Джек мұны Джессика Харвидің көңілінен шығу үшін басқа серіктестердің ақшасын құрбан етуге де дайын сияқты етіп көрсетеді. Рейчел үйлену тойына дайындалып жүріп, Майктың құпиясының ашылып қалу қаупіне үнемі тап болады. Алдымен Рейчелдің анасы «Таймс» газетіне Майктың Гарвардта оқығаны туралы хабарландыру бергісі келеді. Кейін үйлену тойына округтік прокурор мен Гарвард ректорын шақырғысы келеді. Рейчел сән-салтанаты мол үйлену тойын қаламайтынын айтып, анасымен ұрысып қалады. Джессика, Харви және Луис Хардманның Джек Солоффты бопсалап жүргенін түсінеді, бірақ оның себебін анықтай алмайды. Луис Джессикаға Солоффты атаулы серіктес етуді ұсынады. Рейчел анасына шындықты айтқысы келеді, бірақ Донна оны бұл ойдан айнытады. Хардман фирмаға қайта қабылдамаса, оны банкроттыққа ұшырататынын айтып қорқытады. Харви түрмеде отырған Чарльз Форстманға барып, егер ол «Пирсон-Спектер-Литтті» тынышына қалдырмаса, оны әлдеқайда жайсыз жағдайдағы түрмеге ауыстыруға қол жеткізетінін айтып қорқытады. Бұған Форстман қарсы шарт қояды — Харви жұмыстан кетуі керек. Майк Тревормен кездеседі. Тревор өткен өмірімен байланысын үзген және Майкқа жұмыстан кетіп, артынан біреулер келгенін күтпеуге кеңес береді.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 70
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = Faith
|AltTitle = Сенім
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,34
|OriginalAirDate = 26 тамыз 2015
|ShortSummary = Харви қандай шешім қабылдау керегін білмейді: жұмыстан кетіп, фирманы құтқару керек пе, әлде күресуді жалғастыру керек пе. Ол шұғыл психотерапия сеансына жазылып, өзін түсінуге тырысады. Харвидің өткен өмірінен көріністер көрсетіледі: анасының әкесіне опасыздық жасағанын әкесіне қалай айтқаны, сондай-ақ Майктың жасөспірім кезінде ата-анасының қайтыс болғанын әлі де ауыр қабылдап жүргені көрсетіледі. Джессика мен Луис алдағы дауыс беруде Джессиканың жеңіске жетуін қамтамасыз етуге тырысады. Хардман Луиске егер ол Джессиканы қолдап дауыс берсе, оның әпкесі Эстердің бизнесін құртып жіберетінін уәде етеді. Джессиканың соңғы үміті — Харвидің дауысы, бірақ ешкім оны таба алмайды. Дауыс беру онсыз басталады. Харви келіп, жалынды сөз сөйлейді және Джессиканы Солоффтан басқаларының бәрі қолдап дауыс береді. Харви жұмыстан кетеді. Майк та Рейчелмен бірге өміріне бұдан былай қауіп төндірмеу үшін жұмыстан кетуге шешім қабылдайды. Оны кеңседен шыға берісте тұтқындайды.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 71
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = Blowback
|AltTitle = Кері соққы
|DirectedBy = Чери Ноулан
|WrittenBy = Нора Цуккерман мен Лилла Цуккерман
|Aux4 = 1,74
|OriginalAirDate = 27 қаңтар 2016
|ShortSummary = Майктың ең жаман күдіктері расталды. Ол алаяқтық жасады деген айыппен қамауға алынып, аяушылықты білмейтін федералдық прокурордың көмекшісі Анита Гиббстің тергеуіне алынды. Осы уақытта Джессика мен Харви Майкты қалай қорғау керегін анықтауы тиіс, әрі оның өзі айыпталып отырған қылмысты жасағанын жақсы біледі. Рейчел отбасын күйеу жігітінің өзі таныстырған адам емес екені және жақын арада түрмеге түсуі мүмкін екені туралы жаңалыққа дайындауы керек.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 72
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = Live to Fight
|AltTitle = Күресу үшін өмір сүру
|DirectedBy = Роб Сиденгланц
|WrittenBy = Шарин Ротштейн
|Aux4 = 1,51
|OriginalAirDate = 3 ақпан 2016
|ShortSummary = Майк әлі де тергеу астында. Харви үшін бұл жағдаймен күресу қиын: егер Форстман Харвидің уәдесінде тұрмағанын және жұмыстан кетпегенін білсе, «Пирсон-Спектер-Литтке» қарсы қудалау жалғасады. Ал егер Анита оның жұмыстан кеткенін білсе, Харви Майкты қорғай алмайды. Олардың қарым-қатынасын Майкты кім әшкерелегенін білмейтіні және осы үшін бір-бірін кінәлайтыны да қиындата түседі. Майк Скоттиден, ал Харви Тревордан күдіктенеді. Бірақ кейін олардың ешқайсысы хатты жазбағаны анықталады. Харви Майк оны әшкерелесе, бұл Майкты жауапкершіліктен босататынын түсінеді, бірақ Майк мұндай мүмкіндік туралы ойлаудан да бас тартады. Донна мен Рейчелдің қарым-қатынасы да шиеленісе түседі — екеуі де Майктың Харвиді сатпау туралы шешімі Харвидің бостандығынан айырылуына әкелуі мүмкін екенін түсінеді. Жағдай біртіндеп ушығып, барлығы қауіптің астында қалады. Прокурордың көмекшісі Анита Гиббс тоқтамайды, оның жаңа мақсаты — Джессика мен Харвидің кінәсін дәлелдеу. Луис Гарвардтан келген хатты кім жазғанын біледі. Бұл — Шейла Саз. Ол Гарвардтың жас данышпаны туралы сұхбат беруді өтінген кезде Майктан күдіктене бастаған. Өйткені оның түйіндемесін ғана таба алмай қойған жоқ, мұндай үміткерді мүлде есіне түсіре алмайды. Луис одан хатты қайтарып алуды өтінеді, бірақ Шейла бас тартады. Анита Гиббс Доннаның әкесін ескі іс бойынша жауапқа тартады. Егер Донна Харвиді ұстап берсе, оның әкесін босататынын айтады. Доннаның әкесі бұрын да жылжымайтын мүлікке қатысты тәуекелді мәмілелер жасап, сол себепті Донна мен Харвидің арасында жанжал болған. Майк өздері Харвимен бірге компромат жинаған профессор Генри Джерардтан көмек сұрауға тырысады. Егер профессор Майктың өз курсында оқығанын растап, оны ақтап шықса, сол іс бойынша оны қайта соттай алмайды. Профессор Джерард бас тартады.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 73
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = God's Green Earth
|AltTitle = Құдайдың жері
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг пен Сандра Силверштейн
|Aux4 = 1,71
|OriginalAirDate = 10 ақпан 2016
|ShortSummary = Анита Гиббс Рейчелмен сөйлесіп, егер ол сотта Майкқа қарсы куәлік бермеу үшін Бесінші түзетуді қолданса, заңгерлер алқасына кіру мүмкіндігінен айырылатынын айтып қорқытады. Майк Скоттиден Анитаның әпкесіне қарсы іс қозғауды сұрайды. Скотти бас тартады. Анита Рейчелдің деканымен сөйлесіп, оны тесттерді өзі жазбады, оның орнына Майкқа орындатты деп айыптайды — оның соңғы нәтижелері әлдеқайда жақсы болған. Анита Гиббстің жаңа куәгері пайда болады. Майк оны таниды — бұл Майк Гарвардта емтихан тапсырған Дэвид Грин. Джек Солоффқа жұмыс ұсынылады, бірақ серіктес ретінде емес. Ол «Пирсон-Спектер-Литтте» атаулы серіктес болғысы келеді және осы шарт орындалса, фирмада қалуға дайын. Жағдайды жаңа заңгерлерді табудың қиындығы күрделендіреді — Гарвардтан келетін түйіндемелер ағыны үш үміткерге дейін азайған, әрі олардың барлығының деңгейі өте төмен. Луис бұған Шейланың кек алуы себеп болды деп күдіктенеді, бірақ шын себеп фирмаға қарсы сот ісінде жатыр — ешкім «Пирсон-Спектер-Литтпен» жұмыс істегісі келмейді. Джессика Гарвардпен жұмыс істеу туралы ережені жоюды ұсынады. Луис бастапқыда ашумен қарсылық білдіреді. Бірақ кейін алдымен Колумбия университетіне, содан соң Стэнфордқа қоңырау шалып, екі жерден де бас тарту естиді. Майк Дэвид Гриннен алған ақпараттың көмегімен Харви екеуі Рейчелді қорғап қалады, енді оның заңгерлер алқасынан шығарылу қаупі жоқ. Луис Шейланы сот үдерісі кезінде Аргентинаға ұшып кетуге көндіреді, сонда оны сотта Майкқа қарсы куәлік беруге мәжбүрлей алмайды. Анита Гиббс Треворға шығады.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 74
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Self Defense
|AltTitle = Өзін-өзі қорғау
|DirectedBy = [[Патрик Джей Адамс]]
|WrittenBy = Кайл Лонг
|Aux4 = 1,58
|OriginalAirDate = 17 ақпан 2016
|ShortSummary = Майк өзін өзі қорғағысы келеді. Харви онымен келісім жасайды: жаттығу сотында кім жеңсе, қорғау тактикасын сол анықтайды. Бірақ бұл сотта Харви Рейчелді соншалықты қатаң жауапқа алады, нәтижесінде Рейчел Майкты қорғауды Харвиге тапсыруға көнеді — қазылар алқасы Харвиді, яғни жауап алуды жүргізетін адамды жек көретін болады, ал Майкқа олардың жанашырлығы қажет. Майктың соты басталады. Треворды қарсы жауап алу кезінде ол алдымен Гиббстің нұсқауымен Майктың өз үйінде тұрғанын және Гарвардта оқи алмағанын мәлімдейді. Бірақ Харви Треворды Майктан қызғанғанын және осының оны Майкқа жала жабуға итермелегенін мойындатуға мәжбүр етеді. Сондай-ақ Тревордың Гиббспен келісімі бар екені анықталады — ол Майкқа қарсы куәлік беруі немесе бұрынғы есірткі саудасы үшін жазаға тартылуы тиіс. Бұл оның Анита Гиббске шындықты емес, оған қажет куәлікті беруге тағы бір себеп болғанын көрсетеді. Кейін Гиббс Доннаны куәлікке шақырып, оны Майктың Гарвард дипломы жоқ екенін білгенін мойындауға мәжбүрлей жаздайды. Донна Бесінші түзетуге сүйеніп, бұл жағдайдан құтылады. Харви Джимми Кирквудты куәлікке шақырады — ол пікірін өзгертіп, Майкпен бірге Гарвардта оқығаны туралы жалған куәлік береді.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 75
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Tick Tock
|AltTitle = Тик-так
|DirectedBy = Роджер Камбл
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 1,73
|OriginalAirDate = 24 ақпан 2016
|ShortSummary = Қазылар алқасы қайта оралады, бірақ шешім жарияланғанға дейін Майк Анита Гиббс ұсынған келісімдердің бірін қабылдауға шешім қабылдайды. Оның нақты қай келісімді таңдағаны айтылмайды, бірақ Харвидің Майкты тоқтатуға тырысып, Гиббстің кабинетіне қарай жүгіріп бара жатқаны көрсетіледі.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 76
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = 25th Hour
|AltTitle = 25-сағат
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,71
|OriginalAirDate = 2 наурыз 2016
|ShortSummary = Майк Анита Гиббс Харвиді де, «Пирсон-Спектер-Литт» фирмасының басқа ешкімін де бұдан былай қудаламайтын шартпен түрмеге отыруды таңдайды. Харви қазылар алқасының старшинасына барып, Майкты кінәсіз деп тапқан шешім шыққанын біледі, бірақ қате қабылданған шешімнің ауыртпалығын азайту үшін Майкқа бұл туралы айтпауды шешеді. Майк пен Рейчел келесі күні үйленуге шешім қабылдайды, бірақ кейін Майк райынан қайтып, егер Рейчел қаласа, үйлену тойын бостандыққа шыққаннан кейін өткізе алатынын айтады. Осы уақытта Харви істі тоқтатудың жолын іздейді, бірақ сәтсіздікке ұшырайды. Таңертең Джессика, Луис және Донна жұмысқа келгенде, Майктың қылмыс жасағаны үшін сотталғанына байланысты барлық қызметкерлердің жұмыстан шығып кеткенін анықтайды. Соңғы көріністе Майк түрме қақпасының алдында көрсетіледі.
|LineColor = 3F4F9C
}}
|}

=== 6-маусым (2016—2017) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#D3A000; color:#000000;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 77
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = To Trouble
|AltTitle = Қиындыққа қарай
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,85
|OriginalAirDate = 13 шілде 2016
|ShortSummary = Майк түрмедегі алғашқы түнін өткізеді. Оның камераласы Фрэнк Галло онымен түні бойы сөйлесіп, тіпті Рейчелге қоңырау шалуы үшін телефонын береді. Майк оған ісінің егжей-тегжейі туралы көп нәрсе айтып қояды. Ал таңертең Галлоның Харвимен бұрыннан есебі бар екені және одан кек алу үшін қолайлы сәтті ұзақ күткені белгілі болады. Фрэнктің өзі туралы айтқандарының бәрі өтірік, ал Майк пен Харви туралы оның білетіні — шын ақпарат. Оның үстіне, енді оның Майкпен сөйлесіп жүрмін деп ойлайтын Рейчелдің телефоны бар. Майк оған қоңырау шалып, ескерте алмайды. Джессика, Луис және Харви бос кеңседе отыр. Оларға Майктың бұрын-соңды қатысы болған барлық істерге қатысты орасан зор талап-арыз қойылған. Олардың компьютерлік желісіне шабуыл жасалып жатыр — кеткен серіктестер клиенттер тізімдерін алуға тырысуда. Кейін клиенттерді алып кетуге жасалған әрекет олардың басына түскен ең жаман нәрсе емес екені белгілі болады: бұрынғы серіктестер фирманың ақшалай активтеріне таласып отыр. Бірақ талап-арыз бойынша өтемақыны осы активтерден төлесе, кейін таласатын ештеңе қалмайды.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 78
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Accounts Payable
|AltTitle = Кредиторлық берешек
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Итан Дрогин
|Aux4 = 1,65
|OriginalAirDate = 20 шілде 2016
|ShortSummary = Майк өзінің шын камераласы Кевин Миллермен танысады. Ол Фрэнк Галломен бір түнге орын ауыстыруға келіскен адам. Майк мұны оған кешіре алмайды — енді Рейчелдің телефоны Фрэнкте. Рейчел Майкпен кездесуге тырысады, бірақ олар некеде тұрмағандықтан, мұндай мүмкіндік оған бір айдан ерте берілмейді. Алайда Донна байланыстарын пайдаланып, Рейчелді келесі күннің өзінде кездесуге рұқсат етілгендер тізіміне енгізеді. Фрэнк Майкқа Рейчелден жалаңаш түскен суреттерін алдап алғанын және оларды түрмедегілердің бәріне таратқанын айтады. Олар төбелесіп қалады. Соның салдарынан Рейчел Майкпен кездесе алмайды. Харви, Джессика және Луис ұжымдық талап-арызды тоқтатуға келісім алады. Бірақ сот залына А. Элиот Стэмпл қарсылық білдіруге келеді. Талап-арызды реттеуге кедергі келтірмеу үшін ол Харвиден картинасын — анасы туралы қалған соңғы жылы естелігін — беруді талап етеді. Харви түрмеге келіп, Майкқа Фрэнк Галлоның мәселесін өзі шешуге рұқсат беруін сұрайды. Бірақ түрмеден шығарда Харви Фрэнкке қоқан-лоқы жасайды. Ал Фрэнк өз кезегінде Майкқа қоқан-лоқы жасайды. Харви Шон Кэхиллден Фрэнкті басқа түрмеге ауыстыруды сұрайды. Бірақ Фрэнк өз сыбайластарымен бірге Майкқа шабуыл жасап үлгереді. Оны Кевин Миллер құтқарып қалады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 79
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Back on the Map
|AltTitle = Қайтадан картада
|DirectedBy = Чери Ноулан
|WrittenBy = Рик Мюйррэгэй
|Aux4 = 1,78
|OriginalAirDate = 27 шілде 2016
|ShortSummary = «Пирсон-Спектер-Литт» фирмасының клиенті болғысы келетін адам — Уильям Саттор. Харви бұған үзілді-кесілді қарсы — ол қылмыскер әрі БҚБК-мен қиындықтары бар. Джессика оның байлығы 2 миллиард доллардан асатынын ескеріп, бұған көз жұмуға болады деп санайды. Луис кеңседе босап қалған орындарға лайықты жалға алушыларды таңдай алмай қиналады. Ол сыпайы көрінетін қарт адамды таңдайды, бірақ оның бір топ жас, өркөкірек әрі өзін әдепсіз ұстайтын трейдерлерді басқаратыны анықталады. Олар бірден Луистің мазасын ала бастайды. Кевин Миллерді Фрэнк Галлоның сыбайластары ұрып-соғады. Шон Кэхилл Фрэнкті басқа түрмеге ауыстыра алмайды — ол мәмілеге келіп, ақпарат берушіге айналған. Харви бұл туралы Майкқа асығыс хабарлау үшін Нейтан Бёрнспен — оны Уильям Саттормен жұмыс істеуге мәжбүр етпей құтқара алатын екінші ірі клиентпен — кешкі асқа кешігеді. Майк пен Кевин шабуылға қатысты шағым жаза алмайды — егер олар мұны жасаса, басқа тұтқындар оларды өлтіреді, ал түрме басшылығы оларды қорғай алмайды. Харви Нейтан Бёрнспен жұмыс істеуге келіседі — Уильям Саттор оның отставкаға кетуіне қол жеткізген, сондықтан Нейтанға көмек қажет. Майк Фрэнктің бірнеше жылдан кейін емес, алты аптадан кейін бостандыққа шығуына мүмкіндік беретін заңдағы олқылықты табады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 80
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Turn
|AltTitle = Бұрылыс
|DirectedBy = Кристофер Мисиано
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 1,81
|OriginalAirDate = 3 тамыз 2016
|ShortSummary = Фрэнк Майктың мерзімінен бұрын босату туралы құжаттарын қарауға келіседі, бірақ өзін агрессивті ұстауын жалғастыра береді. Шон Кэхилл мәміле ұсынады — егер Майк Кевин Миллерді ұстап берсе, бостандыққа шығады. Харви Майкты қанша үгіттесе де, ол келіспейді. Рейчел пікірсайысқа қатысады, онда қарсыласы Майктың түрмеде отырғанын оған қарсы пайдаланады. Бұған жауап ретінде Рейчел оның өзі туралы компромат жинап, пікірсайыста жеңілгенін мойындатуға мәжбүр етеді. Рейчел «Кінәсіздік» жобасындағы жетекшісінен Леонард Бэйлидің ісін алады — ол 12 жыл бойы өзінің кінәсіз екенін айтып, өтініш беріп келеді, бірақ бәрі нәтижесіз. Оған өлім жазасы төнді. Джессика фирмаға жаңа клиенттер табады — оның өзінен бір қабатты жалға алып отырған сол трейдерлер. Ал олар Луистің мазасын алуды жалғастыра береді, сондықтан ол кеңістікті бөліп беру үшін сәулетші Тара Мессерді жалдайды. Тара Луисті бір көргеннен-ақ баурап алады — ол ақылды, сұлу, опера мен балетті жақсы көреді. Джессика кеңсені қайта жасамайтынын айтқанда, Луис Тараға өзінің саяжайын кеңсеге айналдырып беруді құштарлықпен ұсынады. Майкты мәмілеге көндіру үшін Харви оны бірнеше сағатқа түрмеден шығарып, Рейчелмен кездестіреді. Майк оған бәрін айтып, Харви мен Шонға мәмілеге келісетінін мәлімдейді.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 81
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Trust
|AltTitle = Сенім
|DirectedBy = Кейт Деннис
|WrittenBy = Кайл Лонг
|Aux4 = 1,51
|OriginalAirDate = 10 тамыз 2016
|ShortSummary = Майк Шонмен және Харвимен мәміленің егжей-тегжейін талқылайды. Шон Кевиннің кінәсін мойындайтын айғақ емес, оның қайын атасы Уильям Саттердің кінәсін дәлелдейтін айғақ алғысы келеді. Бәрі нанымды көрінуі үшін Харви онымен жұмыс істеуден бас тартуын келісімнің бір шартына айналдыруы керек. Осылайша ол Кевинмен оның заңгері ретінде кездесуге мүмкіндік алады. Профессор Банбор Рейчелге дәлелдердің жеткіліксіз екенін және Леонардтың ісін тоқтату керектігін айтады. Саттермен сөз байласты деп айыпталмау үшін Шон Кэхилл Саттер фирмасының бағалы қағаздарды сатып алу лицензиясын қайтарып алады. Луис Доннадан көмек сұрайды — Тараға қайта жасауға ұсынған саяжайы жоқ, ал оны жай ғана кездесуге шақыруға батылы жетпейді. Кевин Майкпен өзінің үкіміне қатысты егжей-тегжейлер туралы сөйлесуден үзілді-кесілді бас тартады, бұл Саттердің кінәсін дәлелдейтін мәліметтерді алу мүмкін емес дегенді білдіреді. Себебі Кевин Майкты улаған түні оның бірнеше сағат бойы түрмеде болмағанын біліп қойған, ал Майк оған түні бойы лазаретте болғанын айтқан. Галлоның мерзімінен бұрын босатылуы туралы Майк берген өтініш қабылданбады — өтінішті заңгердің өзі беруі керек. Харви Фрэнктің заңгері болуы тиіс, бірақ ол мұны мүлдем қаламайды. Майк мәміле туралы түрме психологы Джулиус Роуға айтып, одан көмек күтеді. Луис Саттерге акция сатып алуға салынған тыйымды айналып өтудің жолын табады. Бірақ ол үшін трейдерлер басшысы Стюарт Баззинидің көмегі қажет. Джессика оған өзінің заңгері ретінде жүгінеді, ал Баззини көмектесуге келіседі. Роу Майкке көмектесу үшін түрме бастығына жүгінеді. Ол мәмілені құптамайды және осылайша Майк мерзімін қысқартудың орнына ұзартып алуы мүмкін деп алаңдайтынын білдіреді, бірақ оларға көмектеседі. Джессика Рейчелге Леонард Бэйлидің ісін фирма есебінен жүргізуге рұқсат береді.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 82
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Spain
|AltTitle = Испания
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,68
|OriginalAirDate = 17 тамыз 2016
|ShortSummary = Луис өзінің «отбасылық» үйі туралы өтірігіне барған сайын шырмала түседі. Ол Тараға екі күннен кейін үйге бара алатындарын уәде етеді, бірақ оны сатып алуға кемінде 60 күн қалды. Ол қайтадан Доннадан көмек сұрайды. Олар үйді Литттер әулетінің отбасылық ұясына ұқсатып үлгереді, бірақ күтпеген жерден үйдің шын иелері пайда болады. Алдымен Тара Луис одан тегін дизайн жасатып алу үшін алдамақ болған деп ойлайды. Бірақ Луис онымен кездесуге бару үшін үйді сатып алуға дайын болғанын мойындайды, ал Тара онымен кездесуге келіседі. Харви Шонның соттағы шабуылына соншалықты сәтті тойтарыс береді, сондықтан Саттер істі тоқтату туралы өтініш беруді талап етеді. Харви бас тарта алмайды — әйтпесе Саттер іскерлік қарым-қатынас орнатқан және бүкіл фирмасына қызмет көрсетуге алған Джессикадан мұны талап етеді. Егер іс тоқтатылса, Майк мерзімінен бұрын босатылмайды. Харви Шонға Кевинге қарсы жауап алу идеясын ұсынады. Саттер Кевиннің сотта артық нәрсе айтып қоятынынан қауіптеніп, Майк жүргізетін жаттығу түріндегі жауап алуға келіседі. Саттер қауіптенгендей, Кевин өзін ұстай алмай қалады. Камерада Кевин Майкке үндемей жүргенінің себебі қайын атасын қорғау емес, әйелі мен балалары үшін екенін мойындайды — Джилл әкесінің алаяқтық әрекеттерінен хабардар болған және оған көмектескен. Ал Саттердің Кевиннің бағдарламасын пайдалануы оның инсайдерлік саудасын жасыру үшін ғана жасалған. Майк Джиллге иммунитет алып беруді ұсынады, бірақ Кевин бұлай тәуекел етуге қорқады. Шон Харвиге Саттердің кесірінен анасының барлық жинағынан айырылғанын және Испанияны көрместен қайтыс болғанын айтады. Судья істі тоқтату туралы өтінішті қанағаттандырғалы тұрғанын түсінген Шон Харвиден биржалық бағдарламаны сұрайды. Леонард Бэйлиге өлім жазасын орындау күні белгіленді.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 83
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Shake the Trees
|AltTitle = Ағаштарды сілку
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Рик Мюйррэгэй мен Сандра Силверштейн
|Aux4 = 1,83
|OriginalAirDate = 24 тамыз 2016
|ShortSummary = Луис Тарамен алда болатын мінсіз кездесуді армандап жүр. Майк Кевиннің өзіне айтқанын Харвиге айтпайды. Кевинді Джиллге иммунитет беретін мәмілеге көндіру мүмкін болмайды — ондай жағдайда Саттер оған түрмеде отырғаны үшін ақша төлемейді, ал Кевин отбасының кедей өмір сүргенін қаламайды. Харви Шонға уақыт ұтуға тырысады — бірақ сот бес күннен кейін, ал оның қолында салмақты дәлелдер жоқ. Харви Луистен Саттердің мәмілелерінен инсайдерлік сауда белгілерін табуды сұрайды. Ол үшін Луис өзі жек көретін Стюарт Баззинидің көмегіне мұқтаж. Донна бұл жолы да оған көмектеседі. Джессика мен Рейчел Бэйлидің ісімен бірге жұмыс істейді. Олар 30 күннен кейін белгіленген өлім жазасын кейінге қалдыруға тырысады. Судья Мария Гомес есімді куәгерді іздеуге бір апта уақыт береді. Бірақ оның деректері құпияда сақталған және тағы екі жыл бойы қорғалатын болады. Бұған Рейчелдің әкесі көмектесе алады. Кевинді сөйлетуге уақыты жетпейтінін түсінген Майк Кевиннің әйелі Джиллмен кездесіп, оны мәмілеге көндіруге тырысады. Джилл онымен сөйлесуден бас тартады. Мұны Кевин біліп қояды. Харви Саттердің қызметкерлерінен Шонға бағдарламаны кім бергенін білу үшін жауап алады. Саттер Харвидің жауап алу кезінде агрессивті тәсіл қолданғанына қатты наразы. Шын мәнінде, Харви Саттерге инсайдерлік мәмілелер жасауға көмектесіп жүрген адамды іздеп жүр. Луис бұл адамның Саттер фирмасының қызметкері емес екенін айтады. Ол — кезінде Уильям Саттердің қарамағында жұмыс істеп, мансабын бастаған кеңес беруші банктің басшысы Филипп Ален. Харви бұл туралы Шонға хабарлайды, бірақ ол мұны әлдеқашан біледі — Ален БҚБК-мен мәміле жасап қойған. Майктың мәмілесі күшінде, ол жақында бостандыққа шығады, бірақ Кевинді тастап кеткісі келмейді. Рейчелге өлтірілген қыздың әкесі келеді. Ол Леонардтың кінәлі екеніне сенімді және Рейчелден оны қорғауды тоқтатуды талап етеді. Тара Луиске өзінің жігіті бар екенін мойындайды, бірақ ол жылдың алты айын басқа қалада өткізеді, сондықтан Тара Луиске онымен қатар кездесіп жүруді ұсынады. Роберт Зейн Рейчел мен Джессикаға Марияның үш жыл бұрын қайтыс болғанын хабарлайды. Шон Харвиге келіп, Майкке жасалған мәміленің күшін жойғанын хабарлайды.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 84
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Borrowed Time
|AltTitle = Қарызға алынған уақыт
|DirectedBy = [[Гэбриел Махт]]
|WrittenBy = Шарин Ротштейн
|Aux4 = 1,88
|OriginalAirDate = 31 тамыз 2016
|ShortSummary = Шон сотқа өзінің жаңа куәгері Филипп Аленді таныстырады. Ол Харвиге бұл туралы алдын ала хабарламағандықтан, сот үдерісі үш күнге кейінге шегеріледі. Саттер Харвиге Аленнің тікелей әрекет етпегенін мойындайды — ол барлық ақпаратты Саттерге Джилл арқылы берген. Сондықтан Уильямға қауіп жоқ, ал Джилл түрмеге түсуі мүмкін. Джессика мен Рейчел Леонардтың өлім жазасын кейінге қалдыруға тырысады. Харви Саттерді мәмілеге көндіруге тырысады — үш жыл түрмеде отыру, бірақ Джиллді қорғау. Ол бас тартады — Джилл жас, бес жыл отырып, кейін бостандыққа шығады дейді. Харви бұл әңгімені жазып алып, Джилл мен Кевинге тыңдатады. Осыдан кейін Джилл мәмілеге келіседі. Майк оған және өзіне қатысты мәмілені рәсімдейді. Ол бостандыққа шығуы тиіс. Кевин түрмеде қалады, бірақ Джилл үшін Майкке ризашылығын білдіреді. Джессика Леонардтың соты өтіп жатқан залда Джефф Мэлоунмен кездеседі. Луис Тараны басқа ер адаммен бөлісуге дайын емес екенін түсінеді. Джошуа — оның жігіті — қалаға оралады, ал Тара онымен кездескісі келеді. Луис олардың айырылысып кетуіне үміттенеді, бірақ Тара бұған сенімді емес.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 85
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = The Hand That Feeds You
|AltTitle = Сені асырайтын қол
|DirectedBy = Роджер Камбл
|WrittenBy = Дэниэл Аркин
|Aux4 = 1,86
|OriginalAirDate = 7 қыркүйек 2016
|ShortSummary = Луис Тара мен Джошуа үшін алаңдайды. Майкты бірден босату мүмкін болмайды, сондықтан оған түрмеде тағы бірнеше күн өткізуге тура келеді — бірақ барлық тұтқын оның Кевинді ұстап бергендіктен шығатынын біледі. Кэхилл Кевин мен Джиллдің мүлкін тәркілей бастайды, бірақ инсайдерлік сауда кезінде алғандарын ғана емес, жалпы бар дүниесін. Майк Кэхиллді өкілеттігін асыра пайдаланды деп сотқа береді — оның Кевинді түрмеге қамауға құқығы болмаған. Кэхилл мәмілені бұзамын деп қорқытады. Майктың бостандыққа шығуы созылып кеткендіктен, Харви Фрэнк Галлоны босату туралы өтінішті енді кейінге шегере алмайды. Ол ант беріп, Галлоның түзелгеніне сенетінін айтуға мәжбүр болады, ал шын мәнінде оны бопсалаудың қысымымен босатуды сұрап отырғанын жасыруы керек. Бірақ соңғы сәтте Кэмерон Деннис сот залына Майкты алып келеді. Майк Фрэнктің бопсалауының бәрін айтып береді, содан кейін Галлоны босатудан бас тартылады — бірақ Кэмерон Майктың Кевинмен бірге сол күні босатылатынына және оның қауіпсіз болатынына уәде береді. Алайда камерадан шығатын сәт келгенде, Фрэнкпен астыртын жұмыс істейтін күзетші Джимбо Майкты камерада қалдырады. Түнде оған қолына пышақ ұстаған Фрэнк келеді, бірақ Майктың бұл шабуылды әдейі арандату үшін түрмеде қалғаны және бәрінің видеоға түсірілгені анықталады. Фрэнк түрмеде қалады, ал Майк бостандыққа шығады. Тара Джошуамен сөйлеседі — ол оған үйленуге ұсыныс жасаған, бірақ Тара Луиске деген сезіміне байланысты бас тартады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 86
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = P.S.L.
|AltTitle = П.С.Л.
|DirectedBy = Кевин Брэй
|WrittenBy = Аарон Корш пен Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,92
|OriginalAirDate = 14 қыркүйек 2016
|ShortSummary = Роберт Зейн Джессика мен Харвиге олардың ірі клиенті Джим Рейнольдстың фирмадан кетуге дайындалып жатқанын ескертеді. Джессика оны ұстап қалуға бара алмайды, өйткені Леонардтың сотына асығып бара жатыр. Джимді кетпеуге көндіруге Харви барады. Сөйтіп, оның кетуіне Саттерді құрту себеп болғаны анықталады. Алайда шын себеп — директорлар кеңесінің мүшесі Дональд Мэнистің Джимді қызметінен кетіргісі келетіні. Харви Саттермен сөйлесуге барып, егер Харвидің оның ісін әшкерелегені туралы қауесетті жоққа шығармаса, үйін тартып алатынын айтып қорқытады. Тара Луиске өзінің басқа адамнан жүкті екенін айтады. Стюарт Баззини көшіп кетуге мәжбүр болады: Саттер банкрот болғаннан кейін, ол Баззинидің басшыларына кеңсе ғимаратын беріп, қарызын өтеген. Директорлар кеңесі Леонардтың сотымен бір күнге жиналыс белгілейді. Егер Джессика сотты жіберіп алса, Леонард сотталады. Ал жиналысты жіберіп алса, Джим Рейнольдс та, «Пирсон-Спектер-Литт» те қызметтен айырылады. Джессика Леонардтың сотында қалып, оның ақталуына қол жеткізеді. Рейнольдс Джессикаға егер ол келмесе, Роберт Зейнге кететінін жазған хат қалдырады. Зейн Джессикаға бірігуді ұсынады. Джессика бас тартады. Дональд Мэнис Харви мен Луиске оларды қызметтен кетіретінін айтады. Бірақ жиналысқа жаңа ең ірі акционер Стю Баззини қосылып, бұған жол бермейді. Харви Майкке кеңесші ретінде жұмыс ұсынады. Майк келісуге дайын екеніне сенімді емес. Джессика фирмадан кетуге шешім қабылдайды. Ол корпоративтік заңгер болуды тоқтатып, Джефф Мэлоунмен бірге Чикагоға ұшқысы келеді. Луис Тараға үйленуге ұсыныс жасайды.
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 87
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = She’s Gone
|AltTitle = Ол кетті
|DirectedBy = [[Патрик Джей Адамс]]
|WrittenBy = Аарон Корш пен Рик Мьюрегай
|Aux4 = 1,37
|OriginalAirDate = 25 қаңтар 2017
|ShortSummary = Майк Харвидің жұмыс туралы ұсынысын қабылдамайды. Роберт енді Харви мен Луиске бірігуді ұсынады. Бұған жауап ретінде Луис Катринаны Беннетті өзіне тартуға тырысып, оған серіктес болуды және Зейннің ең үздік он қызметкерін уәде етеді. Соттылығы болғандықтан, Майкты еш жерде жұмысқа алмайды. Уокер әкей оған шіркеуде мұғалім болып жұмыс істеуді ұсынады. Роберт Зейн Рейчелге өз фирмасына ауысуды ұсынады — оның ойынша, ескі фирмада жұмыс істей отырып, Рейчел заңгерлер алқасының бедел жөніндегі комиссиясынан өте алмайды. Мектепте екі күн жұмыс істегеннен кейін оқушылардың бірі ата-анасына жаңа мұғалімінің сотталғанын айтып қояды да, Майкты жұмыстан шығарады. Роберт Луистің айла-шарғыларын біліп қойып, екі фирманың қарым-қатынасы бұзылады. Харви алдымен профессор Генри Джерардты, кейін Анита Гиббсті Майкке бедел жөніндегі комиссиядан өтіп, заң кеңесшісі болуға мүмкіндік беруге көндіруге тырысады, бірақ нәтижесіз. Донна Харвиді анасымен қарым-қатынасын реттеуге көндіреді.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 88
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = The Painting
|AltTitle = Картина
|DirectedBy = Грегор Джордан
|WrittenBy = Шарин Ротштейн мен Сандра Силверштейн
|Aux4 = 1,53
|OriginalAirDate = 1 ақпан 2017
|ShortSummary = Заң кеңес беру компаниясының иесі Нейтан Мэйсон Майкке жұмыс береді. Оны соттылығы қорқытпайды — Майкке жұмыс табудың өте қиын екенін түсініп, оның біліктілігіне сай жалақыдан әлдеқайда төмен ақы төлеуге болады деп есептейді. Харви анасымен қарым-қатынасын түзетуге тырысады. Бәрі жақсы жүріп келе жатады, бірақ анасы да оны кешіретінін айтқанда, Харвидің ашуы шығады. Әкесі қайтыс болған күні жерлеу рәсімінде анасының серігі Боббиді көргенде де дәл осылай ашуланған еді. Кейін ол Маркустың [[Ісік|онкологиялық ауруы]] қайта қозғанын, ал анасы мен Боббидің оған көмектескенін, Харвидің болса алыс жерде болғанын біледі. Майк жаңа әріптестеріне түрмеде отырғанын және «Пирсон-Спектер-Литтегі» мансабын айтып береді. Оның алғашқы ісі — жосықсыз пәтер иесі үйден шығарып жатқан София Прайстың ісі. Харви анасымен татуласып, кейін Луиспен фирманы бірге басқаруға келіседі. София Прайстың заңгері Оливер сөз сөйлейтін сәтте абдырап қалады, ал Майктың Софияның қарызын пәтерге қажетті заттарды сатып алғаны туралы чектермен жабу жоспары жүзеге аспайды. Майк Софияға 3600 долларлық чек беріп, оның фирманың клиенттерге көмек көрсету қорынан екенін айтады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 89
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = Teeth, Nose, Teeth
|AltTitle = Тістер, мұрын, тістер
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Кайл Лонг
|Aux4 = 1,28
|OriginalAirDate = 8 ақпан 2017
|ShortSummary = Рейчел мен Майк үйлену тойына дайындалып жатыр. Тара баланың алғашқы УДЗ-сына барады да, Джошуаның да сонда болуына Луистен рұқсат сұрайды. София Прайс ұлымен бірге ауруханаға түсіп, пәтерақысын уақытында төлей алмай қалады. Рейчелге заңгерлер алқасының сұхбатына қатысуға рұқсат берілмейді. Харви себебін анықтау үшін келгенде, заңгерлер алқасының басшысы Крейг Сайдель ақы ретінде «Велосити» фирмасына қарсы жалған талап-арыз ұйымдастыруды талап етеді. Оның айтуынша, бұл компания оның әзірлемелерін ұрлаған. Бенжамин Ай-Донна жобасын жасап, Доннаға бірлескен бизнес құруды ұсынады. Харви Крейг Сайдельге қатысты компромат табады — оның көңілдесі бар. Ол қазір өзіне тәуелді болып қалған Сайдельдің көмегімен Майкке заңгер лицензиясын алып беруді ұсынады. Майк бас тартады. Алайда Оливер сотта тағы да сәтсіздікке ұшырап, София Прайсты ақшасыз қалдырған кезде, Майк келіседі. Луис Джошуаның УДЗ-ға келмегеніне ашуланады. Тара оның реакциясына ренжіп, УДЗ-ға жалғыз барады. Бірақ кейін Луис оған өзінің бала кезіндегі заттарын әкеледі. Екеуі оларды бірге қарап шығып, татуласады. Донна Бенжаминге егер ол өз өнімін мейірімді болуға үйретсе, Ай-Донна жобасына келісетінін айтады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 90
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Admission of Guilt
|AltTitle = Кінәні мойындау
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Итан Дрогин
|Aux4 = 1,21
|OriginalAirDate = 15 ақпан 2017
|ShortSummary = Майк Крейг Сайдель үшін «Велосити» акцияларының құлдырауына ықпал ететін ұжымдық талап-арызбен жұмыс істейді. Бұл — оның заңгер лицензиясын алу шарты. Нейтан Мэйсон бұл жаңа істің күмәнді екенін түсініп, Майкке наразылығын білдіреді. «Велосити» басшысы Майкке кінәні мойындамай-ақ 100 миллион доллар ұсынады. Майк ұсыныстан бас тартады. Келіссөзді Харви жалғастырады. Сома 350 миллион долларға дейін өседі, бірақ Харви 500 миллион доллар талап етеді. «Велосити» басшысы басты мақсат жұмысшыларға ақша төлеу емес, Крейг Сайдельге тиімді болатын акциялардың құлдырауына қол жеткізу екенін түсініп, Харвиге Сайдельдің әйелімен опасыздық жасаудан да ауыр күнәлары бар екенін меңзейді. Сайдельдің технологиялары «ұрланған» сәтте дәл сол уақытта оның жасырын шотына 300 мың доллар түскені анықталады. Енді Харви Сайдельден Майкке ешқандай шарт қоймай заңгер лицензиясын беруді талап етеді. Харви Майктың істерімен үнемі айналысып жүргендіктен, фирма ірі клиентінен — «Кутюр Аппарельден» (Карли Донахью) айырылады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 91
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Quid Pro Quo
|AltTitle = Кви про кво
|DirectedBy = Морис Марбл
|WrittenBy = Аарон Корш пен Дэниел Аркин
|Aux4 = 1,25
|OriginalAirDate = 22 ақпан 2017
|ShortSummary = Харви Майкке Сайдель оған лицензия беретінін, бірақ «Велосити» компаниясын тыныш қалдыру керектігін айтады — оның басшысы Палмер астыртын келісімді түсініп қойған. Майк жұмысшылардың үмітін ақтамағысы келмейді және сол үшін заңгер лицензиясынан бас тартуға дайын. Харви бұған қарамастан істі жалғастыруға шешім қабылдап, Рейчелдің қолдауына сүйенеді. «Кутюр Аппарельден» кейін басқа клиенттер де кете бастайды. Майк заңгерлер алқасына лицензиядан бас тартатыны туралы хат жазып, осы арқылы Палмерден 100 миллион доллар талап етуге тырысады. Палмер 10 миллион доллар ұсынады. Харви мен Рейчел Сайдельдің бұрынғы көңілдесі Холли Кромвелді табады. Оның Палмер үшін жұмыс істегені анықталады — ол пайда табу үшін Сайдель сияқты адамдарды әдейі іздейді. Оның көмегімен Палмерді өнеркәсіптік тыңшылық жасады деп айыптауға болады. Харви мен Майк одан жұмысшылар үшін 200 миллион доллар беруді және Сайдельдің мәселесін шешуді талап етеді, осылайша оның көмегімен Майкты заңгер етуге болады. Донна Ай-Донна жобасына инвестор ретінде Стюарт Баззиниді шақырады. Ол келіседі, бірақ акциялардың 90 пайызын талап етеді. Донна басқа инвестор табуға тырысады, бірақ ақырында Стюге қайта оралады. Луис Майк туралы Тараға айтып беруге шешім қабылдайды. Ақырында олар ұрысып қалып, Тара сезімдерін түсіну үшін қарым-қатынасты уақытша тоқтатады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 92
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = Character and Fitness
|AltTitle = Мінез-құлық және жарамдылық
|DirectedBy = Роджер Камбл
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,13
|OriginalAirDate = 1 наурыз 2017
|ShortSummary = Майк заңгерлер алқасындағы тыңдауға дайындалады. Оған Харвимен бірге Анита Гиббс келеді. Ол алқа мүшелерінің бірін өзіне орын беруге мәжбүрлеген. Майк лицензияны тек дауыс беру бірауыздан өткен жағдайда ғана алады, ал Анита өз дауысын Майк үшін ешқашан бермейтінін уәде етеді. Майк комитет алдында Джулиус Роудың сөз сөйлеуін сұрайды. Ол түрмеде болған уақыт Майкты түбегейлі өзгерткенін айтып, оның мінсіз адалдығына комитет мүшелерін сендіреді. Бірақ Харви Гиббсті дауыс беретіндер тізімінен шығарудың жолын таба алмайды. Ол Майктың түрмеге түсуі екеуін де өзгерткенін көрсету үшін «Либерти Рэйл» ісіне қатысты құжаттарды Гиббске тегін береді. Гиббс Майкты алқаға қабылдаудың шарты ретінде оның Харвидің бәрінен хабардар болғанын мойындауын талап етеді. Майк Харвидің мансабын құрбан етуден бас тартады. Алайда оның тыңдауына Джессика келіп, Майктың дипломы жоқ екенін өзі де білгенін айтады. Ол Анитаға өзінің тәжірибесінде дәрігердің мансабын құртуға болатын жағдайға тап болғанын, бірақ олай жасамағанын еске салады. Майкты заңгерлер алқасына қабылдайды.
|LineColor = D3A000
}}
|}

=== 7-маусым (2017—2018) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#9D2631; color:#ffffff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 93
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Skin in the Game
|AltTitle = Ойынға жаңадан келген адам
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,40
|OriginalAirDate = 12 шілде 2017
|ShortSummary = Майк Харвидің жұмыс туралы ұсынысын қабылдайды, бірақ бір шарт қояды: заң фирмасы екі жыл бойы оның кеңсе ғимаратының жалдау ақысын төлеп, сол жерде [[Pro bono|тегін]] істермен айналысуына мүмкіндік беруі керек. Нейтан бұл ұсынысты қабылдайды. Тарамен айырылысқаннан кейін Луистің көңілі түсіп, тағылымдамадан өтушілерге дөрекі сөйлейді, сондай-ақ Рейчел мен Доннаға да қатты сөйлеп қалады. Донна серіктес болуды талап етеді. Ұзақ ойланғаннан кейін Харви оның талабына келіседі. Сонымен қатар ол басқарушы серіктес қызметіне кіріседі. Джессиканың ескі клиенті, арақ өндіретін компанияның иесі, өз фирмасын сатады, бірақ рецепті басқа фирмадан ұрлағанын жасырады. Харви өзінің психотерапевті Пола Эгардпен кездесе бастайды.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 94
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = The Statue
|AltTitle = Мүсін
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,36
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|7|19|df=y}}
|ShortSummary = Джессика фирма атауынан өз есімін алып тастауды сұрайды. Донна Харвидің Пола Эгардпен кездесіп жүргенін біледі. Майк Гарри Кёрстің сақтандыру төлемінен бас тарту туралы ісін [[Pro bono|тегін]] жүргізеді. Гарридің әйелі жол апатынан қаза тапқан, ал сақтандыру компаниясы келісімшартта оның темекі шекпейтіні көрсетілгенін және әлеуметтік желілерден оның қолында темекі бар сурет табылғанын алға тартып, төлем жасаудан бас тартады. Харвидің ескі досы Алекс Уильямс оның қасына ауысып, ірі клиенті — ''[[Pfizer]]'' компаниясын бірге алып келгісі келеді, бірақ оның шарты — атаулы серіктес болу. Луис Харви мен Алекстің артынан ''[[Pfizer]]'' компаниясын өзіне тартуға тырысады, өйткені Алекс фирмаға келсе, Харвидің досы болудан қаламын деп қорқады. Гарри Кёрстің әйелінің ісіндегі заңгер Майкты өтірік айтты деп айыптап, сотта оның Гарвардтағы жалған дипломын көрсетеді. Енді судья Майкке қарсы көзқарас танытады. Жағдайды жан-жақты таразылаған Харви Алекс Уильямсқа серіктестік беруден бас тартады, бірақ оны қарапайым шарттармен жұмысқа алуға келіседі. Ол Доннаны да серіктес қызметінен босатады. Оның орнына кадрлар жөніндегі директор қызметін ұсынады, ал Донна дауыс беру құқығы бар атқарушы директор қызметін сұрайды. Харви келіседі. Майк беделін қалпына келтіруге үміттеніп, өзі туралы сұхбат береді.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 95
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Mudmare
|AltTitle = Балшық ванналары
|DirectedBy = Морис Марбл
|WrittenBy = Шарин Ротштейн
|Aux4 = 1,41
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|7|26|df=y}}
|ShortSummary = Майк түрмеде қаза тапқан тұтқын Крис Рейстің өліміне қатысты кезекті тегін істі алады. Луис психотерапевтінің кеңесімен Алекспен қарым-қатынасын түзетуге тырысады. Пола Эгард Харвимен қарым-қатынасына ыңғайсызданады, өйткені ол бұрын оның пациенті болған. Рейчел Луистің орнына тағылымдамадан өтушілермен айналысады, бірақ бұл іс онша сәтті болмайды. Стефани Патель қызықсыз істерді бірінші курс тағылымдамашыларына бермеймін деп уәде еткен, бірақ Рейчелдің сыртынан мұны жалғастыра береді. Донна оны жұмыстан шығаруды ұсынады және Рейчел мен Стефанияның әңгімесіне араласады. Рейчел бұл жұмысқа дайын емес екенін және кадрлармен айналысқысы келмейтінін мойындап, бұл міндетті Доннаға береді. Донна Стефанияны жұмыстан шығарады. Алекстің клиенті — ірі құрылыс салушы — Майк талап-арыз берген түрмеге қатысты болып шығады. Егер Майк талап-арызын қайтарып алмаса, клиент олардан кетеді. Харви Майкты таңдау жасауға мәжбүрлейді: не Рейс ісін жалғастыруы, не фирмадан кетуі керек. Майк істі Оливерге береді. Пола мен Харви татуласады.
|LineColor = 9B2Dыт
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 96
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Divide and Conquer
|AltTitle = Бөліп ал да, билей бер
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 1,41
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|8|2|df=y}}
|ShortSummary = Харви өз пәтерін Майк пен Рейчелдің үйлену тойына ұсынады. Стефани Алекс кеткен Том Братонға жұмысқа ауысады. Сол жерде бір мезетте «Пирсон-Спектер-Литт» фирмасының ішкі істері туралы ақпарат пайда болады. Донна Стефаниядан күдіктенеді. Братонның соттағы шабуылына сәтті тойтарыс беріледі, бірақ Братон күресін жалғастыруға уәде береді. Ол Алекс тартып алған клиенттерді қайтарғысы келеді. Крис Рейстің әкесіне істі жабу үшін қомақты ақша ұсынады. Әкесі күмәнданады: оның тағы үш баласы бар, ал бұл ақша олардың өмірін өзгертуі мүмкін. Майк оны ақшаны алмауға, оның орнына ұлына шын мәнінде не болғанын анықтауға көндіреді. Алекс Братонға барып, оны жауапкершіліктен босатып, кінәні Алекске жүктейтін құжатқа қол қояды. Оның орнына Братон «Пирсон-Спектер-Литт» фирмасын тыныш қалдыруы керек. «Пирсон-Спектер-Литт» туралы ақпаратты Братонға ортақ жауға қарсы қызметкерлерді біріктіру үшін Джессика бергені анықталады. Рейчел мен Майк үйлену күнін кейінге қалдыруды шешеді.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 97
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Brooklyn Housing
|AltTitle = Бруклиндегі тұрғын үй жобасы
|DirectedBy = Роджер Камбл
|WrittenBy = Маршалл Найт пен Роб Лаоргиз
|Aux4 = 1,29
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|8|9|df=y}}
|ShortSummary = «Гальвадайн» компаниясынан Рик Дан жаңа күн батареяларын жасап шығарды, бірақ бұл әзірлемені «Локвуд» фирмасындағы бәсекелестері ұрлап кеткен. «Локвудпен» келіссөз жүргізуге жасалған әрекет олардың жаңа өнімді одан да ертерек таныстыруына әкеледі. Рик Дан ашуға булығып, Харвидің беделіне нұқсан келтіретінін айтып қорқытады. Холли Кромвел Харвиден өзіне жұмыс табуға көмектесуін сұрайды. Алдымен Харви бас тартады, бірақ кейін одан «Локвуд» ісіне көмектесуін өтінеді. Оливер мен Майк Крис Рейстің ісімен жұмыс істеуді жалғастырады. Майк мұны Харвиден жасырады. Түрме әкімшілігінің [[Условно-досрочное освобождение|мерзімінен бұрын босатылуға]] жақын қалған тұтқындарды әдейі төбелестіріп, олардың жазасын ұзартатыны анықталады. Бірақ төбелес ұйымдастыратын тұтқындар куәлік беруден бас тартады. Майк бұл астыртын әрекеттен хабардар Фрэнк Галлоға жүгінеді. Рейчел Майктың Харвиді алдап жүргенін біледі. Майк мұны тоқтатқысы келмейді.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 98
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Home to Roost
|AltTitle = Үйге оралу
|DirectedBy = Валери Вайс
|WrittenBy = Сандра Силверштейн
|Aux4 = 1,47
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|8|16|df=y}}
|ShortSummary = Харви Фрэнк Галлодан хабарлама алады. Майк Харвиге оның Бруклиндегі жылжымайтын мүлік ісіне қатысты екенін айтып, өтірік айтады. Стефани Луисті жыныстық агрессия үшін сотқа береді, ал Хардманның кесірінен Луиске бұған дейін де осындай талап-арыз берілген. Алекстің Майктың түрмедегі ісіне байланысты проблемалары туындайды. Харви Фрэнктің хабарламасы Бруклиндегі жылжымайтын мүлікке емес, дәл Алекс мәселесіне қатысты екенін және Майктың оған өтірік айтып жүргенін түсінеді. Оскар Рейс Майктың Оливермен жұмыс істеп жүргенін растайды, енді Майктың өтірік айтуға мүмкіндігі қалмайды. Катрина Беннет Луиске Стефани Пательмен мәселені реттеуге көмектеседі, бірақ Луис Стефаниямен өзі кездесіп, жағдайды ушықтырып алады. Харви Доннаға Пола екеуінің кездесіп жүргенін айтады. Донна мен Рейчел Луиске қарсы куәгер ретінде сотқа шақыру қағазын алады. Луис кешірім сұрауға барады. Стефани талап-арызынан бас тартады. Алекс Рейс ісі бойынша сот отырысына келіп, істі тоқтатады, өйткені Майктың бұл іспен айналысуға құқығы болмаған. Харви мұның астарында Алекстың жеке себептері жатқанын түсінеді.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 99
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Full Disclosure
|AltTitle = Толық ақпаратты ашу
|DirectedBy = Чери Ноулан
|WrittenBy = Итан Дрогин
|Aux4 = 1,35
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|8|23|df=y}}
|ShortSummary = Майк Рейс пен «Мастерсон Констракшен» арасындағы істі қайтарғысы келеді, бірақ бұл жолы оны Анита Гиббс арқылы қылмыстық сотта жүргізбек болады. Түрме басшылығы құрылыс компаниясымен астыртын келісімге келген: олар компанияға тұтқындарды жұмыс күші ретінде белгіленген мөлшерлеменің бестен біріне береді. Харви мәміленің екінші қатысушысы «Реформ Корп.» компаниясымен келісімшартқа қол қояды. Енді Анита Майктың ісін қабылдай алмайды, өйткені мүдделер қақтығысы туындайды. Өткен оқиғалар көрсетіледі: Луистің психотерапевті доктор Лифшицпен танысуы және Харвидің Братонға ауысуға әрекет жасаған кезі. Харви Джессикамен қалуды шешіп, осылайша Алексті қиын жағдайға қалдырған. Алекс Майкке астыртын келісімге екі емес, үш тарап қатысқанын айтады — «Мастерсон Констракшен», «Реформ Корп.» және Тони Братонның фирмасы. Братон бәрін Алекс жасағандай етіп көрсеткен: тұтқындардың немесе күзетшілердің бірі өлтірілген сайын сыйақы төлеп отырған.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 100
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = 100
|AltTitle = Жүзінші
|DirectedBy = [[Патрик Джей Адамс]]
|WrittenBy = Рик Мюйррэгэй
|Aux4 = 1,51
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|8|30|df=y}}
|ShortSummary = Майк Харвиге астыртын келісімді дәлелдеп, Алекстың бопсалау қысымынан құтылуына көмектесуді ұсынады. Харви мәліметтерді Роберт Зейнге береді. Зейн «Реформ Корп.» компаниясынан қомақты ақша талап етеді, әйтпесе сотқа беретінін айтып қорқытады, ал басты куәгер Фрэнк Галло болады. Бұл Алекс үшін түрме жазасын білдіреді. Луис Колумбия университетіне барады. Университет фирмаға кандидаттар жібермей жүрген, сол жерде Луис Шейламен кездеседі. Ол күйеу жігіті үшін Гарвардты тастап кеткен және екі аптадан кейін тұрмысқа шықпақ. Донна Марк Медоузбен қарым-қатынасты қайта бастау үмітімен кездеседі, бірақ оның үйленгенін біледі. Алексті құтқару үшін Рейчел Галло монтаждаған өзінің суреттерін сотта көрсетіп, оның әкесін бопсалап жүргенін айтуды ұсынады. Сот істі мән-жайды анықтау үшін кейінге қалдырады. Келесі күні Фрэнкті өлтіреді, бірақ оның Зейнге арнап видеоға жауап беріп, куәлік беріп үлгергені анықталады. «Реформ Корп.» компаниясының өкілі Роджер Шапиро «Мастерсон Констракшенмен» астыртын келісімге барғанын және оны Братон ұйымдастырғанын мойындайтын құжатқа қол қояды. Харви мен Алекс Братонды жұмыстан шығарады.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 101
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Shame
|AltTitle = Ұят
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Шарин Ротштейн
|Aux4 = 1,64
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|9|6|df=y}}
|ShortSummary = Бас прокурордың жаңа көмекшісі Эндрю Малек тағайындалады. Ол Кэмерон Денниспен жұмыс істеген Харвидің бұрынғы әріптесі, бірақ Харви оны тіпті есіне түсіре алмайды. Майк беделін сақтау үшін Джанет Стэнгердің ісінде Малекке қарсы жеңіске жетуді ұсынады. Роберт Зейн Рейчелге қара нәсілділерге берілетін несиелердің мөлшерлемесін әділетсіз түрде көтеруге қатысты ортақ [[Pro bono|тегін]] іс жүргізуді ұсынады. Кейін Роберт Рейчелге бұл істі ұсынуының шын себебін мойындайды: оның банк басшысы Артур Китриджбен бұрыннан келе жатқан есебі бар. Китридж оның әпкесі Жасминді жұмыстан шығарып, соның салдарынан оның өмірін күйреткен, ал екі жылдан кейін Жасмин қайтыс болған. Эндрю Малек Харвиге қарсы Кэмерон Деннистің дәлелдерді жасырғанын пайдаланғысы келеді, өйткені Харви оның протежесі болғандықтан, мұны білген болуы керек деп санайды.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 102
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = Donna
|AltTitle = Донна
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,68
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|9|13|df=y}}
|ShortSummary = Илай Голд ''[[Pfizer]]'' компаниясын Алекстен тартып алғысы келеді. Эндрю Малек Джордж Кларк жазған мақалада қызметтік жазбаның болғаны айтылғанын пайдаланады, бірақ оның түпнұсқасын Харви жойған. Бұл Харвидің Денниспен жұмыс істеген кезіндегі дәлелдерді жоюына және Доннаның «Костел Моторс» ісіне қатысты жазбаны жойғанына ұқсайды. Кларктың дереккөзі жазба жазылған «Элмонд Инвествентс» компаниясынан емес, Харвиді жеке танитын және кезінде онымен әрі Майкпен бірге жұмыс істеген адам болып шығады. Донна бұл адам Холли Кромвел деп санайды. Рейчел мәміле жасау туралы ұсыныспен жүгінеді, өйткені Роберт әпкесінің өмірін күйреткен адамға ашуын төгеді деп қорқады. Ақырында жауап алу кезінде Роберт эмоциясын ұстай алмай, Китридждің арандатуына жауап ретінде әпкесінің өлімі үшін одан кек алатынын айтады. Бұл оның істі бейтарап жүргізе алмайтынын білдіреді. Донна Луиске ашуланады, өйткені ол оның көңілін көтеру үшін оған жаттығу сотын ұйымдастырмаған. Донна Холлимен кездеседі, бірақ Холли кінәсін мойындағанымен, көмектесуден бас тартады. Харви мен Майк Малекке барып, оның бәрін бұрмалағанын білетіндерін аңғартады. Малек шегінуге шешім қабылдайды. Рейчел Китридж туралы банктің директорлар кеңесіне айтып, оларды бастапқы ұсынған сомадан үш есе көп ақша төлеуге және Китриджді жұмыстан шығаруға мәжбүр етеді. Алекс Илайдан ''[[Pfizer]]'' компаниясын Харвиге қалдыруды сұрайды. Илай Алекс өз фирмасына қайта оралып, барлық клиенттерді өзімен бірге алып кету шартымен келіседі. Алекс олардың әңгімесін диктофонға жазып алады. Харвиден кек алу үшін Малек Джессиканы заңгер лицензиясынан айыруды көздейді. Фирманы қорғау үшін Джессика серіктестік қызметінен кеткісі келеді.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 103
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = Hard Truths
|AltTitle = Ащы шындық
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Итан Дрогин
|Aux4 = 1,18
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|03|28|df=y}}
|ShortSummary = Донна сүйгеннен кейін Харви үйіне барып, Полаға өзіне көшіп келуді ұсынады. Алекс алғыс ретінде Майкке «Кволити Фудс» компаниясын клиент ретінде береді. Компанияның мәселесі мынада: тасымалдау кезінде жүктің 30%-ы бүлінеді, ал тасымалдаушы мұны аптап ыстықта тоңазытқыштың істен шығуына байланысты форс-мажор деп түсіндіреді. Харви Доннамен өте суық сөйлесіп, кешегі жағдайды енді ешқашан қайталамауын сұрайды. Харви фирманы қайта құрылымдап, қызметкерлерге акция сатып алуға мүмкіндік бергісі келеді. Ол үшін оған Стэнли Гордонның қолы қажет. Гордон шарт қояды: ол ДДСҰ-мен мәміле жасаған, олар 10 миллион доллар алған, бірақ өз тарапындағы міндеттемелерін орындамаған. Стэнли ақшаны қайтаруды немесе мәміле шарттарын орындауды талап етеді. Харви Доннаға қатты сөйлесуін жалғастырады — ол Доннаның аға серіктес қызметіне шақырған Кайл Клементенің сұхбатын бұзады және Доннаны сүйгеннен кейін өзінің әрқашан болғысы келмеген адамға айналғанын айтып кінәлайды. Харви Полаға Доннамен сүйіскенін айтып, екеуі ұрысып қалады. Харви Стэнли Гордонның тапсырмасын орындайды, бірақ Гордон мәміле шартын орындаудан бас тартады — ол Харвидің қолы Джессикаға ақша төлеу үшін қажет болғанын түсінген. Енді Гордон серіктес болып қайта оралғысы келеді. Майк пен Рейчел тасымалдаушылардың алаяқтығын әшкерелейді — олар жүктің 30%-ын әдейі лақтырып тастап, орнына бәсекелестердің жүгін алып отырған. Майк 120 миллион доллар өтемақы өндіріп алады. Джессикаға ақша төлеу үшін Харви барлық кінәні өз мойнына алып, оның есімін қабырғадан алып тастауға келіседі. Содан кейін ол Полаға барып, бұрын Доннамен бірге болғанын мойындайды.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 104
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = Bad Man
|AltTitle = Жаман адам
|DirectedBy = [[Роджер Камбл]]
|WrittenBy = Рик Мураки
|Aux4 = 1,06
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|04|4|df=y}}
|ShortSummary = Джессиканың есімі қабырғадан алынып тасталады, енді фирма «Спектер-Литт» деп аталады. Шейла Луистен қайта кездесуді сұрайды. Оливер Майктен көмек сұрайды — «Спектер-Литт» фирмасының клиенті Оливердің клиентіне өз өнімдерінің бағасын 70%-ға көтерген, сондықтан ол сот арқылы бұрынғы бағаны қайтарғысы келеді. Ол Майктан өзінің клиентімен сөйлесіп, бағаны бейбіт жолмен төмендетуді сұрайды және кез келген төмендетілген бағаға келісетінін айтады. Майк осындай төмендетуге келісім алады, бұл Харвидің қатты ашуын туғызады. Бірақ Оливер бәрібір сотқа жүгінеді — бағаның төмендеуі оған жеткіліксіз болып, бұрынғы бағаның толық қайтарылуын қалайды. Джессика өзіне тиесілі 2 миллион долларды ізін жасыруға болатын шотқа аударуды сұрайды. Харви мұны әкесінің таспалары сақталған дыбыс жазу студиясының иесі болып табылатын өзінің ескі клиентінен жасауды сұрайды. Луис Шейла үшін күресуге шешім қабылдап, оның күйеу жігіті туралы бірдеңе тауып беретін жеке детектив жалдайды. Майк Оливердің клиенті тауарды қайта сатып жүргенін дәлелдейтін айғақтар табады, енді екі мәміле де күшін жояды. Луис Шейламен кездесуден бас тартады, өйткені ол «жаман жігіт» емес екенін айтады және доктор Лифшицпен өзінің өткенін талқылайды: алғашқы махаббаты оны дәл сондай жаман жігітке айырбастаған. Содан кейін ол Шейлаға барып, тек жыныстық қатынас үшін кездесуге келіседі.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 105
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = Inevitable
|AltTitle = Болмай қоймайтын
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 0,95
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|04|11|df=y}}
|ShortSummary = Харвиге оның ескі танысы көмек сұрап келеді: оның компаниясының жаңа иесі оны Қытайға сатқысы келеді, соның салдарынан қызметкерлер жұмыссыз қалмақ. Ол компанияны қайта сатып алуға дайын, бірақ өзі оны 200 миллион долларға сатқан, ал жаңа иесі 500 миллион доллар талап етеді. Шейла мен Луис жыныстық қатынас үшін кездесуді жалғастырады, ал Шейла үйлену тойынан бас тартуды жоспарламайды. Рейчел мен Майкл жас жұбайларға арналған сауалнаманы Майкл толтырмағаны үшін ұрысып қалады. Харви, оның анасы және Пола бірге кешкі ас ішеді. Сол кезде анасының абайсызда айтқан сөзінен Пола Доннаның Харви үшін ерекше адам екенін түсінеді. Ол Харвиден Доннаны жұмыстан шығаруын сұрайды. Харви Стю Баззиниден Доннаға жұмыс ұсынуын сұрайды және Донна өз еркімен кетеді деп үміттенеді. Бірақ Стюмен сөйлескеннен кейін Донна мұның бәрін Харвидің ойластырғанын түсінеді. Ол Полаға барып, өзіне қалуға мүмкіндік беруін сұрайды. Пола бас тартады. Донна жұмыстан кету туралы өтініш жазады. Харви Полаға барып, Доннаны қайтаратынын айтып, онымен қарым-қатынасын үзеді. Осыдан кейін ол Доннаға барып, оның өтінішін жыртып тастап, ертең жұмысқа келуін айтады.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 106
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Pulling the Goalie
|AltTitle = Қақпашыны қақпадан шығару
|DirectedBy = Эмиль Левисетти
|WrittenBy = Шэрин Ротштайн мен Аарон Корш
|Aux4 = 0,99
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|04|18|df=y}}
|ShortSummary = Луис доктор Лифшицпен Шейланың күйеу жігіті Зандер Эпштейнмен танысуын талқылайды. Дәрігер Шейланы жіберетін уақыт келгенін айтады. Майкке бұрын оның ісін жүргізген судья Роллс келеді. Енді ол Майктан бір жақсылық сұрап, көптеген заңгерлер бас тартқан өз ісін алуды өтінеді. Донна кіреберісте онымен флирт жасауға тырысқан жас жігітті кездестіреді. Кейін оның ғимараттың иесі екені анықталады. Ол Доннаны алдап, жалдау ақысын екі есе көтеруге немесе оларды қуып жіберуге құқығы бар екенін растайтын құжатқа қол қойғызады. Луис пен Зандер сотта кездеседі. Луис жеңеді, бірақ шешуші сәтте Шейла Зандерді аяуды сұрайды. Донна Рейчелден көмек сұрап, екеуі жалдау ақысын 10%-ға төмендетуге қол жеткізеді. Шейла Луиске келіп, Зандермен айырылысқанын айтады.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 107
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Tiny Violin
|AltTitle = Кішкентай скрипка
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Дэниэл Аркин мен Аарон Корш
|Aux4 = 1,09
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|04|25|df=y}}
|ShortSummary = Стэнли Гордон фирмаға қайта оралады. «Спектер-Литт» фирмасын бұрынғы серіктестері оның беделіне нұқсан келтіргені үшін сотқа береді. Кейін олардың негізгі мақсаты «Спектер-Литт» фирмасын Зейннің фирмасына сатқызу екені белгілі болады. Харви мұны Роберт Зейнмен талқылауға барғанда, Эрик Калдер мен Элен Рент бұл ақпаратты Роберттен жасырғаны және оның дайындалып жатқан сатып алудан мүлдем хабарсыз болғаны анықталады. Оливердің заңгерлік кеңес беру ісін инвесторлар тоқтатады, ал «Дисчардж Пауэр» компаниясына қатысты қорғасынмен уланған балалардың ісі жеңіліспен аяқталады. Оливер оған 500 мың доллардың жеткілікті екенін айтады. Энди Форсайт Майкке Сиэтлде жұмыс ұсынады, бірақ Майк мұны жалған ұсыныс деп ойлап, Энди кеңес беру қызметіне бөлінген ақшадан айырылуына қатысы бар деп күдіктенеді. Луис Майкке 500 мың доллар береді. Джессика Харвиден фирманы құтқаруды қойып, Чикагода оған көмектесуін сұрайды — оның лицензиясынан айырылған.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 108
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = Good-Bye
|AltTitle = Қош бол
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Дэниэл Аркин мен Аарон Корш
|Aux4 = 1,07
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|04|25|df=y}}
|ShortSummary = Харви Чикагоға барады. Әуежайдың өзінде оны күтіп алып, Джессиканың ісіне араласпауын талап етеді. Джессика оның ісіндегі алғашқы куәгердің өлтірілгенін айтады. Луис Зейнмен сөйлесуге тырысады, бірақ ол «әркім өзі үшін» деп жауап береді. Алекс Илайға барып, Харвидің бұрынғы серіктестерін өзіне қабылдауын талап етеді — сонда олар сотта өз беделдеріне нұқсан келтірілгенін айта алмайды. Бірақ Стэнли Гордонның да Илай Голдқа қатысты компроматы бар, бұл оның Алекспен жасаған келісімін бұзады. Джессикаға қарсы Чикаго прокуроры әрекет етеді. Ол бұл мәселені өзі де, мэр де емес, тек Патрик МакГан шеше алатынын айтады. Талапкер Лилиан Кук сотқа келіп, куәлік беруі керек. «Дисчардж Пауэр» ісіндегі топырақ үлгілерінен қорғасын табылмайды — «Дисчардж Пауэр» мектеп жөндеу жұмыстарын жасырын қаржыландырып, бүкіл топырақты 3 метр тереңдікке дейін алып кеткен. Рейчел Энди Форсайтты тексеріп, Майкке ұсынылған жұмыстың шынайы болғанын айтады. Лилиан Куктың Джессиканың тәтесі екені анықталады. Судья мұны жеке мүдде деп санап, Джессиканы істен шеттетеді. Майк Стэнли Гордонның оларды мәжбүрлеп отырған шартына келісуді ұсынады — бұрынғы серіктестерін қайта қабылдау. Бірақ олардың дауыс беруде жеңіске жете алмауы үшін Зейнді командасымен бірге бір уақытта қабылдау керек — сонда олардың дауысы басым болады. Рейчел Энди Форсайтпен Сиэтлге көшу туралы сөйлеседі. Оның жұмыс туралы ұсынысы әлі де күшінде. Джессика Патрик МакГанға 1 миллион долларлық чек жіберіп, прокурорды жұмыстан шығаруды сұрайды. Ол чекті қайтарып береді. Роберт Зейн Майктың жоспарына келісіп, Гордонға кедергі жасау үшін келіссөзге келеді. Джессика МакГанға оның чекті қайтарып жатқанын көрсететін суретті әкеліп, мұны пара беру әрекеті ретінде көрсететінін айтады. Мэр Новак Джессиканы кездесуге шақырады. Ол оған көмекшісі қызметін ұсынады, бірақ құрылыс салушыға қарсы істі тоқтатуға тура келеді. Майк пен Рейчел үйлену тойын ертерек өткізуді шешеді.
|LineColor = 9D2631
}}
|}

=== 8-маусым (2018—2019) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#68758D; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 109
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Right-Hand Man
|AltTitle = Оң қол
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,27
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|07|18|df=y}}
|ShortSummary = Зейн мен Харви фирманың жаңа басшысы кім болуы керектігін анықтауға тырысып, дауласады. «Спектер-Литт» үшін қиын кезең басталып, қызметкерлерді қысқартуға тура келеді. Катрина Беннет Луиске ең тиімсіз қызметкерлердің тізімін жасап, артық қызметкерлерден арылуға көмектеседі. Тізімдегі бірінші адам — Брайен Олтмен. Луис оның жұмыстан шығарылуына қарсы. Фирмаға жаңа келген Саманта Уилер — Роберт Зейннің оң қолы. Ол бұрын Майктың, ал кейін Алекс үшін Харвидің атқарған рөлін атқарады. Бірақ бұл рөл оған тарлық етеді, сондықтан ол Зейннен жыл соңына дейін атаулы серіктес лауазымына тағайындауды талап етеді.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 110
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Pecking Order
|AltTitle = Иерархия
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,18
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|07|25|df=y}}
|ShortSummary = Шейла фирманың жаңа басшысы Луис болады деп сенімді. Фирма атауы «Зейн-Спектер-Литт» болып өзгереді. Харви мен Роберт басқарушы серіктес Зейн болады деп келіседі. Сондықтан олар кабинеттерін ауыстырып, Харви өзінің бұрынғы кабинетіне оралады. Зейн мен Харви Луистің мүдделерін аса ескермейді, сондықтан ол иерархиядағы орнын сақтап қалу үшін күресуге мәжбүр болады. Харвиге Майктың бұрынғы клиенті келеді: ол серіктесі фирманың шоттарынан 50 миллион доллар ұрлады деп күдіктенеді. Зейннің өтініші бойынша оған көмектесуге Саманта кіріседі. Оның Харвимен тіл табысуы оңай болмайды. Донна да жаңадан келген қызметкермен жақын араласпайды және ол туралы ақпарат іздей бастайды. Бірақ оның дипломынан бастап тұрғылықты жеріне дейінгі барлық мәлімет бір-біріне қайшы келеді. Алекс Гевин Эндрюстің жеке ісін қолға алады — оның бұрынғы әйелімен қақтығысы бар, әйелі әкесінің картинасын алып кеткен. Егер істі сәтті шешсе, Эндрюс оны өз фирмасының заңгері ретінде жалдауға уәде береді. Саманта Алекске Эндрюспен жұмыс істеудің қауіпті екенін ескертеді.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 111
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Promises, Promises
|AltTitle = Уәделер, уәделер
|DirectedBy = [[Роджер Камбл]]
|WrittenBy = Роб Ламоргезе мен Маршал Найт
|Aux4 = 1,16
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|08|1|df=y}}
|ShortSummary = Харви Робертке Алекске оның тегі қабырғада келесі болып жазылатынын уәде еткенін, ал Зейннің Самантаға да дәл осындай уәде бергенін айтады. Алекс Гевин Эндрюске барып, оның әйелімен картинаны беру туралы келісім жасалғанын хабарлайды. Бірақ Самантаның Эндрюстің бәсекелесі «Дельтамен» мәміле дайындап жатқаны анықталады. Катрина Беннет пен Брайен Олтмен «Бигелоу Текстайлз» ісін бірге жүргізуі керек. Катрина мигрень ұстамасына байланысты кездесуге қатыса алмайды. Брайен Луистің алдында Катринаны қорғап қалады, сол үшін өзі қиын жағдайға тап болады. Харви кеңселері орналасқан ғимараттың тазалаушысы Анна Ридтен көмек сұрайды. Ғимарат иесі Дэвид Фокс оған артық жұмыс сағаттары үшін ақы төлемеген, ал оған анасының операциясына ақша қажет. Харви оған көмектесуге уәде береді. Бірақ Харви оның жағына шыққанда, Дэвид фирманы лифт пен дәретханасыз қалдырады. Луис Самантаны «Дельтамен» жасалған келісімді бұзуға мәжбүр етеді. Алекс картинаны Гевин Эндрюске береді, ал ол оған жаңа тапсырма береді — картинаны 50 миллион долларға сатып, ақшаны бақыланбайтын шотқа салу. Алекс мұның ақшаны жылыстату екенін күдіктенеді, ал Гевин мұны тіпті жоққа шығармайды. Алекс Самантаның көмегіне жүгінеді. Оның кеңесі бойынша ол Гевиннің жиенін шотты басқару құқығын өзіне беруге көндіреді және барлық тәуекелді өз мойнына алады. Енді Гевин Алекске қажет нәрсенің бәрін істейтін болады. Саманта Алекске Роберттің оны серіктес етуге уәде бергенін айтады. Харви Доннаның көмегімен Дэвид Фокспен мәселені шешіп, оған келесі жылға өз кеңес беру қызметін ұсынады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 112
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Revenue Per Square Foot
|AltTitle = Шаршы футқа шаққандағы табыс
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Этан Дрогин
|Aux4 = 1,09
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|08|8|df=y}}
|ShortSummary = Луис пен Шейла бала көтеруге тырысады. Соның кесірінен Луис клиентпен кездесуге кешігеді. Роберт Зейн оған қоңырау шалғаннан кейін көп ұзамай Луиске қарақшы шабуыл жасап, ол кездесуге мүлдем бара алмай қалады. Луис өзін әлсіз етіп көрсетпеу үшін бұл туралы Робертке айтпайды. Роберт Луиске сабақ беру үшін оның ісін Самантаға береді. Алекске Самантамен салыстырғанда артықшылық беру үшін Харви оны «Крайтендженді» сатып алу мәселесі бойынша «Пакстонсон Групппен» келіссөз жүргізуге шақырады. «Пакстонсон» заңсыз әрекеттер ұсынады, сондықтан олар стратегиясын өзгертіп, «Пакстонсоннан» алынған деректерді «Крайтендженнің» пайдасына пайдаланғысы келеді. Бірақ Алекс жалғыз әрекет еткісі келеді. «Крайтенджен» де оған заңсыз тәсілдерді ұсынады. Зейн мұның бәрін білгенде, бастапқы жоспарды ұстанып, «Пакстонсонды» іске тартуды талап етеді. Харви Робертке бағынғысы келмейді. Роберт Доннадан «шаршы футқа» шаққандағы шығындар туралы есеп талап етеді — оның пікірінше, атқарушы директор ретінде ол тиімділікті бақылаумен айналысуы керек. Донна оны мұндай жұмысты бухгалтерлік фирма да атқара алатынына, ал оның міндеті тиімділікті бақылау емес, арттыру екеніне сендіреді. Шабуылдан кейін Луистің алған психологиялық жарақаты оның сотта қалыпты сөйлеуіне мүмкіндік бермейді. Ақырында Луис ашуын Самантаға төгеді. Ол бұл туралы Харвиге айтады. Олар тонау туралы сөйлескеннен кейін, Луис өзін жеңіл сезіне бастайды. Саманта Луиске өзін-өзі қорғауды үйрете бастайды.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 113
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Good Mudding
|AltTitle = Балшық ванналарының пайдасы
|DirectedBy = Валери Уайсс
|WrittenBy = Шэрин Ротштайн
|Aux4 = 1,15
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|08|15|df=y}}
|ShortSummary = Шейла Луистен [[Сперма|шәуетін]] тексеруді сұрайды. Маркус Харвиге қоңырау шалып, ажырасып жатқанын айтып, оның заңгері болуын сұрайды. Ажырасуды әйелі талап етеді, себебі Маркус оған опасыздық жасаған. Алекс Самантаның оның қызы Джойға ықпал етуін сұрайды. Дәрігер Луиске бала сүйгісі келсе, балшық ванналарынан бас тартуға тура келетінін айтады. Маркус Харвиге өтірік айтқан — мәселе оның көңілдес болуында емес, құмар ойын ойнай бастағанында және әйелінің алдында өзін ақтау үшін балаларын да өтірік айтуға мәжбүрлегенінде. Луис ванналардан бас тартқысы келмейді, бірақ бұрынғыдай оны елестер мазалай бастайды — барлық жерде «Балшық ванналарының пайдасы» деген сөзді еститіндей болады. Ол өзін ұстай алмай қалады. Мұны біліп қойған Шейла екеуі қатты ұрысады. Алекс Самантаға өзіне де қызметінің жоғарылауы уәде етілгенін мойындайды.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 114
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Cats, Ballet, Harvey Specter
|AltTitle = Мысықтар, балет, Харви Спектер
|DirectedBy = Эмиль Левисетти
|WrittenBy = Гаррет Шабб
|Aux4 = 1,22
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|08|22|df=y}}
|ShortSummary = [[Aston Martin]] «Маккернон Моторсты» сатып алғысы келеді. Сол кезде фирма Доминик Бэроннан клиент ретінде айырылады. Джоан Уолш өз кремі туралы жағымсыз пікір айтқан модельді сотқа бергісі келеді. Бірақ модель 16 жаста, ал Харви жасөспіріммен соттасуға қарсы. Модельмен және оның заңгерімен сөйлескеннен кейін, ол қыздың Джоананы әдейі бопсалауға тырысып жатқанын түсініп, сотқа жүгінуге келіседі. Катрина Брайенмен жұмысын жалғастырып, екеуі бір-біріне жақындай түседі. Донна мен Саманта Доннаның құрбысы Пэгги ұйымдастырған қайырымдылық түскі асына бірге барады. Олар жақсы тіл табысады, бірақ келесі күні таңертең Саманта Пэггидің адалдығына күмән келтіреді. Донна құрбысымен сөйлесуге барады, ал Саманта чек бойынша төлемді тоқтатады, соның салдарынан Пэгги жұмыстан шығарылады. Донна мен Саманта бірігіп, Пэггидің бастығын жұмыстан шығарып, оның өзін фирма басшысы етіп тағайындайды. Саманта Доннаға ішкі сырын ашуға шешім қабылдайды. Луис Харвиді доктор Лифшицке алып барады. Харви Луистің басынан «Мысықтар, балет, Харви Спектер» деген ой кетпей жүргенін айтады. Психотерапиядан кейін екеуі жақындай түседі.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 115
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Sour Grapes
|AltTitle = Қызғаныш
|DirectedBy = [[Гэбриел Махт]]
|WrittenBy = Йен Дейчман мен Кристин Раск Робинсон
|Aux4 = 1,13
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|08|29|df=y}}
|ShortSummary = Роберттің проблемалары туындап, ол Алекстен көмек сұрайды. Ол инвестиция ретінде жүзімдік сатып алған, бірақ жоспары іске аспай, жеткізуші оған ыдыстарды жеткізбеген. Жеткізушінің оған ашуланғаны анықталады, себебі Роберт алдыңғы иесін тек оның [[Уолл-стрит|Уолл-стриттен]] бай болғаны және шарап жасауды түсінбегені үшін ығыстырып шығарған. Бірақ Роберт мәселенің оның қара нәсілді болуында деп ойлайды. Алекс оған қолдау көрсетуден бас тартады. Шейла Луиске жүкті екенін хабарлайды. Дэвид Фокс Доннамен жасалған келісімге байланысты көмек сұрап Харвиге келеді. Ол Джон Беллоуздың ғимаратын сатып алғысы келеді, бірақ Беллоуз оны дәл Фоксқа сатқысы келмейді. Доннаның өтініші бойынша Саманта іске араласып, екеуі Беллоузды ғимаратты Фоксқа сатуға қалай мәжбүрлеуге болатынын ойластыра бастайды. Фокстың ғимарат иесі Питер Минтке ай сайын 10 мың доллар төлейтіні анықталады. Харви мұны ақшаны жылыстату деп ойлайды, бірақ Фокстың Минтке бала кезінде өзіне жасаған жақсылығы үшін қолдау көрсеткісі келетіні анықталады. Луис Шейламен ұрысады, себебі баланы еврей ретінде тәрбиелегісі келеді. Кейін Шейланың жүктілігі жалған болып шығады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 116
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Coral Gables
|AltTitle = Коралловые фронты
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Роб Ламоргезе мен Маршал Найт
|Aux4 = 1,30
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|09|5|df=y}}
|ShortSummary = Саманта Эрик Калдердің клиенті «ГрейСкейл Дефенстің» мүддесін қорғайды, бірақ Калдер оларды жібермейді. Калдер Самантаны істен шеттетуді сұрайды, өйткені 13 жыл бұрын ол көмекші болып жүрген кезінде осы клиентпен жұмыс істеген. Саманта Харвиден көмек сұрайды. Шейла елдегі ең үздік репродуктологқа жүгінеді. Ол Луистің бұрынғы сыныптасы, кезінде оны аяусыз мазақтаған. Луис қанша ойланғанымен, оның бетіне ештеңе айта алмайды. Гретхен Алекстың клиентіне арналған қолхатты жіберуді ұмытып, оны қиын жағдайға қалдырады. Саманта «ГрейСкейлді» Калдерге бермеу үшін істі Беттиге тапсырады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 117
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Motion to Delay
|AltTitle = Кейінге қалдыру туралы өтініш
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Аарон Корш пен Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,07
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|09|12|df=y}}
|ShortSummary = Роберт Зейнге Тони Братон қоқан-лоқы жасап келеді. Алекстың Гевин Эндрюспен проблемалары бар. Ол тасымалдаушыдан ақша алу үшін картинаны бүлдірген. Мәселе тасымалдаушының Самантаның клиенті болғанында. Зейн клиенттердің біреуін де жоғалтқысы келмейді және олардың мәмілеге келуін талап етеді. Мәміле жүзеге аспаған соң, Алекс Харвиден сотқа жүгінуге рұқсат сұрайды. Луис Братон мәселесін шешуге үміттеніп Илайға барады, бірақ Илай оны қуып жібереді. Катрина аға серіктес болады. Ол Брайенді көмекшісі етіп алады. Олар сән саласындағы плагиатқа қатысты іспен жұмыс істейді. Братонның қатерлі ісігі бар, оған бір жыл ғана өмір қалған және ол қалған уақытын түгел кек алуға арнауды шешеді. Харви мен Роберт күрес стратегиясын таңдап жатқанда, Луис Братонның қайтыс болғаны туралы жаңалық әкеледі. Донна Самантаны алғашқы серіктестік құқығын Алекске беруге көндіруге тырысады. Катрина жалғыздық азабын тартады, ал Луис оған қолдау көрсетеді. Харви мен Роберт Алекс пен Самантаның қайсысының қызметі жоғарылайтынын анықтау үшін олардың арасында жекпе-жек ұйымдастыруды шешеді.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 118
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = Managing Partner
|AltTitle = Басқарушы серіктес
|DirectedBy = Сильвер Три
|WrittenBy = Аарон Корш пен Этан Дрогин
|Aux4 = 1,08
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|09|19|df=y}}
|ShortSummary = Харви мен Роберт Алекс пен Самантаның күресінде жеңіске жеткен адамға сыйақы берілетінін ресми түрде жариялайды. Харви көмектеспеу ережесін бұзып, Алекске келесі күнге тыңдау тағайындатуға көмектеседі, осылайша Самантаның айғақтар табуға уақыты қалмайды. Ал Роберт Самантаға уақыт ұтуға көмектеспейді. Шейлаға көптен армандаған декан қызметін ұсынады, ал Луис оның баламен үйде отырғанын қалайды. Саманта Гевинмен жұмыс істеген кезде алған ақпаратын тыңдауды кейінге қалдыру үшін пайдаланады — Гевин бағалаушымен байланыста болған және картинаның жойылғаны оған тиімді. Гевин оған қарсы дәл сол қаруды қолданғысы келеді — оның Гевинмен жұмыс істеген жылдары жасаған этикалық бұзушылықтарының тізімі бар. Алекс жеңеді, бірақ әділетсіз жолмен жеңеді. Саманта Робертке қысым жасап, өзіне қызмет беруді талап етеді. Харви Катринаны Самантаның кейпіне еніп, құжаттарды қолға түсіруге жібереді. Фирма ішінен ыдырай бастайды. Донна Луиске барып, оның басқарушы серіктес болуын сұрайды. Луис басқарушы серіктес болып, Саманта мен Алекске бірдей қызмет жоғарылатады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 119
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = Rocky 8
|AltTitle = Рокки 8
|DirectedBy = [[Роджер Камбл]]
|WrittenBy = Майкл Крамер
|Aux4 = 0,82
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|01|23|df=y}}
|ShortSummary = Харви Маликтен кек алғысы келіп, боксшылардың ісін алады: аутсайдер Джимді күтпеген жерден жеңіске жеткені үшін алаяқтық жасады деп айыптайды. Самантаға Нина келіп, біреудің Самантаның атын жамылып, Алекстің жеңіске жетуіне көмектескен құжаттарды алғанын айтады. Луистің өкілеттіктерді бөлуге байланысты проблемалары бар — ол басқарушы серіктес, бірақ ескі клиенттерімен қоштасу оған қиын. Ол Томас Кесслерді Алекске береді. Донна Кесслермен кездеседі. Саманта Катринаның Нинадан құжаттарды алғанын біледі. Ол Катринаны қарызын өтеуге мәжбүрлеу үшін өз клиентін қиын жағдайға қалдыруды талап етеді. Харви Джимнің қарсыласы Рикиге барады. Рики бәс тігу үшін жекпе-жекті әдейі ұтқанын растайды — оның есте сақтау қабілетіне байланысты проблемалары бар және мансабын ұзақ жалғастыра алмайды.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 120
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = Whale Hunt
|AltTitle = Кит аулау
|DirectedBy = Валери Уайсс
|WrittenBy = Йен Дейчман мен Кристин Раск Робинсон
|Aux4 = 0,91
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|01|30|df=y}}
|ShortSummary = Том Кесслер Доннаны кездесуге шақырады. Луис Харвиге юрисконсульт іздеп жүрген ірі клиент Палмермен жұмыс істеуді ұсынады. Саманта Алекс пен оның әйелі Розалимен бірге түскі ас ішеді. Розали Самантаның көмегіне жүгінеді. Харви Луиске Палмердің келісуге дерлік дайын екенін айтып, өтірік айтады. Луис қуана Палмерге қоңырау шалып, Харвидің оны алдағанын түсінеді. Ол Палмермен қайырымдылық покері кезінде кездесуге келіседі. Катрина Брайен екеуінің бір-біріне ғашық екенін түсініп, оған енді бірге жұмыс істей алмайтындарын айтады. Томас пен Донна кездесуге барады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 121
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = The Greater Good
|AltTitle = Үлкен игілік
|DirectedBy = Даррен Грант
|WrittenBy = Гаррет Шабб
|Aux4 = 0,77
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|02|6|df=y}}
|ShortSummary = Донна Томаспен бірге түн өткізеді. Самантаның асырап алған анасы Джули одан көмек сұрайды. Сью Баззинидің қызметкері Ник Паванотти оны бопсалайды, сондықтан ол Харвиге көмек сұрап жүгінеді. Харви Кевин Миллерден Ник Паваноттиге жұмыс ұсынуды сұрайды. Саманта Джулидің бұрын өзінен бас тартқанын біліп, оған көмектесуден бас тартады. Донна Харвиден Шон Кэхиллден көмек сұрауын өтінеді.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 122
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Peas in a Pod
|AltTitle = Бір-біріне ұқсас
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Джордан Помавилл мен Шэрин Ротштайн
|Aux4 = 0,78
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|02|13|df=y}}
|ShortSummary = Доктор Лифшицтің заңға байланысты проблемалары бар. Луис істің егжей-тегжейін біледі. Скотти Самантаға қарсы іске қатысады. Алекстың инсулинді бақылауға арналған аппарат өндірушісінің әйелі қайтыс болған ер адамға қатысты ісі бар. Скоттидің өз клиентінің айла-шарғыларына қатысы бары анықталады. Скотти Доннадан көмек сұрайды. Харви Самантаның Скоттиді қорғауын сұрайды. Саманта алдымен бас тартады, бірақ кейін келіседі.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 123
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Stalking Horse
|AltTitle = Троян аты
|DirectedBy = Хлоя Домон
|WrittenBy = Этан Дрогин мен Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 0,69
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|02|20|df=y}}
|ShortSummary = Харвидің клиенті Саймон Уолл Томас Кесслерге таңғаларлықтай тиімді ұсыныс жасайды — жалдау ақысы екі есе арзан, ал пайдадан 10% үлес. Бірақ ол үшін Алекс келіссөз жүргізіп жатқан жалға алушымен жасалуға шақ қалған мәмілені бұзу керек. Луисті өзіне шабуыл жасаған қарақшыны анықтау үшін полицияға шақырады. Луис дүрбелеңге түсіп, Саманта оған қолдау көрсетеді. Бірақ тінту рәсіміндегі бұзушылықтарға байланысты қарақшы сот залында босатылады. Саймон мен Томас Харви мен Алекстың көмегімен мәмілеге келіседі, бірақ таңертең Саймон өз міндеттемелерін орындаудан бас тартады. «Ресторейшен» келіссөз үстеліне қайта келіп, оған тиімдірек мәміле ұсынады — Саймон Томасқа барлығын тек «Ресторейшеннен» көбірек ақша талап ету үшін ұсынған, бастапқыдан-ақ келісімшарт шарттарын орындауды ойламаған. заңгерлік құпия міндетіне байланысты Харви Томасқа ескерте алмайды. Ол Алекс екеуі Томасты құтқаруға тырысады — Харви «Ресторейшенді» Саймонмен мәміле жасасудан тайдыруға, ал Алекс бұрынғы жалға берушіден жақсырақ шарттар алуға тырысады. Брайен мен Кэтрин қайтадан бірге жұмыс істейді. Брайен Кэтринді жақсы көретінін түсініп, фирмадан кетеді. Саманта Луиске қарақшыны берілуге мәжбүрлеуге көмектеседі. Донна болған жағдайдың бәрін Томасқа айтып береді. Ол мәміледен бас тартады, ал Саймон Харвиді жұмыстан шығарады. Содан кейін ол Дэниел Хардманды тартып, Харвиді заңгерлік құпияны жария еткені үшін лицензиясынан айырамын деп қорқытады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 124
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = Harvey
|AltTitle = Харви
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Аарон Корш пен Этан Дрогин &amp; Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 0,74
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|02|27|df=y}}
|ShortSummary = Донна Томасқа олардың үстінен оның кесірінен талап-арыз берілгенін айтады. Луис одан жауап алу кезінде үндемеуін сұрайды, бірақ Томас өтірік айтудан бас тартады. Роберт Зейн фирмадағы жағдайды талқылау үшін Хардманға дос ретінде барады. Зейн Хардманға «Рент-Калдердің» қабырғасынан орын ұсынады. Бұл туралы келісу мүмкін болмай, ол Алекспен Харвидің орнына өзін айыптау туралы келіседі. Роберт лицензиясынан айырылады. Саманта Роберттен айырылғанына қайғырады. Харви Доннаға барады.
|LineColor = 68758D
}}
|}

=== 9-маусым (2019) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#DDDDDD; color:#000000;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 125
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Everything's Changed
|AltTitle = Бәрі өзгерді
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,04
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|07|17|df=y}}
|ShortSummary = Заңгерлер алқасының өкілі Стивен Фолкнер Алекске келіп, фирма атауынан Зейннің есімін алып тастауға көмектесуін сұрайды. Харви мен Саманта Роберт Зейннің есімін қабырғада сақтап қалу үшін бар күшін салады. Заңгерлер алқасы Алекске басқарушы серіктес болуды ұсынады. Алекс Луиске бұл шешімнің оның мансабы мен кейінгі өміріне айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін ескертеді. Заңгерлер алқасы сот шешімі бойынша фирманы бақылауды жүзеге асыратын өз өкілі Фэй Ричардсонды жібереді.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 126
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Special Master
|AltTitle = Арнайы бақылаушы
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,04
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|07|24|df=y}}
|ShortSummary = Фэй Томаспен кездескісі келеді. Донна мен Харви оның тағы да өтірік айтпайтынын түсінеді. Егер Фэй шындықты білсе, Харви лицензиясынан да, қызметінен де айырылады. Саманта бұрынғы әріптесі Лукас Ходжестің ісімен айналысады. Оның әріптесіне қол көтергені және жұмысқа жиі келмегені анықталады. Лукаста ПТСБ бар. Ол басшысының туысына орын босату үшін жұмыстан шығарылған. Саманта Лукасқа жылына 100 мың доллар төлейтін корпорация құрады, бірақ ол үшін Лукас дәрігерге қаралуы керек. Донна Фэймен сөйлесіп, Томаспен қарым-қатынасы болғанын мойындайды. Фэй онымен кездесуден бас тартады. Луис Бенджаминнен заңгерлер алқасының жарғысынан Фэйді қызметінен босатуға себеп болатын тармақ табуды сұрайды. Фэй Луисті басқарушы серіктес қызметінен босатады.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 127
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Windmills
|AltTitle = Жел диірмендері
|DirectedBy = [[Гэбриел Махт]]
|WrittenBy = Роб Ламоргезе
|OriginalAirDate = 31 шілде 2019
|Aux4 = 0,94
|ShortSummary = Харви Дэн Фоулидің жаңа ісін алады, онда қарсы тарап — Фэйдің бұрынғы фирмасы. Шейланың өтініші бойынша Луиске судья қызметі ұсынылады. Бұл оның көптен бергі арманы, бірақ табысының азаюы және қиын жағдайда қалған достарын тастап кетуге тура келетіні оны алаңдатады. Саманта мен Алекс Фэйден құтылудың жолын табуға тырысады. Бірақ Самантаның ұсынған әрекеттерінің бәрі Алекске этикаға қайшы болып көрінеді, ал Саманта оны батылсыздығы үшін кінәлайды. Фэйге қарсы талап-арыздың нәтижесінде Дэн Фоули жұмыстан шығарылады және ол Харвиге егер бәрін түземесе, енді онымен соттасатынын айтып қорқытады. Фэй алдымен Доннаның өзінің хатшысы болуын талап етеді, кейін Донна оның орнына Гретхенді жіберуді сұрағанда, Гретхенді Луистен алып қояды. Кэтриннің көмекшісі болуға сәтсіз әрекет жасаған Сьюзан қызметін жоғарылату үшін оны бопсалауға тырысады. Кэтрин оны Фэйге апарып, Сьюзанның жұмыста қателік жібергенін, бірақ оны мойындағанын айтады. Сьюзан бопсалау идеясынан бас тартады.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 128
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Cairo
|AltTitle = Каир
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 7 тамыз 2019
|Aux4 = 1,00
|ShortSummary = Фэй Кэтриннің Самантаны өзіне жайдан-жай алып келмегенін түсінеді. Ол Кэтриннен егжей-тегжейлі сұрамауға келіседі, бірақ оның орнына өзінің этикалық кодексін фирмаға бейімдеуді талап етеді. Мұны Луис біліп, Кэтриннен Гретхенді қайтаруға мүмкіндік беретін тармақ енгізуді сұрайды. Крейг Кэмерон, бұрынғы әріптесі әрі досы, Алексті бопсалайды — бұрын Братон «Мастерсон Констракшенді» Крейгті айналып өтіп, Алекске берген. Енді Крейгтің Алексті әшкерелей алатын компроматы бар. Донна әкесіне Харви туралы айтып береді, ал әкесі бұған онша риза болмайды. Фэй Харви мен Доннаның қарым-қатынасы туралы біліп, Доннаның дауыс беру құқығынан бас тартуын талап етеді. Харви Доннаның әкесіне әсер ету үшін бәрін жасайды — оны оңаша сөйлесуге шақырады, кейін оның істеріне араласуға тырысады. Осы кезде Катрина Беннетт фирмадағы проблемалардың қаншалықты үлкен екенін түсінетін жалғыз адам сияқты және оның көріп тұрған шешімі — Фэйге кез келген жағдайда этиканы сақтауға болатынын дәлелдеу. Катрина Луиске жасырын түрде көмектесуден бас тартады. Барлық серіктестер бірігіп, Доннаның дауыс беру құқығынан айырылуына жол бермейтіндерін айту үшін Фэйге барады. Харви Доннаның әкесімен татуласып, анасына Донна туралы айтып береді.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 129
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = If the Shoe Fits
|AltTitle= Аяқ киім сай келсе
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 14 тамыз 2019
|Aux4 = 0,96
|ShortSummary = Майк «Брикс Стритпен» келісімшартын бұзғысы келетін Джереми Уоллдың ісімен келеді. Майк Харвиге қарсы шығады. Екеуі әділ күресуге келіседі. Луис пен Шейла Шейланың жүктілікке байланысты мінезінің өзгеруіне байланысты ұрысып қалады. Алекс Луиске үндемей, ештеңе істемеуге кеңес береді, бірақ Луис Шейлаға ұнауға тырысып, жағдайды ушықтырады. Олар доктор Лифшицке барады. Донна Кэтрин Беннеттің Брайенге деген сезімі әлі де бар екенін байқайды. Катрина мұны алғашында жоққа шығарады, бірақ кейін Доннаның дұрыс айтқанын түсінеді. Донна оған күн сайын өзі үшін бір нәрсе жасауды тапсырады. Харви алқабилерсіз сот өткізуге қол жеткізеді, бұл Майктің жеңілетінін білдіреді. Майк Харвидің жауап алу кезінде айтқан сөздерін пайдаланып, істі алқабилер сотына қайта жіберуге қол жеткізеді. Харви жеңілісін мойындайды, бірақ Саманта мұнымен келіспейді және Чарльз Хуға Майктің клиентімен астыртын келісім жасағанын дәлелдеу үшін пара береді. Харви Самантаны Майктің алдында қорғайды, сол үшін Майк Харвидің өзгеріп, арамзаға айналғанын айыптайды. Харви кеңседе Самантаға оның әрекетін айыптайтынын және енді оған сенбейтінін айтады. Олардың әңгімесін Фэй естіп қояды. Фэй Самантаға барып, оны жұмыстан шығарады. Эпизодтың атауы Луис пен Шейла «Азғын Золушка мен ханзада» ойынын ойнаған кездегі оқиғамен байланысты: Шейланың жүктіліктен ісінген аяқтары құны 9000 доллар тұратын хрусталь туфлиге сыймай қалады.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 130
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Whatever It Takes
|AltTitle= Қажет болғанның бәрі
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 21 тамыз 2019
|Aux4 = 1,05
|ShortSummary = Саманта Роберттен көмек сұрайды: ол Харвидің өзіне қайта оралуына көмектесетініне сенбейді және жұмыстан шығарылуына оны кінәлайды. Саманта, Луис, Алекс және Донна Фэй туралы компромат тауып, Самантаны қызметіне қайтарудың жолын ойластырады. Алекс Доннаға Фэйді қызметінен босату үшін сотқа беруді ұсынады. Донна бас тартады. Саманта өзінің ескі танысы Томға жүгініп, одан Фэй Ричардсон туралы компромат жинауды сұрайды. Бірақ ол үшін Гэвин Эндрюс туралы компромат қажет болады. Луис пен Харви Фэйдің бұрынғы күйеуімен кездеседі. Ол Фэйдің әдепке қайшы әрекеттері туралы айтып береді. Сьюзан Самантаға көмектесуді ұсынады. Кэтринаның мигреньдері қайта басталады, мұны байқаған Брайен судьядан істі кейінге қалдыруды сұрауға көмектеседі. Гэвин туралы компромат алу үшін Саманта мен Алекс оның жиенін оны бопсалауға итермелейді, ал Саманта жағдайды реттеуге кіріседі. Фэй Харвиден істі жалғастырмауды сұрайды және қызы қылмыскер әкесінен ұялмауы үшін ғана бір рет шектен шыққанын айтады. Харви Самантаны қайтаруды сұрайды. Фэй бас тартады. Катрина Сьюзанды көмекшісі етіп алады. Донна Харвиді Фэйге опасыздық жасамауға көндіреді. Саманта өзінің биологиялық әкесін тапқанын айтады. Харви Самантаға онымен бірге әкесіне баруды ұсынады.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 131
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Scenic Route
|AltTitle= Көрікті маршрут
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2019
|Aux4 = 1,07
|ShortSummary = Харви мен Саманта жолға шығады. Луис Харвидің кабинетінде отырғанда, өте ірі клиент Тед Такер қоңырау шалады. Луис алдымен онымен телефон арқылы сөйлеседі, кейін Тедпен кездескенде өзін Харви ретінде таныстырады. Тед Луис-Харвиді жұмысқа алады. Алайда «Рид Комуникейшен» жағындағы заңгер Гарольд Гендерсон Луисті де, Харвиді де түрінен таниды. Самантаның бұрын Калдермен қарым-қатынаста болғаны анықталады. Саманта биологиялық әкесімен кездеседі. Оның Самантаны тастап кетпегені, тек оның дүниеге келгенін білмегені анықталады. Гарольд фирмаға қайта оралу шартымен Луистің құпиясын жасыруға келіседі. Донна Элиот Стэмпл Харвиден алып кеткен картинаның көшірмесін жасап, картиналарды алмастырады. Эпизодтың атауы Харви көрікті ескі жолға бұрылып, сол жерде көлігінің дөңгелегін тесіп алған кездегі оқиғамен байланысты. Самантаның бала кезінде дәл сондай көлікпен дәл сондай жолмен жүрген кезінен көптеген естеліктері бар.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 132
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Prisoner's Dilemna
|AltTitle= Тұтқын дилеммасы
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2019
|Aux4 = 0,97
|ShortSummary = Малик Кэхилді Майктің ісі бойынша астыртын келісім жасаған деп айыптайды. Харви Шонның заңгері болады. Луис Эстердің фирмамен алдағы бірігуін талдайды. Ол Эстерден бірігуге жол бермеуін сұрайды. Эстер Луиске Пол Ричмодтың өзін зорлауға әрекет жасағанын мойындайды. Маликтің Кевин Миллерге шыққаны анықталады. Алдымен Харви Саттерден күдіктенеді, бірақ оның сегіз ай бұрын қайтыс болғаны анықталады. Ол Фростманға барады, өйткені Фростман Саттермен бірге отырған. Малик Харви мен Шонды қамауға алып, оларды бір-бірін сатып кетуге мәжбүрлеуге тырысады. Шон Фэйді өзінің заңгері ретінде таңдайды, ал Фэй оны Харвиді сатып кетуге көндіреді. Алекс Маликтің Фростманмен астыртын келісім жасағанын дәлелдейтін айғақтар тауып, Малик қылмыстық іс бойынша айғақтарды қолдан жасағаны үшін қамауға алынады. Фростманға өтірік айтқаны үшін оның жаза мерзімі ұзартылады. Донна Харвиге оның анасының қайтыс болғанын хабарлайды. Эпизодтың атауы Малик Харви мен Шонды бір уақытта қамауға алып, оларды бір-бірін сатып кетуге көндірген оқиғамен байланысты.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 133
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Thunder Away
|AltTitle= Найзағайдан аулақ
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2019
|Aux4 = 0,96
|ShortSummary = Майк Самантаға Фэйді фирмадан кетіруге көмектесуді ұсынады. Олар Фэйді заңсыз жұмыстан шығарғаны үшін сотқа береді. Фэй Харви мен Луиске жүгінеді: егер олар сотта оны қорғаса, фирмадан кетуге уәде береді. Катрина Майкке оқу сотынан алған ақпаратты береді, ал Майк оны Фэйге қарсы пайдаланады. Фэйге мұны мойындаған кезде, ол Катринаны жұмыстан шығарады. Жеңіске жету үшін Харви мен Луис Самантаны тұзаққа түсіруге мәжбүр болады. Харви анасы қайтыс болғаннан кейін достарына қарсы күресуді жалғастыра алмайды. Донна Майктан Харвиге көмектесуін сұрайды. Екеуі бірге барға барады. Достық әңгімеден кейін Харви Майкке сотқа шақыру қағазын береді. Майк ашуланып, кетіп қалады.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 134
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = One Last Con
|AltTitle= Соңғы айла
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2019
|Aux4 = 0,86
|ShortSummary = Харви Майкты қатаң жауапқа алып, судьяны Фэйдің Самантаны жұмыстан шығаруға негіздері болғанына сендіреді. Фэй Харвиден Самантаға қарсы куәлік беруді талап етеді. Харви Майкке мәміле туралы айтып береді. Майк Катринаны куәгер ретінде шақырып, одан Фэйді заңсыз жұмыстан шығарды деп айыптауын сұрайды. Алекс Катринаны көндіруге тырысады. Луис Гретхеннен көмек сұрайды. Майк пен Саманта Харвиге шабуыл жасалғандай көрініс ұйымдастырған кезде, Гретхен құжатты ауыстырып, Фэйге өзінің кететіні туралы құжатқа қол қойғызады. Луис доктор Лифшицтен өзін Шейламен некелестіруін сұрайды. Шейла үйлену тойы кезінде босанады. Харви Доннадан дәл Луистің үйлену тойында өзіне тұрмысқа шығуын сұрайды. Харви мен Донна Сиэтлге Майк пен Рейчелмен бірге жұмыс істеуге кетеді — бұл Фэйдің фирмадан кетуінің шарты еді. Енді Майк Харвидің бастығы болады. Катринаны атаулы серіктес етеді. Эпизодтың атауы Майк Харвиге Фэйді өздеріне сенуге көндіру керектігін, Фэйге емес, оларға сенуі керек екенін және бұл олардың соңғы айласы болатынын айтатын оқиғамен байланысты.
|LineColor = DDDDDD
}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ телехикаяларының бөлімдер тізімдері]]</text>
      <sha1>gy7mmkxj1dr2h7orwl1em21m0xk53p8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660006</id>
      <parentid>3660004</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1-маусым (2011) */</comment>
      <origin>3660006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="274715" sha1="ef422cvknsvc7jnwtj6j6nznio7mrk8" xml:space="preserve">[[Сурет:Suits Logo.png|right|300px|]]
2011 жылдың 23 маусымынан 2019 жылдың 25 қыркүйегіне дейін USA Network телеарнасында көрсетілген америкалық комедиялық-драмалық «[[Жағасын түргендер]]» телехикаясының бөлімдер тізімі.

== Маусымдарға шолу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Маусым
! rowspan=&quot;2&quot; | Серия
! colspan=&quot;2&quot; | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style=&quot;background:#696969; width:10px; padding:0;&quot; |
| 1
| 12
| 23 маусым 2011
| 8 қыркүйек 2011
|-
| style=&quot;background:#50CFC0; width:10px; padding:0;&quot; |
| 2
| 16
| 14 маусым 2012
| 21 ақпан 2013
|-
| style=&quot;background:#222222; width:10px; padding:0;&quot; |
| 3
| 16
| 16 шілде 2013
| 10 сәуір 2014
|-
| style=&quot;background:#E31E24; width:10px; padding:0;&quot; |
| 4
| 16
| 11 маусым 2014
| 4 наурыз 2015
|-
| style=&quot;background:#3F4F9C; width:10px; padding:0;&quot; |
| 5
| 16
| 24 маусым 2015
| 2 наурыз 2016
|-
| style=&quot;background:#D3A000; width:10px; padding:0;&quot; |
| 6
| 16
| 13 шілде 2016
| 2 наурыз 2017
|-
| style=&quot;background:#9D2631; width:10px; padding:0;&quot; |
| 7
| 16
| 12 шілде 2017
| 25 сәуір 2018
|-
| style=&quot;background:#68758D; width:10px; padding:0;&quot; |
| 8
| 16
| 18 шілде 2018
| 27 ақпан 2019
|-
| style=&quot;background:#DDDDDD; width:10px; padding:0;&quot; |
| 9
| 10
| 17 шілде 2019
| 25 қыркүйек 2019
|}

== Бөлімдер тізімі ==
=== 1-маусым (2011) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#696969; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
 |EpisodeNumber = 1
 |EpisodeNumber2 = 1
 |Title = Pilot
 |AltTitle = Пилот
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Аарон Корш
 |Aux4 = 4,64&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/24/thursday-cable-ratings-burn-notice-swamp-people-soots-nba-draft-wilfred-top-night-futurama-louie-more/96496/|title=Thursday Cable Ratings: Burn Notice, Swamp People, Suits, NBA Draft, Wilfred top Night + Futurama, Louie &amp; More|lang=en|last=Seidman|first=Robert|publisher=''TV by the Numbers''|date=2011-06-24|access-date=2011-06-24|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005152203/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/24/thursday-cable-ratings-burn-notice-swamp-people-soots-nba-draft-wilfred-top-night-futurama-louie-more/96496/|archive-date=2022-10-05}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 23 маусым 2011
 |ShortSummary = Нью-Йорктегі «Пирсон-Хардман» заң фирмасының заңгерлерінің бірі Харви Спектер ақыры мақсатына жетіп, аға серіктес атанады. Енді оның жаңа мәртебесіне сәйкес жеке көмекшісі болуы тиіс. Алайда фирма ережесіне сәйкес, ол жаңа көмекшісін тек [[Гарвард университетінің заң мектебі|Гарвард заң мектебінің]] түлектері арасынан таңдауы керек. Түлектерге арналған сұхбатқа есірткі жеткізу жөніндегі сәтсіз операциядан кейін полициядан қашып жүрген Майк Росс кездейсоқ тап болады. Харви Майктың қабілетіне, феноменалды есте сақтау қабілетіне және заңгер болуға деген ұмтылысына тәнті болады. Майк Гарвард университетін бітірмегеніне қарамастан, Харви оны жұмысқа алады. Фирма басшысы Джессика Пирсон Харвиді жыныстық қысым көрсетуге қатысты істі ақысыз жүргізуге ({{lang-lat|pro bono}}) мәжбүрлейді. Харви бұл істі тәжірибесі аз, бірақ ынтасы зор Майкқа тапсырады. Майк фирмада заңгердің көмекшісі болып жұмыс істейтін ақылды әрі қабілетті қыз Рэйчелден көмек сұрайды.
  |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 2
 |EpisodeNumber2 = 2
 |Title = Errors and Omissions
 |AltTitle = Қателер мен кемшіліктер
 |DirectedBy = Джон Скотт
 |WrittenBy = Шон Яблонски
 |Aux4 = 3,89&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/01/thursday-cable-ratings-pre-holiday-slump-for-burn-notice-soots-but-swamp-people-impervious-wilfredfuturama-louie-more/97141/|title=Thursday Cable Ratings: Pre-Holiday Slump for 'Burn Notice,' 'Suits' But 'Swamp People' Impervious + 'Wilfred,'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|last=Seidman|first=Robert|publisher=''TV by the Numbers''|date=2011-07-01|access-date=2011-07-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005152203/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/01/thursday-cable-ratings-pre-holiday-slump-for-burn-notice-soots-but-swamp-people-impervious-wilfredfuturama-louie-more/97141/|archive-date=2022-10-05}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 30 маусым 2011
 |ShortSummary = Харви Спектер судья Грехемнің оның кез келген уәжін тыңдаудан бас тартқан жағдайға тап болады. Судья Харвиді әйелімен көңіл қосты деп ойлап, одан кек алуға ниетті. Алайда Харви мұндай мәселе туындауы мүмкін екенін алдын ала ойлап, судьяның әйелімен қарым-қатынастан өзі бас тартқан болатын. Бірақ судьяның әйелі опасыздық туралы жалған айыптаудан кейін күйеуінің өзіне деген қызығушылығы қайта артқанын байқап, сондықтан оған шындықты айтудан бас тартады. Фирманың кіші серіктесі әрі тағылымдамадан өтушілердің жұмысына жауапты Луис Литт Майктан міндетті есірткі тестінен өтуді талап етеді. Кейін ол Майкқа тест нәтижесінің оң болғанын хабарлайды. Луис Майкты бопсалап, оның өзімен жасты әрі беделді клиенттің сеніміне ие болуын көздейді. Клиент Литтпен жұмыс істегісі келмейді. Майк клиентпен тіл табысып, оны «Пирсон-Хардман» фирмасына алып келеді. Алайда соңында ол клиентті істерін Литтпен емес, Харвимен жүргізуге көндіреді. Литт қатты ашуланады.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 3
 |EpisodeNumber2 = 3
 |Title = Inside Track
 |AltTitle = Табысқа жетудің төте жолы
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Аарон Корш
 |Aux4 = 4,53&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/08/thursday-cable-ratings-burn-notice-suits-rise-but-swamp-people-still-tops-night-wilfred-futurama-louie-more/97544/|title=Thursday Cable Ratings: 'Burn Notice,' 'Suits' Rise, But 'Swamp People' Still Tops Night + 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Seidman|first=Robert|date=2011-07-08|access-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116033239/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/08/thursday-cable-ratings-burn-notice-suits-rise-but-swamp-people-still-tops-night-wilfred-futurama-louie-more/97544/|archive-date=2011-11-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 7 шілде 2011
 |ShortSummary = Харви мен Майк «McKernon Motors» компаниясының жаңа бас директорын қызметінен ығыстырудың заңды жолын іздейді. Сонымен қатар олар компанияның ең адал қызметкерлерінің бірі Доминик Бэронды атқарушы директор қызметін өз мойнына алуға көндіруге тырысады. Сынақ мерзімінен сәтті өткен Майк «жаңадан келгендер кешін» ұйымдастыруы керек. Ол мейрамханаларды өзінен әлдеқайда жақсы білетін Рэйчелден кешті ұйымдастыруға көмектесуін сұрайды. Майк досы Треворды марихуана сатуды тоқтатуға көндіруге тырысады.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 4
 |EpisodeNumber2 = 4
 |Title = Dirty Little Secrets
 |AltTitle = Кішкентай салтақ құпиялар
 |DirectedBy = Денни Гордон
 |WrittenBy = Джон Кован
 |Aux4 = 4,38&lt;ref&gt;{{cite web|last=Seidman|first=Robert|title=Thursday Cable Ratings: 'Burn Notice,' Rises, Defeats 'Swamp People' + 'Suits,' 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/15/thursday-cable-ratings-burn-notice-rises-defeats-swamp-people-suits-wilfred-futurama-louie-more/98144/|work=TV by the Numbers|date=2011-07-15|access-date=2011-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123102107/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/15/thursday-cable-ratings-burn-notice-rises-defeats-swamp-people-suits-wilfred-futurama-louie-more/98144/|archive-date=2011-11-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 14 шілде 2011
 |ShortSummary = «Пирсон-Хардман» фирмасына Джессиканың бұрынғы күйеуі көмек сұрап келеді. Ол бүйірлік амиотрофиялық склерозбен (БАС) ауырады және осы аурудың емін табуға тырысады. Бұл іске оған қазіргі әйелі көмектеседі. Алайда оның өмірді ұзартуға арналған дәрісі бауырға кері әсер етеді. Джессиканың бұрынғы күйеуінің мүддесін қорғау Харвиге тапсырылады. Осы уақытта Майк өзінің алғашқы ісімен жұмыс істеп жатыр, сол мезетте оның құпиясының ашылып қалу қаупі төніп тұр.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 5
 |EpisodeNumber2 = 5
 |Title = Bail Out
 |AltTitle = Қиын жағдайдан құтқару
 |DirectedBy = Кейт Вудс
 |WrittenBy = Итон Дрогин
 |Aux4 = 4,38&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/22/updated-thursday-cable-ratings-suits-rises-and-burn-notice-steady-but-swamp-people-back-on-top-wilfred-futurama-louie-more/98696/|title=Updated: Thursday Cable Ratings: 'Suits' Rises and 'Burn Notice' Steady, But 'Swamp People' Back on Top + 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|last=Seidman|first=Robert|work=TV by the Numbers|date=2011-07-22|access-date=2011-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123102224/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/22/updated-thursday-cable-ratings-suits-rises-and-burn-notice-steady-but-swamp-people-back-on-top-wilfred-futurama-louie-more/98696/|archive-date=2011-11-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 21 шілде 2011
 |ShortSummary = Сотқа бара жатқан жолда Харвидің көлігі жол апатына ұшырайды. Такси жүргізушісі Харвидің жүргізушісіне қарсы талап-арыз береді, ал Харви сотта өз жүргізушісінің мүддесін қорғауға кіріседі. Тревор есірткі сатуды тоқтатып, Майктан жаңа өмір бастауына көмектесуін сұрайды.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 6
 |EpisodeNumber2 = 6
 |Title = Tricks of the Trade
 |AltTitle = Кішкентай айла-тәсілдер
 |DirectedBy = Терри МакДона
 |WrittenBy = Рик Мюйррэгэй
 |Aux4 = 4,44&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/29/thursday-cable-ratings-suits-tops-night-in-demo-burn-notice-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/99223/|title=Thursday Cable Ratings: 'Suits' Tops Night in Demo + 'Burn Notice,' 'Project Runway,' 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|last=Seidman|first=Robert|work=TV by the Numbers|date=2011-07-29|access-date=2011-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123102214/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/29/thursday-cable-ratings-suits-tops-night-in-demo-burn-notice-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/99223/|archive-date=2011-11-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 28 шілде 2011
 |ShortSummary = Майк пен Харви клиенттерінің ақпаратты сыртқа сатты деген айыптауға байланысты тергеу жүргізеді. Майк Рэйчелге заң факультетіне түсу емтиханына дайындалуға көмектеседі және бұған дейін басқа адамдардың орнына тест тапсырғанын одан жасыруға тырысады. 
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 7
 |EpisodeNumber2 = 7
 |Title = Play the Man
 |AltTitle = Ер-азаматқа лайық әрекет ету
 |DirectedBy = Тим Мэтисон
 |WrittenBy = Эрика Липез
 |Aux4 = 4,03&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/05/thursday-cable-ratings-jersey-shore-dominates-burn-notice-suits-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/99741/|title=Thursday Cable Ratings: 'Jersey Shore' Dominates + 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Project Runway,' 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|last=Seidman|first=Robert|work=TV by the Numbers|date=2011-08-05|access-date=2011-08-05|archive-url=https://www.webcitation.org/64ZOPFsKk?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/05/thursday-cable-ratings-jersey-shore-dominates-burn-notice-suits-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/99741/|archive-date=2012-01-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 4 тамыз 2011
 |ShortSummary = Майк Луистің шәкірттерінің біріне қарсы «жаттығу» сот ісіне қатысады. Харви өзінің бұрынғы сүйіктісі әрі курстасы Дана Скоттпен («Скотти») кездеседі.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 8
 |EpisodeNumber2 = 8
 |Title = Identity Crisis
 |AltTitle = Тұлғалық дағдарыс
 |DirectedBy = Норберто Барба
 |WrittenBy = Итон Дрогин
 |Aux4 = 3,96&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/12/thursday-cable-ratings-jersey-shore-down-but-dominant-burn-notice-suits-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/100330/|title=Thursday Cable Ratings: 'Jersey Shore' Down But Dominant + 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Project Runway,' 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Seidman|first=Robert|date=2011-08-12|access-date=2011-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123101937/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/12/thursday-cable-ratings-jersey-shore-down-but-dominant-burn-notice-suits-project-runway-wilfred-futurama-louie-more/100330/|archive-date=2011-11-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 11 тамыз 2011
 |ShortSummary = Кәсіпкердің қызы Майкты оның құпиясын әшкерелеймін деп қорқытып, егер ол оның ісін соттан қайтарып алмаса, шындықты жариялайтынын айтады. Харви Луис тудырған мәселелерді шешуге тырысады.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 9
 |EpisodeNumber2 = 9
 |Title = Undefeated
 |AltTitle = Жеңілмейтін
 |DirectedBy = Феликс Алкала
 |WrittenBy = Рик Мюйррэгэй
 |Aux4 = 4,45&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/19/thursday-cable-ratings-jersey-shore-rises-burn-notice-suits-project-runway-rise-too-wilfred-futurama-louie-more/100832 |title=Thursday Cable Ratings: 'Jersey Shore' Rises &amp; 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Project Runway' Rise Too + 'Wilfred,' 'Futurama,' 'Louie' &amp; More - Ratings {{!}} TVbytheNumbers&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2011-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109115038/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/19/thursday-cable-ratings-jersey-shore-rises-burn-notice-suits-project-runway-rise-too-wilfred-futurama-louie-more/100832/ |archive-date=2011-11-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 18 тамыз 2011
 |ShortSummary = Харви сотта жеңіске жету үшін куәгерлерді қорқытып жүрген арсыз заңгермен тартысқа түседі. Осы уақытта «Пирсон-Хардман» фирмасының қызметкерлерінің бірі куәгерлердің тізімін бәсекелестерге жариялап жібереді. Күдік Рэйчелге түседі.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 10
 |EpisodeNumber2 = 10
 |Title = The Shelf Life
 |AltTitle = Жарамдылық мерзімі
 |DirectedBy = Дженнифер Гезингер
 |WrittenBy = Шон Яблонски
 |Aux4 = 3,82&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/26/thursday-cable-jersey-shore-gets-bigger-nfl-burn-notice-suits-project-runway-and-the-weather-channel/101567/|title=Thursday Cable: 'Jersey Shore' Gets Bigger + NFL, 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Project Runway' and the Weather Channel|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Seidman|first=Robert|date=2011-08-26|access-date=2011-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114233556/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/08/26/thursday-cable-jersey-shore-gets-bigger-nfl-burn-notice-suits-project-runway-and-the-weather-channel/101567/|archive-date=2011-11-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 25 тамыз 2011
 |ShortSummary = Майк пен Харви жалған дипломмен тоғыз жыл жұмыс істеген қызметкерді жұмыстан шығаруға мәжбүр болады. Майк оған жанашырлық танытып, өзінің құпиясын әшкерелеу қаупіне қарамастан, оны қорғауға тырысады. Майк пен Рэйчел бір-біріне деген сезімдерін жеңуге тырысады. Луис Майк пен оның бұрынғы сүйіктісі Дженни арасындағы қарым-қатынасты бұзуға әрекет етеді.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 11
 |EpisodeNumber2 = 11
 |Title = Rules of the Game 
 |AltTitle = Ойын ережесі
 |DirectedBy = Майк Смит
 |WrittenBy = Джон Кован
 |Aux4 = 3,96&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/02/thursday-cable-even-jersey-shore-repeats-cant-be-beaten-burn-notice-suits-project-runway-lots-more/102335/|title=Thursday Cable: Even 'Jersey Shore' Repeats Can't Be Beaten; 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Project Runway' &amp; Lots More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Gorman|first=Bill|date=2011-09-02|access-date=2011-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124054006/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/02/thursday-cable-even-jersey-shore-repeats-cant-be-beaten-burn-notice-suits-project-runway-lots-more/102335/|archive-date=2011-11-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 1 қыркүйек 2011
 |ShortSummary = Аудандық прокурор Кэмерон Дэннис, Харвидің бұрынғы бастығы әрі тәлімгері, өз кеңсесінде дәлелдерді жасыруға қатысты тергеу басталғанда, Харвиге жүгінеді. Майк пен Луис жылжымайтын мүлік магнатының ісімен айналысып, оның отбасындағы жанжалды реттеуге тырысады. Дженни Майктың одан бір нәрсені жасырып жүргеніне күмәнданады.
 |LineColor = 696969 
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 12
 |EpisodeNumber2 = 12
 |Title = Dog Fight
 |AltTitle = Ит тобыры
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Аарон Корш
 |Aux4 = 3,47&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/09/thursday-cable-jersey-shore-takes-a-hit-still-dominates-burn-notice-suits-wilfred-futurama-finales-more/103152/|title=Thursday Cable: 'Jersey Shore' Takes A Hit, Still Dominates, 'Burn Notice,' 'Suits,' 'Wilfred,' 'Futurama' Finales &amp; More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Gorman|first=Bill|date=2011-09-09|access-date=2011-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126041223/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/09/thursday-cable-jersey-shore-takes-a-hit-still-dominates-burn-notice-suits-wilfred-futurama-finales-more/103152/|archive-date=2011-11-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 8 қыркүйек 2011
 |ShortSummary = Харви жастық шағында жіберген қателігін түзету үшін жазықсыз сотталған адамды түрмеден босатуға тырысады. Алайда жаңа аудандық прокурор шындықты анықтаудан гөрі сот жүйесінің беделін сақтауға көбірек мүдделі. Тревор Майк пен Дженнидің қарым-қатынасы туралы біліп, кек алу үшін Майктың құпиясын толықтай Джессикаға айтып береді.
 |LineColor = 696969 
}}
|}

=== 2-маусым (2012—2013) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #50CFC0; color: #000000;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#50CFC0; color:#000000;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 13
|EpisodeNumber2 = 1
 |Title = She Knows
 |AltTitle = Ол біледі
 |DirectedBy = Майкл Смит
 |WrittenBy = Аарон Корш
 |Aux4 = 3,47&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/15/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-burn-notice-suits-men-at-work-mountain-men-dont-be-tardy-for-the-wedding-more/138300/|title=Thursday Cable Ratings: 'Swamp People' Wins Night, 'Burn Notice', 'Suits', 'Men at Work', 'Mountain Men', 'Don't Be Tardy For The Wedding' &amp; More|lang=en|publisher=TV by the Numbers|first=Sara|last=Bibel|date=2012-06-15|access-date=2012-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616214250/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/15/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-burn-notice-suits-men-at-work-mountain-men-dont-be-tardy-for-the-wedding-more/138300/|archive-date=2012-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 14 маусым 2012
 |ShortSummary = Майкке ірі талап-арыз бойынша істі жүргізу тапсырылады, ал Харви Джессиканың енді «Гарвард құпиясын» білетінін ескере отырып, Майкты жұмыстан шығару немесе қалдыру туралы шешім қабылдауы керек. Осы уақытта фирманың негізін қалаушылардың бірі Дэниел Хардман бес жыл болмағаннан кейін қайта оралады. Осы уақыт ішінде оның әйелі қайтыс болған, енді ол әріптестеріне өзін мүлде өзгерген адам ретінде сезінетінін айтады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 14
 |EpisodeNumber2 = 2
 |Title = The Choice
 |AltTitle = Таңдау
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Джон Кауэн
 |Aux4 = 3,80&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/22/thursday-cable-ratings-swamp-people-burn-notice-snooki-jwoww-mountain-men-men-at-work-more/139010/|title=Thursday Cable Ratings: 'Swamp People' + 'Suits', 'Burn Notice', 'Snooki &amp; JWOWW', 'Mountain Men', 'Men at Work', &amp; More|lang=en|last=Kondolojy|first=Amanda|date=2012-06-22|work=TV by the Numbers|access-date=2012-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623175204/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/22/thursday-cable-ratings-swamp-people-burn-notice-snooki-jwoww-mountain-men-men-at-work-more/139010/|archive-date=2012-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 21 маусым 2012
 |ShortSummary = Джессика Хардманға қарсы күресте Харвимен бірігеді. Харви Пол Портерді Джессикаға қайта оралуға көндіруге тырысып, олардың банкроттық туралы ісіне көмектесуге кіріседі. Алайда соңында Харви Джессиканың нұсқауларын елемей, өз әдісімен әрекет ете бастайды. Хардман Луисті өз жағына тартуға тырысып, оған сыйлықтар жасап, аға серіктес қызметін ұсынады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 15
 |EpisodeNumber2 = 3
 |Title = Meet the New Boss
 |AltTitle = Жаңа басшымен кездесу
 |DirectedBy = Майкл Смит
 |WrittenBy = Эрика Липез
 |Aux4 = 3,88&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/29/thursday-cable-ratingsanger-management-wins-night-suits-burn-notice-wilfred-awkward-men-at-work-more/139938/|title=Thursday Cable Ratings: 'Anger Management' Wins Night, 'Suits', 'Burn Notice', 'Wilfred', 'Awkward', 'Men at Work' &amp; More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Bibel|first=Sara|date=2012-06-29|access-date=2012-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120702113850/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/06/29/thursday-cable-ratingsanger-management-wins-night-suits-burn-notice-wilfred-awkward-men-at-work-more/139938/|archive-date=2012-07-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 28 маусым 2012
 |ShortSummary = Харви мен Дэниел медбикелер кәсіподағына қарсы аурухана ісін жүргізу барысында өзара қақтығыса бастайды. Майк осы тартыстың ортасында қалады. Фирмаға жұмыс мәселесі бойынша Гарвардтан кеңесші Шейла келеді. Ол мінезі жағынан Луистің әйел нұсқасы іспетті. Рэйчел Майктың одан бір құпияны жасырып жүргеніне сенімді. Харвидің хатшысы Донна Рэйчелді Майкқа деген сезімінен бас тартуға көндіріп, оған танысу сайтындағы сауалнаманы толтыруға көмектеседі. Рэйчел заң факультетіне түсу емтиханын тапсырады. Харви Майкқа Хардманның өткені туралы айтып береді.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 16
 |EpisodeNumber2 = 4
 |Title = Discovery
 |AltTitle = Зерттеу
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Дэниел Аркин
 |Aux4 = 3,70&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/13/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-suits-anger-management-burn-notice-awkward-wilfred-more/141516/ |title=Thursday Cable Ratings: ‘Swamp People’ Wins Night, ‘Suits’, ‘Anger Management’, ‘Burn Notice’, ‘Awkward’, ‘Wi …&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2012-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120718014633/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/13/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-suits-anger-management-burn-notice-awkward-wilfred-more/141516/ |archive-date=2012-07-18 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 12 шілде 2012
 |ShortSummary = Трэвис Таннер фирмаға келіп, олардың күрделі сот ісінде дәлелдерді жасырып отырғанын мәлімдейді. Донна қатты абыржиды: оның Харвиге қарсы дәлел бола алатын құжатқа қол қойғаны анықталады. Осы уақытта Луис пен Майк бір істі бірге жүргізіп, ортақ тіл табыса бастайды. Алайда Луистің күдікшілдігі олардың енді ғана қалыптасып келе жатқан достығына сызат түсіруі мүмкін. 
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 17
 |EpisodeNumber2 = 5
 |Title = Break Point
 |AltTitle = Шешуші сәт
 |DirectedBy = Кристофер Мисиано
 |WrittenBy = Этан Дрогин
 |Aux4 = 3,72&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/20/thursday-cable-ratings-burn-notice-wins-night-mountain-men-suits-anger-management-sullivan-son-more/142132/ |title=Thursday Cable Ratings: ‘Burn Notice’ Wins Night, + ‘Mountain Men’, ‘Suits’, ‘Anger Management’, ‘Sullivan &amp; Son&amp;#821 …&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2012-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725080830/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/20/thursday-cable-ratings-burn-notice-wins-night-mountain-men-suits-anger-management-sullivan-son-more/142132/ |archive-date=2012-07-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 19 шілде 2012
 |ShortSummary = Харви фирма үшін тағдыршешті сот үдерісіне байланысты күйзеліске ұшырай бастайды. Донна сәтсіз аяқталған сот ісінің салдарымен айналысып, құжатты жойып жібереді де, соның салдарынан жұмыстан шығарылады. Майк дарынды теннисшінің мүддесін қорғап, оны әкесі әрі жаттықтырушысының қамқорлығынан босатуға тырысады.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 18
 |EpisodeNumber2 = 6
 |Title = All In
 |AltTitle = Нартәуекел
 |DirectedBy = Джон Скотт
 |WrittenBy = Карла Наппи
 |Aux4 = 3,89&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/27/thursday-cable-ratings-burn-notice-wins-night-suits-anger-management-sullivan-son-snooki-jwoww-awkward-more/143003//|title=Thursday Cable Ratings: 'Burn Notice' Wins Night, + 'Suits', 'Anger Management', 'Sullivan &amp; Son', 'Snooki &amp; JWOWW', 'Awkward', &amp; More|lang=en|work=TV by the Numbers|last=Kondolojy|first=Amanda|date=2012-07-27|access-date=2012-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120731202423/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/27/thursday-cable-ratings-burn-notice-wins-night-suits-anger-management-sullivan-son-snooki-jwoww-awkward-more/143003/|archive-date=2012-07-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 26 шілде 2012
 |ShortSummary = Харви мен Майк барлық ақшасын құмар ойындарға тігіп, өз компаниясынан айырылған клиенттің ісін жүргізеді. Луис пен Рэйчел беделді мекемені қорғау ісі бойынша бірге жұмыс істей бастайды. Джессика өз фирмасын қорғау үшін күрделі міндетті атқаруға мәжбүр болады.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 19
 |EpisodeNumber2 = 7
 |Title = Sucker Punch
 |AltTitle = Тыйым салынған тәсіл
 |DirectedBy = Адам Дэвидсон
 |WrittenBy = Женевьева Спарлинг
 |Aux4 = 3,41&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/03/thursday-cable-ratings-burn-notice-tops-suits-sullivan-son-snooki-jwoww-awkward-project-runway-anger-management-more/143803/|title=Thursday Cable Ratings: 'Burn Notice' Tops 'Suits', + 'Sullivan &amp; Son', 'Snooki &amp; JWOWW', 'Awkward', 'Project Runway', 'Anger Management' &amp; More|lang=en|last=Kondolojy|first=Amanda|date=2012-08-03|work=TV by the Numbers|access-date=2012-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806055552/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/03/thursday-cable-ratings-burn-notice-tops-suits-sullivan-son-snooki-jwoww-awkward-project-runway-anger-management-more/143803/|archive-date=2012-08-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 2 тамыз 2012
 |ShortSummary = Пирсон-Хардман» фирмасына қарсы талап-арыз беріледі, ал Харви көмек сұрап өзінің бұрыннан танысы әрі бұрынғы әріптесі Зои Лоуфордқа жүгінеді. Зои қызметкерлерді шынайы сот үдерісіне дайындау үшін жаттығу сотын ұйымдастырады. Донна құжатты жойғанын мойындайды, бірақ заңгер жалдап, АҚШ Конституциясының Бесінші түзетуіне сүйене отырып, куәлік беруден бас тартады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 20
 |EpisodeNumber2 = 8
 |Title = Rewind
 |AltTitle = Артқа айналдыру
 |DirectedBy = Феликс Энрикес Алькала
 |WrittenBy = Рик Мураки
 |Aux4 = 3,42&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/10/thursday-cable-ratingsnfl-pre-season-football-wins-night-burn-notice-suits-awkwardanger-managementproject-runway-more/144510/|title=Thursday Cable Ratings:NFL Pre-Season Football wins Night, 'Burn Notice', 'Suits', 'Awkward', 'Anger Management','Project Runway' &amp; More|lang=en|last=Bibel|first=Sara|date=2012-08-10|work=TV by the Numbers|access-date=2012-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812205153/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/10/thursday-cable-ratingsnfl-pre-season-football-wins-night-burn-notice-suits-awkwardanger-managementproject-runway-more/144510/|archive-date=2012-08-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 9 тамыз 2012
 |ShortSummary = Бөлімде бес жыл бұрын болған оқиғалар көрсетіледі: Харви әкесі қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай аға заңгер қызметінен кіші серіктес қызметіне көтеріледі. Майк басқа адамның орнына емтихан тапсырғаны үшін қиын жағдайға тап болады. Сондай-ақ Хардманның фирмадан кетуінің мән-жайы ашылып, қазіргі уақытта Джессикаға фирманы бақылауға алуға көмектесуге мүдделі адамның бары анықталады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 21
 |EpisodeNumber2 = 9
 |Title = Asterisk
 |AltTitle = Астериск
 |DirectedBy = Дженнифер Гетцингер
 |WrittenBy = Джастин Пикок
 |Aux4 = 4,00&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/17/thursday-cable-ratings-suits-burn-notice-great-white-highway-sullivan-son-anger-management-more/145216/|title=Thursday Cable Ratings: 'Suits' Wins Night + 'Burn Notice', 'Great White Highway', 'Sullivan &amp; Son', 'Anger Management' &amp; More|lang=en|last=Kondolojy|first=Amanda|date=2012-08-17|work=TV by the Numbers|access-date=2012-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115112/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/17/thursday-cable-ratings-suits-burn-notice-great-white-highway-sullivan-son-anger-management-more/145216/|archive-date=2012-08-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 16 тамыз 2012
 |ShortSummary = Луис аға серіктес қызметіне тағайындалып, оның дауысы фирманың болашағын айқындайтын шешуші дауысқа айналады. Харви оны Джессиканы қолдауға көндіреді. Луис Хардманның бес жыл бұрын оны пайдаланып, қиын жағдайға қалдырғанын білгеннен кейін, Хардман мұны мойындап, енді бұрынғы адам емес екенін Луиске дәлелдеуге тырысады. Осы уақытта Харви допинг қолданды деп бейсболдан болашағынан үміт күттіретін жас жұлдызды айыптаған тележүргізушінің мүддесін қорғайды. Донна фирмаға қайта оралады. Рэйчел емтихандарды сәтті тапсырғанын біледі. Майк сыйақысына әжесіне пәтер сатып алуды жоспарлайды, бірақ бұл туралы оған айтып үлгермейді: әжесі кенеттен қайтыс болады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 22
 |EpisodeNumber2 = 10
 |Title = High Noon
 |AltTitle = Тура тал түсте
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Эрика Липез
 |Aux4 = 4,48&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/24/thursday-cable-ratings-suits-finale-wins-night-burn-notice-awkward-project-runway-anger-management-louie-more/146169/|title=Thursday Cable Ratings: 'Suits' Finale Wins Night, 'Burn Notice', 'Awkward', 'Project Runway', 'Anger Management', 'Louie' &amp; More|lang=en|last=Bibel|first=Sara|date=2012-08-24|work=TV by the Numbers|access-date=2012-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120826012933/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/24/thursday-cable-ratings-suits-finale-wins-night-burn-notice-awkward-project-runway-anger-management-louie-more/146169/|archive-date=2012-08-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 23 тамыз 2012
 |ShortSummary = Хардман дауыс беруде жеңіске жетіп, Джессиканың орнына фирманың басқарушы серіктесі болады. Ол Луиспен бірге Харви мен Майктың жұмысын қиындата түседі. Харви Майкпен бірге марихуана шегеді, ал Луис Харвиден күдіктеніп, одан есірткіге тест тапсыруды талап етеді. Харви тест тапсырудан бас тартады, сондықтан серіктестер жиналысында оны жұмыстан шығару мәселесі қаралуы тиіс болады. Осы жиналыста Майк пен Харви Хардманның бұрынғы сатқындығын дәлелдейтін айғақтарды, соның ішінде оның Джессика мен Доннаға жала жапқанын растайтын дәлелдерді ұсынады. Нәтижесінде Хардман жұмыстан шығарылады. Әжесінің жерлеу рәсімінде Майк өзінің бұрынғы сүйіктісі Тэсспен кездеседі. Майк Рэйчелмен романтикалық қарым-қатынас бастауға ниетті екенін білдіреді, бірақ Рэйчел одан біраз күте тұруды сұрайды. Кейін ойын өзгерткен Рэйчел Майктың үйіне барады да, оны Тэсспен бір төсекте жатқан жерінен көреді.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 23
 |EpisodeNumber2 = 11
 |Title = Blind-Sided
 |AltTitle = Күтпеген соққы
 |DirectedBy = Дэвид Платт
 |WrittenBy = Этан Дрогин
 |Aux4 = 3,57&lt;ref&gt;{{cite web|last=Kondolojy|first=Amanda|title=Thursday Cable Ratings: NBA Basketball Wins Night + 'Buckwild', 'Suits', 'Oprah's Next Chapter', 'Archer' &amp; More|lang=en|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/18/thursday-cable-ratings-nba-basketball-wins-night-buckwild-suits-oprahs-next-chapter-archer-more/165779/|access-date=2013-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208200513/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/18/thursday-cable-ratings-nba-basketball-wins-night-buckwild-suits-oprahs-next-chapter-archer-more/165779/|archive-date=2013-02-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 17 қаңтар 2013
 |ShortSummary = Майк жол-көлік оқиғасынан зардап шеккен жасөспірім Лиамның ісімен айналысады. Апатқа кінәлі адам оқиға орнынан қашып кеткен. Осыған ұқсас жағдайда қаза тапқан ата-анасы туралы естеліктер Майктың бұл іске қатысты сабырлылығын жоғалтуына себеп болады. Харви Зоимен жақындасуға тырысады, бірақ Зоидың өз мәселелері бар: оның ағасы кенеттен қайтыс болып, Зои оның кішкентай қызына қамқорлық жасауға мәжбүр болады. Луис Шейладан түлектердің бірін жұмысқа алуға көмектесуін сұрайды, бірақ Джессика кенеттен жаңа қызметкерлерді жұмысқа қабылдауға «мораторий» жариялайды. Луис Джессиканың мақсаты оны жазалау деп ойлайды, алайда шын мәнінде Джессика Майктың «Гарвард құпиясын» ашуы мүмкін адамды жұмысқа алмауды көздейді.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 24
 |EpisodeNumber2 = 12
 |Title = Blood in the Water
 |AltTitle = Судағы қан
 |DirectedBy = Роджер Камбл
 |WrittenBy = Женевьева Спарлинг
 |Aux4 = 3,75&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bibel|first=Sara|title=Thursday Cable Ratings: 'Buckwild' Wins Night, 'Suits', 'Archer', 'Beyond Scared Straight', 'King of the Nerds' &amp; More|lang=en|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/25/thursday-cable-ratings-buckwild-wins-night-suits-archer-beyond-scared-straight-king-of-the-nerds-more/166881/|access-date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313102409/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/25/thursday-cable-ratings-buckwild-wins-night-suits-archer-beyond-scared-straight-king-of-the-nerds-more/166881/|archive-date=2013-03-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 24 қаңтар 2013
 |ShortSummary = Харви клиенті «Пирсон-Хардман» фирмасының болашағына күмән келтіріп, алаңдай бастағанда, бір нәрсенің дұрыс еместігін сезеді. Бәсекелес фирмада жұмыс істейтін Эллисон Холт «Пирсон-Хардманға» кәсіби шабуыл жасап, фирманың ең мықты серіктестерін өз жағына тарта бастайды. Луис Харвидің ашуына тап болады: Харви оның Хардманды қолдап дауыс бергеніне әлі де ренжулі. Луис ашуын кіші заңгер Гарольдтан алады. Фирма Гарольд жүргізген істің клиентінен айырылған кезде, Луис оны барлығының көзінше жұмыстан шығарады. Луис фирмадан өзі кету мүмкіндігін ойластырып, Эллисонмен кездеседі.
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
|EpisodeNumber = 25
 |EpisodeNumber2 = 13
 |Title = Zane vs. Zane
 |AltTitle = Зейн Зейнге қарсы
 |DirectedBy = Николь Касселль
 |WrittenBy = Рик Мьюрегай
 |Aux4 = 3,36&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/01/thursday-cable-ratings-buckwild-wins-again-archer-suits-the-daily-show-king-of-the-nerds-more/167583/ |title=Thursday Cable Ratings: ‘Buckwild’ Wins Again, + ‘Archer’, ‘Suits’, ‘The Daily Show’, ‘King of the Nerds’ &amp; More - Ratings {{!}} TVbytheNumbers&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2013-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130206120925/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/01/thursday-cable-ratings-buckwild-wins-again-archer-suits-the-daily-show-king-of-the-nerds-more/167583/ |archive-date=2013-02-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 31 қаңтар 2013
 |ShortSummary = Харви әрең қол жеткізген бітімнің бұзылу қаупі туады. Рэйчелдің әкесі, заңгер Роберт Зейн қарсы тараптың өкілі ретінде іске араласып, клиенттің келісімге келу мүмкіндігін айтарлықтай төмендетеді. Харви іске Рэйчелді көмекші ретінде тартқанда, жағдай одан әрі күрделене түседі. Луис жаңа қызметкер Кэтрин Беннетпен қақтығысады. 
 |LineColor = 50CFC0
}} 
{{Episode list
 |EpisodeNumber = 26
 |EpisodeNumber2 = 14
 |Title = He's Back
 |AltTitle = Ол қайтып келді
 |DirectedBy = Кевин Брэй
 |WrittenBy = Дэниел Аркин
 |Aux4 = 3,07&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/08/thursday-cable-ratingsbuckwild-wins-night-suits-archer-impractical-jokers-king-of-the-nerds-more/168748/ |title=Thursday Cable Ratings:’Buckwild’ Wins Night, ‘Suits’, ‘Archer’, ‘Impractical Jokers’, ‘King of the Nerds’ &amp; More - Ratings {{!}} TVbytheNumbers&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2013-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130213072954/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/08/thursday-cable-ratingsbuckwild-wins-night-suits-archer-impractical-jokers-king-of-the-nerds-more/168748/ |archive-date=2013-02-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 7 ақпан 2013
 |ShortSummary = Дэниел Хардман қайтып оралып, бұрынғы қызметкерінің атынан фирмаға қарсы жаңа талап-арыз береді. Харви мен Джессиканың әрекет ету мүмкіндігі Хардман фирмадан кеткен кезде Джессиканың қол қойған құпияны жария етпеу туралы келісіміне байланысты шектеледі. Майк фирма маңызды сот үдерісіне назар аудара алуы үшін бұрынғы қызметкермен мәселені реттеуге тырысады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber = 27
 |EpisodeNumber2 = 15
 |Title = Normandy
 |AltTitle = Нормандия
 |DirectedBy = Терри МакДонох
 |WrittenBy = Джон Кован
 |Aux4 = 2,90&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/15/thursday-cable-ratings-swamp-people-beats-nba-basketball-suits-big-rig-bounty-hunters-impractical-jokers-more/169561/ |title=Thursday Cable Ratings: ‘Swamp People’ Beats NBA Basketball + ‘Suits’, ‘Big Rig Bounty Hunters’, ‘Impractical Jokers’ &amp; More - Ratings {{!}} TVbytheNumbers&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2013-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218025940/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/15/thursday-cable-ratings-swamp-people-beats-nba-basketball-suits-big-rig-bounty-hunters-impractical-jokers-more/169561/ |archive-date=2013-02-18 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 14 ақпан 2013
 |ShortSummary = Бірнеше бағытта қатар күресіп, ресурстары әбден сарқылған Джессика Эдвард Дарбидің британдық фирмасымен бірігу мүмкіндігін қарастыра бастайды. Бұл фирмада Харвидің бұрынғы сүйіктісі Скотти жұмыс істейді. Майктың Кэтринмен жұмыс барысындағы қарым-қатынасы онша жақсы болмайды. Рэйчел Гарвардқа қабылданбағанын біледі.
 |LineColor = 50CFC0
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber = 28
 |EpisodeNumber2 = 16
 |Title = War
 |AltTitle = Соғыс
 |DirectedBy = Джон Скотт
 |WrittenBy = Аарон Корш
 |Aux4 = 3,20&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/22/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-archer-suits-impractical-jokersking-of-the-nerds-project-runway-more/170463/ |title=Thursday Cable Ratings: ‘Swamp People’ Wins Night, ‘Archer’, ‘Suits’, ‘Impractical Jokers’,'King of the Nerds’, ‘Project Runway’ &amp; More - Ratings {{!}} TVbytheNumbers&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |lang=en |access-date=2013-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324204357/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/22/thursday-cable-ratings-swamp-people-wins-night-archer-suits-impractical-jokersking-of-the-nerds-project-runway-more/170463/ |archive-date=2013-03-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |OriginalAirDate = 21 ақпан 2013
 |ShortSummary = Дарбидің фирмасы бірігуге келіседі, осылайша Харвидің мансабына қатысты болашақ жоспарларын бұзады. Луис жаңа компанияның аға серіктесі Найджелмен тіл табысуға тырысады. Харви Эдвард Дарбимен бәстеседі: егер Майк жаңа істі жеңсе, бірігу болмайды. Джессика бұл туралы біліп, Майк істі жеңсе, оның құпиясын әшкерелейтінін айтып қорқытады. Майк істен жеңіліп, Харви оны адалдық танытпады деп айыптайды. Майк ақыры Рэйчелге ешқашан Гарвардта оқымағанын айтып береді. Әңгіме соңында олар екеуі секспен айналысады.
 |LineColor = 50CFC0
}}
|}

=== 3-маусым (2013—2014) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #222222; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#222222; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 29
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = The Arrangement
|AltTitle = Келісім
|DirectedBy = Кристофер Мизиано
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 2,93
|OriginalAirDate = 16 шілде 2013
|ShortSummary = Бірігу аяқталды. Дарби Джессикадан мұнай компаниясының басшысы Эва Хесингтонның ісін Харвиге тапсыруды талап етеді. Эва құбыр желісін салуға рұқсат алу үшін мемлекеттік қызметкерлерге пара берді деп айыпталады. Ол мұны жоққа шығармайды, бірақ мұндай әрекетке барлық мұнай компаниялары баратынын, алайда айып тек өзіне тағылғанын айтады. Егер Харви істі жеңбесе, Эва бас бостандығынан айырылуы мүмкін. Сонымен қатар Дарби мен Эваның арасында ерекше қарым-қатынас бары анықталады. Майк Харвидің сенімін қайтаруға тырысады және өзінің сырын мойындағаннан кейін Рейчелдің өзіне деген көзқарасын түсінуге ұмтылады. Ол түсінде Рейчелдің өзін әшкерелеп жатқанын көреді. Рейчел бұлай ешқашан жасамайтынын айтып, Майкке жұмыстан кетуді ұсынады. Алайда Майк жұмыстан шығу туралы мәселені талқылау үшін Джессикаға барған кезде, ол Майкке жеке кабинет ұсынады. Рейчел Майктің жұмыстан кетуін талап ете береді. Майк жұмыстан шығу туралы өтінішке қол қояды, бірақ оны Луис көріп, бұл қадамнан бас тартуға көндіреді. Луис жабдықтауға жауапты жаңа қызметкер Барбара Л. Тотингемнің өзінің сүйікті қаламдары мен таңқурай батончиктерін алып тастағанын біліп, жабдықтауға өзі жауап беруге шешім қабылдайды. Луис бұл туралы Дарбиге өтініш білдіреді, ал Дарби оған бұл қызметті атқаруға рұқсат береді. Алайда бір адамның бір мезгілде жабдықтауға да, ассистенттерге де жауапты болуы мүмкін емес болып шығады. Осылайша ассистенттерді басқару Найджелдің қолына өтеді. Ал Барбара Л. Тотингемнің шын мәнінде Найджел екені анықталады. Майк Харвидің сенімін қайтару үшін жаңа кабинетін Джессикаға қайтаруға дайын болады. Харви Дарбимен жаңа келісім жасайды: іс сәтті аяқталған жағдайда ол жұмыстан кетуді емес, Джессиканың орнына басқарушы серіктес болуды талап етеді.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 30
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = I Want You to Want Me
|AltTitle = Мені қалағаныңды қалаймын
|DirectedBy = Роджер Кумбл
|WrittenBy = Джон Кован
|Aux4 = 2,88
|OriginalAirDate = 23 шілде 2013
|ShortSummary = Луис тағылымдамадан өтушілерге тәлімгерлік ету қызметінен айырылғаннан кейін, Джессика оған ассистент алуға рұқсат береді. Луис Майкты өзіне ассистент еткісі келеді, ал Харви бұған қарсы емес екенін айтады. Луис Майктан жеңіліп тұрғандай көрінетін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы істе көмек сұрайды. Луис Майкке серіктестік ұсынады, онда екеуі тең дәрежеде жұмыс істемек, ал Харви Майкпен кәсіби қарым-қатынасының аяқталғанын айта береді. Бірлесіп жұмыс істеу барысында олар мейрамхана иесіне мүлкінен айырылып қалмауға мүмкіндік беретін заңдағы олқылықты табады. Майкке Луиспен бірге жұмыс істеген ұнайды. Луис Майкке оның бойында өзі мен Харвидің қасиеттері қатар бар екенін айтады: ол заң мен тәртіпті жақсы көреді, бірақ жеңіске жетуді де ұнатады. Харви Эваның ісімен айналысып, оны түрмеге түспеуден сақтап қалуға тырысады. Істі Харвидің бұрынғы бастығы, Манхэттен округінің прокуроры Кэмерон Дэннис қиындатады. Ол Харвиден кез келген жолмен басым түскісі келеді. Кэмерон Эваның қамқорлығындағы Никті бопсалап, оны Эваға қарсы куәлік беруге мәжбүрлейді. Харви Никпен жеке сөйлеседі де, кейін Джессиканың көмегімен істі келісіммен аяқтауға мүмкіндік беретін жоспар құрады. Іс сотқа жетеді. Эва бостандықта қалады, бірақ Харви келісім шарттарына толық қанағаттанбайды: Эва өз кінәсін мойындап, 50 миллион доллар айыппұл төлеуге тиіс болады. Донна мен Рейчел Майкке Харвидің сенімін қайтаруға көмектеседі. Ақырында Харви мен Майк татуласады. Луис қайтадан ассистентсіз қалады.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 31
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Unfinished Business
|AltTitle = Аяқталмаған іс
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Этан Дрогин
|Aux4 = 2,47
|OriginalAirDate = 30 шілде 2013
|ShortSummary = Эва Хесингтон тұтқындалады: Кэмерон оның пара бергенін мойындағанын алға тартады. Ол Эваны пара алған полковниктің әрекетінен қаза тапқан алты адамның өліміне жауапты еткісі келеді. Харви мен Майк Эваны босатады, бірақ екеуі де оның бұл адамдардың өліміне қатысы бар деп санайды. Харви Луистен Эваның компаниясын қорғап, оны басқа компанияның жұтып қоюынан сақтап қалуды сұрайды. Катрина бұл істе Луиспен бірге жұмыс істегісі келеді, бірақ Луис көмекшілерінің өз еңбегінің арқасында қызметте жоғарылап, кейін өзін ұмытып кеткенін енді қаламайды. Сондықтан ол Катринаның ұсынысынан бас тартады. Осыдан кейін Катрина Харвиге жұмысқа орналасуға тырысады, бірақ Донна мен Майк оған өз орнын көрсетеді. Катрина Майкке әдейі әзіл ұйымдастырып, соның нәтижесінде Харвидің оған деген ашуын одан әрі күшейтеді. Ақырында Луис оған іс бойынша бірге жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Майк пен Рейчел жұп болады. Дарбидің қызметкерлерінің бірі, заңгер Стивен Хантли, Доннаға сыр аша бастайды. Харви Майкке Джессиканы басқарушы серіктес қызметінен босату жоспары бар екенін айтады.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 32
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Conflict of Interest
|AltTitle = Мүдделер қақтығысы
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 2,99
|OriginalAirDate = 6 тамыз 2013
|ShortSummary = Джессика Эваны «Хесингтон Ойл» компаниясының президенті қызметінен босатқысы келеді, бірақ Дарби мен Харви бұған қарсы болады. Катрина мен Майк «Гианаполис Холдинг» фирмасын сатып алу мәселесі бойынша бірге жұмыс істейді. Олар «Хесингтон Ойлды» сатып алу өз фирмаларын қиын жағдайға қалдыратынын анықтайды. Осы ақпаратты пайдаланған Луис Джессикаға «Хесингтон Ойлдың» директорлар кеңесін Эваны қызметінен босатуға көндіруді ұсынады. Ол үшін кеңес мүшелерін Эваның кісі өліміне қатысы бар екеніне сендіру керек, сонымен қатар «Пирсон-Дарби» фирмасының компанияның заңгері ретіндегі орнын сақтап қалу қажет. Алайда жалған тұлғаларға қатысты жүргізген тергеу барысында Майк пен Харви Эваның кінәсіз екеніне көз жеткізеді. Эва 100 миллион доллар параны тек жазықсыз адамдардың өліміне жол бермеу үшін бергенін мойындайды. Майк Эваның сөйлеген сөзінің видеосын Катринге көрсетеді, ал Катрина оны Луиске көрсетеді. Үшеуі де Эваның кінәсіз екеніне көз жеткізеді. Осыдан кейін бір жағында Джессика, екінші жағында Харви мен Дарби тұрған қақтығыс туындайды. Джессика Луиске директорлар кеңесіне шындықты айтуға рұқсат бермейді, осылайша Эваның тағдырын түпкілікті шешеді: директорлар кеңесі оны қызметінен босатады. Стивен алдымен Доннаның назарын қымбат көлік сыйлау арқылы аударуға тырысады, кейін Рейчелді мақтап, оның қызғанышын оятуға тырысады. Ақырында Донна оның театрға барып, романтикалық кешкі ас ішу туралы ұсынысын қабылдайды. Майк пен Рейчел бір-біріне ғашық екенін мойындайды. Катрина мен Майк арасындағы шиеленіс те уақытша басылады.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 33
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Shadow of a Doubt
|AltTitle = Күмән көлеңкесі
|DirectedBy = Феликс Алкала
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,79
|OriginalAirDate = 13 тамыз 2013
|ShortSummary = Стивен Харвиге Эва өз компаниясынан айырылғанымен, кісі өлтіруге қатысы бар деген айып бойынша сотта жеңіске жетудің өзі Джессиканы қызметтен кетіруге жеткілікті негіз болатынына сендіреді. Кэмерон айыптарды алып тастаудан бас тартып, істі сотқа жібереді. Харви мен Стивен Тони Гианаполиске, егер ол Кэмеронның Эваны компания президенті қызметінен кетіру мақсатында онымен сөз байласқанын мойындамаса, оны сот істеріне көміп тастайтындарын айтып қоқан-лоқы жасайды. Алайда Гианаполис бұған мойымайды, ал Стивен Харвиден жасырын түрде Гианаполистің қызына қоқан-лоқы жасайды. Ашуға булыққан Гианаполис «Хесингтон Ойлдың» акцияларын әдейі сата бастайды, сөйтіп компанияның құнын төмендетеді. Харви мен Джессика Гианаполисті Кэмеронның Эваны әдейі әшкерелейтін материалды оған бергенін мойындатудың орнына, Эваны компания президенті қызметіне қайта тағайындауды жоспарлайды. Жаңа дәлелдер пайда болғанына қарамастан, Кэмерон жеңіске жету мүмкіндігі аз екенін білсе де, сот үдерісін тоқтатудан бас тартады. Донна мен Стивеннің романтикалық қарым-қатынасы жалғасады. Алайда Харвимен дауласып жатқанда, Стивен Доннаны өз уәжін күшейту үшін пайдаланады, бұл оның ашуын келтіреді. Луис пен Найджел ассистенттерді басқару құқығын бір-бірінен тартып алуға тырысады. Майк пен Рейчел клиентінің қаражатын иемденіп алған бухгалтерге қатысты істі жүргізеді. Майк Рейчелдің әкесінен оның Стэнфордта оқуға түсуге шешім қабылдағанын біледі. Джессика Харвиге оны атаулы серіктес ету туралы шешімін айтады. Харви бұл шешімнің себептері туралы ойлана бастайды.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 34
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = The Other Time
|AltTitle = Басқа уақыт
|DirectedBy = Джон С. Скотт
|WrittenBy = Рик Мараки
|Aux4 = 2,76
|OriginalAirDate = 20 тамыз 2013
|ShortSummary = Осыдан он жыл бұрын болған оқиғалар көрсетіледі. Харви әкесі мен Доннаның кеңесі бойынша, Кэмерон арандатқан этикалық тәртіп бұзушылыққа байланысты округтік прокуратурадағы жұмысынан кетеді. Ол Доннаны өзімен бірге алып, Джессикаға жұмысқа орналасады. Харви мен Донна бірге түн өткізеді, бірақ бірге жұмыс істегісі келетіндіктен, бұл туралы енді ешқашан сөз қозғамауға шешім қабылдайды. Сол уақытта әлі мектеп оқушысы болған Майк Гарвардқа қабылданғаны туралы хат алады. Ол есірткі саудасымен айналысып жүрген досы Тревордың қарызын өтеу үшін математика емтиханының нәтижелерін сатады. Емтихан жауаптарын директордың қызы сатып алғаны анықталады. Шындықты білген директор жанжалдан құтылу үшін өз еркімен қызметтен кету туралы өтініш береді. Алайда директор Майкты колледжден шығарып, оның Гарвардқа түсе алмауы үшін университетке хабарлама жібереді. Қазіргі уақытта Харви Джессикаға Дарбимен жасасқан келісімі туралы айтып, атаулы серіктес қызметінен бас тартады. Бірақ Джессика өз шешімінен қайтпайды. Харви Доннаға оның Стивенмен бірге ұйықтауы өзіне кедергі болып жүргенін мойындайды. Рейчел Стэнфордқа сұхбаттасуға барады, ал Майк қандай шешім қабылдаса да, оны қолдайтынын уәде етеді. Харви мен Майк Эваның ақталғанына сенімді болады, бірақ Кэмерон сот үдерісін жалғастыруды талап етеді: оның жаңа куәгері пайда болады, әрі Кэмерон оны Стивен Хантли әкелгенін айтады.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 35
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = She's Mine
|AltTitle = Ол менікі
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Пол Редфорд
|Aux4 = 2,79
|OriginalAirDate = 27 тамыз 2013
|ShortSummary = Эваны қорғау жоспары сәтсіздікке ұшырайды: ол полковникпен болған телефон қоңырауын жасырып қалған, ал енді полковник сотта куәлік беріп, Эва оған кісі өлтіруге тапсырыс бергені үшін ақша төлегенін мәлімдейді. Джессика істі өз қолына алып, Харвидің кеңесіне қарамастан, кісі өлтіруге Никтің бұйрық бергенін дәлелдеуді жалғастырады. Майк Кэмеронның кеңсесіне кінәні мойындау туралы мәмілені талқылау үшін келгендей болады, бірақ шын мәнінде құжаттардың мазмұнын есте сақтап, Кэмерон мен Никтің арасындағы байланысты анықтағысы келеді. Стивен іске араласуын жалғастыра береді, ал Донна ксерокөшірме есептегішінің көмегімен Стивеннің полковниктің куәлік мәтінін көшіргенін анықтап, онымен қарым-қатынасын үзеді. Майк Стивен мен полковниктің 20 жыл бұрын бір регби командасында ойнағанын және полковникке параны Стивеннің өзі бергенін анықтайды. Эва мен Ник бұл туралы білмеген. Харви Стивенді ерлер дәретханасында оңаша ұстап алып, оның бетінен ұрады. Луис Найджел іссапарға кеткен кезде уақытша өзіне қалдыруға берген мысығынан айырылғысы келмейді. Ол Найджелді ассистенттердің қатысуымен ұйымдастырылған жалған сот үдерісіне қатысуға мәжбүрлейді, ал Рейчел оның заңгері болады. Найджел күтпеген жерден бұрын жұмыстан шығарылған Гарольдты сотқа шақырып, одан Луиске қарсы куәлік беруді сұрайды. Алайда Гарольдтың куәлігі керісінше Луистің пайдасына тиіп, Луис мысыққа қамқоршылық ету құқығына ие болады. Рейчелдің талабымен Луис ассистенттерді басқару құқығына айырбас ретінде мысықты Найджелге қайтарады. Рейчел өзінің [[Колумбия университеті|Колумбия университетіне]] қабылданғанын біледі.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 36
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Endgame
|AltTitle = Ақырғы ойын
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Джастин Пикок
|Aux4 = 3,52
|OriginalAirDate = 3 қыркүйек 2013
|ShortSummary = Джессика мен Харви Дарбиге Стивеннің кісі өлтіруге тапсырыс бергенін хабарлайды. Дарби мұны бұрыннан білгенін, бірақ Эваға зиян келуі мүмкін деп қорқып, ештеңе істемегенін мойындайды. Дарби Стивенді жұмыстан шығаруға мәжбүр болады, бірақ оның шындықты айтып, куәлік беруге дайын болуы Стивеннің кінәсін тікелей дәлелдеуге жеткіліксіз. Харви Стивенді жауапқа тартуға тырысады, алайда Кэмерон оның кінәлі екеніне сенбейді, ал Эваның ақталу мүмкіндігі одан әрі төмендейді. Кэмеронның әділеттіліктен гөрі жеңіске де мән беретінін білетін Харви Майктан Кэмеронның кезінде кісі өлтірді деп жалған айып тағылып, кінәсіз сотталған Клиффордты тауып беруін сұрайды. Дарби Джессикаға ашуын басуға кеңес береді, ал Джессика Эваның мәселесін шешу үшін Харвимен бірге жұмысын жалғастырады. Дарби шартты түрде бес жылға бас бостандығынан айырылуға және Стивенге қарсы куәлік беруге келіседі. Кэмерон барлық жауапкершілікті Эваға жүктейді, ал Донна Стивеннің қамауға алынғанына куә болады. Соңғы сәтте Дарби жазасының бір бөлігі ретінде заңгерлік лицензиясынан айырылатынын біледі. Ол Джессикаға бірігуді бұзуға мүмкіндік береді. Луис қайтадан ассистенттерді басқара бастайды. Ол Гарольдтың кеңсесіне барып, жалған сот үдерісіндегі куәлігіне наразылығын білдіреді.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 37
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Bad Faith
|AltTitle = Арам ниет
|DirectedBy = Кристофер Мизиано
|WrittenBy = Итан Дрогин
|Aux4 = 2,95
|OriginalAirDate = 10 қыркүйек 2013
|ShortSummary = Фирманы бөлу үдерісі басталады. Луис Джессикадан бұл үдерісті басқаруға рұқсат беруін сұрайды, өйткені оның пікірінше, Джессика мен Харви бұл іске тым эмоционалды түрде араласып кеткен. Алайда Дарби Найджелді Луиспен келіссөз жүргізуге жібереді де, ол Джессиканың Дарбиге қарсы жоспарын толықтай сәтсіздікке ұшыратады. Майк Рейчелден өзіне, әжесіне сатып алып жатқан пәтерге, көшіп келуін сұрайды, бірақ екеуі тұрмыстық мәселелерге байланысты ұрыса бастайды. Луис пен Катрина «Гианаполис Холдингпен» ынтымақтастықты кеңейту арқылы Дарбимен бөлінгеннен кейін фирманың үлесін арттыру жоспарын құрады. Харви Майкты Рейчелдің әкесі Роберт Зейнге жібереді. Ол Зейннен «Фолсом Фудс» келісімі үшін төлем жасауды талап етеді. Зейн Майк пен Рейчелдің қарым-қатынасы туралы білмейінше келісімге келмейді. Ол Майктың батылдығына тәнті болғанымен, Рейчел бұған қатты ашуланады. Ол Майкке Стэнфордта оқуға кететінін хабарлайды. Дарби Дана Скоттты өзінің жаңа келіссөз жүргізушісі етіп тағайындап, жетістікке жеткен жағдайда оған атаулы серіктестік ұсынуға уәде береді. Дана Харвиден «Фолсом Фудс» келісімін келіссөздерден алып тастауды сұрайды. Ол олардың бір-біріне деген сезімдерін және «Хесингтон Ойл» ісінде Харвиге қалай көмектескенін еске салады. Харви Джессиканы Дарби сияқты қарсыласы бар кезде фирманың жеңіске жете алмайтынына сендіріп, келісімге келуге көндіреді. Көп ұзамай «Хесингтон Ойлдың» фирмамен келісімшартын бұзатыны анықталады, ал Харви Скоттидің оны әдейі қиын жағдайға қалдырғанына ашуланады. Катринадан шабыт алған Луис Харвиге Гианаполиске қатысты жоспарын ұсынады. Гианаполис «Пирсон-Спектер» жағына өтуге келіседі. Алайда кейін фирмамен жасалған келісімнің бұзылуына Эва себеп болғаны анықталады. Сонымен қатар ол фирманы заңсыз әрекеттері үшін сотқа береді.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 38
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = Stay
|AltTitle = Тоқтау
|DirectedBy = Кевин Брэй
|WrittenBy = Рик Мараки
|Aux4 = 3,16
|OriginalAirDate = 17 қыркүйек 2013
|ShortSummary = Эваның жаңа заңгері Трэвис Таннер Харвиді келісімге келуге көндіруге тырысып, сонымен қатар Скоттиге шабуыл жасайды. Ол Стивенді Эваның қылмыстарына Скоттидің де қатысы бар екенін растайтын құжатқа қол қоюға мәжбүрлейді. Алайда Донна түрмеде Стивенге барып, оның өтірік айтқанын мойындату арқылы бұл әрекеттің жолын кеседі. Стивен бүкіл әңгімелесудің диктофонға жазылып жатқанын білмеген. Харви Эвадан өз қателіктері үшін кешірім сұрайды, бірақ тек оның мүддесін қорғау үшін әрекет еткенін айтып, өз ұстанымынан қайтпайды. Эва талап-арызын қайтарып алуға келіседі. Харви Скоттиден онымен бірге «Пирсон-Спектерде» жұмыс істеуді және оның өміріне жақын адамы ретінде араласуын сұрайды. Джессика Майк пен Рейчелдің қарым-қатынасы туралы біледі. Ол Рейчелді Майктың «Гарвард құпиясын» білетіні көрсетілген құжатқа қол қоюға мәжбүрлейді, өйткені Роберт Зейн фирманың ісі туралы біліп қоя ма деп қауіптенеді. Рейчел құжатқа қол қояды, есесіне Джессикадан өзіне қатысты Гарвард ережесінен босатуды талап етеді. Бұл оған оқуын бітіргеннен кейін ассистент болып жұмыс істеуге мүмкіндік бермек. Рейчел Колумбия университетіне түсуге шешім қабылдайды. Луис Шейламен қарым-қатынасын қайта жандандырып, онымен ғана бірге болғысы келетінін айтады. Шейла Луисті Гарвард түлектерінің жеке істері сақталған бөлмеде біраз уақытқа жалғыз қалдырады. Луис папкаларды ақтара бастайды да, Майк Росстың жеке ісі табылмағанына таңғалады.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 39
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = Buried Secrets
|AltTitle = Көмілген құпиялар
|DirectedBy = Чери Ноулан
|WrittenBy = Эрика Липез
|Aux4 = 2,27
|OriginalAirDate = 6 наурыз 2014
|ShortSummary = Майк пен Рейчел бірге тұруға шешім қабылдайды. Майк ата-анасының өлімі үшін өтемақы төлеген Ник Реналди қарсы тараптың заңгері болып отырған істі қолға алады. Луис шындықты анықтауға тырысып, Доннаның кеңесімен Гарвардтан Майктің үлгерім табелін сұратады. Майк ата-анасы туралы естеліктердің әсерінен келіссөздерде жеңіліп қала жаздайды, бірақ Харви іске дер кезінде араласады. Скотти Харви тарта алмаған клиентті «Пирсон-Спектерге» әкелуге тырысады. Донна Луисті мұрағаттан Майктің жеке ісін таппағанын Шейлаға әзірге айтпауға көндіреді. Харви Скоттиге Джессиканың оны жұмысқа алуға келісуі үшін ақша төлегенін мойындайды. Луис Майктің құпиясына қатысты күдіктене бастайды.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 40
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = Yesterday's Gone
|AltTitle = Кешегі күн өтті
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,27
|OriginalAirDate = 13 наурыз 2014
|ShortSummary = Луис Майкты әшкерелеймін деп қорқытып, Майктің үлгерім табелінде А+ бағасы қойылған пәннің профессоры Генри Джерардты шақырады. Алайда профессор ешкімге А-дан жоғары баға қоймағанын айтады. Джессика Харвиге бұрынғы күйеуінің қайтыс болғанын және оның екеуін өсиеттің бірлескен орындаушылары етіп тағайындағанын айтады. Лиза Квентиннің компаниясын сатқысы келеді, бірақ Джессика бұл шешімге қарсы болады, ал Харви оған ұсынысты өзі бағалауды ұсынады. Майк пен Рейчел Луистің ойын өзгерту жоспарын құрады, бірақ жоспар сәтсіздікке ұшырайды. Харви Бостонға ұшуға мәжбүр болады. Джессика Квентиннің компаниясын белгілі бір шарттармен сатуға келіседі. Харвидің Майкке көмектесу әрекеті сәтсіз аяқталады. Джессиканың өсиеттің бірлескен орындаушысы ретіндегі мәртебесіне дау айтылып, оған қарсы талап-арыз беріледі. Луис Майкты әшкерелемеуге шешім қабылдайды.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 41
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = Moot Point
|AltTitle = Даулы мәселе
|DirectedBy = Кевин Брэй
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 2,35
|OriginalAirDate = 20 наурыз 2014
|ShortSummary = Майк Харвиге алғыс ретінде сыйлық жасағысы келіп, Доннадан кеңес сұрайды. Скотти Луистің ісін өз қолына алады. Майк Харвиге Гарвардтағы «жаттығу» соттарында үш жыл қатарынан оны жеңген қарсыласы заңгер болып отырған істі сыйға тартуды ұсынады. Луис Скоттиге оның клиентінің ісін өзіне беруіне айырбас ретінде сыйлық ұсынады, бірақ Скотти одан бас тартып, Луиске қарсы әрекет ете бастайды. Харви мен Майк істі қолға алады, алайда жағдай олар ойлағаннан да күрделі болып шығады, сондықтан қарсы тараптан қажетті материалдарды алу үшін блеф жасауға тура келеді. Луис клиентпен келіссөздер барысында Скоттидің беделіне нұқсан келтіреді. Майк өзіне қатысты ақпараттың баспасөзге шықпауы керек екенін түсінеді. Луис Скоттиге қарсы күресте Харвиден көмек сұрайды.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 42
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Heartburn
|AltTitle = Қызғаныш
|DirectedBy = Джеймс Уитмор мл.
|WrittenBy = Аарон Корш пен Эрика Липез
|Aux4 = 2,53
|OriginalAirDate = 27 наурыз 2014
|ShortSummary = Луистің сот үдерісі кезінде денсаулығы нашарлайды. Рейчелге оқу ақысының төлемі келеді, бірақ ол фирмадан ақша сұрауға қиналады. Тони Гианаполис қызметкерінің жұмыстан кетуіне қатысты іс бойынша «Пирсон-Спектерге» жүгінеді. Тонидің ассистенті Джонатан Сидвелл де жұмыстан кетуге шешім қабылдайды, ал Майк оған шектеулерді айналып өту жолын көрсетеді. Джессика Рейчелдің оқу ақысын төлеуден бас тартады. Луис Шейлаға үйленуге ұсыныс жасайды. Тони Майктің берген кеңесі туралы біліп, Харвиді фирманы жұмыстан шығарумен қорқытады. Майк Джонатанды өз еркіне қарсы Тонидің компаниясында ұстап қалудың жолын табады. Шейла мен Луис болашақта қай жерде тұратыны туралы сөзге келеді. Майк заңсыз жұмыс істеуді қаламайтынын түсініп, кеңес алу үшін Харвиге барады. Майк Джонатанға тағы да көмектесіп, одан қызықты ұсыныс алады. Луис Шейланың балалы болғысы келмейтінін біледі.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 43
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Know When to Fold 'Em
|AltTitle = Қашан шегіну керегін білу
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Джон Кован
|Aux4 = 2,50
|OriginalAirDate = 3 сәуір 2014
|ShortSummary = Майк Джонатанның ұсынысын ой елегінен өткізіп, Харвиден кеңес сұрайды. Харви оған Джонатанның ұсынысын қабылдауға кеңес береді. Харви мен Скотти ұрысып қалады. Донна Харвиді Майкке оның өзі үшін маңызды екенін білдіруге көндіреді.
|LineColor = 222222
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 44
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = No Way Out
|AltTitle = Шығар жол жоқ
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Аарон Корш пен Дэниел Аркин
|Aux4 = 2,40
|OriginalAirDate = 10 сәуір 2014
|ShortSummary = Майкты прокуратураға жауап алуға шақырады. Жауап алу Эваның ісіндегі куәгерлерге пара беруге қатысты жүргізіледі. Прокурор Эрик Вудалл Харвидің үстінен куәлік беретін адам ретінде Майкты пайдаланғысы келеді, бірақ Майк оған қарсы куәлік беруден бас тартады. Прокуратура Гарольдты да жауап алуға шақырады. Гарольдтың жүйкесі сыр беріп, прокуратурамен ынтымақтасуға келіседі. Іске Луис араласып, жағдайды реттейді. Майк Джонатанның ұсынысын тағы бір рет ой елегінен өткізіп, оны қабылдауға шешім қабылдайды. Харви Майктің құпиясын Скоттиге айтады, бірақ Скотти соған қарамастан фирмадан кетеді.
|LineColor = 222222
}}
|}

=== 4-маусым (2014—2015) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #E31E24; color: #000000;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#E31E24; color:#000000;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 45
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = One-Two-Three Go…
|AltTitle = Бір-екі-үш, кеттік...
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 2,50
|OriginalAirDate = 11 маусым 2014
|ShortSummary = Үш ай өтті. Майк Джонатан Сидвеллдің қол астында жұмыс істеп жүр, бірақ Джонатан оның жұмысына көңілі толмайды. Майк өз жағдайын жақсартуға қатысты бір идея ұсынады, алайда Харви оны байыппен қабылдамайды. Соның салдарынан Майк Харвимен бірге жұмыс істеуден бас тартады. Осы кезде Логан Сандерс дәл сондай идеямен келеді, ал мүдделер қақтығысына байланысты Харви Майктың мүддесін қорғай алмайды. Джефф Малоун «Пирсон-Спектерге» Эрик Вудаллдың шабуыл жасамақ екенін ескерту үшін келеді және онымен күресте фирмаға көмектесу үшін аға серіктес болғысы келеді. Катрина «Пирсон-Спектер-Литт» деген жазуы бар визитка жасап, оны Луиске сыйлайды. Рейчел Харвиге Майкпен күресуге көмектесуге келіседі, бірақ бұрын қарым-қатынаста болған Логан Сандерспен бірге жұмыс істеуге тура келетініне қынжылады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 46
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Breakfast, Lunch and Dinner
|AltTitle = Таңғы ас, түскі ас және кешкі ас
|DirectedBy = Роджер Кумбл
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,65
|OriginalAirDate = 18 маусым 2014
|ShortSummary = Джефф Малоун «Пирсон-Спектер» фирмасының жаңа аға серіктесі атанады, бұл Луис Литтке ұнамайды. Бір істі бірге жүргізу кезінде олардың арасында қақтығыс туындайды. Харви мен Логан Майкке мәміле ұсынады, бірақ келіссөздер бақылаудан шығып кеткендіктен, Майк ұсыныстан бас тартады. Алайда осының барысында ол өзінің әлсіз тұсын байқатып қояды. Джонатан Сидвелл Майктің әрекеттеріне көңілі толмайды. Сондықтан Майк мәмілеге келуге шешім қабылдайды, бірақ ол үшін тым кеш болады. Сол кезде Майк клиентке барып, оны зейнетақы қорына ақша салуға көндіреді. Бұл оларға тартыстың алғашқы кезеңінде басым түсуге көмектеседі. Джессика Луиске бұрыштағы кабинетті беріп, оның фирма үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетуді шешеді.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 47
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Two in the Knees
|AltTitle = Екеуі де тізерлеп
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Крис Дауни
|Aux4 = 2,76
|OriginalAirDate = 25 маусым 2014
|ShortSummary = Логан Сандерс Харвиге Майкпен тым жақын қарым-қатынасының іске зиянын тигізіп жатқанын үнемі айтып отырады. Осы уақытта Луис Джеффпен сенімді қарым-қатынас орнатуға тырысады. Джефф Джессиканы істі бірге жүргізуге түрлі жолдармен көндіруге тырысады. Логан Харвиді Майк туралы ақпарат жинау үшін жеке тергеуші жалдауға мәжбүрлейді. Бұған жауап ретінде Харви Майктің өткені туралы Уолтер Гиллиске айтып береді, ал ол серіктестікті бұзады. Бірақ бұл Логанға жеткіліксіз болады. Харви Рейчелден Майкты шегінуге көндіруді сұрайды.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 48
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Leveraged
|AltTitle = Кепіл
|DirectedBy = Кевин Брэй
|WrittenBy = Нора Цуккерман мен Лилла Цуккерман
|Aux4 = 2,42
|OriginalAirDate = 9 шілде 2014
|ShortSummary = Эрик Вудалл [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия|Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиядағы]] (БҚБК) Шон Кэхиллдің көмегімен «Пирсон-Спектер» клиенттеріне қарсы шабуылын бастайды. Джонатан Майкке жаңа инвестор табуға бір апта уақыт береді, әйтпесе оны жұмыстан шығаратынын ескертеді. Рейчел Логанға директорлар кеңесіне арналған жаңа ұсыныс дайындауға көмектеседі. Луис «Гиллис Индастриз» акцияларын сатып алуға салынған тыйымды алып тастауға және Майктің инвестиция тартуына кедергі келтіруге тырысады. Майк Чарльз Форстманға мәміле ұсынады. Ол келіседі, бірақ мәміле жасалған жағдайда Джонатан Сидвеллдің одан шеттетілуін талап етеді. Джессика мен Малоун Кэхиллді істерді жабуға көндіреді. Алайда ол «Пирсон-Спектерді» қудалауын тоқтатпайды.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 49
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Pound of Flesh
|AltTitle = Заң бойынша тиесілі
|DirectedBy = Кристофер Мисиано
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 2,33
|OriginalAirDate = 16 шілде 2014
|ShortSummary = Харви мен Джессика Малоунның көмегімен «Гиллис Индастриз» акцияларын сатып алуға салынған тыйымды айналып өтудің жолын іздейді. Донна әуесқойлар театрындағы қойылымға дайындалады, ал Луис оған көмектеседі. Рейчел шаршағандықтан есінен танып, ауруханаға түседі. Майк пен Харви бірге кешкі ас ішіп, сауда-саттықты кейінге қалдырады. Алайда осы кезде акцияларды Джессика сатып алады. Майк Чарльздың ақшасынан бас тартады, бірақ Джонатан ақшаны әлдеқашан алып қойған болады. Кэхилл Харви мен Майкты сөз байласты деп айыптайды.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 50
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Litt the Hell Up
|AltTitle = Өзіңді қолға ал, Луис Литт
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Рик Мьюрегай
|Aux4 = 2,70
|OriginalAirDate = 23 шілде 2014
|ShortSummary = Рейчел Логанның үйіне барып, араларындағы барлық мәселені шешкісі келеді, бірақ қателік жібереді. Логанды БҚБК-ға жауап алуға шақырады. Джессика Луистен Джеффтің жұмысын қайта тексеруді сұрайды. Луис қателік тауып, соның арқасында бұл акциялардан құтылуға мүмкіндік туады. Оларды Форстман сатып алады. Луис Чарльзбен келісімге келіп, Харвидің мәмілесін аяқтайды. Форстман Майкке жұмыс ұсынады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 51
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = We're Done
|AltTitle = Бітті
|DirectedBy = Чери Ноулан
|WrittenBy = Аарон Корш, Дэниел Аркин мен Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,81
|OriginalAirDate = 30 шілде 2014
|ShortSummary = Майк жұмыстан шығарылады. Джессика Луиске сыйақы ретінде қалаған нәрсесін таңдауды ұсынады. Харви Майкты фирмаға қайтарғысы келеді. Рейчел өз қателігін мойындап, Логанмен қарым-қатынасын жалғастырғысы келмейтінін айтады. Луис сыйақы ретінде Майкты «Пирсон-Спектерге» қайтарады. Харви Логанның заңгері болудан бас тартады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 52
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Exposure
|AltTitle = Әшкерелену
|DirectedBy = Джон Скотт
|WrittenBy = Джастин Пикок
|Aux4 = 2,58
|OriginalAirDate = 6 тамыз 2014
|ShortSummary = Майк үйден кетеді. Луис заңсыз мәмілесін жасыруға тырысады. Катрина Майкке Луистің оны жұмысқа қайтару үшін не құрбан еткенін айтып береді. Джессика мен Харви Шон Кэхиллді айламен жеңуге тырысады. Логан Сандерс Кэхиллмен келісімге келеді. Харви мен Джессика мәмілеге қатысты файлдарды береді де, жауап ретінде қасақана қудалау туралы талап-арыз түсіреді. Рейчел Майкке ультиматум қояды. Луис болған жағдайдың бәрін мойындауға мәжбүр болады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 53
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Gone
|AltTitle = Кеткен
|DirectedBy = Джеймс Уитмор кіші
|WrittenBy = Кайл Лонг
|Aux4 = 2,58
|OriginalAirDate = 13 тамыз 2014
|ShortSummary = Харви мен Майк Кэхиллдің Луистің файлдарына қол жеткізуіне жол бермеу үшін оның назарын басқа жаққа аударуға тырысады. Джессика Джеффке Эрик Вудалл туралы барлығын анықтауды тапсырады. Шон БҚБК-ның тергеуі барысында барлық қызметкерлерді куәлік беруге шақыра бастайды, осылайша олардың қауіпсіздігіне қауіп төнеді. Харви мен Майк Форстман мен Вудалл арасындағы байланысты іздейді. «Пирсон-Спектер» Шон мен Эрикті бір-біріне қарсы қояды.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 54
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = This is Rome
|AltTitle = Бұл — Рим
|DirectedBy = Роджер Кумбл
|WrittenBy = Крис Дауни
|Aux4 = 2,76
|OriginalAirDate = 20 тамыз 2014
|ShortSummary = Майк, Рейчел және Донна Луистің заттарын жинайды. Джессика Катринге екінші мүмкіндік береді. Майк пен Харви «Версалайфтан» айырылып қалмаудың жаңа жолын ойлап табады. Луис Шейламен бірге болу үшін Бостонға көшкісі келеді, бірақ Шейла оны қабылдамайды. Харви мен Майк оған жаңа жұмыс іздейді. Луис «Версалайфты» «Пирсон-Спектерден» алып, Роберт Зейннің фирмасына жұмысқа орналасқысы келеді. Майк компанияны қайтарудың жолын табады. Джессика Катринді жұмыстан шығарады. Луис Майктің құпиясын біледі.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 55
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = Enough Is Enough
|AltTitle = Жеткілікті
|DirectedBy = [[Гэбриел Махт]]
|WrittenBy = Нора Цукерман
|Aux4 = 1,87
|OriginalAirDate = 28 қаңтар 2015
|ShortSummary = Луис атаулы серіктес атанып, фирманың атауы «Пирсон-Спектер-Литт» болып өзгереді. Луис Майкты фирмадан кетуге мәжбүрлеу үшін оған қысым көрсеткісі келеді. Литт фирмаға қарсы соғыс жариялайды. Зейн Харвиден көмек сұрайды. Харви Скоттиді бітім келісіміне қол қоюға көндіруі керек. Джессика мен Харви Луисті құпияны сақтауға мәжбүрлейді.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 56
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = Respect
|AltTitle = Құрмет
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,67
|OriginalAirDate = 4 ақпан 2015
|ShortSummary = Кеңсеге профессор Генри Джерард келіп, Харвиден көмек сұрайды. Оны пара алды деп айыптайды, бірақ ол ақшаны казинода ұтып алғанын айтады. Луис құпияны сақтауды жалғастыру үшін Харвидің клиенттерінің бірін талап етеді. Майк Джерардтан жауап алады. Джерард куәлік беру кезінде шатаса бастайды, ал Росс оның өтірік айтып тұрғанын түсінеді. Джерардтың студенттен пара алғаны анықталады. Рейчел Литтке тығырықтан шығуға көмектеседі, бірақ Луис оны тағы да ренжітеді. Донна Луиске команда құрамына кіріп, барлығын әбігерге салуды тоқтататын уақыт келгенін айтады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 57
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = Fork in the Road
|AltTitle = Жол айырығы
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Рик Мюйррэгэй
|Aux4 = 1,46
|OriginalAirDate = 11 ақпан 2015
|ShortSummary = Флешбэк: 6 жыл бұрын. Майк курьер болып жұмыс істеп, Клэр есімді қызбен кездесіп жүреді, ал Харви мен Луис кіші серіктес болу үшін бәсекелеседі. Харви мен Луистің арасындағы қарым-қатынастың неліктен соншалықты шиеленісті болғаны белгілі болады. Осы уақытта Майк алғаш рет өз ісіне қаншалықты шебер екенін түсінеді. Қазіргі уақыт. Джессика Харвиден Луиспен татуласуын сұрайды. Харви Луис пен Майкты өздері үшін аса маңызды клиентке көмектесу үшін қала сыртына алып шығады. Харви осы мүмкіндікті пайдаланып, Луис пен Майктың арасындағы достықты қалпына келтіруге шешім қабылдайды.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 58
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Derailed
|AltTitle = Жолдан тайған
|DirectedBy = [[Патрик Джей Адамс]]
|WrittenBy = Джастин Пикок пен Кайл Лонг
|Aux4 = 1,70
|OriginalAirDate = 18 ақпан 2015
|ShortSummary = Майк «Пирсон-Спектер-Литт» фирмасына қауіп төндіретін істі қолға алғанда, Харви әріптесін қаншалықты бақылауда ұстай алатынын шешуі керек. Осы уақытта Джессика Джефф Мэлоунмен арасына амалсыздан қойған алшақтықпен күреседі. Ал Луис фирманың атаулы серіктесі ретінде өзіне лайықты құрметке ие болуға тырысады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 59
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Intent
|AltTitle = Ниет
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 1,80
|OriginalAirDate = 25 ақпан 2015
|ShortSummary = Эван Смит «Либерти Рэйл» компаниясына қарсы фирманың жеңісіне күмән келтіретін жаңа дәлелдер келтіргенде, Майк пен Харви істі сақтап қалу үшін күресуге мәжбүр болады. Кейін фирманың нысанасына округтік прокурор Вольф ілінеді де, олар Доннаның түрмеге түсу қаупі шынайы екенін түсінеді. Осы уақытта Джессика мен Мэлоун бір-бірінің өміріндегі жаңа рөлдеріне үйренуге тырысады.
|LineColor = E31E24
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 60
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = Not Just a Pretty Fac
|AltTitle = Әдемі жүз ғана емес
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,55
|OriginalAirDate = 4 наурыз 2015
|ShortSummary = Бағалы қағаздар жөніндегі комиссияның тергеушісі корпоративтік рейдер Чарльз Форсман мен оның арам пиғылды бастығы Эрик Вудалл арасындағы байланысты еш жолмен анықтай алмайды. Харви көп жыл бұрынғы өмір салтына қайта оралуға мәжбүр болады. Қарсыластарының көзін біржола құрту үшін оның басқа амалы қалмайды. Рейчел Харвидің ассистенті болғанымен, Майктің оның адамы екенін түсінеді. Луис күтпеген дағдарысқа тап болып, оған Донна көмекке келеді.
|LineColor = E31E24
}}
|}

=== 5-маусым (2015—2016) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #3F4F9C; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#3F4F9C; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 61
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Denial
|AltTitle = Бас тарту
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 2,13
|OriginalAirDate = 24 маусым 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 62
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Compensation
|AltTitle = Өтемақы
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 2,27
|OriginalAirDate = 1 шілде 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 63
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = No Refills
|AltTitle = Қайта толтыруға болмайды
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Крис Дауни
|Aux4 = 2,16
|OriginalAirDate = 8 шілде 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 64
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = No Puedo Hacerlo
|AltTitle = Мен мұны істей алмаймын
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,38
|OriginalAirDate = 15 шілде 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 65
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Toe to Toe
|AltTitle = Тең түсу
|DirectedBy = Кевин Брай
|WrittenBy = Нора Цуккерман мен Лилла Цуккерман
|Aux4 = 2,09
|OriginalAirDate = 22 шілде 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 66
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Privilege
|AltTitle = Артықшылық
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Кайл Лонг
|Aux4 = 2,16
|OriginalAirDate = 29 шілде 2015
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 67
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Hitting Home
|AltTitle = Дәл тиетін соққы
|DirectedBy = Роджер Камбл
|WrittenBy = Шарин Ротштейн
|Aux4 = 2,08
|OriginalAirDate = 5 тамыз 2015
|ShortSummary = Харви Луисті ұрады.
|LineColor = 3F4F9C
}}

{{Episode list
|EpisodeNumber = 68
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Mea Culpa
|AltTitle = Менің кінәм
|DirectedBy = Кейт Деннис
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 2,31
|OriginalAirDate = 12 тамыз 2015
|ShortSummary = Соққыға жығылған Луис ашуға булығып, Харвиді сотқа бергісі келеді. Психотерапевтінің кеңесімен Харви Луиспен сезімдері туралы сөйлесіп, онымен татуласуға тырысады. Луис оны кешіргендей кейіп танытып, Майктың фирмадағы жаңа қызметіне арналған кездесуге шақырады — Джессика ақыры Майкты кіші серіктес етуге келісті. Сол жерде Луис Харвиді үш айға шеттетуді талап етеді, бірақ күтпеген жерден Джек Солофф Харвиді қорғайды. Майктың кіші серіктес ретіндегі алғашқы ісі оның соңғы ісі болуға шақ қалады: қарсы тараптың заңгері Майк Россты таниды. Бұл — Майк заң фирмасында курьер болып жұмыс істеп жүрген кезінде қарым-қатынас орнатуға тырысқан Клэр Болден есімді қыз. Ол Майктің заңгерлік білімі жоқ екенін біледі. Сондықтан онымен кездесуге Рейчел баруға мәжбүр болады, бірақ олардың арасында жанжал туындайды. Донна Харвидің психотерапевтке барғанын және Луистің дүрбелең ұстамалары туралы айтқанын Луис диктофонға жазып алғанын және оны жарияламақ екенін анықтайды. Донна мұндай жағдай болса, одан кететінін айтады. Дэниэл Хардман Джек Солоффты бопсалайды. Рейчел келісімді жабудың жолын ойлап табады, бірақ олар келісімшарт жасасқан фирманың мемлекеттік сатып алулармен байланысы бар болып шығады. Бұл мәмілеге қатысы барлардың барлығын, соның ішінде Майкты да, жан-жақты тексеру дегенді білдіреді. Бұған жол бермеу үшін Рейчел Клэрден Майктың аты көрсетілмеген құжатқа қол қоюын өтінеді. Луис өкініп, Харвиді шеттету жөніндегі жиналысты тоқтатуға тырысады, бірақ енді бұл мүмкін емес. Джек Харвиге адамдарға жақынырақ болуға кеңес береді — оның тәкаппар мінезі үшін оны ұнатпайды, ал басқа серіктестердің Харвиге деген көзқарасына дауыс берудің нәтижесі байланысты.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 69
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Uninvited Guests
|AltTitle = Шақырылмаған қонақтар
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Крис Дауни
|Aux4 = 2,30
|OriginalAirDate = 19 тамыз 2015
|ShortSummary = Харвиді шеттетуге арналған жиналыста 8 адам «қолдап», 8 адам «қарсы» дауыс береді, осылайша Харви кеңседе қала береді. Джек Солофф Дэниэл Хардманды фирмаға қайтаруға тырысады: Хардман сынақ мерзімімен жұмысқа қабылданса, фирмаға өте тиімді клиент әкелуге дайын. Харви мен Джессика бұған қарсы болғанда, Джек мұны Джессика Харвидің көңілінен шығу үшін басқа серіктестердің ақшасын құрбан етуге де дайын сияқты етіп көрсетеді. Рейчел үйлену тойына дайындалып жүріп, Майктың құпиясының ашылып қалу қаупіне үнемі тап болады. Алдымен Рейчелдің анасы «Таймс» газетіне Майктың Гарвардта оқығаны туралы хабарландыру бергісі келеді. Кейін үйлену тойына округтік прокурор мен Гарвард ректорын шақырғысы келеді. Рейчел сән-салтанаты мол үйлену тойын қаламайтынын айтып, анасымен ұрысып қалады. Джессика, Харви және Луис Хардманның Джек Солоффты бопсалап жүргенін түсінеді, бірақ оның себебін анықтай алмайды. Луис Джессикаға Солоффты атаулы серіктес етуді ұсынады. Рейчел анасына шындықты айтқысы келеді, бірақ Донна оны бұл ойдан айнытады. Хардман фирмаға қайта қабылдамаса, оны банкроттыққа ұшырататынын айтып қорқытады. Харви түрмеде отырған Чарльз Форстманға барып, егер ол «Пирсон-Спектер-Литтті» тынышына қалдырмаса, оны әлдеқайда жайсыз жағдайдағы түрмеге ауыстыруға қол жеткізетінін айтып қорқытады. Бұған Форстман қарсы шарт қояды — Харви жұмыстан кетуі керек. Майк Тревормен кездеседі. Тревор өткен өмірімен байланысын үзген және Майкқа жұмыстан кетіп, артынан біреулер келгенін күтпеуге кеңес береді.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 70
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = Faith
|AltTitle = Сенім
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 2,34
|OriginalAirDate = 26 тамыз 2015
|ShortSummary = Харви қандай шешім қабылдау керегін білмейді: жұмыстан кетіп, фирманы құтқару керек пе, әлде күресуді жалғастыру керек пе. Ол шұғыл психотерапия сеансына жазылып, өзін түсінуге тырысады. Харвидің өткен өмірінен көріністер көрсетіледі: анасының әкесіне опасыздық жасағанын әкесіне қалай айтқаны, сондай-ақ Майктың жасөспірім кезінде ата-анасының қайтыс болғанын әлі де ауыр қабылдап жүргені көрсетіледі. Джессика мен Луис алдағы дауыс беруде Джессиканың жеңіске жетуін қамтамасыз етуге тырысады. Хардман Луиске егер ол Джессиканы қолдап дауыс берсе, оның әпкесі Эстердің бизнесін құртып жіберетінін уәде етеді. Джессиканың соңғы үміті — Харвидің дауысы, бірақ ешкім оны таба алмайды. Дауыс беру онсыз басталады. Харви келіп, жалынды сөз сөйлейді және Джессиканы Солоффтан басқаларының бәрі қолдап дауыс береді. Харви жұмыстан кетеді. Майк та Рейчелмен бірге өміріне бұдан былай қауіп төндірмеу үшін жұмыстан кетуге шешім қабылдайды. Оны кеңседен шыға берісте тұтқындайды.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 71
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = Blowback
|AltTitle = Кері соққы
|DirectedBy = Чери Ноулан
|WrittenBy = Нора Цуккерман мен Лилла Цуккерман
|Aux4 = 1,74
|OriginalAirDate = 27 қаңтар 2016
|ShortSummary = Майктың ең жаман күдіктері расталды. Ол алаяқтық жасады деген айыппен қамауға алынып, аяушылықты білмейтін федералдық прокурордың көмекшісі Анита Гиббстің тергеуіне алынды. Осы уақытта Джессика мен Харви Майкты қалай қорғау керегін анықтауы тиіс, әрі оның өзі айыпталып отырған қылмысты жасағанын жақсы біледі. Рейчел отбасын күйеу жігітінің өзі таныстырған адам емес екені және жақын арада түрмеге түсуі мүмкін екені туралы жаңалыққа дайындауы керек.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 72
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = Live to Fight
|AltTitle = Күресу үшін өмір сүру
|DirectedBy = Роб Сиденгланц
|WrittenBy = Шарин Ротштейн
|Aux4 = 1,51
|OriginalAirDate = 3 ақпан 2016
|ShortSummary = Майк әлі де тергеу астында. Харви үшін бұл жағдаймен күресу қиын: егер Форстман Харвидің уәдесінде тұрмағанын және жұмыстан кетпегенін білсе, «Пирсон-Спектер-Литтке» қарсы қудалау жалғасады. Ал егер Анита оның жұмыстан кеткенін білсе, Харви Майкты қорғай алмайды. Олардың қарым-қатынасын Майкты кім әшкерелегенін білмейтіні және осы үшін бір-бірін кінәлайтыны да қиындата түседі. Майк Скоттиден, ал Харви Тревордан күдіктенеді. Бірақ кейін олардың ешқайсысы хатты жазбағаны анықталады. Харви Майк оны әшкерелесе, бұл Майкты жауапкершіліктен босататынын түсінеді, бірақ Майк мұндай мүмкіндік туралы ойлаудан да бас тартады. Донна мен Рейчелдің қарым-қатынасы да шиеленісе түседі — екеуі де Майктың Харвиді сатпау туралы шешімі Харвидің бостандығынан айырылуына әкелуі мүмкін екенін түсінеді. Жағдай біртіндеп ушығып, барлығы қауіптің астында қалады. Прокурордың көмекшісі Анита Гиббс тоқтамайды, оның жаңа мақсаты — Джессика мен Харвидің кінәсін дәлелдеу. Луис Гарвардтан келген хатты кім жазғанын біледі. Бұл — Шейла Саз. Ол Гарвардтың жас данышпаны туралы сұхбат беруді өтінген кезде Майктан күдіктене бастаған. Өйткені оның түйіндемесін ғана таба алмай қойған жоқ, мұндай үміткерді мүлде есіне түсіре алмайды. Луис одан хатты қайтарып алуды өтінеді, бірақ Шейла бас тартады. Анита Гиббс Доннаның әкесін ескі іс бойынша жауапқа тартады. Егер Донна Харвиді ұстап берсе, оның әкесін босататынын айтады. Доннаның әкесі бұрын да жылжымайтын мүлікке қатысты тәуекелді мәмілелер жасап, сол себепті Донна мен Харвидің арасында жанжал болған. Майк өздері Харвимен бірге компромат жинаған профессор Генри Джерардтан көмек сұрауға тырысады. Егер профессор Майктың өз курсында оқығанын растап, оны ақтап шықса, сол іс бойынша оны қайта соттай алмайды. Профессор Джерард бас тартады.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 73
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = God's Green Earth
|AltTitle = Құдайдың жері
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг пен Сандра Силверштейн
|Aux4 = 1,71
|OriginalAirDate = 10 ақпан 2016
|ShortSummary = Анита Гиббс Рейчелмен сөйлесіп, егер ол сотта Майкқа қарсы куәлік бермеу үшін Бесінші түзетуді қолданса, заңгерлер алқасына кіру мүмкіндігінен айырылатынын айтып қорқытады. Майк Скоттиден Анитаның әпкесіне қарсы іс қозғауды сұрайды. Скотти бас тартады. Анита Рейчелдің деканымен сөйлесіп, оны тесттерді өзі жазбады, оның орнына Майкқа орындатты деп айыптайды — оның соңғы нәтижелері әлдеқайда жақсы болған. Анита Гиббстің жаңа куәгері пайда болады. Майк оны таниды — бұл Майк Гарвардта емтихан тапсырған Дэвид Грин. Джек Солоффқа жұмыс ұсынылады, бірақ серіктес ретінде емес. Ол «Пирсон-Спектер-Литтте» атаулы серіктес болғысы келеді және осы шарт орындалса, фирмада қалуға дайын. Жағдайды жаңа заңгерлерді табудың қиындығы күрделендіреді — Гарвардтан келетін түйіндемелер ағыны үш үміткерге дейін азайған, әрі олардың барлығының деңгейі өте төмен. Луис бұған Шейланың кек алуы себеп болды деп күдіктенеді, бірақ шын себеп фирмаға қарсы сот ісінде жатыр — ешкім «Пирсон-Спектер-Литтпен» жұмыс істегісі келмейді. Джессика Гарвардпен жұмыс істеу туралы ережені жоюды ұсынады. Луис бастапқыда ашумен қарсылық білдіреді. Бірақ кейін алдымен Колумбия университетіне, содан соң Стэнфордқа қоңырау шалып, екі жерден де бас тарту естиді. Майк Дэвид Гриннен алған ақпараттың көмегімен Харви екеуі Рейчелді қорғап қалады, енді оның заңгерлер алқасынан шығарылу қаупі жоқ. Луис Шейланы сот үдерісі кезінде Аргентинаға ұшып кетуге көндіреді, сонда оны сотта Майкқа қарсы куәлік беруге мәжбүрлей алмайды. Анита Гиббс Треворға шығады.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 74
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Self Defense
|AltTitle = Өзін-өзі қорғау
|DirectedBy = [[Патрик Джей Адамс]]
|WrittenBy = Кайл Лонг
|Aux4 = 1,58
|OriginalAirDate = 17 ақпан 2016
|ShortSummary = Майк өзін өзі қорғағысы келеді. Харви онымен келісім жасайды: жаттығу сотында кім жеңсе, қорғау тактикасын сол анықтайды. Бірақ бұл сотта Харви Рейчелді соншалықты қатаң жауапқа алады, нәтижесінде Рейчел Майкты қорғауды Харвиге тапсыруға көнеді — қазылар алқасы Харвиді, яғни жауап алуды жүргізетін адамды жек көретін болады, ал Майкқа олардың жанашырлығы қажет. Майктың соты басталады. Треворды қарсы жауап алу кезінде ол алдымен Гиббстің нұсқауымен Майктың өз үйінде тұрғанын және Гарвардта оқи алмағанын мәлімдейді. Бірақ Харви Треворды Майктан қызғанғанын және осының оны Майкқа жала жабуға итермелегенін мойындатуға мәжбүр етеді. Сондай-ақ Тревордың Гиббспен келісімі бар екені анықталады — ол Майкқа қарсы куәлік беруі немесе бұрынғы есірткі саудасы үшін жазаға тартылуы тиіс. Бұл оның Анита Гиббске шындықты емес, оған қажет куәлікті беруге тағы бір себеп болғанын көрсетеді. Кейін Гиббс Доннаны куәлікке шақырып, оны Майктың Гарвард дипломы жоқ екенін білгенін мойындауға мәжбүрлей жаздайды. Донна Бесінші түзетуге сүйеніп, бұл жағдайдан құтылады. Харви Джимми Кирквудты куәлікке шақырады — ол пікірін өзгертіп, Майкпен бірге Гарвардта оқығаны туралы жалған куәлік береді.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 75
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Tick Tock
|AltTitle = Тик-так
|DirectedBy = Роджер Камбл
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 1,73
|OriginalAirDate = 24 ақпан 2016
|ShortSummary = Қазылар алқасы қайта оралады, бірақ шешім жарияланғанға дейін Майк Анита Гиббс ұсынған келісімдердің бірін қабылдауға шешім қабылдайды. Оның нақты қай келісімді таңдағаны айтылмайды, бірақ Харвидің Майкты тоқтатуға тырысып, Гиббстің кабинетіне қарай жүгіріп бара жатқаны көрсетіледі.
|LineColor = 3F4F9C
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 76
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = 25th Hour
|AltTitle = 25-сағат
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,71
|OriginalAirDate = 2 наурыз 2016
|ShortSummary = Майк Анита Гиббс Харвиді де, «Пирсон-Спектер-Литт» фирмасының басқа ешкімін де бұдан былай қудаламайтын шартпен түрмеге отыруды таңдайды. Харви қазылар алқасының старшинасына барып, Майкты кінәсіз деп тапқан шешім шыққанын біледі, бірақ қате қабылданған шешімнің ауыртпалығын азайту үшін Майкқа бұл туралы айтпауды шешеді. Майк пен Рейчел келесі күні үйленуге шешім қабылдайды, бірақ кейін Майк райынан қайтып, егер Рейчел қаласа, үйлену тойын бостандыққа шыққаннан кейін өткізе алатынын айтады. Осы уақытта Харви істі тоқтатудың жолын іздейді, бірақ сәтсіздікке ұшырайды. Таңертең Джессика, Луис және Донна жұмысқа келгенде, Майктың қылмыс жасағаны үшін сотталғанына байланысты барлық қызметкерлердің жұмыстан шығып кеткенін анықтайды. Соңғы көріністе Майк түрме қақпасының алдында көрсетіледі.
|LineColor = 3F4F9C
}}
|}

=== 6-маусым (2016—2017) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #D3A000; color: #000000;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#D3A000; color:#000000;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 77
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = To Trouble
|AltTitle = Қиындыққа қарай
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,85
|OriginalAirDate = 13 шілде 2016
|ShortSummary = Майк түрмедегі алғашқы түнін өткізеді. Оның камераласы Фрэнк Галло онымен түні бойы сөйлесіп, тіпті Рейчелге қоңырау шалуы үшін телефонын береді. Майк оған ісінің егжей-тегжейі туралы көп нәрсе айтып қояды. Ал таңертең Галлоның Харвимен бұрыннан есебі бар екені және одан кек алу үшін қолайлы сәтті ұзақ күткені белгілі болады. Фрэнктің өзі туралы айтқандарының бәрі өтірік, ал Майк пен Харви туралы оның білетіні — шын ақпарат. Оның үстіне, енді оның Майкпен сөйлесіп жүрмін деп ойлайтын Рейчелдің телефоны бар. Майк оған қоңырау шалып, ескерте алмайды. Джессика, Луис және Харви бос кеңседе отыр. Оларға Майктың бұрын-соңды қатысы болған барлық істерге қатысты орасан зор талап-арыз қойылған. Олардың компьютерлік желісіне шабуыл жасалып жатыр — кеткен серіктестер клиенттер тізімдерін алуға тырысуда. Кейін клиенттерді алып кетуге жасалған әрекет олардың басына түскен ең жаман нәрсе емес екені белгілі болады: бұрынғы серіктестер фирманың ақшалай активтеріне таласып отыр. Бірақ талап-арыз бойынша өтемақыны осы активтерден төлесе, кейін таласатын ештеңе қалмайды.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 78
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Accounts Payable
|AltTitle = Кредиторлық берешек
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Итан Дрогин
|Aux4 = 1,65
|OriginalAirDate = 20 шілде 2016
|ShortSummary = Майк өзінің шын камераласы Кевин Миллермен танысады. Ол Фрэнк Галломен бір түнге орын ауыстыруға келіскен адам. Майк мұны оған кешіре алмайды — енді Рейчелдің телефоны Фрэнкте. Рейчел Майкпен кездесуге тырысады, бірақ олар некеде тұрмағандықтан, мұндай мүмкіндік оған бір айдан ерте берілмейді. Алайда Донна байланыстарын пайдаланып, Рейчелді келесі күннің өзінде кездесуге рұқсат етілгендер тізіміне енгізеді. Фрэнк Майкқа Рейчелден жалаңаш түскен суреттерін алдап алғанын және оларды түрмедегілердің бәріне таратқанын айтады. Олар төбелесіп қалады. Соның салдарынан Рейчел Майкпен кездесе алмайды. Харви, Джессика және Луис ұжымдық талап-арызды тоқтатуға келісім алады. Бірақ сот залына А. Элиот Стэмпл қарсылық білдіруге келеді. Талап-арызды реттеуге кедергі келтірмеу үшін ол Харвиден картинасын — анасы туралы қалған соңғы жылы естелігін — беруді талап етеді. Харви түрмеге келіп, Майкқа Фрэнк Галлоның мәселесін өзі шешуге рұқсат беруін сұрайды. Бірақ түрмеден шығарда Харви Фрэнкке қоқан-лоқы жасайды. Ал Фрэнк өз кезегінде Майкқа қоқан-лоқы жасайды. Харви Шон Кэхиллден Фрэнкті басқа түрмеге ауыстыруды сұрайды. Бірақ Фрэнк өз сыбайластарымен бірге Майкқа шабуыл жасап үлгереді. Оны Кевин Миллер құтқарып қалады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 79
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Back on the Map
|AltTitle = Қайтадан картада
|DirectedBy = Чери Ноулан
|WrittenBy = Рик Мюйррэгэй
|Aux4 = 1,78
|OriginalAirDate = 27 шілде 2016
|ShortSummary = «Пирсон-Спектер-Литт» фирмасының клиенті болғысы келетін адам — Уильям Саттор. Харви бұған үзілді-кесілді қарсы — ол қылмыскер әрі БҚБК-мен қиындықтары бар. Джессика оның байлығы 2 миллиард доллардан асатынын ескеріп, бұған көз жұмуға болады деп санайды. Луис кеңседе босап қалған орындарға лайықты жалға алушыларды таңдай алмай қиналады. Ол сыпайы көрінетін қарт адамды таңдайды, бірақ оның бір топ жас, өркөкірек әрі өзін әдепсіз ұстайтын трейдерлерді басқаратыны анықталады. Олар бірден Луистің мазасын ала бастайды. Кевин Миллерді Фрэнк Галлоның сыбайластары ұрып-соғады. Шон Кэхилл Фрэнкті басқа түрмеге ауыстыра алмайды — ол мәмілеге келіп, ақпарат берушіге айналған. Харви бұл туралы Майкқа асығыс хабарлау үшін Нейтан Бёрнспен — оны Уильям Саттормен жұмыс істеуге мәжбүр етпей құтқара алатын екінші ірі клиентпен — кешкі асқа кешігеді. Майк пен Кевин шабуылға қатысты шағым жаза алмайды — егер олар мұны жасаса, басқа тұтқындар оларды өлтіреді, ал түрме басшылығы оларды қорғай алмайды. Харви Нейтан Бёрнспен жұмыс істеуге келіседі — Уильям Саттор оның отставкаға кетуіне қол жеткізген, сондықтан Нейтанға көмек қажет. Майк Фрэнктің бірнеше жылдан кейін емес, алты аптадан кейін бостандыққа шығуына мүмкіндік беретін заңдағы олқылықты табады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 80
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Turn
|AltTitle = Бұрылыс
|DirectedBy = Кристофер Мисиано
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 1,81
|OriginalAirDate = 3 тамыз 2016
|ShortSummary = Фрэнк Майктың мерзімінен бұрын босату туралы құжаттарын қарауға келіседі, бірақ өзін агрессивті ұстауын жалғастыра береді. Шон Кэхилл мәміле ұсынады — егер Майк Кевин Миллерді ұстап берсе, бостандыққа шығады. Харви Майкты қанша үгіттесе де, ол келіспейді. Рейчел пікірсайысқа қатысады, онда қарсыласы Майктың түрмеде отырғанын оған қарсы пайдаланады. Бұған жауап ретінде Рейчел оның өзі туралы компромат жинап, пікірсайыста жеңілгенін мойындатуға мәжбүр етеді. Рейчел «Кінәсіздік» жобасындағы жетекшісінен Леонард Бэйлидің ісін алады — ол 12 жыл бойы өзінің кінәсіз екенін айтып, өтініш беріп келеді, бірақ бәрі нәтижесіз. Оған өлім жазасы төнді. Джессика фирмаға жаңа клиенттер табады — оның өзінен бір қабатты жалға алып отырған сол трейдерлер. Ал олар Луистің мазасын алуды жалғастыра береді, сондықтан ол кеңістікті бөліп беру үшін сәулетші Тара Мессерді жалдайды. Тара Луисті бір көргеннен-ақ баурап алады — ол ақылды, сұлу, опера мен балетті жақсы көреді. Джессика кеңсені қайта жасамайтынын айтқанда, Луис Тараға өзінің саяжайын кеңсеге айналдырып беруді құштарлықпен ұсынады. Майкты мәмілеге көндіру үшін Харви оны бірнеше сағатқа түрмеден шығарып, Рейчелмен кездестіреді. Майк оған бәрін айтып, Харви мен Шонға мәмілеге келісетінін мәлімдейді.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 81
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Trust
|AltTitle = Сенім
|DirectedBy = Кейт Деннис
|WrittenBy = Кайл Лонг
|Aux4 = 1,51
|OriginalAirDate = 10 тамыз 2016
|ShortSummary = Майк Шонмен және Харвимен мәміленің егжей-тегжейін талқылайды. Шон Кевиннің кінәсін мойындайтын айғақ емес, оның қайын атасы Уильям Саттердің кінәсін дәлелдейтін айғақ алғысы келеді. Бәрі нанымды көрінуі үшін Харви онымен жұмыс істеуден бас тартуын келісімнің бір шартына айналдыруы керек. Осылайша ол Кевинмен оның заңгері ретінде кездесуге мүмкіндік алады. Профессор Банбор Рейчелге дәлелдердің жеткіліксіз екенін және Леонардтың ісін тоқтату керектігін айтады. Саттермен сөз байласты деп айыпталмау үшін Шон Кэхилл Саттер фирмасының бағалы қағаздарды сатып алу лицензиясын қайтарып алады. Луис Доннадан көмек сұрайды — Тараға қайта жасауға ұсынған саяжайы жоқ, ал оны жай ғана кездесуге шақыруға батылы жетпейді. Кевин Майкпен өзінің үкіміне қатысты егжей-тегжейлер туралы сөйлесуден үзілді-кесілді бас тартады, бұл Саттердің кінәсін дәлелдейтін мәліметтерді алу мүмкін емес дегенді білдіреді. Себебі Кевин Майкты улаған түні оның бірнеше сағат бойы түрмеде болмағанын біліп қойған, ал Майк оған түні бойы лазаретте болғанын айтқан. Галлоның мерзімінен бұрын босатылуы туралы Майк берген өтініш қабылданбады — өтінішті заңгердің өзі беруі керек. Харви Фрэнктің заңгері болуы тиіс, бірақ ол мұны мүлдем қаламайды. Майк мәміле туралы түрме психологы Джулиус Роуға айтып, одан көмек күтеді. Луис Саттерге акция сатып алуға салынған тыйымды айналып өтудің жолын табады. Бірақ ол үшін трейдерлер басшысы Стюарт Баззинидің көмегі қажет. Джессика оған өзінің заңгері ретінде жүгінеді, ал Баззини көмектесуге келіседі. Роу Майкке көмектесу үшін түрме бастығына жүгінеді. Ол мәмілені құптамайды және осылайша Майк мерзімін қысқартудың орнына ұзартып алуы мүмкін деп алаңдайтынын білдіреді, бірақ оларға көмектеседі. Джессика Рейчелге Леонард Бэйлидің ісін фирма есебінен жүргізуге рұқсат береді.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 82
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Spain
|AltTitle = Испания
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,68
|OriginalAirDate = 17 тамыз 2016
|ShortSummary = Луис өзінің «отбасылық» үйі туралы өтірігіне барған сайын шырмала түседі. Ол Тараға екі күннен кейін үйге бара алатындарын уәде етеді, бірақ оны сатып алуға кемінде 60 күн қалды. Ол қайтадан Доннадан көмек сұрайды. Олар үйді Литттер әулетінің отбасылық ұясына ұқсатып үлгереді, бірақ күтпеген жерден үйдің шын иелері пайда болады. Алдымен Тара Луис одан тегін дизайн жасатып алу үшін алдамақ болған деп ойлайды. Бірақ Луис онымен кездесуге бару үшін үйді сатып алуға дайын болғанын мойындайды, ал Тара онымен кездесуге келіседі. Харви Шонның соттағы шабуылына соншалықты сәтті тойтарыс береді, сондықтан Саттер істі тоқтату туралы өтініш беруді талап етеді. Харви бас тарта алмайды — әйтпесе Саттер іскерлік қарым-қатынас орнатқан және бүкіл фирмасына қызмет көрсетуге алған Джессикадан мұны талап етеді. Егер іс тоқтатылса, Майк мерзімінен бұрын босатылмайды. Харви Шонға Кевинге қарсы жауап алу идеясын ұсынады. Саттер Кевиннің сотта артық нәрсе айтып қоятынынан қауіптеніп, Майк жүргізетін жаттығу түріндегі жауап алуға келіседі. Саттер қауіптенгендей, Кевин өзін ұстай алмай қалады. Камерада Кевин Майкке үндемей жүргенінің себебі қайын атасын қорғау емес, әйелі мен балалары үшін екенін мойындайды — Джилл әкесінің алаяқтық әрекеттерінен хабардар болған және оған көмектескен. Ал Саттердің Кевиннің бағдарламасын пайдалануы оның инсайдерлік саудасын жасыру үшін ғана жасалған. Майк Джиллге иммунитет алып беруді ұсынады, бірақ Кевин бұлай тәуекел етуге қорқады. Шон Харвиге Саттердің кесірінен анасының барлық жинағынан айырылғанын және Испанияны көрместен қайтыс болғанын айтады. Судья істі тоқтату туралы өтінішті қанағаттандырғалы тұрғанын түсінген Шон Харвиден биржалық бағдарламаны сұрайды. Леонард Бэйлиге өлім жазасын орындау күні белгіленді.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 83
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Shake the Trees
|AltTitle = Ағаштарды сілку
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Рик Мюйррэгэй мен Сандра Силверштейн
|Aux4 = 1,83
|OriginalAirDate = 24 тамыз 2016
|ShortSummary = Луис Тарамен алда болатын мінсіз кездесуді армандап жүр. Майк Кевиннің өзіне айтқанын Харвиге айтпайды. Кевинді Джиллге иммунитет беретін мәмілеге көндіру мүмкін болмайды — ондай жағдайда Саттер оған түрмеде отырғаны үшін ақша төлемейді, ал Кевин отбасының кедей өмір сүргенін қаламайды. Харви Шонға уақыт ұтуға тырысады — бірақ сот бес күннен кейін, ал оның қолында салмақты дәлелдер жоқ. Харви Луистен Саттердің мәмілелерінен инсайдерлік сауда белгілерін табуды сұрайды. Ол үшін Луис өзі жек көретін Стюарт Баззинидің көмегіне мұқтаж. Донна бұл жолы да оған көмектеседі. Джессика мен Рейчел Бэйлидің ісімен бірге жұмыс істейді. Олар 30 күннен кейін белгіленген өлім жазасын кейінге қалдыруға тырысады. Судья Мария Гомес есімді куәгерді іздеуге бір апта уақыт береді. Бірақ оның деректері құпияда сақталған және тағы екі жыл бойы қорғалатын болады. Бұған Рейчелдің әкесі көмектесе алады. Кевинді сөйлетуге уақыты жетпейтінін түсінген Майк Кевиннің әйелі Джиллмен кездесіп, оны мәмілеге көндіруге тырысады. Джилл онымен сөйлесуден бас тартады. Мұны Кевин біліп қояды. Харви Саттердің қызметкерлерінен Шонға бағдарламаны кім бергенін білу үшін жауап алады. Саттер Харвидің жауап алу кезінде агрессивті тәсіл қолданғанына қатты наразы. Шын мәнінде, Харви Саттерге инсайдерлік мәмілелер жасауға көмектесіп жүрген адамды іздеп жүр. Луис бұл адамның Саттер фирмасының қызметкері емес екенін айтады. Ол — кезінде Уильям Саттердің қарамағында жұмыс істеп, мансабын бастаған кеңес беруші банктің басшысы Филипп Ален. Харви бұл туралы Шонға хабарлайды, бірақ ол мұны әлдеқашан біледі — Ален БҚБК-мен мәміле жасап қойған. Майктың мәмілесі күшінде, ол жақында бостандыққа шығады, бірақ Кевинді тастап кеткісі келмейді. Рейчелге өлтірілген қыздың әкесі келеді. Ол Леонардтың кінәлі екеніне сенімді және Рейчелден оны қорғауды тоқтатуды талап етеді. Тара Луиске өзінің жігіті бар екенін мойындайды, бірақ ол жылдың алты айын басқа қалада өткізеді, сондықтан Тара Луиске онымен қатар кездесіп жүруді ұсынады. Роберт Зейн Рейчел мен Джессикаға Марияның үш жыл бұрын қайтыс болғанын хабарлайды. Шон Харвиге келіп, Майкке жасалған мәміленің күшін жойғанын хабарлайды.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 84
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Borrowed Time
|AltTitle = Қарызға алынған уақыт
|DirectedBy = [[Гэбриел Махт]]
|WrittenBy = Шарин Ротштейн
|Aux4 = 1,88
|OriginalAirDate = 31 тамыз 2016
|ShortSummary = Шон сотқа өзінің жаңа куәгері Филипп Аленді таныстырады. Ол Харвиге бұл туралы алдын ала хабарламағандықтан, сот үдерісі үш күнге кейінге шегеріледі. Саттер Харвиге Аленнің тікелей әрекет етпегенін мойындайды — ол барлық ақпаратты Саттерге Джилл арқылы берген. Сондықтан Уильямға қауіп жоқ, ал Джилл түрмеге түсуі мүмкін. Джессика мен Рейчел Леонардтың өлім жазасын кейінге қалдыруға тырысады. Харви Саттерді мәмілеге көндіруге тырысады — үш жыл түрмеде отыру, бірақ Джиллді қорғау. Ол бас тартады — Джилл жас, бес жыл отырып, кейін бостандыққа шығады дейді. Харви бұл әңгімені жазып алып, Джилл мен Кевинге тыңдатады. Осыдан кейін Джилл мәмілеге келіседі. Майк оған және өзіне қатысты мәмілені рәсімдейді. Ол бостандыққа шығуы тиіс. Кевин түрмеде қалады, бірақ Джилл үшін Майкке ризашылығын білдіреді. Джессика Леонардтың соты өтіп жатқан залда Джефф Мэлоунмен кездеседі. Луис Тараны басқа ер адаммен бөлісуге дайын емес екенін түсінеді. Джошуа — оның жігіті — қалаға оралады, ал Тара онымен кездескісі келеді. Луис олардың айырылысып кетуіне үміттенеді, бірақ Тара бұған сенімді емес.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 85
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = The Hand That Feeds You
|AltTitle = Сені асырайтын қол
|DirectedBy = Роджер Камбл
|WrittenBy = Дэниэл Аркин
|Aux4 = 1,86
|OriginalAirDate = 7 қыркүйек 2016
|ShortSummary = Луис Тара мен Джошуа үшін алаңдайды. Майкты бірден босату мүмкін болмайды, сондықтан оған түрмеде тағы бірнеше күн өткізуге тура келеді — бірақ барлық тұтқын оның Кевинді ұстап бергендіктен шығатынын біледі. Кэхилл Кевин мен Джиллдің мүлкін тәркілей бастайды, бірақ инсайдерлік сауда кезінде алғандарын ғана емес, жалпы бар дүниесін. Майк Кэхиллді өкілеттігін асыра пайдаланды деп сотқа береді — оның Кевинді түрмеге қамауға құқығы болмаған. Кэхилл мәмілені бұзамын деп қорқытады. Майктың бостандыққа шығуы созылып кеткендіктен, Харви Фрэнк Галлоны босату туралы өтінішті енді кейінге шегере алмайды. Ол ант беріп, Галлоның түзелгеніне сенетінін айтуға мәжбүр болады, ал шын мәнінде оны бопсалаудың қысымымен босатуды сұрап отырғанын жасыруы керек. Бірақ соңғы сәтте Кэмерон Деннис сот залына Майкты алып келеді. Майк Фрэнктің бопсалауының бәрін айтып береді, содан кейін Галлоны босатудан бас тартылады — бірақ Кэмерон Майктың Кевинмен бірге сол күні босатылатынына және оның қауіпсіз болатынына уәде береді. Алайда камерадан шығатын сәт келгенде, Фрэнкпен астыртын жұмыс істейтін күзетші Джимбо Майкты камерада қалдырады. Түнде оған қолына пышақ ұстаған Фрэнк келеді, бірақ Майктың бұл шабуылды әдейі арандату үшін түрмеде қалғаны және бәрінің видеоға түсірілгені анықталады. Фрэнк түрмеде қалады, ал Майк бостандыққа шығады. Тара Джошуамен сөйлеседі — ол оған үйленуге ұсыныс жасаған, бірақ Тара Луиске деген сезіміне байланысты бас тартады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 86
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = P.S.L.
|AltTitle = П.С.Л.
|DirectedBy = Кевин Брэй
|WrittenBy = Аарон Корш пен Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,92
|OriginalAirDate = 14 қыркүйек 2016
|ShortSummary = Роберт Зейн Джессика мен Харвиге олардың ірі клиенті Джим Рейнольдстың фирмадан кетуге дайындалып жатқанын ескертеді. Джессика оны ұстап қалуға бара алмайды, өйткені Леонардтың сотына асығып бара жатыр. Джимді кетпеуге көндіруге Харви барады. Сөйтіп, оның кетуіне Саттерді құрту себеп болғаны анықталады. Алайда шын себеп — директорлар кеңесінің мүшесі Дональд Мэнистің Джимді қызметінен кетіргісі келетіні. Харви Саттермен сөйлесуге барып, егер Харвидің оның ісін әшкерелегені туралы қауесетті жоққа шығармаса, үйін тартып алатынын айтып қорқытады. Тара Луиске өзінің басқа адамнан жүкті екенін айтады. Стюарт Баззини көшіп кетуге мәжбүр болады: Саттер банкрот болғаннан кейін, ол Баззинидің басшыларына кеңсе ғимаратын беріп, қарызын өтеген. Директорлар кеңесі Леонардтың сотымен бір күнге жиналыс белгілейді. Егер Джессика сотты жіберіп алса, Леонард сотталады. Ал жиналысты жіберіп алса, Джим Рейнольдс та, «Пирсон-Спектер-Литт» те қызметтен айырылады. Джессика Леонардтың сотында қалып, оның ақталуына қол жеткізеді. Рейнольдс Джессикаға егер ол келмесе, Роберт Зейнге кететінін жазған хат қалдырады. Зейн Джессикаға бірігуді ұсынады. Джессика бас тартады. Дональд Мэнис Харви мен Луиске оларды қызметтен кетіретінін айтады. Бірақ жиналысқа жаңа ең ірі акционер Стю Баззини қосылып, бұған жол бермейді. Харви Майкке кеңесші ретінде жұмыс ұсынады. Майк келісуге дайын екеніне сенімді емес. Джессика фирмадан кетуге шешім қабылдайды. Ол корпоративтік заңгер болуды тоқтатып, Джефф Мэлоунмен бірге Чикагоға ұшқысы келеді. Луис Тараға үйленуге ұсыныс жасайды.
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 87
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = She’s Gone
|AltTitle = Ол кетті
|DirectedBy = [[Патрик Джей Адамс]]
|WrittenBy = Аарон Корш пен Рик Мьюрегай
|Aux4 = 1,37
|OriginalAirDate = 25 қаңтар 2017
|ShortSummary = Майк Харвидің жұмыс туралы ұсынысын қабылдамайды. Роберт енді Харви мен Луиске бірігуді ұсынады. Бұған жауап ретінде Луис Катринаны Беннетті өзіне тартуға тырысып, оған серіктес болуды және Зейннің ең үздік он қызметкерін уәде етеді. Соттылығы болғандықтан, Майкты еш жерде жұмысқа алмайды. Уокер әкей оған шіркеуде мұғалім болып жұмыс істеуді ұсынады. Роберт Зейн Рейчелге өз фирмасына ауысуды ұсынады — оның ойынша, ескі фирмада жұмыс істей отырып, Рейчел заңгерлер алқасының бедел жөніндегі комиссиясынан өте алмайды. Мектепте екі күн жұмыс істегеннен кейін оқушылардың бірі ата-анасына жаңа мұғалімінің сотталғанын айтып қояды да, Майкты жұмыстан шығарады. Роберт Луистің айла-шарғыларын біліп қойып, екі фирманың қарым-қатынасы бұзылады. Харви алдымен профессор Генри Джерардты, кейін Анита Гиббсті Майкке бедел жөніндегі комиссиядан өтіп, заң кеңесшісі болуға мүмкіндік беруге көндіруге тырысады, бірақ нәтижесіз. Донна Харвиді анасымен қарым-қатынасын реттеуге көндіреді.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 88
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = The Painting
|AltTitle = Картина
|DirectedBy = Грегор Джордан
|WrittenBy = Шарин Ротштейн мен Сандра Силверштейн
|Aux4 = 1,53
|OriginalAirDate = 1 ақпан 2017
|ShortSummary = Заң кеңес беру компаниясының иесі Нейтан Мэйсон Майкке жұмыс береді. Оны соттылығы қорқытпайды — Майкке жұмыс табудың өте қиын екенін түсініп, оның біліктілігіне сай жалақыдан әлдеқайда төмен ақы төлеуге болады деп есептейді. Харви анасымен қарым-қатынасын түзетуге тырысады. Бәрі жақсы жүріп келе жатады, бірақ анасы да оны кешіретінін айтқанда, Харвидің ашуы шығады. Әкесі қайтыс болған күні жерлеу рәсімінде анасының серігі Боббиді көргенде де дәл осылай ашуланған еді. Кейін ол Маркустың [[Ісік|онкологиялық ауруы]] қайта қозғанын, ал анасы мен Боббидің оған көмектескенін, Харвидің болса алыс жерде болғанын біледі. Майк жаңа әріптестеріне түрмеде отырғанын және «Пирсон-Спектер-Литтегі» мансабын айтып береді. Оның алғашқы ісі — жосықсыз пәтер иесі үйден шығарып жатқан София Прайстың ісі. Харви анасымен татуласып, кейін Луиспен фирманы бірге басқаруға келіседі. София Прайстың заңгері Оливер сөз сөйлейтін сәтте абдырап қалады, ал Майктың Софияның қарызын пәтерге қажетті заттарды сатып алғаны туралы чектермен жабу жоспары жүзеге аспайды. Майк Софияға 3600 долларлық чек беріп, оның фирманың клиенттерге көмек көрсету қорынан екенін айтады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 89
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = Teeth, Nose, Teeth
|AltTitle = Тістер, мұрын, тістер
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Кайл Лонг
|Aux4 = 1,28
|OriginalAirDate = 8 ақпан 2017
|ShortSummary = Рейчел мен Майк үйлену тойына дайындалып жатыр. Тара баланың алғашқы УДЗ-сына барады да, Джошуаның да сонда болуына Луистен рұқсат сұрайды. София Прайс ұлымен бірге ауруханаға түсіп, пәтерақысын уақытында төлей алмай қалады. Рейчелге заңгерлер алқасының сұхбатына қатысуға рұқсат берілмейді. Харви себебін анықтау үшін келгенде, заңгерлер алқасының басшысы Крейг Сайдель ақы ретінде «Велосити» фирмасына қарсы жалған талап-арыз ұйымдастыруды талап етеді. Оның айтуынша, бұл компания оның әзірлемелерін ұрлаған. Бенжамин Ай-Донна жобасын жасап, Доннаға бірлескен бизнес құруды ұсынады. Харви Крейг Сайдельге қатысты компромат табады — оның көңілдесі бар. Ол қазір өзіне тәуелді болып қалған Сайдельдің көмегімен Майкке заңгер лицензиясын алып беруді ұсынады. Майк бас тартады. Алайда Оливер сотта тағы да сәтсіздікке ұшырап, София Прайсты ақшасыз қалдырған кезде, Майк келіседі. Луис Джошуаның УДЗ-ға келмегеніне ашуланады. Тара оның реакциясына ренжіп, УДЗ-ға жалғыз барады. Бірақ кейін Луис оған өзінің бала кезіндегі заттарын әкеледі. Екеуі оларды бірге қарап шығып, татуласады. Донна Бенжаминге егер ол өз өнімін мейірімді болуға үйретсе, Ай-Донна жобасына келісетінін айтады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 90
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Admission of Guilt
|AltTitle = Кінәні мойындау
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Итан Дрогин
|Aux4 = 1,21
|OriginalAirDate = 15 ақпан 2017
|ShortSummary = Майк Крейг Сайдель үшін «Велосити» акцияларының құлдырауына ықпал ететін ұжымдық талап-арызбен жұмыс істейді. Бұл — оның заңгер лицензиясын алу шарты. Нейтан Мэйсон бұл жаңа істің күмәнді екенін түсініп, Майкке наразылығын білдіреді. «Велосити» басшысы Майкке кінәні мойындамай-ақ 100 миллион доллар ұсынады. Майк ұсыныстан бас тартады. Келіссөзді Харви жалғастырады. Сома 350 миллион долларға дейін өседі, бірақ Харви 500 миллион доллар талап етеді. «Велосити» басшысы басты мақсат жұмысшыларға ақша төлеу емес, Крейг Сайдельге тиімді болатын акциялардың құлдырауына қол жеткізу екенін түсініп, Харвиге Сайдельдің әйелімен опасыздық жасаудан да ауыр күнәлары бар екенін меңзейді. Сайдельдің технологиялары «ұрланған» сәтте дәл сол уақытта оның жасырын шотына 300 мың доллар түскені анықталады. Енді Харви Сайдельден Майкке ешқандай шарт қоймай заңгер лицензиясын беруді талап етеді. Харви Майктың істерімен үнемі айналысып жүргендіктен, фирма ірі клиентінен — «Кутюр Аппарельден» (Карли Донахью) айырылады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 91
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Quid Pro Quo
|AltTitle = Кви про кво
|DirectedBy = Морис Марбл
|WrittenBy = Аарон Корш пен Дэниел Аркин
|Aux4 = 1,25
|OriginalAirDate = 22 ақпан 2017
|ShortSummary = Харви Майкке Сайдель оған лицензия беретінін, бірақ «Велосити» компаниясын тыныш қалдыру керектігін айтады — оның басшысы Палмер астыртын келісімді түсініп қойған. Майк жұмысшылардың үмітін ақтамағысы келмейді және сол үшін заңгер лицензиясынан бас тартуға дайын. Харви бұған қарамастан істі жалғастыруға шешім қабылдап, Рейчелдің қолдауына сүйенеді. «Кутюр Аппарельден» кейін басқа клиенттер де кете бастайды. Майк заңгерлер алқасына лицензиядан бас тартатыны туралы хат жазып, осы арқылы Палмерден 100 миллион доллар талап етуге тырысады. Палмер 10 миллион доллар ұсынады. Харви мен Рейчел Сайдельдің бұрынғы көңілдесі Холли Кромвелді табады. Оның Палмер үшін жұмыс істегені анықталады — ол пайда табу үшін Сайдель сияқты адамдарды әдейі іздейді. Оның көмегімен Палмерді өнеркәсіптік тыңшылық жасады деп айыптауға болады. Харви мен Майк одан жұмысшылар үшін 200 миллион доллар беруді және Сайдельдің мәселесін шешуді талап етеді, осылайша оның көмегімен Майкты заңгер етуге болады. Донна Ай-Донна жобасына инвестор ретінде Стюарт Баззиниді шақырады. Ол келіседі, бірақ акциялардың 90 пайызын талап етеді. Донна басқа инвестор табуға тырысады, бірақ ақырында Стюге қайта оралады. Луис Майк туралы Тараға айтып беруге шешім қабылдайды. Ақырында олар ұрысып қалып, Тара сезімдерін түсіну үшін қарым-қатынасты уақытша тоқтатады.
|LineColor = D3A000
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 92
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = Character and Fitness
|AltTitle = Мінез-құлық және жарамдылық
|DirectedBy = Роджер Камбл
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,13
|OriginalAirDate = 1 наурыз 2017
|ShortSummary = Майк заңгерлер алқасындағы тыңдауға дайындалады. Оған Харвимен бірге Анита Гиббс келеді. Ол алқа мүшелерінің бірін өзіне орын беруге мәжбүрлеген. Майк лицензияны тек дауыс беру бірауыздан өткен жағдайда ғана алады, ал Анита өз дауысын Майк үшін ешқашан бермейтінін уәде етеді. Майк комитет алдында Джулиус Роудың сөз сөйлеуін сұрайды. Ол түрмеде болған уақыт Майкты түбегейлі өзгерткенін айтып, оның мінсіз адалдығына комитет мүшелерін сендіреді. Бірақ Харви Гиббсті дауыс беретіндер тізімінен шығарудың жолын таба алмайды. Ол Майктың түрмеге түсуі екеуін де өзгерткенін көрсету үшін «Либерти Рэйл» ісіне қатысты құжаттарды Гиббске тегін береді. Гиббс Майкты алқаға қабылдаудың шарты ретінде оның Харвидің бәрінен хабардар болғанын мойындауын талап етеді. Майк Харвидің мансабын құрбан етуден бас тартады. Алайда оның тыңдауына Джессика келіп, Майктың дипломы жоқ екенін өзі де білгенін айтады. Ол Анитаға өзінің тәжірибесінде дәрігердің мансабын құртуға болатын жағдайға тап болғанын, бірақ олай жасамағанын еске салады. Майкты заңгерлер алқасына қабылдайды.
|LineColor = D3A000
}}
|}

=== 7-маусым (2017—2018) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #9D2631; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#9D2631; color:#ffffff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 93
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Skin in the Game
|AltTitle = Ойынға жаңадан келген адам
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,40
|OriginalAirDate = 12 шілде 2017
|ShortSummary = Майк Харвидің жұмыс туралы ұсынысын қабылдайды, бірақ бір шарт қояды: заң фирмасы екі жыл бойы оның кеңсе ғимаратының жалдау ақысын төлеп, сол жерде [[Pro bono|тегін]] істермен айналысуына мүмкіндік беруі керек. Нейтан бұл ұсынысты қабылдайды. Тарамен айырылысқаннан кейін Луистің көңілі түсіп, тағылымдамадан өтушілерге дөрекі сөйлейді, сондай-ақ Рейчел мен Доннаға да қатты сөйлеп қалады. Донна серіктес болуды талап етеді. Ұзақ ойланғаннан кейін Харви оның талабына келіседі. Сонымен қатар ол басқарушы серіктес қызметіне кіріседі. Джессиканың ескі клиенті, арақ өндіретін компанияның иесі, өз фирмасын сатады, бірақ рецепті басқа фирмадан ұрлағанын жасырады. Харви өзінің психотерапевті Пола Эгардпен кездесе бастайды.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 94
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = The Statue
|AltTitle = Мүсін
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,36
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|7|19|df=y}}
|ShortSummary = Джессика фирма атауынан өз есімін алып тастауды сұрайды. Донна Харвидің Пола Эгардпен кездесіп жүргенін біледі. Майк Гарри Кёрстің сақтандыру төлемінен бас тарту туралы ісін [[Pro bono|тегін]] жүргізеді. Гарридің әйелі жол апатынан қаза тапқан, ал сақтандыру компаниясы келісімшартта оның темекі шекпейтіні көрсетілгенін және әлеуметтік желілерден оның қолында темекі бар сурет табылғанын алға тартып, төлем жасаудан бас тартады. Харвидің ескі досы Алекс Уильямс оның қасына ауысып, ірі клиенті — ''[[Pfizer]]'' компаниясын бірге алып келгісі келеді, бірақ оның шарты — атаулы серіктес болу. Луис Харви мен Алекстің артынан ''[[Pfizer]]'' компаниясын өзіне тартуға тырысады, өйткені Алекс фирмаға келсе, Харвидің досы болудан қаламын деп қорқады. Гарри Кёрстің әйелінің ісіндегі заңгер Майкты өтірік айтты деп айыптап, сотта оның Гарвардтағы жалған дипломын көрсетеді. Енді судья Майкке қарсы көзқарас танытады. Жағдайды жан-жақты таразылаған Харви Алекс Уильямсқа серіктестік беруден бас тартады, бірақ оны қарапайым шарттармен жұмысқа алуға келіседі. Ол Доннаны да серіктес қызметінен босатады. Оның орнына кадрлар жөніндегі директор қызметін ұсынады, ал Донна дауыс беру құқығы бар атқарушы директор қызметін сұрайды. Харви келіседі. Майк беделін қалпына келтіруге үміттеніп, өзі туралы сұхбат береді.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 95
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Mudmare
|AltTitle = Балшық ванналары
|DirectedBy = Морис Марбл
|WrittenBy = Шарин Ротштейн
|Aux4 = 1,41
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|7|26|df=y}}
|ShortSummary = Майк түрмеде қаза тапқан тұтқын Крис Рейстің өліміне қатысты кезекті тегін істі алады. Луис психотерапевтінің кеңесімен Алекспен қарым-қатынасын түзетуге тырысады. Пола Эгард Харвимен қарым-қатынасына ыңғайсызданады, өйткені ол бұрын оның пациенті болған. Рейчел Луистің орнына тағылымдамадан өтушілермен айналысады, бірақ бұл іс онша сәтті болмайды. Стефани Патель қызықсыз істерді бірінші курс тағылымдамашыларына бермеймін деп уәде еткен, бірақ Рейчелдің сыртынан мұны жалғастыра береді. Донна оны жұмыстан шығаруды ұсынады және Рейчел мен Стефанияның әңгімесіне араласады. Рейчел бұл жұмысқа дайын емес екенін және кадрлармен айналысқысы келмейтінін мойындап, бұл міндетті Доннаға береді. Донна Стефанияны жұмыстан шығарады. Алекстің клиенті — ірі құрылыс салушы — Майк талап-арыз берген түрмеге қатысты болып шығады. Егер Майк талап-арызын қайтарып алмаса, клиент олардан кетеді. Харви Майкты таңдау жасауға мәжбүрлейді: не Рейс ісін жалғастыруы, не фирмадан кетуі керек. Майк істі Оливерге береді. Пола мен Харви татуласады.
|LineColor = 9B2Dыт
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 96
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Divide and Conquer
|AltTitle = Бөліп ал да, билей бер
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Дэниел Аркин
|Aux4 = 1,41
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|8|2|df=y}}
|ShortSummary = Харви өз пәтерін Майк пен Рейчелдің үйлену тойына ұсынады. Стефани Алекс кеткен Том Братонға жұмысқа ауысады. Сол жерде бір мезетте «Пирсон-Спектер-Литт» фирмасының ішкі істері туралы ақпарат пайда болады. Донна Стефаниядан күдіктенеді. Братонның соттағы шабуылына сәтті тойтарыс беріледі, бірақ Братон күресін жалғастыруға уәде береді. Ол Алекс тартып алған клиенттерді қайтарғысы келеді. Крис Рейстің әкесіне істі жабу үшін қомақты ақша ұсынады. Әкесі күмәнданады: оның тағы үш баласы бар, ал бұл ақша олардың өмірін өзгертуі мүмкін. Майк оны ақшаны алмауға, оның орнына ұлына шын мәнінде не болғанын анықтауға көндіреді. Алекс Братонға барып, оны жауапкершіліктен босатып, кінәні Алекске жүктейтін құжатқа қол қояды. Оның орнына Братон «Пирсон-Спектер-Литт» фирмасын тыныш қалдыруы керек. «Пирсон-Спектер-Литт» туралы ақпаратты Братонға ортақ жауға қарсы қызметкерлерді біріктіру үшін Джессика бергені анықталады. Рейчел мен Майк үйлену күнін кейінге қалдыруды шешеді.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 97
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Brooklyn Housing
|AltTitle = Бруклиндегі тұрғын үй жобасы
|DirectedBy = Роджер Камбл
|WrittenBy = Маршалл Найт пен Роб Лаоргиз
|Aux4 = 1,29
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|8|9|df=y}}
|ShortSummary = «Гальвадайн» компаниясынан Рик Дан жаңа күн батареяларын жасап шығарды, бірақ бұл әзірлемені «Локвуд» фирмасындағы бәсекелестері ұрлап кеткен. «Локвудпен» келіссөз жүргізуге жасалған әрекет олардың жаңа өнімді одан да ертерек таныстыруына әкеледі. Рик Дан ашуға булығып, Харвидің беделіне нұқсан келтіретінін айтып қорқытады. Холли Кромвел Харвиден өзіне жұмыс табуға көмектесуін сұрайды. Алдымен Харви бас тартады, бірақ кейін одан «Локвуд» ісіне көмектесуін өтінеді. Оливер мен Майк Крис Рейстің ісімен жұмыс істеуді жалғастырады. Майк мұны Харвиден жасырады. Түрме әкімшілігінің [[Условно-досрочное освобождение|мерзімінен бұрын босатылуға]] жақын қалған тұтқындарды әдейі төбелестіріп, олардың жазасын ұзартатыны анықталады. Бірақ төбелес ұйымдастыратын тұтқындар куәлік беруден бас тартады. Майк бұл астыртын әрекеттен хабардар Фрэнк Галлоға жүгінеді. Рейчел Майктың Харвиді алдап жүргенін біледі. Майк мұны тоқтатқысы келмейді.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 98
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Home to Roost
|AltTitle = Үйге оралу
|DirectedBy = Валери Вайс
|WrittenBy = Сандра Силверштейн
|Aux4 = 1,47
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|8|16|df=y}}
|ShortSummary = Харви Фрэнк Галлодан хабарлама алады. Майк Харвиге оның Бруклиндегі жылжымайтын мүлік ісіне қатысты екенін айтып, өтірік айтады. Стефани Луисті жыныстық агрессия үшін сотқа береді, ал Хардманның кесірінен Луиске бұған дейін де осындай талап-арыз берілген. Алекстің Майктың түрмедегі ісіне байланысты проблемалары туындайды. Харви Фрэнктің хабарламасы Бруклиндегі жылжымайтын мүлікке емес, дәл Алекс мәселесіне қатысты екенін және Майктың оған өтірік айтып жүргенін түсінеді. Оскар Рейс Майктың Оливермен жұмыс істеп жүргенін растайды, енді Майктың өтірік айтуға мүмкіндігі қалмайды. Катрина Беннет Луиске Стефани Пательмен мәселені реттеуге көмектеседі, бірақ Луис Стефаниямен өзі кездесіп, жағдайды ушықтырып алады. Харви Доннаға Пола екеуінің кездесіп жүргенін айтады. Донна мен Рейчел Луиске қарсы куәгер ретінде сотқа шақыру қағазын алады. Луис кешірім сұрауға барады. Стефани талап-арызынан бас тартады. Алекс Рейс ісі бойынша сот отырысына келіп, істі тоқтатады, өйткені Майктың бұл іспен айналысуға құқығы болмаған. Харви мұның астарында Алекстың жеке себептері жатқанын түсінеді.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 99
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Full Disclosure
|AltTitle = Толық ақпаратты ашу
|DirectedBy = Чери Ноулан
|WrittenBy = Итан Дрогин
|Aux4 = 1,35
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|8|23|df=y}}
|ShortSummary = Майк Рейс пен «Мастерсон Констракшен» арасындағы істі қайтарғысы келеді, бірақ бұл жолы оны Анита Гиббс арқылы қылмыстық сотта жүргізбек болады. Түрме басшылығы құрылыс компаниясымен астыртын келісімге келген: олар компанияға тұтқындарды жұмыс күші ретінде белгіленген мөлшерлеменің бестен біріне береді. Харви мәміленің екінші қатысушысы «Реформ Корп.» компаниясымен келісімшартқа қол қояды. Енді Анита Майктың ісін қабылдай алмайды, өйткені мүдделер қақтығысы туындайды. Өткен оқиғалар көрсетіледі: Луистің психотерапевті доктор Лифшицпен танысуы және Харвидің Братонға ауысуға әрекет жасаған кезі. Харви Джессикамен қалуды шешіп, осылайша Алексті қиын жағдайға қалдырған. Алекс Майкке астыртын келісімге екі емес, үш тарап қатысқанын айтады — «Мастерсон Констракшен», «Реформ Корп.» және Тони Братонның фирмасы. Братон бәрін Алекс жасағандай етіп көрсеткен: тұтқындардың немесе күзетшілердің бірі өлтірілген сайын сыйақы төлеп отырған.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 100
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = 100
|AltTitle = Жүзінші
|DirectedBy = [[Патрик Джей Адамс]]
|WrittenBy = Рик Мюйррэгэй
|Aux4 = 1,51
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|8|30|df=y}}
|ShortSummary = Майк Харвиге астыртын келісімді дәлелдеп, Алекстың бопсалау қысымынан құтылуына көмектесуді ұсынады. Харви мәліметтерді Роберт Зейнге береді. Зейн «Реформ Корп.» компаниясынан қомақты ақша талап етеді, әйтпесе сотқа беретінін айтып қорқытады, ал басты куәгер Фрэнк Галло болады. Бұл Алекс үшін түрме жазасын білдіреді. Луис Колумбия университетіне барады. Университет фирмаға кандидаттар жібермей жүрген, сол жерде Луис Шейламен кездеседі. Ол күйеу жігіті үшін Гарвардты тастап кеткен және екі аптадан кейін тұрмысқа шықпақ. Донна Марк Медоузбен қарым-қатынасты қайта бастау үмітімен кездеседі, бірақ оның үйленгенін біледі. Алексті құтқару үшін Рейчел Галло монтаждаған өзінің суреттерін сотта көрсетіп, оның әкесін бопсалап жүргенін айтуды ұсынады. Сот істі мән-жайды анықтау үшін кейінге қалдырады. Келесі күні Фрэнкті өлтіреді, бірақ оның Зейнге арнап видеоға жауап беріп, куәлік беріп үлгергені анықталады. «Реформ Корп.» компаниясының өкілі Роджер Шапиро «Мастерсон Констракшенмен» астыртын келісімге барғанын және оны Братон ұйымдастырғанын мойындайтын құжатқа қол қояды. Харви мен Алекс Братонды жұмыстан шығарады.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 101
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Shame
|AltTitle = Ұят
|DirectedBy = Силвер Три
|WrittenBy = Шарин Ротштейн
|Aux4 = 1,64
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|9|6|df=y}}
|ShortSummary = Бас прокурордың жаңа көмекшісі Эндрю Малек тағайындалады. Ол Кэмерон Денниспен жұмыс істеген Харвидің бұрынғы әріптесі, бірақ Харви оны тіпті есіне түсіре алмайды. Майк беделін сақтау үшін Джанет Стэнгердің ісінде Малекке қарсы жеңіске жетуді ұсынады. Роберт Зейн Рейчелге қара нәсілділерге берілетін несиелердің мөлшерлемесін әділетсіз түрде көтеруге қатысты ортақ [[Pro bono|тегін]] іс жүргізуді ұсынады. Кейін Роберт Рейчелге бұл істі ұсынуының шын себебін мойындайды: оның банк басшысы Артур Китриджбен бұрыннан келе жатқан есебі бар. Китридж оның әпкесі Жасминді жұмыстан шығарып, соның салдарынан оның өмірін күйреткен, ал екі жылдан кейін Жасмин қайтыс болған. Эндрю Малек Харвиге қарсы Кэмерон Деннистің дәлелдерді жасырғанын пайдаланғысы келеді, өйткені Харви оның протежесі болғандықтан, мұны білген болуы керек деп санайды.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 102
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = Donna
|AltTitle = Донна
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,68
|OriginalAirDate = {{Start date|2017|9|13|df=y}}
|ShortSummary = Илай Голд ''[[Pfizer]]'' компаниясын Алекстен тартып алғысы келеді. Эндрю Малек Джордж Кларк жазған мақалада қызметтік жазбаның болғаны айтылғанын пайдаланады, бірақ оның түпнұсқасын Харви жойған. Бұл Харвидің Денниспен жұмыс істеген кезіндегі дәлелдерді жоюына және Доннаның «Костел Моторс» ісіне қатысты жазбаны жойғанына ұқсайды. Кларктың дереккөзі жазба жазылған «Элмонд Инвествентс» компаниясынан емес, Харвиді жеке танитын және кезінде онымен әрі Майкпен бірге жұмыс істеген адам болып шығады. Донна бұл адам Холли Кромвел деп санайды. Рейчел мәміле жасау туралы ұсыныспен жүгінеді, өйткені Роберт әпкесінің өмірін күйреткен адамға ашуын төгеді деп қорқады. Ақырында жауап алу кезінде Роберт эмоциясын ұстай алмай, Китридждің арандатуына жауап ретінде әпкесінің өлімі үшін одан кек алатынын айтады. Бұл оның істі бейтарап жүргізе алмайтынын білдіреді. Донна Луиске ашуланады, өйткені ол оның көңілін көтеру үшін оған жаттығу сотын ұйымдастырмаған. Донна Холлимен кездеседі, бірақ Холли кінәсін мойындағанымен, көмектесуден бас тартады. Харви мен Майк Малекке барып, оның бәрін бұрмалағанын білетіндерін аңғартады. Малек шегінуге шешім қабылдайды. Рейчел Китридж туралы банктің директорлар кеңесіне айтып, оларды бастапқы ұсынған сомадан үш есе көп ақша төлеуге және Китриджді жұмыстан шығаруға мәжбүр етеді. Алекс Илайдан ''[[Pfizer]]'' компаниясын Харвиге қалдыруды сұрайды. Илай Алекс өз фирмасына қайта оралып, барлық клиенттерді өзімен бірге алып кету шартымен келіседі. Алекс олардың әңгімесін диктофонға жазып алады. Харвиден кек алу үшін Малек Джессиканы заңгер лицензиясынан айыруды көздейді. Фирманы қорғау үшін Джессика серіктестік қызметінен кеткісі келеді.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 103
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = Hard Truths
|AltTitle = Ащы шындық
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Итан Дрогин
|Aux4 = 1,18
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|03|28|df=y}}
|ShortSummary = Донна сүйгеннен кейін Харви үйіне барып, Полаға өзіне көшіп келуді ұсынады. Алекс алғыс ретінде Майкке «Кволити Фудс» компаниясын клиент ретінде береді. Компанияның мәселесі мынада: тасымалдау кезінде жүктің 30%-ы бүлінеді, ал тасымалдаушы мұны аптап ыстықта тоңазытқыштың істен шығуына байланысты форс-мажор деп түсіндіреді. Харви Доннамен өте суық сөйлесіп, кешегі жағдайды енді ешқашан қайталамауын сұрайды. Харви фирманы қайта құрылымдап, қызметкерлерге акция сатып алуға мүмкіндік бергісі келеді. Ол үшін оған Стэнли Гордонның қолы қажет. Гордон шарт қояды: ол ДДСҰ-мен мәміле жасаған, олар 10 миллион доллар алған, бірақ өз тарапындағы міндеттемелерін орындамаған. Стэнли ақшаны қайтаруды немесе мәміле шарттарын орындауды талап етеді. Харви Доннаға қатты сөйлесуін жалғастырады — ол Доннаның аға серіктес қызметіне шақырған Кайл Клементенің сұхбатын бұзады және Доннаны сүйгеннен кейін өзінің әрқашан болғысы келмеген адамға айналғанын айтып кінәлайды. Харви Полаға Доннамен сүйіскенін айтып, екеуі ұрысып қалады. Харви Стэнли Гордонның тапсырмасын орындайды, бірақ Гордон мәміле шартын орындаудан бас тартады — ол Харвидің қолы Джессикаға ақша төлеу үшін қажет болғанын түсінген. Енді Гордон серіктес болып қайта оралғысы келеді. Майк пен Рейчел тасымалдаушылардың алаяқтығын әшкерелейді — олар жүктің 30%-ын әдейі лақтырып тастап, орнына бәсекелестердің жүгін алып отырған. Майк 120 миллион доллар өтемақы өндіріп алады. Джессикаға ақша төлеу үшін Харви барлық кінәні өз мойнына алып, оның есімін қабырғадан алып тастауға келіседі. Содан кейін ол Полаға барып, бұрын Доннамен бірге болғанын мойындайды.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 104
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = Bad Man
|AltTitle = Жаман адам
|DirectedBy = [[Роджер Камбл]]
|WrittenBy = Рик Мураки
|Aux4 = 1,06
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|04|4|df=y}}
|ShortSummary = Джессиканың есімі қабырғадан алынып тасталады, енді фирма «Спектер-Литт» деп аталады. Шейла Луистен қайта кездесуді сұрайды. Оливер Майктен көмек сұрайды — «Спектер-Литт» фирмасының клиенті Оливердің клиентіне өз өнімдерінің бағасын 70%-ға көтерген, сондықтан ол сот арқылы бұрынғы бағаны қайтарғысы келеді. Ол Майктан өзінің клиентімен сөйлесіп, бағаны бейбіт жолмен төмендетуді сұрайды және кез келген төмендетілген бағаға келісетінін айтады. Майк осындай төмендетуге келісім алады, бұл Харвидің қатты ашуын туғызады. Бірақ Оливер бәрібір сотқа жүгінеді — бағаның төмендеуі оған жеткіліксіз болып, бұрынғы бағаның толық қайтарылуын қалайды. Джессика өзіне тиесілі 2 миллион долларды ізін жасыруға болатын шотқа аударуды сұрайды. Харви мұны әкесінің таспалары сақталған дыбыс жазу студиясының иесі болып табылатын өзінің ескі клиентінен жасауды сұрайды. Луис Шейла үшін күресуге шешім қабылдап, оның күйеу жігіті туралы бірдеңе тауып беретін жеке детектив жалдайды. Майк Оливердің клиенті тауарды қайта сатып жүргенін дәлелдейтін айғақтар табады, енді екі мәміле де күшін жояды. Луис Шейламен кездесуден бас тартады, өйткені ол «жаман жігіт» емес екенін айтады және доктор Лифшицпен өзінің өткенін талқылайды: алғашқы махаббаты оны дәл сондай жаман жігітке айырбастаған. Содан кейін ол Шейлаға барып, тек жыныстық қатынас үшін кездесуге келіседі.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 105
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = Inevitable
|AltTitle = Болмай қоймайтын
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 0,95
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|04|11|df=y}}
|ShortSummary = Харвиге оның ескі танысы көмек сұрап келеді: оның компаниясының жаңа иесі оны Қытайға сатқысы келеді, соның салдарынан қызметкерлер жұмыссыз қалмақ. Ол компанияны қайта сатып алуға дайын, бірақ өзі оны 200 миллион долларға сатқан, ал жаңа иесі 500 миллион доллар талап етеді. Шейла мен Луис жыныстық қатынас үшін кездесуді жалғастырады, ал Шейла үйлену тойынан бас тартуды жоспарламайды. Рейчел мен Майкл жас жұбайларға арналған сауалнаманы Майкл толтырмағаны үшін ұрысып қалады. Харви, оның анасы және Пола бірге кешкі ас ішеді. Сол кезде анасының абайсызда айтқан сөзінен Пола Доннаның Харви үшін ерекше адам екенін түсінеді. Ол Харвиден Доннаны жұмыстан шығаруын сұрайды. Харви Стю Баззиниден Доннаға жұмыс ұсынуын сұрайды және Донна өз еркімен кетеді деп үміттенеді. Бірақ Стюмен сөйлескеннен кейін Донна мұның бәрін Харвидің ойластырғанын түсінеді. Ол Полаға барып, өзіне қалуға мүмкіндік беруін сұрайды. Пола бас тартады. Донна жұмыстан кету туралы өтініш жазады. Харви Полаға барып, Доннаны қайтаратынын айтып, онымен қарым-қатынасын үзеді. Осыдан кейін ол Доннаға барып, оның өтінішін жыртып тастап, ертең жұмысқа келуін айтады.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 106
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Pulling the Goalie
|AltTitle = Қақпашыны қақпадан шығару
|DirectedBy = Эмиль Левисетти
|WrittenBy = Шэрин Ротштайн мен Аарон Корш
|Aux4 = 0,99
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|04|18|df=y}}
|ShortSummary = Луис доктор Лифшицпен Шейланың күйеу жігіті Зандер Эпштейнмен танысуын талқылайды. Дәрігер Шейланы жіберетін уақыт келгенін айтады. Майкке бұрын оның ісін жүргізген судья Роллс келеді. Енді ол Майктан бір жақсылық сұрап, көптеген заңгерлер бас тартқан өз ісін алуды өтінеді. Донна кіреберісте онымен флирт жасауға тырысқан жас жігітті кездестіреді. Кейін оның ғимараттың иесі екені анықталады. Ол Доннаны алдап, жалдау ақысын екі есе көтеруге немесе оларды қуып жіберуге құқығы бар екенін растайтын құжатқа қол қойғызады. Луис пен Зандер сотта кездеседі. Луис жеңеді, бірақ шешуші сәтте Шейла Зандерді аяуды сұрайды. Донна Рейчелден көмек сұрап, екеуі жалдау ақысын 10%-ға төмендетуге қол жеткізеді. Шейла Луиске келіп, Зандермен айырылысқанын айтады.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 107
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Tiny Violin
|AltTitle = Кішкентай скрипка
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Дэниэл Аркин мен Аарон Корш
|Aux4 = 1,09
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|04|25|df=y}}
|ShortSummary = Стэнли Гордон фирмаға қайта оралады. «Спектер-Литт» фирмасын бұрынғы серіктестері оның беделіне нұқсан келтіргені үшін сотқа береді. Кейін олардың негізгі мақсаты «Спектер-Литт» фирмасын Зейннің фирмасына сатқызу екені белгілі болады. Харви мұны Роберт Зейнмен талқылауға барғанда, Эрик Калдер мен Элен Рент бұл ақпаратты Роберттен жасырғаны және оның дайындалып жатқан сатып алудан мүлдем хабарсыз болғаны анықталады. Оливердің заңгерлік кеңес беру ісін инвесторлар тоқтатады, ал «Дисчардж Пауэр» компаниясына қатысты қорғасынмен уланған балалардың ісі жеңіліспен аяқталады. Оливер оған 500 мың доллардың жеткілікті екенін айтады. Энди Форсайт Майкке Сиэтлде жұмыс ұсынады, бірақ Майк мұны жалған ұсыныс деп ойлап, Энди кеңес беру қызметіне бөлінген ақшадан айырылуына қатысы бар деп күдіктенеді. Луис Майкке 500 мың доллар береді. Джессика Харвиден фирманы құтқаруды қойып, Чикагода оған көмектесуін сұрайды — оның лицензиясынан айырылған.
|LineColor = 9D2631
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 108
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = Good-Bye
|AltTitle = Қош бол
|DirectedBy = Антон Кроппер
|WrittenBy = Дэниэл Аркин мен Аарон Корш
|Aux4 = 1,07
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|04|25|df=y}}
|ShortSummary = Харви Чикагоға барады. Әуежайдың өзінде оны күтіп алып, Джессиканың ісіне араласпауын талап етеді. Джессика оның ісіндегі алғашқы куәгердің өлтірілгенін айтады. Луис Зейнмен сөйлесуге тырысады, бірақ ол «әркім өзі үшін» деп жауап береді. Алекс Илайға барып, Харвидің бұрынғы серіктестерін өзіне қабылдауын талап етеді — сонда олар сотта өз беделдеріне нұқсан келтірілгенін айта алмайды. Бірақ Стэнли Гордонның да Илай Голдқа қатысты компроматы бар, бұл оның Алекспен жасаған келісімін бұзады. Джессикаға қарсы Чикаго прокуроры әрекет етеді. Ол бұл мәселені өзі де, мэр де емес, тек Патрик МакГан шеше алатынын айтады. Талапкер Лилиан Кук сотқа келіп, куәлік беруі керек. «Дисчардж Пауэр» ісіндегі топырақ үлгілерінен қорғасын табылмайды — «Дисчардж Пауэр» мектеп жөндеу жұмыстарын жасырын қаржыландырып, бүкіл топырақты 3 метр тереңдікке дейін алып кеткен. Рейчел Энди Форсайтты тексеріп, Майкке ұсынылған жұмыстың шынайы болғанын айтады. Лилиан Куктың Джессиканың тәтесі екені анықталады. Судья мұны жеке мүдде деп санап, Джессиканы істен шеттетеді. Майк Стэнли Гордонның оларды мәжбүрлеп отырған шартына келісуді ұсынады — бұрынғы серіктестерін қайта қабылдау. Бірақ олардың дауыс беруде жеңіске жете алмауы үшін Зейнді командасымен бірге бір уақытта қабылдау керек — сонда олардың дауысы басым болады. Рейчел Энди Форсайтпен Сиэтлге көшу туралы сөйлеседі. Оның жұмыс туралы ұсынысы әлі де күшінде. Джессика Патрик МакГанға 1 миллион долларлық чек жіберіп, прокурорды жұмыстан шығаруды сұрайды. Ол чекті қайтарып береді. Роберт Зейн Майктың жоспарына келісіп, Гордонға кедергі жасау үшін келіссөзге келеді. Джессика МакГанға оның чекті қайтарып жатқанын көрсететін суретті әкеліп, мұны пара беру әрекеті ретінде көрсететінін айтады. Мэр Новак Джессиканы кездесуге шақырады. Ол оған көмекшісі қызметін ұсынады, бірақ құрылыс салушыға қарсы істі тоқтатуға тура келеді. Майк пен Рейчел үйлену тойын ертерек өткізуді шешеді.
|LineColor = 9D2631
}}
|}

=== 8-маусым (2018—2019) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #68758D; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#68758D; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 109
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Right-Hand Man
|AltTitle = Оң қол
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,27
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|07|18|df=y}}
|ShortSummary = Зейн мен Харви фирманың жаңа басшысы кім болуы керектігін анықтауға тырысып, дауласады. «Спектер-Литт» үшін қиын кезең басталып, қызметкерлерді қысқартуға тура келеді. Катрина Беннет Луиске ең тиімсіз қызметкерлердің тізімін жасап, артық қызметкерлерден арылуға көмектеседі. Тізімдегі бірінші адам — Брайен Олтмен. Луис оның жұмыстан шығарылуына қарсы. Фирмаға жаңа келген Саманта Уилер — Роберт Зейннің оң қолы. Ол бұрын Майктың, ал кейін Алекс үшін Харвидің атқарған рөлін атқарады. Бірақ бұл рөл оған тарлық етеді, сондықтан ол Зейннен жыл соңына дейін атаулы серіктес лауазымына тағайындауды талап етеді.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 110
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Pecking Order
|AltTitle = Иерархия
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,18
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|07|25|df=y}}
|ShortSummary = Шейла фирманың жаңа басшысы Луис болады деп сенімді. Фирма атауы «Зейн-Спектер-Литт» болып өзгереді. Харви мен Роберт басқарушы серіктес Зейн болады деп келіседі. Сондықтан олар кабинеттерін ауыстырып, Харви өзінің бұрынғы кабинетіне оралады. Зейн мен Харви Луистің мүдделерін аса ескермейді, сондықтан ол иерархиядағы орнын сақтап қалу үшін күресуге мәжбүр болады. Харвиге Майктың бұрынғы клиенті келеді: ол серіктесі фирманың шоттарынан 50 миллион доллар ұрлады деп күдіктенеді. Зейннің өтініші бойынша оған көмектесуге Саманта кіріседі. Оның Харвимен тіл табысуы оңай болмайды. Донна да жаңадан келген қызметкермен жақын араласпайды және ол туралы ақпарат іздей бастайды. Бірақ оның дипломынан бастап тұрғылықты жеріне дейінгі барлық мәлімет бір-біріне қайшы келеді. Алекс Гевин Эндрюстің жеке ісін қолға алады — оның бұрынғы әйелімен қақтығысы бар, әйелі әкесінің картинасын алып кеткен. Егер істі сәтті шешсе, Эндрюс оны өз фирмасының заңгері ретінде жалдауға уәде береді. Саманта Алекске Эндрюспен жұмыс істеудің қауіпті екенін ескертеді.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 111
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Promises, Promises
|AltTitle = Уәделер, уәделер
|DirectedBy = [[Роджер Камбл]]
|WrittenBy = Роб Ламоргезе мен Маршал Найт
|Aux4 = 1,16
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|08|1|df=y}}
|ShortSummary = Харви Робертке Алекске оның тегі қабырғада келесі болып жазылатынын уәде еткенін, ал Зейннің Самантаға да дәл осындай уәде бергенін айтады. Алекс Гевин Эндрюске барып, оның әйелімен картинаны беру туралы келісім жасалғанын хабарлайды. Бірақ Самантаның Эндрюстің бәсекелесі «Дельтамен» мәміле дайындап жатқаны анықталады. Катрина Беннет пен Брайен Олтмен «Бигелоу Текстайлз» ісін бірге жүргізуі керек. Катрина мигрень ұстамасына байланысты кездесуге қатыса алмайды. Брайен Луистің алдында Катринаны қорғап қалады, сол үшін өзі қиын жағдайға тап болады. Харви кеңселері орналасқан ғимараттың тазалаушысы Анна Ридтен көмек сұрайды. Ғимарат иесі Дэвид Фокс оған артық жұмыс сағаттары үшін ақы төлемеген, ал оған анасының операциясына ақша қажет. Харви оған көмектесуге уәде береді. Бірақ Харви оның жағына шыққанда, Дэвид фирманы лифт пен дәретханасыз қалдырады. Луис Самантаны «Дельтамен» жасалған келісімді бұзуға мәжбүр етеді. Алекс картинаны Гевин Эндрюске береді, ал ол оған жаңа тапсырма береді — картинаны 50 миллион долларға сатып, ақшаны бақыланбайтын шотқа салу. Алекс мұның ақшаны жылыстату екенін күдіктенеді, ал Гевин мұны тіпті жоққа шығармайды. Алекс Самантаның көмегіне жүгінеді. Оның кеңесі бойынша ол Гевиннің жиенін шотты басқару құқығын өзіне беруге көндіреді және барлық тәуекелді өз мойнына алады. Енді Гевин Алекске қажет нәрсенің бәрін істейтін болады. Саманта Алекске Роберттің оны серіктес етуге уәде бергенін айтады. Харви Доннаның көмегімен Дэвид Фокспен мәселені шешіп, оған келесі жылға өз кеңес беру қызметін ұсынады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 112
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Revenue Per Square Foot
|AltTitle = Шаршы футқа шаққандағы табыс
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Этан Дрогин
|Aux4 = 1,09
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|08|8|df=y}}
|ShortSummary = Луис пен Шейла бала көтеруге тырысады. Соның кесірінен Луис клиентпен кездесуге кешігеді. Роберт Зейн оған қоңырау шалғаннан кейін көп ұзамай Луиске қарақшы шабуыл жасап, ол кездесуге мүлдем бара алмай қалады. Луис өзін әлсіз етіп көрсетпеу үшін бұл туралы Робертке айтпайды. Роберт Луиске сабақ беру үшін оның ісін Самантаға береді. Алекске Самантамен салыстырғанда артықшылық беру үшін Харви оны «Крайтендженді» сатып алу мәселесі бойынша «Пакстонсон Групппен» келіссөз жүргізуге шақырады. «Пакстонсон» заңсыз әрекеттер ұсынады, сондықтан олар стратегиясын өзгертіп, «Пакстонсоннан» алынған деректерді «Крайтендженнің» пайдасына пайдаланғысы келеді. Бірақ Алекс жалғыз әрекет еткісі келеді. «Крайтенджен» де оған заңсыз тәсілдерді ұсынады. Зейн мұның бәрін білгенде, бастапқы жоспарды ұстанып, «Пакстонсонды» іске тартуды талап етеді. Харви Робертке бағынғысы келмейді. Роберт Доннадан «шаршы футқа» шаққандағы шығындар туралы есеп талап етеді — оның пікірінше, атқарушы директор ретінде ол тиімділікті бақылаумен айналысуы керек. Донна оны мұндай жұмысты бухгалтерлік фирма да атқара алатынына, ал оның міндеті тиімділікті бақылау емес, арттыру екеніне сендіреді. Шабуылдан кейін Луистің алған психологиялық жарақаты оның сотта қалыпты сөйлеуіне мүмкіндік бермейді. Ақырында Луис ашуын Самантаға төгеді. Ол бұл туралы Харвиге айтады. Олар тонау туралы сөйлескеннен кейін, Луис өзін жеңіл сезіне бастайды. Саманта Луиске өзін-өзі қорғауды үйрете бастайды.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 113
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Good Mudding
|AltTitle = Балшық ванналарының пайдасы
|DirectedBy = Валери Уайсс
|WrittenBy = Шэрин Ротштайн
|Aux4 = 1,15
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|08|15|df=y}}
|ShortSummary = Шейла Луистен [[Сперма|шәуетін]] тексеруді сұрайды. Маркус Харвиге қоңырау шалып, ажырасып жатқанын айтып, оның заңгері болуын сұрайды. Ажырасуды әйелі талап етеді, себебі Маркус оған опасыздық жасаған. Алекс Самантаның оның қызы Джойға ықпал етуін сұрайды. Дәрігер Луиске бала сүйгісі келсе, балшық ванналарынан бас тартуға тура келетінін айтады. Маркус Харвиге өтірік айтқан — мәселе оның көңілдес болуында емес, құмар ойын ойнай бастағанында және әйелінің алдында өзін ақтау үшін балаларын да өтірік айтуға мәжбүрлегенінде. Луис ванналардан бас тартқысы келмейді, бірақ бұрынғыдай оны елестер мазалай бастайды — барлық жерде «Балшық ванналарының пайдасы» деген сөзді еститіндей болады. Ол өзін ұстай алмай қалады. Мұны біліп қойған Шейла екеуі қатты ұрысады. Алекс Самантаға өзіне де қызметінің жоғарылауы уәде етілгенін мойындайды.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 114
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Cats, Ballet, Harvey Specter
|AltTitle = Мысықтар, балет, Харви Спектер
|DirectedBy = Эмиль Левисетти
|WrittenBy = Гаррет Шабб
|Aux4 = 1,22
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|08|22|df=y}}
|ShortSummary = [[Aston Martin]] «Маккернон Моторсты» сатып алғысы келеді. Сол кезде фирма Доминик Бэроннан клиент ретінде айырылады. Джоан Уолш өз кремі туралы жағымсыз пікір айтқан модельді сотқа бергісі келеді. Бірақ модель 16 жаста, ал Харви жасөспіріммен соттасуға қарсы. Модельмен және оның заңгерімен сөйлескеннен кейін, ол қыздың Джоананы әдейі бопсалауға тырысып жатқанын түсініп, сотқа жүгінуге келіседі. Катрина Брайенмен жұмысын жалғастырып, екеуі бір-біріне жақындай түседі. Донна мен Саманта Доннаның құрбысы Пэгги ұйымдастырған қайырымдылық түскі асына бірге барады. Олар жақсы тіл табысады, бірақ келесі күні таңертең Саманта Пэггидің адалдығына күмән келтіреді. Донна құрбысымен сөйлесуге барады, ал Саманта чек бойынша төлемді тоқтатады, соның салдарынан Пэгги жұмыстан шығарылады. Донна мен Саманта бірігіп, Пэггидің бастығын жұмыстан шығарып, оның өзін фирма басшысы етіп тағайындайды. Саманта Доннаға ішкі сырын ашуға шешім қабылдайды. Луис Харвиді доктор Лифшицке алып барады. Харви Луистің басынан «Мысықтар, балет, Харви Спектер» деген ой кетпей жүргенін айтады. Психотерапиядан кейін екеуі жақындай түседі.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 115
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Sour Grapes
|AltTitle = Қызғаныш
|DirectedBy = [[Гэбриел Махт]]
|WrittenBy = Йен Дейчман мен Кристин Раск Робинсон
|Aux4 = 1,13
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|08|29|df=y}}
|ShortSummary = Роберттің проблемалары туындап, ол Алекстен көмек сұрайды. Ол инвестиция ретінде жүзімдік сатып алған, бірақ жоспары іске аспай, жеткізуші оған ыдыстарды жеткізбеген. Жеткізушінің оған ашуланғаны анықталады, себебі Роберт алдыңғы иесін тек оның [[Уолл-стрит|Уолл-стриттен]] бай болғаны және шарап жасауды түсінбегені үшін ығыстырып шығарған. Бірақ Роберт мәселенің оның қара нәсілді болуында деп ойлайды. Алекс оған қолдау көрсетуден бас тартады. Шейла Луиске жүкті екенін хабарлайды. Дэвид Фокс Доннамен жасалған келісімге байланысты көмек сұрап Харвиге келеді. Ол Джон Беллоуздың ғимаратын сатып алғысы келеді, бірақ Беллоуз оны дәл Фоксқа сатқысы келмейді. Доннаның өтініші бойынша Саманта іске араласып, екеуі Беллоузды ғимаратты Фоксқа сатуға қалай мәжбүрлеуге болатынын ойластыра бастайды. Фокстың ғимарат иесі Питер Минтке ай сайын 10 мың доллар төлейтіні анықталады. Харви мұны ақшаны жылыстату деп ойлайды, бірақ Фокстың Минтке бала кезінде өзіне жасаған жақсылығы үшін қолдау көрсеткісі келетіні анықталады. Луис Шейламен ұрысады, себебі баланы еврей ретінде тәрбиелегісі келеді. Кейін Шейланың жүктілігі жалған болып шығады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 116
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Coral Gables
|AltTitle = Коралловые фронты
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Роб Ламоргезе мен Маршал Найт
|Aux4 = 1,30
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|09|5|df=y}}
|ShortSummary = Саманта Эрик Калдердің клиенті «ГрейСкейл Дефенстің» мүддесін қорғайды, бірақ Калдер оларды жібермейді. Калдер Самантаны істен шеттетуді сұрайды, өйткені 13 жыл бұрын ол көмекші болып жүрген кезінде осы клиентпен жұмыс істеген. Саманта Харвиден көмек сұрайды. Шейла елдегі ең үздік репродуктологқа жүгінеді. Ол Луистің бұрынғы сыныптасы, кезінде оны аяусыз мазақтаған. Луис қанша ойланғанымен, оның бетіне ештеңе айта алмайды. Гретхен Алекстың клиентіне арналған қолхатты жіберуді ұмытып, оны қиын жағдайға қалдырады. Саманта «ГрейСкейлді» Калдерге бермеу үшін істі Беттиге тапсырады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 117
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Motion to Delay
|AltTitle = Кейінге қалдыру туралы өтініш
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Аарон Корш пен Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,07
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|09|12|df=y}}
|ShortSummary = Роберт Зейнге Тони Братон қоқан-лоқы жасап келеді. Алекстың Гевин Эндрюспен проблемалары бар. Ол тасымалдаушыдан ақша алу үшін картинаны бүлдірген. Мәселе тасымалдаушының Самантаның клиенті болғанында. Зейн клиенттердің біреуін де жоғалтқысы келмейді және олардың мәмілеге келуін талап етеді. Мәміле жүзеге аспаған соң, Алекс Харвиден сотқа жүгінуге рұқсат сұрайды. Луис Братон мәселесін шешуге үміттеніп Илайға барады, бірақ Илай оны қуып жібереді. Катрина аға серіктес болады. Ол Брайенді көмекшісі етіп алады. Олар сән саласындағы плагиатқа қатысты іспен жұмыс істейді. Братонның қатерлі ісігі бар, оған бір жыл ғана өмір қалған және ол қалған уақытын түгел кек алуға арнауды шешеді. Харви мен Роберт күрес стратегиясын таңдап жатқанда, Луис Братонның қайтыс болғаны туралы жаңалық әкеледі. Донна Самантаны алғашқы серіктестік құқығын Алекске беруге көндіруге тырысады. Катрина жалғыздық азабын тартады, ал Луис оған қолдау көрсетеді. Харви мен Роберт Алекс пен Самантаның қайсысының қызметі жоғарылайтынын анықтау үшін олардың арасында жекпе-жек ұйымдастыруды шешеді.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 118
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = Managing Partner
|AltTitle = Басқарушы серіктес
|DirectedBy = Сильвер Три
|WrittenBy = Аарон Корш пен Этан Дрогин
|Aux4 = 1,08
|OriginalAirDate = {{Start date|2018|09|19|df=y}}
|ShortSummary = Харви мен Роберт Алекс пен Самантаның күресінде жеңіске жеткен адамға сыйақы берілетінін ресми түрде жариялайды. Харви көмектеспеу ережесін бұзып, Алекске келесі күнге тыңдау тағайындатуға көмектеседі, осылайша Самантаның айғақтар табуға уақыты қалмайды. Ал Роберт Самантаға уақыт ұтуға көмектеспейді. Шейлаға көптен армандаған декан қызметін ұсынады, ал Луис оның баламен үйде отырғанын қалайды. Саманта Гевинмен жұмыс істеген кезде алған ақпаратын тыңдауды кейінге қалдыру үшін пайдаланады — Гевин бағалаушымен байланыста болған және картинаның жойылғаны оған тиімді. Гевин оған қарсы дәл сол қаруды қолданғысы келеді — оның Гевинмен жұмыс істеген жылдары жасаған этикалық бұзушылықтарының тізімі бар. Алекс жеңеді, бірақ әділетсіз жолмен жеңеді. Саманта Робертке қысым жасап, өзіне қызмет беруді талап етеді. Харви Катринаны Самантаның кейпіне еніп, құжаттарды қолға түсіруге жібереді. Фирма ішінен ыдырай бастайды. Донна Луиске барып, оның басқарушы серіктес болуын сұрайды. Луис басқарушы серіктес болып, Саманта мен Алекске бірдей қызмет жоғарылатады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 119
|EpisodeNumber2 = 11
|Title = Rocky 8
|AltTitle = Рокки 8
|DirectedBy = [[Роджер Камбл]]
|WrittenBy = Майкл Крамер
|Aux4 = 0,82
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|01|23|df=y}}
|ShortSummary = Харви Маликтен кек алғысы келіп, боксшылардың ісін алады: аутсайдер Джимді күтпеген жерден жеңіске жеткені үшін алаяқтық жасады деп айыптайды. Самантаға Нина келіп, біреудің Самантаның атын жамылып, Алекстің жеңіске жетуіне көмектескен құжаттарды алғанын айтады. Луистің өкілеттіктерді бөлуге байланысты проблемалары бар — ол басқарушы серіктес, бірақ ескі клиенттерімен қоштасу оған қиын. Ол Томас Кесслерді Алекске береді. Донна Кесслермен кездеседі. Саманта Катринаның Нинадан құжаттарды алғанын біледі. Ол Катринаны қарызын өтеуге мәжбүрлеу үшін өз клиентін қиын жағдайға қалдыруды талап етеді. Харви Джимнің қарсыласы Рикиге барады. Рики бәс тігу үшін жекпе-жекті әдейі ұтқанын растайды — оның есте сақтау қабілетіне байланысты проблемалары бар және мансабын ұзақ жалғастыра алмайды.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 120
|EpisodeNumber2 = 12
|Title = Whale Hunt
|AltTitle = Кит аулау
|DirectedBy = Валери Уайсс
|WrittenBy = Йен Дейчман мен Кристин Раск Робинсон
|Aux4 = 0,91
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|01|30|df=y}}
|ShortSummary = Том Кесслер Доннаны кездесуге шақырады. Луис Харвиге юрисконсульт іздеп жүрген ірі клиент Палмермен жұмыс істеуді ұсынады. Саманта Алекс пен оның әйелі Розалимен бірге түскі ас ішеді. Розали Самантаның көмегіне жүгінеді. Харви Луиске Палмердің келісуге дерлік дайын екенін айтып, өтірік айтады. Луис қуана Палмерге қоңырау шалып, Харвидің оны алдағанын түсінеді. Ол Палмермен қайырымдылық покері кезінде кездесуге келіседі. Катрина Брайен екеуінің бір-біріне ғашық екенін түсініп, оған енді бірге жұмыс істей алмайтындарын айтады. Томас пен Донна кездесуге барады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 121
|EpisodeNumber2 = 13
|Title = The Greater Good
|AltTitle = Үлкен игілік
|DirectedBy = Даррен Грант
|WrittenBy = Гаррет Шабб
|Aux4 = 0,77
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|02|6|df=y}}
|ShortSummary = Донна Томаспен бірге түн өткізеді. Самантаның асырап алған анасы Джули одан көмек сұрайды. Сью Баззинидің қызметкері Ник Паванотти оны бопсалайды, сондықтан ол Харвиге көмек сұрап жүгінеді. Харви Кевин Миллерден Ник Паваноттиге жұмыс ұсынуды сұрайды. Саманта Джулидің бұрын өзінен бас тартқанын біліп, оған көмектесуден бас тартады. Донна Харвиден Шон Кэхиллден көмек сұрауын өтінеді.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 122
|EpisodeNumber2 = 14
|Title = Peas in a Pod
|AltTitle = Бір-біріне ұқсас
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Джордан Помавилл мен Шэрин Ротштайн
|Aux4 = 0,78
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|02|13|df=y}}
|ShortSummary = Доктор Лифшицтің заңға байланысты проблемалары бар. Луис істің егжей-тегжейін біледі. Скотти Самантаға қарсы іске қатысады. Алекстың инсулинді бақылауға арналған аппарат өндірушісінің әйелі қайтыс болған ер адамға қатысты ісі бар. Скоттидің өз клиентінің айла-шарғыларына қатысы бары анықталады. Скотти Доннадан көмек сұрайды. Харви Самантаның Скоттиді қорғауын сұрайды. Саманта алдымен бас тартады, бірақ кейін келіседі.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 123
|EpisodeNumber2 = 15
|Title = Stalking Horse
|AltTitle = Троян аты
|DirectedBy = Хлоя Домон
|WrittenBy = Этан Дрогин мен Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 0,69
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|02|20|df=y}}
|ShortSummary = Харвидің клиенті Саймон Уолл Томас Кесслерге таңғаларлықтай тиімді ұсыныс жасайды — жалдау ақысы екі есе арзан, ал пайдадан 10% үлес. Бірақ ол үшін Алекс келіссөз жүргізіп жатқан жалға алушымен жасалуға шақ қалған мәмілені бұзу керек. Луисті өзіне шабуыл жасаған қарақшыны анықтау үшін полицияға шақырады. Луис дүрбелеңге түсіп, Саманта оған қолдау көрсетеді. Бірақ тінту рәсіміндегі бұзушылықтарға байланысты қарақшы сот залында босатылады. Саймон мен Томас Харви мен Алекстың көмегімен мәмілеге келіседі, бірақ таңертең Саймон өз міндеттемелерін орындаудан бас тартады. «Ресторейшен» келіссөз үстеліне қайта келіп, оған тиімдірек мәміле ұсынады — Саймон Томасқа барлығын тек «Ресторейшеннен» көбірек ақша талап ету үшін ұсынған, бастапқыдан-ақ келісімшарт шарттарын орындауды ойламаған. заңгерлік құпия міндетіне байланысты Харви Томасқа ескерте алмайды. Ол Алекс екеуі Томасты құтқаруға тырысады — Харви «Ресторейшенді» Саймонмен мәміле жасасудан тайдыруға, ал Алекс бұрынғы жалға берушіден жақсырақ шарттар алуға тырысады. Брайен мен Кэтрин қайтадан бірге жұмыс істейді. Брайен Кэтринді жақсы көретінін түсініп, фирмадан кетеді. Саманта Луиске қарақшыны берілуге мәжбүрлеуге көмектеседі. Донна болған жағдайдың бәрін Томасқа айтып береді. Ол мәміледен бас тартады, ал Саймон Харвиді жұмыстан шығарады. Содан кейін ол Дэниел Хардманды тартып, Харвиді заңгерлік құпияны жария еткені үшін лицензиясынан айырамын деп қорқытады.
|LineColor = 68758D
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 124
|EpisodeNumber2 = 16
|Title = Harvey
|AltTitle = Харви
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Аарон Корш пен Этан Дрогин &amp; Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 0,74
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|02|27|df=y}}
|ShortSummary = Донна Томасқа олардың үстінен оның кесірінен талап-арыз берілгенін айтады. Луис одан жауап алу кезінде үндемеуін сұрайды, бірақ Томас өтірік айтудан бас тартады. Роберт Зейн фирмадағы жағдайды талқылау үшін Хардманға дос ретінде барады. Зейн Хардманға «Рент-Калдердің» қабырғасынан орын ұсынады. Бұл туралы келісу мүмкін болмай, ол Алекспен Харвидің орнына өзін айыптау туралы келіседі. Роберт лицензиясынан айырылады. Саманта Роберттен айырылғанына қайғырады. Харви Доннаға барады.
|LineColor = 68758D
}}
|}

=== 9-маусым (2019) ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #DDDDDD; color: #000000;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#DDDDDD; color:#000000;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 125
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Everything's Changed
|AltTitle = Бәрі өзгерді
|DirectedBy = [[Кристофер Мисиано]]
|WrittenBy = Аарон Корш
|Aux4 = 1,04
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|07|17|df=y}}
|ShortSummary = Заңгерлер алқасының өкілі Стивен Фолкнер Алекске келіп, фирма атауынан Зейннің есімін алып тастауға көмектесуін сұрайды. Харви мен Саманта Роберт Зейннің есімін қабырғада сақтап қалу үшін бар күшін салады. Заңгерлер алқасы Алекске басқарушы серіктес болуды ұсынады. Алекс Луиске бұл шешімнің оның мансабы мен кейінгі өміріне айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін ескертеді. Заңгерлер алқасы сот шешімі бойынша фирманы бақылауды жүзеге асыратын өз өкілі Фэй Ричардсонды жібереді.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 126
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Special Master
|AltTitle = Арнайы бақылаушы
|DirectedBy = Майкл Смит
|WrittenBy = Женевьева Спарлинг
|Aux4 = 1,04
|OriginalAirDate = {{Start date|2019|07|24|df=y}}
|ShortSummary = Фэй Томаспен кездескісі келеді. Донна мен Харви оның тағы да өтірік айтпайтынын түсінеді. Егер Фэй шындықты білсе, Харви лицензиясынан да, қызметінен де айырылады. Саманта бұрынғы әріптесі Лукас Ходжестің ісімен айналысады. Оның әріптесіне қол көтергені және жұмысқа жиі келмегені анықталады. Лукаста ПТСБ бар. Ол басшысының туысына орын босату үшін жұмыстан шығарылған. Саманта Лукасқа жылына 100 мың доллар төлейтін корпорация құрады, бірақ ол үшін Лукас дәрігерге қаралуы керек. Донна Фэймен сөйлесіп, Томаспен қарым-қатынасы болғанын мойындайды. Фэй онымен кездесуден бас тартады. Луис Бенджаминнен заңгерлер алқасының жарғысынан Фэйді қызметінен босатуға себеп болатын тармақ табуды сұрайды. Фэй Луисті басқарушы серіктес қызметінен босатады.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 127
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Windmills
|AltTitle = Жел диірмендері
|DirectedBy = [[Гэбриел Махт]]
|WrittenBy = Роб Ламоргезе
|OriginalAirDate = 31 шілде 2019
|Aux4 = 0,94
|ShortSummary = Харви Дэн Фоулидің жаңа ісін алады, онда қарсы тарап — Фэйдің бұрынғы фирмасы. Шейланың өтініші бойынша Луиске судья қызметі ұсынылады. Бұл оның көптен бергі арманы, бірақ табысының азаюы және қиын жағдайда қалған достарын тастап кетуге тура келетіні оны алаңдатады. Саманта мен Алекс Фэйден құтылудың жолын табуға тырысады. Бірақ Самантаның ұсынған әрекеттерінің бәрі Алекске этикаға қайшы болып көрінеді, ал Саманта оны батылсыздығы үшін кінәлайды. Фэйге қарсы талап-арыздың нәтижесінде Дэн Фоули жұмыстан шығарылады және ол Харвиге егер бәрін түземесе, енді онымен соттасатынын айтып қорқытады. Фэй алдымен Доннаның өзінің хатшысы болуын талап етеді, кейін Донна оның орнына Гретхенді жіберуді сұрағанда, Гретхенді Луистен алып қояды. Кэтриннің көмекшісі болуға сәтсіз әрекет жасаған Сьюзан қызметін жоғарылату үшін оны бопсалауға тырысады. Кэтрин оны Фэйге апарып, Сьюзанның жұмыста қателік жібергенін, бірақ оны мойындағанын айтады. Сьюзан бопсалау идеясынан бас тартады.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 128
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Cairo
|AltTitle = Каир
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 7 тамыз 2019
|Aux4 = 1,00
|ShortSummary = Фэй Кэтриннің Самантаны өзіне жайдан-жай алып келмегенін түсінеді. Ол Кэтриннен егжей-тегжейлі сұрамауға келіседі, бірақ оның орнына өзінің этикалық кодексін фирмаға бейімдеуді талап етеді. Мұны Луис біліп, Кэтриннен Гретхенді қайтаруға мүмкіндік беретін тармақ енгізуді сұрайды. Крейг Кэмерон, бұрынғы әріптесі әрі досы, Алексті бопсалайды — бұрын Братон «Мастерсон Констракшенді» Крейгті айналып өтіп, Алекске берген. Енді Крейгтің Алексті әшкерелей алатын компроматы бар. Донна әкесіне Харви туралы айтып береді, ал әкесі бұған онша риза болмайды. Фэй Харви мен Доннаның қарым-қатынасы туралы біліп, Доннаның дауыс беру құқығынан бас тартуын талап етеді. Харви Доннаның әкесіне әсер ету үшін бәрін жасайды — оны оңаша сөйлесуге шақырады, кейін оның істеріне араласуға тырысады. Осы кезде Катрина Беннетт фирмадағы проблемалардың қаншалықты үлкен екенін түсінетін жалғыз адам сияқты және оның көріп тұрған шешімі — Фэйге кез келген жағдайда этиканы сақтауға болатынын дәлелдеу. Катрина Луиске жасырын түрде көмектесуден бас тартады. Барлық серіктестер бірігіп, Доннаның дауыс беру құқығынан айырылуына жол бермейтіндерін айту үшін Фэйге барады. Харви Доннаның әкесімен татуласып, анасына Донна туралы айтып береді.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 129
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = If the Shoe Fits
|AltTitle= Аяқ киім сай келсе
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 14 тамыз 2019
|Aux4 = 0,96
|ShortSummary = Майк «Брикс Стритпен» келісімшартын бұзғысы келетін Джереми Уоллдың ісімен келеді. Майк Харвиге қарсы шығады. Екеуі әділ күресуге келіседі. Луис пен Шейла Шейланың жүктілікке байланысты мінезінің өзгеруіне байланысты ұрысып қалады. Алекс Луиске үндемей, ештеңе істемеуге кеңес береді, бірақ Луис Шейлаға ұнауға тырысып, жағдайды ушықтырады. Олар доктор Лифшицке барады. Донна Кэтрин Беннеттің Брайенге деген сезімі әлі де бар екенін байқайды. Катрина мұны алғашында жоққа шығарады, бірақ кейін Доннаның дұрыс айтқанын түсінеді. Донна оған күн сайын өзі үшін бір нәрсе жасауды тапсырады. Харви алқабилерсіз сот өткізуге қол жеткізеді, бұл Майктің жеңілетінін білдіреді. Майк Харвидің жауап алу кезінде айтқан сөздерін пайдаланып, істі алқабилер сотына қайта жіберуге қол жеткізеді. Харви жеңілісін мойындайды, бірақ Саманта мұнымен келіспейді және Чарльз Хуға Майктің клиентімен астыртын келісім жасағанын дәлелдеу үшін пара береді. Харви Самантаны Майктің алдында қорғайды, сол үшін Майк Харвидің өзгеріп, арамзаға айналғанын айыптайды. Харви кеңседе Самантаға оның әрекетін айыптайтынын және енді оған сенбейтінін айтады. Олардың әңгімесін Фэй естіп қояды. Фэй Самантаға барып, оны жұмыстан шығарады. Эпизодтың атауы Луис пен Шейла «Азғын Золушка мен ханзада» ойынын ойнаған кездегі оқиғамен байланысты: Шейланың жүктіліктен ісінген аяқтары құны 9000 доллар тұратын хрусталь туфлиге сыймай қалады.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 130
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Whatever It Takes
|AltTitle= Қажет болғанның бәрі
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 21 тамыз 2019
|Aux4 = 1,05
|ShortSummary = Саманта Роберттен көмек сұрайды: ол Харвидің өзіне қайта оралуына көмектесетініне сенбейді және жұмыстан шығарылуына оны кінәлайды. Саманта, Луис, Алекс және Донна Фэй туралы компромат тауып, Самантаны қызметіне қайтарудың жолын ойластырады. Алекс Доннаға Фэйді қызметінен босату үшін сотқа беруді ұсынады. Донна бас тартады. Саманта өзінің ескі танысы Томға жүгініп, одан Фэй Ричардсон туралы компромат жинауды сұрайды. Бірақ ол үшін Гэвин Эндрюс туралы компромат қажет болады. Луис пен Харви Фэйдің бұрынғы күйеуімен кездеседі. Ол Фэйдің әдепке қайшы әрекеттері туралы айтып береді. Сьюзан Самантаға көмектесуді ұсынады. Кэтринаның мигреньдері қайта басталады, мұны байқаған Брайен судьядан істі кейінге қалдыруды сұрауға көмектеседі. Гэвин туралы компромат алу үшін Саманта мен Алекс оның жиенін оны бопсалауға итермелейді, ал Саманта жағдайды реттеуге кіріседі. Фэй Харвиден істі жалғастырмауды сұрайды және қызы қылмыскер әкесінен ұялмауы үшін ғана бір рет шектен шыққанын айтады. Харви Самантаны қайтаруды сұрайды. Фэй бас тартады. Катрина Сьюзанды көмекшісі етіп алады. Донна Харвиді Фэйге опасыздық жасамауға көндіреді. Саманта өзінің биологиялық әкесін тапқанын айтады. Харви Самантаға онымен бірге әкесіне баруды ұсынады.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 131
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Scenic Route
|AltTitle= Көрікті маршрут
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2019
|Aux4 = 1,07
|ShortSummary = Харви мен Саманта жолға шығады. Луис Харвидің кабинетінде отырғанда, өте ірі клиент Тед Такер қоңырау шалады. Луис алдымен онымен телефон арқылы сөйлеседі, кейін Тедпен кездескенде өзін Харви ретінде таныстырады. Тед Луис-Харвиді жұмысқа алады. Алайда «Рид Комуникейшен» жағындағы заңгер Гарольд Гендерсон Луисті де, Харвиді де түрінен таниды. Самантаның бұрын Калдермен қарым-қатынаста болғаны анықталады. Саманта биологиялық әкесімен кездеседі. Оның Самантаны тастап кетпегені, тек оның дүниеге келгенін білмегені анықталады. Гарольд фирмаға қайта оралу шартымен Луистің құпиясын жасыруға келіседі. Донна Элиот Стэмпл Харвиден алып кеткен картинаның көшірмесін жасап, картиналарды алмастырады. Эпизодтың атауы Харви көрікті ескі жолға бұрылып, сол жерде көлігінің дөңгелегін тесіп алған кездегі оқиғамен байланысты. Самантаның бала кезінде дәл сондай көлікпен дәл сондай жолмен жүрген кезінен көптеген естеліктері бар.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 132
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Prisoner's Dilemna
|AltTitle= Тұтқын дилеммасы
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2019
|Aux4 = 0,97
|ShortSummary = Малик Кэхилді Майктің ісі бойынша астыртын келісім жасаған деп айыптайды. Харви Шонның заңгері болады. Луис Эстердің фирмамен алдағы бірігуін талдайды. Ол Эстерден бірігуге жол бермеуін сұрайды. Эстер Луиске Пол Ричмодтың өзін зорлауға әрекет жасағанын мойындайды. Маликтің Кевин Миллерге шыққаны анықталады. Алдымен Харви Саттерден күдіктенеді, бірақ оның сегіз ай бұрын қайтыс болғаны анықталады. Ол Фростманға барады, өйткені Фростман Саттермен бірге отырған. Малик Харви мен Шонды қамауға алып, оларды бір-бірін сатып кетуге мәжбүрлеуге тырысады. Шон Фэйді өзінің заңгері ретінде таңдайды, ал Фэй оны Харвиді сатып кетуге көндіреді. Алекс Маликтің Фростманмен астыртын келісім жасағанын дәлелдейтін айғақтар тауып, Малик қылмыстық іс бойынша айғақтарды қолдан жасағаны үшін қамауға алынады. Фростманға өтірік айтқаны үшін оның жаза мерзімі ұзартылады. Донна Харвиге оның анасының қайтыс болғанын хабарлайды. Эпизодтың атауы Малик Харви мен Шонды бір уақытта қамауға алып, оларды бір-бірін сатып кетуге көндірген оқиғамен байланысты.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 133
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Thunder Away
|AltTitle= Найзағайдан аулақ
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2019
|Aux4 = 0,96
|ShortSummary = Майк Самантаға Фэйді фирмадан кетіруге көмектесуді ұсынады. Олар Фэйді заңсыз жұмыстан шығарғаны үшін сотқа береді. Фэй Харви мен Луиске жүгінеді: егер олар сотта оны қорғаса, фирмадан кетуге уәде береді. Катрина Майкке оқу сотынан алған ақпаратты береді, ал Майк оны Фэйге қарсы пайдаланады. Фэйге мұны мойындаған кезде, ол Катринаны жұмыстан шығарады. Жеңіске жету үшін Харви мен Луис Самантаны тұзаққа түсіруге мәжбүр болады. Харви анасы қайтыс болғаннан кейін достарына қарсы күресуді жалғастыра алмайды. Донна Майктан Харвиге көмектесуін сұрайды. Екеуі бірге барға барады. Достық әңгімеден кейін Харви Майкке сотқа шақыру қағазын береді. Майк ашуланып, кетіп қалады.
|LineColor = DDDDDD
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 134
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = One Last Con
|AltTitle= Соңғы айла
|DirectedBy =
|WrittenBy =
|OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2019
|Aux4 = 0,86
|ShortSummary = Харви Майкты қатаң жауапқа алып, судьяны Фэйдің Самантаны жұмыстан шығаруға негіздері болғанына сендіреді. Фэй Харвиден Самантаға қарсы куәлік беруді талап етеді. Харви Майкке мәміле туралы айтып береді. Майк Катринаны куәгер ретінде шақырып, одан Фэйді заңсыз жұмыстан шығарды деп айыптауын сұрайды. Алекс Катринаны көндіруге тырысады. Луис Гретхеннен көмек сұрайды. Майк пен Саманта Харвиге шабуыл жасалғандай көрініс ұйымдастырған кезде, Гретхен құжатты ауыстырып, Фэйге өзінің кететіні туралы құжатқа қол қойғызады. Луис доктор Лифшицтен өзін Шейламен некелестіруін сұрайды. Шейла үйлену тойы кезінде босанады. Харви Доннадан дәл Луистің үйлену тойында өзіне тұрмысқа шығуын сұрайды. Харви мен Донна Сиэтлге Майк пен Рейчелмен бірге жұмыс істеуге кетеді — бұл Фэйдің фирмадан кетуінің шарты еді. Енді Майк Харвидің бастығы болады. Катринаны атаулы серіктес етеді. Эпизодтың атауы Майк Харвиге Фэйді өздеріне сенуге көндіру керектігін, Фэйге емес, оларға сенуі керек екенін және бұл олардың соңғы айласы болатынын айтатын оқиғамен байланысты.
|LineColor = DDDDDD
}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ телехикаяларының бөлімдер тізімдері]]</text>
      <sha1>ef422cvknsvc7jnwtj6j6nznio7mrk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбді Омаров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787057</id>
    <revision>
      <id>3659813</id>
      <parentid>3659718</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12203" sha1="o6hrjenz0upjmj715l7cxzn9dg3vyfp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
|Есімі=Әбді Омаров
|Туған күні=20.10.1924
|Қайтыс болған күні=25.12.1996
|from={{KAZ}}
|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек | Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі
|Қайтыс болған жері=[[Қызылорда облысы]],  [[Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі | Іңкәрдария ауылы]]
|Не үшін белгілі=Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, еңбек ардагері
|Мамандығы=бухгалтер, [[экономист]]
|Марапаттары={{Даңқ ордені | ІІІ дәрежелі Даңқ ордені}}, {{Қызыл жұлдыз ордені}},
[[Отан соғысы ордені|I дәрежелі Отан соғысы ордені]]
|Сурет=OmarovAbdi.jpg|ені=200px}}

'''Әбді Омаров''' (20 қазан 1924, [[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі — 25 желтоқсан 1996, Қызылорда облысы, [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі|Іңкәрдария ауылы]]) — соғыс және еңбек ардагері&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot; /&gt;.

== Өмірбаяны ==
1924 жылы 20 қазанда Қызылорда облысының Тереңөзек ауданына қарасты Далакөл ауылдық кеңесінде дүниеге келген&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. 1941 жылы Шаған ауылындағы жетіжылдық мектепті бітірген&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;. 1952 жылы Ленинградтағы Бүкілодақтық бухгалтерлік курсты сырттай аяқтаған&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

=== Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы ===
Соғысқа 1942 жылдың 25 тамызынан 1945 жылдың 25 қазанына дейін қатысқан&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. [[І Белоруссия майданы|I Белоруссия]] және [[ІІ Белоруссия майданы|II Белоруссия]] майдандары құрамындағы 65-армияның 193-дивизиясында атқыш, пулеметші және зениттік қондырғы көздеушісі болды&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

Батыс Буг өзеніндегі өткелді қорғау (30.07.1944) және [[Одра|Одер]] өзенінен өту (20.04.1945) кезіндегі әрекеттері әскери құжаттарда тіркелген&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

Соғыста үш рет жараланған&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;:
* [[Белоруссия]]ның Гомель облысының Гороховищи ауданында (19.02.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* Паричи ауданында (26.06.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* [[Польша]] жерінде Батыс Буг өзенінен өтерде (02.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

1945 жылы 25 қазанда Шығыс Пруссиядағы Кенигсберг қаласынан (қазіргі Ресейдің [[Калининград]] қаласы) елге қайтарылды&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. Майдан жолы туралы мақалалар кейіннен баспасөз беттерінде жарияланды&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;.

=== Еңбек жолы ===
* 1945–1952 жж. — Тереңөзек ауданындағы [[Жаңа өріс|«Жаңаөріс»]] шаруашылығында бас бухгалтер, кассир&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;;
* 1953–1960 жж. — «Ильич», «Шаған» кеңшарларында, «Қарауылтөбе» тәжірибе шаруашылығында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;;
* 1960–1962 жж. — Қызылорда қаласында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;;
* 1962–1966 жж. — [[Жетікөл (Қызылорда облысы)|«Жетікөл» кеңшарында]] бухгалтер, аға экономист&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1966–1968 жж. — [[Тасбөгет]] кентінде бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1968–1985 жж. — «Іңкәрдария» кеңшарында экономист, бухгалтер&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;;
* 1976–1978 жж. — [[Арал ауданы]]нан 30-дан астам отбасын көшіріп орнықтыру жұмыстарына жетекшілік етті&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

1985 жылдың 1 маусымынан 1993 жылдың 1 наурызына дейін егіс бригадирінің көмекшісі, жұмысшы, химизатор қызметтерін атқарды&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;. Ауылдық Ардагерлер кеңесінің төрағасы, Тереңөзек аудандық халық сотының заседателі болды&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

1996 жылы 25 желтоқсанда Сырдария ауданының Іңкәрдария ауылында қайтыс болған&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

== Естелік пен ұлықтау ==
* 2024 жылы Іңкәрдария ауылында «Әбді Омаров» атындағы саябақ ашылды&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.
* Республикалық ономастикалық комиссияның қорытындысы және ауылдық округ әкімінің 2025 жылғы 11 қыркүйектегі №10 шешімімен Іңкәрдария ауылының кіреберіс даңғылына Әбді Омаровтың есімі берілді&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.

== Марапаттары ==
=== Ордендері ===
* [[Даңқ ордені (КСРО)|ІІІ дәрежелі Даңқ ордені]] (№197536, 27.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз ордені]] (№3302151, 10.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Отан соғысы ордені|І дәрежелі Отан соғысы ордені]] (№2220961, 11.03.1985)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

=== Медальдары ===
* «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі (№0282602, 09.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Еңбек ардагері медалі (КСРО)|Еңбек ардагері медалі]] (15.11.1985)&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;

=== Мерейтойлық медальдары ===
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] (№8250364, 07.05.1965)
* «[[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (26.12.1967)
* «Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 25 жыл» мерейтойлық медалі (07.05.1970)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]] (25.04.1975)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 60 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1978)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]] (12.04.1985)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1988)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (21.03.1995)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;&gt;Сыр елі. Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 505-506 бб. — ISBN 978-601-08-3729-4.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;&gt;''Дайрабай Т.'' Сыр перзенттері. – Алматы: Арыс, 2010. – 553-554 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1010822043/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D97923ff955d427664596ab6f99bbc77cb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v4%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; «Память народа» порталындағы Ә. Омаровтың есептік карточкасы мен наградалары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;seitov&quot;&gt;''Сейітов С.'' Сол жігіт қазір бар ма екен? // Лениншіл жас. – 1980. – № 56. – 22 наурыз.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abilov&quot;&gt;''Әбілов Е., Сапаров Д.'' Сол жігіт қазір бар екен // Ленин жолы. – 1980. – № 91. – 9 мамыр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;&gt;''Әбзейітов Т.'' Сағынғали іздеген сарбаз // Сыр бойы. – 2010. – № 79-81. – 24 сәуір.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;&gt;Сырдария / Әбибуллаев И.С., Қылышбайұлы А. – Алматы, 2006. – 156 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;&gt;Құт-береке қонған ел / Қасымов Ж. және т.б. – Қызылорда: Тұмар, 2014. – 22, 85-88 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;&gt;[https://docs.google.com/viewer?url=https%3A%2F%2Ftirshilik-tynysy.kz%2Fengine%2Fdownload.php%3Fid%3D831%26viewonline%3D1 Тіршілік тынысы // ''Сырдария аудандық газеті''. – 2025. – 21 маусым. – 3-бет.]&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{DEFAULTSORT:Омаров, Әбді}}
[[Санат:1924 жылы туғандар]]
[[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Даңқ орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>o6hrjenz0upjmj715l7cxzn9dg3vyfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659814</id>
      <parentid>3659813</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12267" sha1="s7a4u9xipxfgpjxy8uon6fanrawclaa" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
|Есімі=Әбді Омаров
|Туған күні=20.10.1924
|Қайтыс болған күні=25.12.1996
|from={{KAZ}}
|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек | Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі
|Қайтыс болған жері=[[Қызылорда облысы]],  [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі | Іңкәрдария ауылы]]
|Не үшін белгілі=Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, еңбек ардагері
|Мамандығы=бухгалтер, [[экономист]]
|Марапаттары={{Даңқ ордені | ІІІ дәрежелі Даңқ ордені}}, {{Қызыл жұлдыз ордені}},
[[Отан соғысы ордені|I дәрежелі Отан соғысы ордені]]
|Сурет=OmarovAbdi.jpg|ені=200px}}

'''Әбді Омаров''' (20 қазан 1924, [[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі — 25 желтоқсан 1996, Қызылорда облысы, [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі|Іңкәрдария ауылы]]) — соғыс және еңбек ардагері&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot; /&gt;.

== Өмірбаяны ==
1924 жылы 20 қазанда Қызылорда облысының Тереңөзек ауданына қарасты Далакөл ауылдық кеңесінде дүниеге келген&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. 1941 жылы Шаған ауылындағы жетіжылдық мектепті бітірген&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;. 1952 жылы Ленинградтағы Бүкілодақтық бухгалтерлік курсты сырттай аяқтаған&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

=== Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы ===
Соғысқа 1942 жылдың 25 тамызынан 1945 жылдың 25 қазанына дейін қатысқан&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. [[І Белоруссия майданы|I Белоруссия]] және [[ІІ Белоруссия майданы|II Белоруссия]] майдандары құрамындағы 65-армияның 193-дивизиясында атқыш, пулеметші және зениттік қондырғы көздеушісі болды&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

Батыс Буг өзеніндегі өткелді қорғау (30.07.1944) және [[Одра|Одер]] өзенінен өту (20.04.1945) кезіндегі әрекеттері әскери құжаттарда тіркелген&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

Соғыста үш рет жараланған&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;:
* [[Белоруссия]]ның Гомель облысының Гороховищи ауданында (19.02.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* Паричи ауданында (26.06.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* [[Польша]] жерінде Батыс Буг өзенінен өтерде (02.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

1945 жылы 25 қазанда Шығыс Пруссиядағы Кенигсберг қаласынан (қазіргі Ресейдің [[Калининград]] қаласы) елге қайтарылды&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. Майдан жолы туралы мақалалар кейіннен баспасөз беттерінде жарияланды&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;.

=== Еңбек жолы ===
* 1945–1952 жж. — Тереңөзек ауданындағы [[Жаңа өріс|«Жаңаөріс»]] шаруашылығында бас бухгалтер, кассир&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;;
* 1953–1960 жж. — «Ильич», «Шаған» кеңшарларында, «Қарауылтөбе» тәжірибе шаруашылығында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;;
* 1960–1962 жж. — Қызылорда қаласында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;;
* 1962–1966 жж. — [[Жетікөл (Қызылорда облысы)|«Жетікөл» кеңшарында]] бухгалтер, аға экономист&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1966–1968 жж. — [[Тасбөгет]] кентінде бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1968–1985 жж. — «Іңкәрдария» кеңшарында экономист, бухгалтер&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;;
* 1976–1978 жж. — [[Арал ауданы]]нан 30-дан астам отбасын көшіріп орнықтыру жұмыстарына жетекшілік етті&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

1985 жылдың 1 маусымынан 1993 жылдың 1 наурызына дейін егіс бригадирінің көмекшісі, жұмысшы, химизатор қызметтерін атқарды&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;. Ауылдық Ардагерлер кеңесінің төрағасы, Тереңөзек аудандық халық сотының заседателі болды&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

1996 жылы 25 желтоқсанда Сырдария ауданының Іңкәрдария ауылында қайтыс болған&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

== Естелік пен ұлықтау ==
* 2024 жылы Іңкәрдария ауылында «Әбді Омаров» атындағы саябақ ашылды&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.
* Республикалық ономастикалық комиссияның қорытындысы және ауылдық округ әкімінің 2025 жылғы 11 қыркүйектегі №10 шешімімен Іңкәрдария ауылының кіреберіс даңғылына Әбді Омаровтың есімі берілді&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.

== Марапаттары ==
=== Ордендері ===
* [[Даңқ ордені (КСРО)|ІІІ дәрежелі Даңқ ордені]] (№197536, 27.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз ордені]] (№3302151, 10.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Отан соғысы ордені|І дәрежелі Отан соғысы ордені]] (№2220961, 11.03.1985)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

=== Медальдары ===
* «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі (№0282602, 09.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Еңбек ардагері медалі (КСРО)|Еңбек ардагері медалі]] (15.11.1985)&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;

=== Мерейтойлық медальдары ===
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] (№8250364, 07.05.1965)
* «[[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (26.12.1967)
* «Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 25 жыл» мерейтойлық медалі (07.05.1970)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]] (25.04.1975)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 60 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1978)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]] (12.04.1985)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1988)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (21.03.1995)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;&gt;Сыр елі. Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 505-506 бб. — ISBN 978-601-08-3729-4.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;&gt;''Дайрабай Т.'' Сыр перзенттері. – Алматы: Арыс, 2010. – 553-554 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1010822043/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D97923ff955d427664596ab6f99bbc77cb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v4%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; «Память народа» порталындағы Ә. Омаровтың есептік карточкасы мен наградалары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;seitov&quot;&gt;''Сейітов С.'' Сол жігіт қазір бар ма екен? // Лениншіл жас. – 1980. – № 56. – 22 наурыз.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abilov&quot;&gt;''Әбілов Е., Сапаров Д.'' Сол жігіт қазір бар екен // Ленин жолы. – 1980. – № 91. – 9 мамыр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;&gt;''Әбзейітов Т.'' Сағынғали іздеген сарбаз // Сыр бойы. – 2010. – № 79-81. – 24 сәуір.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;&gt;Сырдария / Әбибуллаев И.С., Қылышбайұлы А. – Алматы, 2006. – 156 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;&gt;Құт-береке қонған ел / Қасымов Ж. және т.б. – Қызылорда: Тұмар, 2014. – 22, 85-88 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;&gt;[https://docs.google.com/viewer?url=https%3A%2F%2Ftirshilik-tynysy.kz%2Fengine%2Fdownload.php%3Fid%3D831%26viewonline%3D1 Тіршілік тынысы // ''Сырдария аудандық газеті''. – 2025. – 21 маусым. – 3-бет.]&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{DEFAULTSORT:Омаров, Әбді}}
[[Санат:1924 жылы туғандар]]
[[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Даңқ орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>s7a4u9xipxfgpjxy8uon6fanrawclaa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659815</id>
      <parentid>3659814</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12299" sha1="17k971e9p202j41im8k5vxbn6qn2vex" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
|Есімі=Әбді Омаров
|Туған күні=20.10.1924
|Қайтыс болған күні=25.12.1996
|from={{KAZ}}
|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі
|Қайтыс болған жері=[[Қызылорда облысы]],  [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі | Іңкәрдария ауылы]]
|Не үшін белгілі=Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, еңбек ардагері
|Мамандығы=бухгалтер, [[экономист]]
|Марапаттары={{Даңқ ордені | ІІІ дәрежелі Даңқ ордені}}, {{Қызыл жұлдыз ордені}},
[[Отан соғысы ордені|I дәрежелі Отан соғысы ордені]]
|Сурет=OmarovAbdi.jpg|ені=200px}}

'''Әбді Омаров''' (20 қазан 1924, [[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі — 25 желтоқсан 1996, Қызылорда облысы, [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі|Іңкәрдария ауылы]]) — соғыс және еңбек ардагері&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot; /&gt;.

== Өмірбаяны ==
1924 жылы 20 қазанда Қызылорда облысының Тереңөзек ауданына қарасты Далакөл ауылдық кеңесінде дүниеге келген&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. 1941 жылы Шаған ауылындағы жетіжылдық мектепті бітірген&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;. 1952 жылы Ленинградтағы Бүкілодақтық бухгалтерлік курсты сырттай аяқтаған&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

=== Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы ===
Соғысқа 1942 жылдың 25 тамызынан 1945 жылдың 25 қазанына дейін қатысқан&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. [[І Белоруссия майданы|I Белоруссия]] және [[ІІ Белоруссия майданы|II Белоруссия]] майдандары құрамындағы 65-армияның 193-дивизиясында атқыш, пулеметші және зениттік қондырғы көздеушісі болды&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

Батыс Буг өзеніндегі өткелді қорғау (30.07.1944) және [[Одра|Одер]] өзенінен өту (20.04.1945) кезіндегі әрекеттері әскери құжаттарда тіркелген&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

Соғыста үш рет жараланған&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;:
* [[Белоруссия]]ның Гомель облысының Гороховищи ауданында (19.02.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* Паричи ауданында (26.06.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* [[Польша]] жерінде Батыс Буг өзенінен өтерде (02.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

1945 жылы 25 қазанда Шығыс Пруссиядағы Кенигсберг қаласынан (қазіргі Ресейдің [[Калининград]] қаласы) елге қайтарылды&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. Майдан жолы туралы мақалалар кейіннен баспасөз беттерінде жарияланды&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;.

=== Еңбек жолы ===
* 1945–1952 жж. — Тереңөзек ауданындағы [[Жаңа өріс|«Жаңаөріс»]] шаруашылығында бас бухгалтер, кассир&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;;
* 1953–1960 жж. — «Ильич», «Шаған» кеңшарларында, «Қарауылтөбе» тәжірибе шаруашылығында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;;
* 1960–1962 жж. — Қызылорда қаласында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;;
* 1962–1966 жж. — [[Жетікөл (Қызылорда облысы)|«Жетікөл» кеңшарында]] бухгалтер, аға экономист&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1966–1968 жж. — [[Тасбөгет]] кентінде бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1968–1985 жж. — «Іңкәрдария» кеңшарында экономист, бухгалтер&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;;
* 1976–1978 жж. — [[Арал ауданы]]нан 30-дан астам отбасын көшіріп орнықтыру жұмыстарына жетекшілік етті&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

1985 жылдың 1 маусымынан 1993 жылдың 1 наурызына дейін егіс бригадирінің көмекшісі, жұмысшы, химизатор қызметтерін атқарды&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;. Ауылдық Ардагерлер кеңесінің төрағасы, Тереңөзек аудандық халық сотының заседателі болды&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

1996 жылы 25 желтоқсанда Сырдария ауданының Іңкәрдария ауылында қайтыс болған&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

== Естелік пен ұлықтау ==
* 2024 жылы Іңкәрдария ауылында «Әбді Омаров» атындағы саябақ ашылды&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.
* Республикалық ономастикалық комиссияның қорытындысы және ауылдық округ әкімінің 2025 жылғы 11 қыркүйектегі №10 шешімімен Іңкәрдария ауылының кіреберіс даңғылына Әбді Омаровтың есімі берілді&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.

== Марапаттары ==
=== Ордендері ===
* [[Даңқ ордені (КСРО)|ІІІ дәрежелі Даңқ ордені]] (№197536, 27.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз ордені]] (№3302151, 10.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Отан соғысы ордені|І дәрежелі Отан соғысы ордені]] (№2220961, 11.03.1985)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

=== Медальдары ===
* «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі (№0282602, 09.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Еңбек ардагері медалі (КСРО)|Еңбек ардагері медалі]] (15.11.1985)&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;

=== Мерейтойлық медальдары ===
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] (№8250364, 07.05.1965)
* «[[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (26.12.1967)
* «Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 25 жыл» мерейтойлық медалі (07.05.1970)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]] (25.04.1975)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 60 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1978)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]] (12.04.1985)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1988)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (21.03.1995)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;&gt;Сыр елі. Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 505-506 бб. — ISBN 978-601-08-3729-4.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;&gt;''Дайрабай Т.'' Сыр перзенттері. – Алматы: Арыс, 2010. – 553-554 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1010822043/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D97923ff955d427664596ab6f99bbc77cb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v4%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; «Память народа» порталындағы Ә. Омаровтың есептік карточкасы мен наградалары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;seitov&quot;&gt;''Сейітов С.'' Сол жігіт қазір бар ма екен? // Лениншіл жас. – 1980. – № 56. – 22 наурыз.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abilov&quot;&gt;''Әбілов Е., Сапаров Д.'' Сол жігіт қазір бар екен // Ленин жолы. – 1980. – № 91. – 9 мамыр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;&gt;''Әбзейітов Т.'' Сағынғали іздеген сарбаз // Сыр бойы. – 2010. – № 79-81. – 24 сәуір.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;&gt;Сырдария / Әбибуллаев И.С., Қылышбайұлы А. – Алматы, 2006. – 156 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;&gt;Құт-береке қонған ел / Қасымов Ж. және т.б. – Қызылорда: Тұмар, 2014. – 22, 85-88 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;&gt;[https://docs.google.com/viewer?url=https%3A%2F%2Ftirshilik-tynysy.kz%2Fengine%2Fdownload.php%3Fid%3D831%26viewonline%3D1 Тіршілік тынысы // ''Сырдария аудандық газеті''. – 2025. – 21 маусым. – 3-бет.]&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{DEFAULTSORT:Омаров, Әбді}}
[[Санат:1924 жылы туғандар]]
[[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Даңқ орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>17k971e9p202j41im8k5vxbn6qn2vex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659816</id>
      <parentid>3659815</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12413" sha1="qxhz4hr7r0aggxwkfekf2lcjdmj4itx" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
|Есімі=Әбді Омаров
|Туған күні=20.10.1924
|Қайтыс болған күні=25.12.1996
|from={{KAZ}}
|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі
|Қайтыс болған жері=[[Қызылорда облысы]],  [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі | Іңкәрдария ауылы]]
|Не үшін белгілі=Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, еңбек ардагері
|Мамандығы=бухгалтер, [[экономист]]
|Марапаттары={{Даңқ ордені | ІІІ дәрежелі Даңқ ордені}}, {{Қызыл жұлдыз ордені}},
[[Отан соғысы ордені|I дәрежелі Отан соғысы ордені]]
|Сурет=OmarovAbdi.jpg|ені=200px}}

'''Әбді Омаров''' ([[20 қазан]] [[1924 жыл]], [[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі — [[25 желтоқсан]] [[1996 жыл]], Қызылорда облысы, [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі|Іңкәрдария ауылы]]) — соғыс және еңбек ардагері&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot; /&gt;.

== Өмірбаяны ==
[[1924 жыл]]ы [[20 қазан]]да [[Қызылорда облысы]]ның [[Тереңөзек (Қызылорда облысы|Тереңөзек ауданына]] қарасты Далакөл ауылдық кеңесінде дүниеге келген&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. 1941 жылы Шаған ауылындағы жетіжылдық мектепті бітірген&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;. 1952 жылы Ленинградтағы Бүкілодақтық бухгалтерлік курсты сырттай аяқтаған&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

=== [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа қатысуы ===
Соғысқа [[1942 жыл]]дың [[25 тамыз]]ынан 1945 жылдың 25 қазанына дейін қатысқан&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. [[І Белоруссия майданы|I Белоруссия]] және [[ІІ Белоруссия майданы|II Белоруссия]] майдандары құрамындағы 65-армияның 193-дивизиясында атқыш, пулеметші және зениттік қондырғы көздеушісі болды&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

Батыс Буг өзеніндегі өткелді қорғау (30.07.1944) және [[Одра|Одер]] өзенінен өту (20.04.1945) кезіндегі әрекеттері әскери құжаттарда тіркелген&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

Соғыста үш рет жараланған&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;:
* [[Белоруссия]]ның Гомель облысының Гороховищи ауданында (19.02.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* Паричи ауданында (26.06.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* [[Польша]] жерінде Батыс Буг өзенінен өтерде (02.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;.

1945 жылы 25 қазанда Шығыс Пруссиядағы Кенигсберг қаласынан (қазіргі [[Ресей]]дің [[Калининград]] қаласы) елге қайтарылды&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;. Майдан жолы туралы мақалалар кейіннен баспасөз беттерінде жарияланды&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;.

=== Еңбек жолы ===
* 1945–1952 жж. — Тереңөзек ауданындағы [[Жаңа өріс|«Жаңаөріс»]] шаруашылығында бас бухгалтер, кассир&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;;
* 1953–1960 жж. — «Ильич», «Шаған» кеңшарларында, «Қарауылтөбе» тәжірибе шаруашылығында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;;
* 1960–1962 жж. — Қызылорда қаласында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;;
* 1962–1966 жж. — [[Жетікөл (Қызылорда облысы)|«Жетікөл» кеңшарында]] бухгалтер, аға экономист&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1966–1968 жж. — [[Тасбөгет]] кентінде бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1968–1985 жж. — «Іңкәрдария» кеңшарында экономист, бухгалтер;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;
* 1976–1978 жж. — [[Арал ауданы]]нан 30-дан астам отбасын көшіріп орнықтыру жұмыстарына жетекшілік етті&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

1985 жылдың 1 маусымынан 1993 жылдың 1 наурызына дейін егіс бригадирінің көмекшісі, жұмысшы, химизатор қызметтерін атқарды&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;. Ауылдық Ардагерлер кеңесінің төрағасы, Тереңөзек аудандық халық сотының заседателі болды.&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

1996 жылы 25 желтоқсанда Сырдария ауданының Іңкәрдария ауылында қайтыс болған.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

== Естелік пен ұлықтау ==
* 2024 жылы Іңкәрдария ауылында «Әбді Омаров» атындағы саябақ ашылды&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.
* Республикалық ономастикалық комиссияның қорытындысы және ауылдық округ әкімінің 2025 жылғы 11 қыркүйектегі №10 шешімімен Іңкәрдария ауылының кіреберіс даңғылына Әбді Омаровтың есімі берілді&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.

== Марапаттары ==
=== Ордендері ===
* [[Даңқ ордені (КСРО)|ІІІ дәрежелі Даңқ ордені]] (№197536, 27.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз ордені]] (№3302151, 10.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Отан соғысы ордені|І дәрежелі Отан соғысы ордені]] (№2220961, 11.03.1985)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

=== Медальдары ===
* «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі (№0282602, 09.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Еңбек ардагері медалі (КСРО)|Еңбек ардагері медалі]] (15.11.1985)&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;

=== Мерейтойлық медальдары ===
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] (№8250364, 07.05.1965)
* «[[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (26.12.1967)
* «Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 25 жыл» мерейтойлық медалі (07.05.1970)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]] (25.04.1975)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 60 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1978)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]] (12.04.1985)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1988)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (21.03.1995)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;&gt;Сыр елі. Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 505-506 бб. — ISBN 978-601-08-3729-4.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;&gt;''Дайрабай Т.'' Сыр перзенттері. – Алматы: Арыс, 2010. – 553-554 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1010822043/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D97923ff955d427664596ab6f99bbc77cb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v4%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; «Память народа» порталындағы Ә. Омаровтың есептік карточкасы мен наградалары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;seitov&quot;&gt;''Сейітов С.'' Сол жігіт қазір бар ма екен? // Лениншіл жас. – 1980. – № 56. – 22 наурыз.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abilov&quot;&gt;''Әбілов Е., Сапаров Д.'' Сол жігіт қазір бар екен // Ленин жолы. – 1980. – № 91. – 9 мамыр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;&gt;''Әбзейітов Т.'' Сағынғали іздеген сарбаз // Сыр бойы. – 2010. – № 79-81. – 24 сәуір.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;&gt;Сырдария / Әбибуллаев И.С., Қылышбайұлы А. – Алматы, 2006. – 156 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;&gt;Құт-береке қонған ел / Қасымов Ж. және т.б. – Қызылорда: Тұмар, 2014. – 22, 85-88 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;&gt;[https://docs.google.com/viewer?url=https%3A%2F%2Ftirshilik-tynysy.kz%2Fengine%2Fdownload.php%3Fid%3D831%26viewonline%3D1 Тіршілік тынысы // ''Сырдария аудандық газеті''. – 2025. – 21 маусым. – 3-бет.]&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{DEFAULTSORT:Омаров, Әбді}}
[[Санат:1924 жылы туғандар]]
[[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Даңқ орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>qxhz4hr7r0aggxwkfekf2lcjdmj4itx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659817</id>
      <parentid>3659816</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12414" sha1="ljyg89hklxrgtcy5802p7lhzyx88trl" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
|Есімі=Әбді Омаров
|Туған күні=20.10.1924
|Қайтыс болған күні=25.12.1996
|from={{KAZ}}
|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі
|Қайтыс болған жері=[[Қызылорда облысы]],  [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі | Іңкәрдария ауылы]]
|Не үшін белгілі=Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, еңбек ардагері
|Мамандығы=бухгалтер, [[экономист]]
|Марапаттары={{Даңқ ордені | ІІІ дәрежелі Даңқ ордені}}, {{Қызыл жұлдыз ордені}},
[[Отан соғысы ордені|I дәрежелі Отан соғысы ордені]]
|Сурет=OmarovAbdi.jpg|ені=200px}}

'''Әбді Омаров''' ([[20 қазан]] [[1924 жыл]], [[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі — [[25 желтоқсан]] [[1996 жыл]], Қызылорда облысы, [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі|Іңкәрдария ауылы]]) — соғыс және еңбек ардагері.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot; /&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1924 жыл]]ы [[20 қазан]]да [[Қызылорда облысы]]ның [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданына]] қарасты Далакөл ауылдық кеңесінде дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; 1941 жылы Шаған ауылындағы жетіжылдық мектепті бітірген.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt; 1952 жылы Ленинградтағы Бүкілодақтық бухгалтерлік курсты сырттай аяқтаған.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

=== [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа қатысуы ===
Соғысқа [[1942 жыл]]дың [[25 тамыз]]ынан 1945 жылдың 25 қазанына дейін қатысқан.&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; [[І Белоруссия майданы|I Белоруссия]] және [[ІІ Белоруссия майданы|II Белоруссия]] майдандары құрамындағы 65-армияның 193-дивизиясында атқыш, пулеметші және зениттік қондырғы көздеушісі болды.&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

Батыс Буг өзеніндегі өткелді қорғау (30.07.1944) және [[Одра|Одер]] өзенінен өту (20.04.1945) кезіндегі әрекеттері әскери құжаттарда тіркелген.&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

Соғыста үш рет жараланған:&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Белоруссия]]ның Гомель облысының Гороховищи ауданында (19.02.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* Паричи ауданында (26.06.1944);&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Польша]] жерінде Батыс Буг өзенінен өтерде (02.08.1944).&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

1945 жылы 25 қазанда Шығыс Пруссиядағы Кенигсберг қаласынан (қазіргі [[Ресей]]дің [[Калининград]] қаласы) елге қайтарылды.&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; Майдан жолы туралы мақалалар кейіннен баспасөз беттерінде жарияланды.&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;

=== Еңбек жолы ===
* 1945–1952 жж. — Тереңөзек ауданындағы [[Жаңа өріс|«Жаңаөріс»]] шаруашылығында бас бухгалтер, кассир&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;;
* 1953–1960 жж. — «Ильич», «Шаған» кеңшарларында, «Қарауылтөбе» тәжірибе шаруашылығында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;;
* 1960–1962 жж. — Қызылорда қаласында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;;
* 1962–1966 жж. — [[Жетікөл (Қызылорда облысы)|«Жетікөл» кеңшарында]] бухгалтер, аға экономист&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1966–1968 жж. — [[Тасбөгет]] кентінде бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1968–1985 жж. — «Іңкәрдария» кеңшарында экономист, бухгалтер;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;
* 1976–1978 жж. — [[Арал ауданы]]нан 30-дан астам отбасын көшіріп орнықтыру жұмыстарына жетекшілік етті&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

1985 жылдың 1 маусымынан 1993 жылдың 1 наурызына дейін егіс бригадирінің көмекшісі, жұмысшы, химизатор қызметтерін атқарды&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;. Ауылдық Ардагерлер кеңесінің төрағасы, Тереңөзек аудандық халық сотының заседателі болды.&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

1996 жылы 25 желтоқсанда Сырдария ауданының Іңкәрдария ауылында қайтыс болған.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

== Естелік пен ұлықтау ==
* 2024 жылы Іңкәрдария ауылында «Әбді Омаров» атындағы саябақ ашылды&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.
* Республикалық ономастикалық комиссияның қорытындысы және ауылдық округ әкімінің 2025 жылғы 11 қыркүйектегі №10 шешімімен Іңкәрдария ауылының кіреберіс даңғылына Әбді Омаровтың есімі берілді&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.

== Марапаттары ==
=== Ордендері ===
* [[Даңқ ордені (КСРО)|ІІІ дәрежелі Даңқ ордені]] (№197536, 27.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз ордені]] (№3302151, 10.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Отан соғысы ордені|І дәрежелі Отан соғысы ордені]] (№2220961, 11.03.1985)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

=== Медальдары ===
* «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі (№0282602, 09.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Еңбек ардагері медалі (КСРО)|Еңбек ардагері медалі]] (15.11.1985)&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;

=== Мерейтойлық медальдары ===
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] (№8250364, 07.05.1965)
* «[[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (26.12.1967)
* «Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 25 жыл» мерейтойлық медалі (07.05.1970)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]] (25.04.1975)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 60 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1978)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]] (12.04.1985)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1988)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (21.03.1995)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;&gt;Сыр елі. Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 505-506 бб. — ISBN 978-601-08-3729-4.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;&gt;''Дайрабай Т.'' Сыр перзенттері. – Алматы: Арыс, 2010. – 553-554 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1010822043/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D97923ff955d427664596ab6f99bbc77cb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v4%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; «Память народа» порталындағы Ә. Омаровтың есептік карточкасы мен наградалары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;seitov&quot;&gt;''Сейітов С.'' Сол жігіт қазір бар ма екен? // Лениншіл жас. – 1980. – № 56. – 22 наурыз.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abilov&quot;&gt;''Әбілов Е., Сапаров Д.'' Сол жігіт қазір бар екен // Ленин жолы. – 1980. – № 91. – 9 мамыр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;&gt;''Әбзейітов Т.'' Сағынғали іздеген сарбаз // Сыр бойы. – 2010. – № 79-81. – 24 сәуір.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;&gt;Сырдария / Әбибуллаев И.С., Қылышбайұлы А. – Алматы, 2006. – 156 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;&gt;Құт-береке қонған ел / Қасымов Ж. және т.б. – Қызылорда: Тұмар, 2014. – 22, 85-88 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;&gt;[https://docs.google.com/viewer?url=https%3A%2F%2Ftirshilik-tynysy.kz%2Fengine%2Fdownload.php%3Fid%3D831%26viewonline%3D1 Тіршілік тынысы // ''Сырдария аудандық газеті''. – 2025. – 21 маусым. – 3-бет.]&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{DEFAULTSORT:Омаров, Әбді}}
[[Санат:1924 жылы туғандар]]
[[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Даңқ орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>ljyg89hklxrgtcy5802p7lhzyx88trl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659818</id>
      <parentid>3659817</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы */</comment>
      <origin>3659818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12431" sha1="6rdootpz88ywo3gislkqsxy9e8xt113" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
|Есімі=Әбді Омаров
|Туған күні=20.10.1924
|Қайтыс болған күні=25.12.1996
|from={{KAZ}}
|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі
|Қайтыс болған жері=[[Қызылорда облысы]],  [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі | Іңкәрдария ауылы]]
|Не үшін белгілі=Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, еңбек ардагері
|Мамандығы=бухгалтер, [[экономист]]
|Марапаттары={{Даңқ ордені | ІІІ дәрежелі Даңқ ордені}}, {{Қызыл жұлдыз ордені}},
[[Отан соғысы ордені|I дәрежелі Отан соғысы ордені]]
|Сурет=OmarovAbdi.jpg|ені=200px}}

'''Әбді Омаров''' ([[20 қазан]] [[1924 жыл]], [[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі — [[25 желтоқсан]] [[1996 жыл]], Қызылорда облысы, [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі|Іңкәрдария ауылы]]) — соғыс және еңбек ардагері.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot; /&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1924 жыл]]ы [[20 қазан]]да [[Қызылорда облысы]]ның [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданына]] қарасты Далакөл ауылдық кеңесінде дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; 1941 жылы Шаған ауылындағы жетіжылдық мектепті бітірген.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt; 1952 жылы Ленинградтағы Бүкілодақтық бухгалтерлік курсты сырттай аяқтаған.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

=== [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа қатысуы ===
Соғысқа [[1942 жыл]]дың [[25 тамыз]]ынан 1945 жылдың 25 қазанына дейін қатысқан.&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; [[І Белоруссия майданы|I Белоруссия]] және [[ІІ Белоруссия майданы|II Белоруссия]] майдандары құрамындағы 65-армияның 193-дивизиясында атқыш, пулеметші және зениттік қондырғы көздеушісі болды.&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

Батыс Буг өзеніндегі өткелді қорғау (30.07.1944) және [[Одра|Одер]] өзенінен өту (20.04.1945) кезіндегі әрекеттері әскери құжаттарда тіркелген.&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

Соғыста үш рет жараланған:&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Белорусь|Белоруссия]]ның Гомель облысының Гороховищи ауданында (19.02.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* Паричи ауданында (26.06.1944);&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Польша]] жерінде Батыс Буг өзенінен өтерде (02.08.1944).&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

1945 жылы 25 қазанда Шығыс Пруссиядағы Кенигсберг қаласынан (қазіргі [[Ресей]]дің [[Калининград]] қаласы) елге қайтарылды.&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; Майдан жолы туралы мақалалар кейіннен баспасөз беттерінде жарияланды.&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;

=== Еңбек жолы ===
* 1945–1952 жж. — Тереңөзек ауданындағы [[Жаңа өріс|«Жаңаөріс»]] шаруашылығында бас бухгалтер, кассир&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;;
* 1953–1960 жж. — «Ильич», «Шаған» кеңшарларында, «Қарауылтөбе» тәжірибе шаруашылығында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;;
* 1960–1962 жж. — Қызылорда қаласында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;;
* 1962–1966 жж. — [[Жетікөл (Қызылорда облысы)|«Жетікөл» кеңшарында]] бухгалтер, аға экономист&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1966–1968 жж. — [[Тасбөгет]] кентінде бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1968–1985 жж. — «Іңкәрдария» кеңшарында экономист, бухгалтер;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;
* 1976–1978 жж. — [[Арал ауданы]]нан 30-дан астам отбасын көшіріп орнықтыру жұмыстарына жетекшілік етті&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

1985 жылдың 1 маусымынан 1993 жылдың 1 наурызына дейін егіс бригадирінің көмекшісі, жұмысшы, химизатор қызметтерін атқарды&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;. Ауылдық Ардагерлер кеңесінің төрағасы, Тереңөзек аудандық халық сотының заседателі болды.&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

1996 жылы 25 желтоқсанда Сырдария ауданының Іңкәрдария ауылында қайтыс болған.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

== Естелік пен ұлықтау ==
* 2024 жылы Іңкәрдария ауылында «Әбді Омаров» атындағы саябақ ашылды&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.
* Республикалық ономастикалық комиссияның қорытындысы және ауылдық округ әкімінің 2025 жылғы 11 қыркүйектегі №10 шешімімен Іңкәрдария ауылының кіреберіс даңғылына Әбді Омаровтың есімі берілді&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.

== Марапаттары ==
=== Ордендері ===
* [[Даңқ ордені (КСРО)|ІІІ дәрежелі Даңқ ордені]] (№197536, 27.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз ордені]] (№3302151, 10.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Отан соғысы ордені|І дәрежелі Отан соғысы ордені]] (№2220961, 11.03.1985)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

=== Медальдары ===
* «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі (№0282602, 09.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Еңбек ардагері медалі (КСРО)|Еңбек ардагері медалі]] (15.11.1985)&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;

=== Мерейтойлық медальдары ===
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] (№8250364, 07.05.1965)
* «[[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (26.12.1967)
* «Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 25 жыл» мерейтойлық медалі (07.05.1970)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]] (25.04.1975)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 60 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1978)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]] (12.04.1985)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1988)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (21.03.1995)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;&gt;Сыр елі. Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 505-506 бб. — ISBN 978-601-08-3729-4.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;&gt;''Дайрабай Т.'' Сыр перзенттері. – Алматы: Арыс, 2010. – 553-554 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1010822043/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D97923ff955d427664596ab6f99bbc77cb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v4%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; «Память народа» порталындағы Ә. Омаровтың есептік карточкасы мен наградалары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;seitov&quot;&gt;''Сейітов С.'' Сол жігіт қазір бар ма екен? // Лениншіл жас. – 1980. – № 56. – 22 наурыз.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abilov&quot;&gt;''Әбілов Е., Сапаров Д.'' Сол жігіт қазір бар екен // Ленин жолы. – 1980. – № 91. – 9 мамыр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;&gt;''Әбзейітов Т.'' Сағынғали іздеген сарбаз // Сыр бойы. – 2010. – № 79-81. – 24 сәуір.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;&gt;Сырдария / Әбибуллаев И.С., Қылышбайұлы А. – Алматы, 2006. – 156 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;&gt;Құт-береке қонған ел / Қасымов Ж. және т.б. – Қызылорда: Тұмар, 2014. – 22, 85-88 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;&gt;[https://docs.google.com/viewer?url=https%3A%2F%2Ftirshilik-tynysy.kz%2Fengine%2Fdownload.php%3Fid%3D831%26viewonline%3D1 Тіршілік тынысы // ''Сырдария аудандық газеті''. – 2025. – 21 маусым. – 3-бет.]&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{DEFAULTSORT:Омаров, Әбді}}
[[Санат:1924 жылы туғандар]]
[[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Даңқ орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>6rdootpz88ywo3gislkqsxy9e8xt113</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659819</id>
      <parentid>3659818</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы */</comment>
      <origin>3659819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12431" sha1="m31jl4d213surthpqit3prldxzxizll" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға
|Есімі=Әбді Омаров
|Туған күні=20.10.1924
|Қайтыс болған күні=25.12.1996
|from={{KAZ}}
|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі
|Қайтыс болған жері=[[Қызылорда облысы]],  [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі | Іңкәрдария ауылы]]
|Не үшін белгілі=Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, еңбек ардагері
|Мамандығы=бухгалтер, [[экономист]]
|Марапаттары={{Даңқ ордені | ІІІ дәрежелі Даңқ ордені}}, {{Қызыл жұлдыз ордені}},
[[Отан соғысы ордені|I дәрежелі Отан соғысы ордені]]
|Сурет=OmarovAbdi.jpg|ені=200px}}

'''Әбді Омаров''' ([[20 қазан]] [[1924 жыл]], [[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі — [[25 желтоқсан]] [[1996 жыл]], Қызылорда облысы, [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі|Іңкәрдария ауылы]]) — соғыс және еңбек ардагері.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot; /&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1924 жыл]]ы [[20 қазан]]да [[Қызылорда облысы]]ның [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданына]] қарасты Далакөл ауылдық кеңесінде дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; 1941 жылы Шаған ауылындағы жетіжылдық мектепті бітірген.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt; 1952 жылы Ленинградтағы Бүкілодақтық бухгалтерлік курсты сырттай аяқтаған.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

=== [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа қатысуы ===
Соғысқа [[1942 жыл]]дың [[25 тамыз]]ынан 1945 жылдың 25 қазанына дейін қатысқан.&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; [[І Белоруссия майданы|I Белоруссия]] және [[ІІ Белоруссия майданы|II Белоруссия]] майдандары құрамындағы 65-армияның 193-дивизиясында атқыш, пулеметші және зениттік қондырғы көздеушісі болды.&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

Батыс Буг өзеніндегі өткелді қорғау (30.07.1944) және [[Одра|Одер]] өзенінен өту (20.04.1945) кезіндегі әрекеттері әскери құжаттарда тіркелген.&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

Соғыста үш рет жараланған:&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Беларусь|Белоруссия]]ның Гомель облысының Гороховищи ауданында (19.02.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* Паричи ауданында (26.06.1944);&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Польша]] жерінде Батыс Буг өзенінен өтерде (02.08.1944).&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

1945 жылы 25 қазанда Шығыс Пруссиядағы Кенигсберг қаласынан (қазіргі [[Ресей]]дің [[Калининград]] қаласы) елге қайтарылды.&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; Майдан жолы туралы мақалалар кейіннен баспасөз беттерінде жарияланды.&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;

=== Еңбек жолы ===
* 1945–1952 жж. — Тереңөзек ауданындағы [[Жаңа өріс|«Жаңаөріс»]] шаруашылығында бас бухгалтер, кассир&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;;
* 1953–1960 жж. — «Ильич», «Шаған» кеңшарларында, «Қарауылтөбе» тәжірибе шаруашылығында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;;
* 1960–1962 жж. — Қызылорда қаласында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;;
* 1962–1966 жж. — [[Жетікөл (Қызылорда облысы)|«Жетікөл» кеңшарында]] бухгалтер, аға экономист&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1966–1968 жж. — [[Тасбөгет]] кентінде бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1968–1985 жж. — «Іңкәрдария» кеңшарында экономист, бухгалтер;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;
* 1976–1978 жж. — [[Арал ауданы]]нан 30-дан астам отбасын көшіріп орнықтыру жұмыстарына жетекшілік етті&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

1985 жылдың 1 маусымынан 1993 жылдың 1 наурызына дейін егіс бригадирінің көмекшісі, жұмысшы, химизатор қызметтерін атқарды&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;. Ауылдық Ардагерлер кеңесінің төрағасы, Тереңөзек аудандық халық сотының заседателі болды.&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

1996 жылы 25 желтоқсанда Сырдария ауданының Іңкәрдария ауылында қайтыс болған.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

== Естелік пен ұлықтау ==
* 2024 жылы Іңкәрдария ауылында «Әбді Омаров» атындағы саябақ ашылды&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.
* Республикалық ономастикалық комиссияның қорытындысы және ауылдық округ әкімінің 2025 жылғы 11 қыркүйектегі №10 шешімімен Іңкәрдария ауылының кіреберіс даңғылына Әбді Омаровтың есімі берілді&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.

== Марапаттары ==
=== Ордендері ===
* [[Даңқ ордені (КСРО)|ІІІ дәрежелі Даңқ ордені]] (№197536, 27.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз ордені]] (№3302151, 10.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Отан соғысы ордені|І дәрежелі Отан соғысы ордені]] (№2220961, 11.03.1985)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

=== Медальдары ===
* «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі (№0282602, 09.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Еңбек ардагері медалі (КСРО)|Еңбек ардагері медалі]] (15.11.1985)&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;

=== Мерейтойлық медальдары ===
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] (№8250364, 07.05.1965)
* «[[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (26.12.1967)
* «Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 25 жыл» мерейтойлық медалі (07.05.1970)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]] (25.04.1975)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 60 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1978)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]] (12.04.1985)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1988)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (21.03.1995)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;&gt;Сыр елі. Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 505-506 бб. — ISBN 978-601-08-3729-4.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;&gt;''Дайрабай Т.'' Сыр перзенттері. – Алматы: Арыс, 2010. – 553-554 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1010822043/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D97923ff955d427664596ab6f99bbc77cb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v4%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; «Память народа» порталындағы Ә. Омаровтың есептік карточкасы мен наградалары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;seitov&quot;&gt;''Сейітов С.'' Сол жігіт қазір бар ма екен? // Лениншіл жас. – 1980. – № 56. – 22 наурыз.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abilov&quot;&gt;''Әбілов Е., Сапаров Д.'' Сол жігіт қазір бар екен // Ленин жолы. – 1980. – № 91. – 9 мамыр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;&gt;''Әбзейітов Т.'' Сағынғали іздеген сарбаз // Сыр бойы. – 2010. – № 79-81. – 24 сәуір.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;&gt;Сырдария / Әбибуллаев И.С., Қылышбайұлы А. – Алматы, 2006. – 156 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;&gt;Құт-береке қонған ел / Қасымов Ж. және т.б. – Қызылорда: Тұмар, 2014. – 22, 85-88 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;&gt;[https://docs.google.com/viewer?url=https%3A%2F%2Ftirshilik-tynysy.kz%2Fengine%2Fdownload.php%3Fid%3D831%26viewonline%3D1 Тіршілік тынысы // ''Сырдария аудандық газеті''. – 2025. – 21 маусым. – 3-бет.]&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{DEFAULTSORT:Омаров, Әбді}}
[[Санат:1924 жылы туғандар]]
[[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Даңқ орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>m31jl4d213surthpqit3prldxzxizll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659820</id>
      <parentid>3659819</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12256" sha1="a6r51gqs1z6kak6rkvlmk7s1bg3se9w" xml:space="preserve">{{Тұлға
|Есімі=Әбді Омаров
|Туған күні=20.10.1924
|Қайтыс болған күні=25.12.1996
|from={{KAZ}}
|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі
|Қайтыс болған жері=[[Қызылорда облысы]],  [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі | Іңкәрдария ауылы]]
|Не үшін белгілі=Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, еңбек ардагері
|Мамандығы=бухгалтер, [[экономист]]
|Марапаттары={{Даңқ ордені | ІІІ дәрежелі Даңқ ордені}}, {{Қызыл жұлдыз ордені}},
[[Отан соғысы ордені|I дәрежелі Отан соғысы ордені]]
|Сурет=OmarovAbdi.jpg|ені=200px}}

'''Әбді Омаров''' ([[20 қазан]] [[1924 жыл]], [[Қызылорда облысы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]], Далакөл ауылдық кеңесі — [[25 желтоқсан]] [[1996 жыл]], Қызылорда облысы, [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Іңкәрдария ауылдық округі|Іңкәрдария ауылы]]) — соғыс және еңбек ардагері.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot; /&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1924 жыл]]ы [[20 қазан]]да [[Қызылорда облысы]]ның [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданына]] қарасты Далакөл ауылдық кеңесінде дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; 1941 жылы Шаған ауылындағы жетіжылдық мектепті бітірген.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt; 1952 жылы Ленинградтағы Бүкілодақтық бухгалтерлік курсты сырттай аяқтаған.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

=== [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа қатысуы ===
Соғысқа [[1942 жыл]]дың [[25 тамыз]]ынан 1945 жылдың 25 қазанына дейін қатысқан.&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; [[І Белоруссия майданы|I Белоруссия]] және [[ІІ Белоруссия майданы|II Белоруссия]] майдандары құрамындағы 65-армияның 193-дивизиясында атқыш, пулеметші және зениттік қондырғы көздеушісі болды.&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

Батыс Буг өзеніндегі өткелді қорғау (30.07.1944) және [[Одра|Одер]] өзенінен өту (20.04.1945) кезіндегі әрекеттері әскери құжаттарда тіркелген.&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

Соғыста үш рет жараланған:&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Беларусь|Белоруссия]]ның Гомель облысының Гороховищи ауданында (19.02.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;;
* Паричи ауданында (26.06.1944);&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Польша]] жерінде Батыс Буг өзенінен өтерде (02.08.1944).&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

1945 жылы 25 қазанда Шығыс Пруссиядағы Кенигсберг қаласынан (қазіргі [[Ресей]]дің [[Калининград]] қаласы) елге қайтарылды.&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt; Майдан жолы туралы мақалалар кейіннен баспасөз беттерінде жарияланды.&lt;ref name=&quot;seitov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abilov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;/&gt;

=== Еңбек жолы ===
* 1945–1952 жж. — Тереңөзек ауданындағы [[Жаңа өріс|«Жаңаөріс»]] шаруашылығында бас бухгалтер, кассир&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;;
* 1953–1960 жж. — «Ильич», «Шаған» кеңшарларында, «Қарауылтөбе» тәжірибе шаруашылығында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;;
* 1960–1962 жж. — Қызылорда қаласында бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;;
* 1962–1966 жж. — [[Жетікөл (Қызылорда облысы)|«Жетікөл» кеңшарында]] бухгалтер, аға экономист&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1966–1968 жж. — [[Тасбөгет]] кентінде бухгалтер&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;/&gt;;
* 1968–1985 жж. — «Іңкәрдария» кеңшарында экономист, бухгалтер;&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;
* 1976–1978 жж. — [[Арал ауданы]]нан 30-дан астам отбасын көшіріп орнықтыру жұмыстарына жетекшілік етті&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;.

1985 жылдың 1 маусымынан 1993 жылдың 1 наурызына дейін егіс бригадирінің көмекшісі, жұмысшы, химизатор қызметтерін атқарды&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;. Ауылдық Ардагерлер кеңесінің төрағасы, Тереңөзек аудандық халық сотының заседателі болды.&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

1996 жылы 25 желтоқсанда Сырдария ауданының Іңкәрдария ауылында қайтыс болған.&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;/&gt;

== Естелік пен ұлықтау ==
* 2024 жылы Іңкәрдария ауылында «Әбді Омаров» атындағы саябақ ашылды&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.
* Республикалық ономастикалық комиссияның қорытындысы және ауылдық округ әкімінің 2025 жылғы 11 қыркүйектегі №10 шешімімен Іңкәрдария ауылының кіреберіс даңғылына Әбді Омаровтың есімі берілді&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;/&gt;.

== Марапаттары ==
=== Ордендері ===
* [[Даңқ ордені (КСРО)|ІІІ дәрежелі Даңқ ордені]] (№197536, 27.08.1944)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз ордені]] (№3302151, 10.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Отан соғысы ордені|І дәрежелі Отан соғысы ордені]] (№2220961, 11.03.1985)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

=== Медальдары ===
* «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі (№0282602, 09.05.1945)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;
* [[Еңбек ардагері медалі (КСРО)|Еңбек ардагері медалі]] (15.11.1985)&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;/&gt;

=== Мерейтойлық медальдары ===
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] (№8250364, 07.05.1965)
* «[[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (26.12.1967)
* «Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 25 жыл» мерейтойлық медалі (07.05.1970)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]] (25.04.1975)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 60 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1978)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]] (12.04.1985)
* [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл» мерейтойлық медалі]] (28.01.1988)
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]] (21.03.1995)&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;syr_enci&quot;&gt;Сыр елі. Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 505-506 бб. — ISBN 978-601-08-3729-4.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dairabay&quot;&gt;''Дайрабай Т.'' Сыр перзенттері. – Алматы: Арыс, 2010. – 553-554 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pamyat&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1010822043/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D97923ff955d427664596ab6f99bbc77cb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v4%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; «Память народа» порталындағы Ә. Омаровтың есептік карточкасы мен наградалары]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;seitov&quot;&gt;''Сейітов С.'' Сол жігіт қазір бар ма екен? // Лениншіл жас. – 1980. – № 56. – 22 наурыз.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abilov&quot;&gt;''Әбілов Е., Сапаров Д.'' Сол жігіт қазір бар екен // Ленин жолы. – 1980. – № 91. – 9 мамыр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;abzeitov&quot;&gt;''Әбзейітов Т.'' Сағынғали іздеген сарбаз // Сыр бойы. – 2010. – № 79-81. – 24 сәуір.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syrdariya_book&quot;&gt;Сырдария / Әбибуллаев И.С., Қылышбайұлы А. – Алматы, 2006. – 156 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymov&quot;&gt;Құт-береке қонған ел / Қасымов Ж. және т.б. – Қызылорда: Тұмар, 2014. – 22, 85-88 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tirshilik&quot;&gt;[https://docs.google.com/viewer?url=https%3A%2F%2Ftirshilik-tynysy.kz%2Fengine%2Fdownload.php%3Fid%3D831%26viewonline%3D1 Тіршілік тынысы // ''Сырдария аудандық газеті''. – 2025. – 21 маусым. – 3-бет.]&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{DEFAULTSORT:Омаров, Әбді}}
[[Санат:1924 жылы туғандар]]
[[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Даңқ орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>a6r51gqs1z6kak6rkvlmk7s1bg3se9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алас (хикая)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787058</id>
    <revision>
      <id>3659753</id>
      <timestamp>2026-09-23T12:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Телесериал  | Қазақша атауы = Алас  | Шынайы атауы =   | суреті =   | тақырыбы =   | сурет ені =   | жанры = хоррор  | формат =   | авторы =   | желісі =   | өндіріс =   | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып  | баяндаушы =   | бет басы =   | комп...</comment>
      <origin>3659753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1729" sha1="0irql12988b7bbz6utxj5t1uffugh7v" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' —</text>
      <sha1>0irql12988b7bbz6utxj5t1uffugh7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659754</id>
      <parentid>3659753</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3659754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1785" sha1="jmikn87q97pbu0lmiu3go1gh1oaj5yz" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' —
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>jmikn87q97pbu0lmiu3go1gh1oaj5yz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659757</id>
      <parentid>3659754</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3659757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2427" sha1="mpy46gdbu24mwmky82ky318v7uli0yb" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
== Рөлдерде ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>mpy46gdbu24mwmky82ky318v7uli0yb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659758</id>
      <parentid>3659757</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Желісі */</comment>
      <origin>3659758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3915" sha1="29vv254vh8j9emrtlauwtot1cqcd132" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
Хикаяның оқиғасы суррогат ана болуға келісім берген Рахия есімді әйелдің айналасында өрбиді. Ол ауқатты отбасының баласын дүниеге әкелу үшін олардың қала сыртындағы үйіне көшіп келеді. Алайда жаңа ортада Рахия түсініксіз әрі тылсым құбылыстарға тап бола бастайды.

Уақыт өте келе үйде болып жатқан оқиғалардың кездейсоқ емес екені анықталады. Рахия ежелгі наным-сенімдер мен қазақ мифологиясында кездесетін тылсым күштерге байланысты құпияның ізін ашады. Оның айналасында болып жатқан оқиғалар [[Албасты]] туралы аңыздармен сабақтасып, кейіпкердің өміріне қауіп төндіреді.

Хикая барысында Рахия тылсым құбылыстардың сырын ашып, өзі мен дүниеге әкелетін баланы қорғауға тырысады. Оқиға кейіпкерлердің өткенімен, отбасылық құпияларымен және қазақтың дәстүрлі мифологиялық түсініктерімен астасып дамиды.

== Рөлдерде ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>29vv254vh8j9emrtlauwtot1cqcd132</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659763</id>
      <parentid>3659758</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рөлдерде */</comment>
      <origin>3659763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4867" sha1="m2ncfj944ql1735z7jnq912uq4188v8" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
Хикаяның оқиғасы суррогат ана болуға келісім берген Рахия есімді әйелдің айналасында өрбиді. Ол ауқатты отбасының баласын дүниеге әкелу үшін олардың қала сыртындағы үйіне көшіп келеді. Алайда жаңа ортада Рахия түсініксіз әрі тылсым құбылыстарға тап бола бастайды.

Уақыт өте келе үйде болып жатқан оқиғалардың кездейсоқ емес екені анықталады. Рахия ежелгі наным-сенімдер мен қазақ мифологиясында кездесетін тылсым күштерге байланысты құпияның ізін ашады. Оның айналасында болып жатқан оқиғалар [[Албасты]] туралы аңыздармен сабақтасып, кейіпкердің өміріне қауіп төндіреді.

Хикая барысында Рахия тылсым құбылыстардың сырын ашып, өзі мен дүниеге әкелетін баланы қорғауға тырысады. Оқиға кейіпкерлердің өткенімен, отбасылық құпияларымен және қазақтың дәстүрлі мифологиялық түсініктерімен астасып дамиды.

== Рөлдерде ==
* ''Рахия'' — Алмагүл Қазиахан-Сағындық
* ''Динара'' — Әйгерім Аққанат Мұстафа
* ''Қайрат'' — Мақсат Жақып
* ''Медет'' — Мұрат Жарылқасынов
* ''Албасты'' — Райхан Айтқожанова
* ''Дәрігер Серік'' — Жұматай Ахметхан
* ''Аяғы ауыр келіншек'' — Дана Әмірқұл
* ''Аяғы ауыр келіншектің дублері'' — Айнура Нуренбетова
* ''Жаңа туылған сәби'' — Сара Жұмабай
* ''Албастының дублері'' — Раушан Измағамбетова
* ''Он жастағы қыз'' — Қуасар Рысқұлбек
* ''Кезекші медбике'' — Назерке Әлмісбекова
* ''Медбике'' — Айткүл Раманқұлқызы
* ''Дәрігер'' — Еділ Абекен

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>m2ncfj944ql1735z7jnq912uq4188v8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659765</id>
      <parentid>3659763</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан телесериалдары|Қазақстан телесериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3659765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4931" sha1="eeig9g1zu6cel67urdb84trpv4b9n1f" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
Хикаяның оқиғасы суррогат ана болуға келісім берген Рахия есімді әйелдің айналасында өрбиді. Ол ауқатты отбасының баласын дүниеге әкелу үшін олардың қала сыртындағы үйіне көшіп келеді. Алайда жаңа ортада Рахия түсініксіз әрі тылсым құбылыстарға тап бола бастайды.

Уақыт өте келе үйде болып жатқан оқиғалардың кездейсоқ емес екені анықталады. Рахия ежелгі наным-сенімдер мен қазақ мифологиясында кездесетін тылсым күштерге байланысты құпияның ізін ашады. Оның айналасында болып жатқан оқиғалар [[Албасты]] туралы аңыздармен сабақтасып, кейіпкердің өміріне қауіп төндіреді.

Хикая барысында Рахия тылсым құбылыстардың сырын ашып, өзі мен дүниеге әкелетін баланы қорғауға тырысады. Оқиға кейіпкерлердің өткенімен, отбасылық құпияларымен және қазақтың дәстүрлі мифологиялық түсініктерімен астасып дамиды.

== Рөлдерде ==
* ''Рахия'' — Алмагүл Қазиахан-Сағындық
* ''Динара'' — Әйгерім Аққанат Мұстафа
* ''Қайрат'' — Мақсат Жақып
* ''Медет'' — Мұрат Жарылқасынов
* ''Албасты'' — Райхан Айтқожанова
* ''Дәрігер Серік'' — Жұматай Ахметхан
* ''Аяғы ауыр келіншек'' — Дана Әмірқұл
* ''Аяғы ауыр келіншектің дублері'' — Айнура Нуренбетова
* ''Жаңа туылған сәби'' — Сара Жұмабай
* ''Албастының дублері'' — Раушан Измағамбетова
* ''Он жастағы қыз'' — Қуасар Рысқұлбек
* ''Кезекші медбике'' — Назерке Әлмісбекова
* ''Медбике'' — Айткүл Раманқұлқызы
* ''Дәрігер'' — Еділ Абекен

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан телесериалдары]]</text>
      <sha1>eeig9g1zu6cel67urdb84trpv4b9n1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659767</id>
      <parentid>3659765</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рөлдерде */</comment>
      <origin>3659767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4974" sha1="85og840x1766764cdf0wgbvieofjs0g" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
Хикаяның оқиғасы суррогат ана болуға келісім берген Рахия есімді әйелдің айналасында өрбиді. Ол ауқатты отбасының баласын дүниеге әкелу үшін олардың қала сыртындағы үйіне көшіп келеді. Алайда жаңа ортада Рахия түсініксіз әрі тылсым құбылыстарға тап бола бастайды.

Уақыт өте келе үйде болып жатқан оқиғалардың кездейсоқ емес екені анықталады. Рахия ежелгі наным-сенімдер мен қазақ мифологиясында кездесетін тылсым күштерге байланысты құпияның ізін ашады. Оның айналасында болып жатқан оқиғалар [[Албасты]] туралы аңыздармен сабақтасып, кейіпкердің өміріне қауіп төндіреді.

Хикая барысында Рахия тылсым құбылыстардың сырын ашып, өзі мен дүниеге әкелетін баланы қорғауға тырысады. Оқиға кейіпкерлердің өткенімен, отбасылық құпияларымен және қазақтың дәстүрлі мифологиялық түсініктерімен астасып дамиды.

== Рөлдерде ==
* ''Рахия'' — Алмагүл Қазихан-Сағындық
* ''Динара'' — Әйгерім Аққанат Мұстафа
* ''Қайрат'' — Мақсат Жақып
* ''Медет'' — Мұрат Жарылқасынов
* ''Албасты'' — Райхан Айтқожанова
* ''Дәрігер Серік'' — Жұматай Ахметхан
* ''Аяғы ауыр келіншек'' — Дана Әмірқұл
* ''Аяғы ауыр келіншектің дублері'' — Айнура Нуренбетова
* ''Жаңа туылған сәби'' — Сара Жұмабай
* ''Албастының дублері'' — Раушан Измағамбетова
* ''Он жастағы қыз'' — Қуасар Рысқұлбек
* ''Кезекші медбике'' — Назерке Әлмісбекова
* ''Медбике'' — Айткүл Раманқұлқызы
* ''Дәрігер'' — Еділ Абекен

== Бөлімдерінің тізімі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан телесериалдары]]</text>
      <sha1>85og840x1766764cdf0wgbvieofjs0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659768</id>
      <parentid>3659767</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бөлімдерінің тізімі */</comment>
      <origin>3659768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5286" sha1="36a4rv3ra332td9gi3600xohumvnvbw" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
Хикаяның оқиғасы суррогат ана болуға келісім берген Рахия есімді әйелдің айналасында өрбиді. Ол ауқатты отбасының баласын дүниеге әкелу үшін олардың қала сыртындағы үйіне көшіп келеді. Алайда жаңа ортада Рахия түсініксіз әрі тылсым құбылыстарға тап бола бастайды.

Уақыт өте келе үйде болып жатқан оқиғалардың кездейсоқ емес екені анықталады. Рахия ежелгі наным-сенімдер мен қазақ мифологиясында кездесетін тылсым күштерге байланысты құпияның ізін ашады. Оның айналасында болып жатқан оқиғалар [[Албасты]] туралы аңыздармен сабақтасып, кейіпкердің өміріне қауіп төндіреді.

Хикая барысында Рахия тылсым құбылыстардың сырын ашып, өзі мен дүниеге әкелетін баланы қорғауға тырысады. Оқиға кейіпкерлердің өткенімен, отбасылық құпияларымен және қазақтың дәстүрлі мифологиялық түсініктерімен астасып дамиды.

== Рөлдерде ==
* ''Рахия'' — Алмагүл Қазихан-Сағындық
* ''Динара'' — Әйгерім Аққанат Мұстафа
* ''Қайрат'' — Мақсат Жақып
* ''Медет'' — Мұрат Жарылқасынов
* ''Албасты'' — Райхан Айтқожанова
* ''Дәрігер Серік'' — Жұматай Ахметхан
* ''Аяғы ауыр келіншек'' — Дана Әмірқұл
* ''Аяғы ауыр келіншектің дублері'' — Айнура Нуренбетова
* ''Жаңа туылған сәби'' — Сара Жұмабай
* ''Албастының дублері'' — Раушан Измағамбетова
* ''Он жастағы қыз'' — Қуасар Рысқұлбек
* ''Кезекші медбике'' — Назерке Әлмісбекова
* ''Медбике'' — Айткүл Раманқұлқызы
* ''Дәрігер'' — Еділ Абекен

== Бөлімдерінің тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Маусым
! rowspan=&quot;2&quot; | Серия
! colspan=&quot;2&quot; | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style=&quot;background:#8B0000; width:10px; padding:0;&quot; |
| 1
| 8
| 20 қазан 2020
| 2 ақпан 2021
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан телесериалдары]]</text>
      <sha1>36a4rv3ra332td9gi3600xohumvnvbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659769</id>
      <parentid>3659768</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3659769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5288" sha1="aoduwjphhk75gy9umzalbi45yyx7ffv" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
Хикаяның оқиғасы суррогат ана болуға келісім берген Рахия есімді әйелдің айналасында өрбиді. Ол ауқатты отбасының баласын дүниеге әкелу үшін олардың қала сыртындағы үйіне көшіп келеді. Алайда жаңа ортада Рахия түсініксіз әрі тылсым құбылыстарға тап бола бастайды.

Уақыт өте келе үйде болып жатқан оқиғалардың кездейсоқ емес екені анықталады. Рахия ежелгі наным-сенімдер мен қазақ мифологиясында кездесетін тылсым күштерге байланысты құпияның ізін ашады. Оның айналасында болып жатқан оқиғалар [[Албасты]] туралы аңыздармен сабақтасып, кейіпкердің өміріне қауіп төндіреді.

Хикая барысында Рахия тылсым құбылыстардың сырын ашып, өзі мен дүниеге әкелетін баланы қорғауға тырысады. Оқиға кейіпкерлердің өткенімен, отбасылық құпияларымен және қазақтың дәстүрлі мифологиялық түсініктерімен астасып дамиды.

== Рөлдерде ==
* ''Рахия'' — Алмагүл Қазихан-Сағындық
* ''Динара'' — Әйгерім Аққанат Мұстафа
* ''Қайрат'' — Мақсат Жақып
* ''Медет'' — Мұрат Жарылқасынов
* ''Албасты'' — Райхан Айтқожанова
* ''Дәрігер Серік'' — Жұматай Ахметхан
* ''Аяғы ауыр келіншек'' — Дана Әмірқұл
* ''Аяғы ауыр келіншектің дублері'' — Айнура Нуренбетова
* ''Жаңа туылған сәби'' — Сара Жұмабай
* ''Албастының дублері'' — Раушан Измағамбетова
* ''Он жастағы қыз'' — Қуасар Рысқұлбек
* ''Кезекші медбике'' — Назерке Әлмісбекова
* ''Медбике'' — Айткүл Раманқұлқызы
* ''Дәрігер'' — Еділ Абекен

== Бөлімдерінің тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Маусым
! rowspan=&quot;2&quot; | Серия
! colspan=&quot;2&quot; | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style=&quot;background:#8B0000; width:10px; padding:0;&quot; |
| 1
| 8
| 9 ақпан 2023
| 27 наурыз 2023
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан телесериалдары]]</text>
      <sha1>aoduwjphhk75gy9umzalbi45yyx7ffv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659771</id>
      <parentid>3659769</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Бөлімдерінің тізімі */</comment>
      <origin>3659771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5288" sha1="25lnoiq2r6g3jclv8obfm942q5dc4s7" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
Хикаяның оқиғасы суррогат ана болуға келісім берген Рахия есімді әйелдің айналасында өрбиді. Ол ауқатты отбасының баласын дүниеге әкелу үшін олардың қала сыртындағы үйіне көшіп келеді. Алайда жаңа ортада Рахия түсініксіз әрі тылсым құбылыстарға тап бола бастайды.

Уақыт өте келе үйде болып жатқан оқиғалардың кездейсоқ емес екені анықталады. Рахия ежелгі наным-сенімдер мен қазақ мифологиясында кездесетін тылсым күштерге байланысты құпияның ізін ашады. Оның айналасында болып жатқан оқиғалар [[Албасты]] туралы аңыздармен сабақтасып, кейіпкердің өміріне қауіп төндіреді.

Хикая барысында Рахия тылсым құбылыстардың сырын ашып, өзі мен дүниеге әкелетін баланы қорғауға тырысады. Оқиға кейіпкерлердің өткенімен, отбасылық құпияларымен және қазақтың дәстүрлі мифологиялық түсініктерімен астасып дамиды.

== Рөлдерде ==
* ''Рахия'' — Алмагүл Қазихан-Сағындық
* ''Динара'' — Әйгерім Аққанат Мұстафа
* ''Қайрат'' — Мақсат Жақып
* ''Медет'' — Мұрат Жарылқасынов
* ''Албасты'' — Райхан Айтқожанова
* ''Дәрігер Серік'' — Жұматай Ахметхан
* ''Аяғы ауыр келіншек'' — Дана Әмірқұл
* ''Аяғы ауыр келіншектің дублері'' — Айнура Нуренбетова
* ''Жаңа туылған сәби'' — Сара Жұмабай
* ''Албастының дублері'' — Раушан Измағамбетова
* ''Он жастағы қыз'' — Қуасар Рысқұлбек
* ''Кезекші медбике'' — Назерке Әлмісбекова
* ''Медбике'' — Айткүл Раманқұлқызы
* ''Дәрігер'' — Еділ Абекен

== Бөлімдерінің тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Маусым
! rowspan=&quot;2&quot; | Серия
! colspan=&quot;2&quot; | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style=&quot;background:#696969; width:10px; padding:0;&quot; |
| 1
| 8
| 9 ақпан 2023
| 27 наурыз 2023
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан телесериалдары]]</text>
      <sha1>25lnoiq2r6g3jclv8obfm942q5dc4s7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659779</id>
      <parentid>3659771</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бөлімдерінің тізімі */</comment>
      <origin>3659779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8031" sha1="6j75kzhpzpexa0j6l3gzp959nlckr5o" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
Хикаяның оқиғасы суррогат ана болуға келісім берген Рахия есімді әйелдің айналасында өрбиді. Ол ауқатты отбасының баласын дүниеге әкелу үшін олардың қала сыртындағы үйіне көшіп келеді. Алайда жаңа ортада Рахия түсініксіз әрі тылсым құбылыстарға тап бола бастайды.

Уақыт өте келе үйде болып жатқан оқиғалардың кездейсоқ емес екені анықталады. Рахия ежелгі наным-сенімдер мен қазақ мифологиясында кездесетін тылсым күштерге байланысты құпияның ізін ашады. Оның айналасында болып жатқан оқиғалар [[Албасты]] туралы аңыздармен сабақтасып, кейіпкердің өміріне қауіп төндіреді.

Хикая барысында Рахия тылсым құбылыстардың сырын ашып, өзі мен дүниеге әкелетін баланы қорғауға тырысады. Оқиға кейіпкерлердің өткенімен, отбасылық құпияларымен және қазақтың дәстүрлі мифологиялық түсініктерімен астасып дамиды.

== Рөлдерде ==
* ''Рахия'' — Алмагүл Қазихан-Сағындық
* ''Динара'' — Әйгерім Аққанат Мұстафа
* ''Қайрат'' — Мақсат Жақып
* ''Медет'' — Мұрат Жарылқасынов
* ''Албасты'' — Райхан Айтқожанова
* ''Дәрігер Серік'' — Жұматай Ахметхан
* ''Аяғы ауыр келіншек'' — Дана Әмірқұл
* ''Аяғы ауыр келіншектің дублері'' — Айнура Нуренбетова
* ''Жаңа туылған сәби'' — Сара Жұмабай
* ''Албастының дублері'' — Раушан Измағамбетова
* ''Он жастағы қыз'' — Қуасар Рысқұлбек
* ''Кезекші медбике'' — Назерке Әлмісбекова
* ''Медбике'' — Айткүл Раманқұлқызы
* ''Дәрігер'' — Еділ Абекен

== Бөлімдерінің тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Маусым
! rowspan=&quot;2&quot; | Серия
! colspan=&quot;2&quot; | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style=&quot;background:#696969; width:10px; padding:0;&quot; |
| 1
| 8
| 9 ақпан 2023
| 27 наурыз 2023
|}

=== 1-маусым ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#696969; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 1
 |EpisodeNumber2   = 1
 |Title = Құпиямызды ешкім білмесін!
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 ақпан 2023
 |ShortSummary = — &lt;!-- Осы жерге серияда не болғаны жайлы қысқаша оқиғаны жазуға болады --&gt;
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 2
 |EpisodeNumber2   = 2
 |Title = Үйде біреу жүр
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 ақпан 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 3
 |EpisodeNumber2   = 3
 |Title = Оның есі ауысқан
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 16 ақпан 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 4
 |EpisodeNumber2   = 4
 |Title = Мен сенен қорқамын
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 23 ақпан 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 5
 |EpisodeNumber2   = 5
 |Title = Оны Албасты басты
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 2 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 6
 |EpisodeNumber2   = 6
 |Title = Оған шындықты айт
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 7
 |EpisodeNumber2   = 7
 |Title = Бұл менің қызым
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 16 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 8
 |EpisodeNumber2   = 8
 |Title = Ол оралды
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 27 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан телесериалдары]]</text>
      <sha1>6j75kzhpzpexa0j6l3gzp959nlckr5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659782</id>
      <parentid>3659779</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Желісі */</comment>
      <origin>3659782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11974" sha1="nvtjtotvm86jkohx4jquemf9qct3yfs" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
Хикаяның оқиғасы суррогат ана болуға келісім берген Рахия есімді әйелдің айналасында өрбиді. Ол ауқатты отбасының баласын дүниеге әкелу үшін олардың қала сыртындағы үйіне көшіп келеді. Алайда жаңа ортада Рахия түсініксіз әрі тылсым құбылыстарға тап бола бастайды.

Уақыт өте келе үйде болып жатқан оқиғалардың кездейсоқ емес екені анықталады. Рахия ежелгі наным-сенімдер мен қазақ мифологиясында кездесетін тылсым күштерге байланысты құпияның ізін ашады. Оның айналасында болып жатқан оқиғалар [[Албасты]] туралы аңыздармен сабақтасып, кейіпкердің өміріне қауіп төндіреді.

Хикая барысында Рахия тылсым құбылыстардың сырын ашып, өзі мен дүниеге әкелетін баланы қорғауға тырысады. Оқиға кейіпкерлердің өткенімен, отбасылық құпияларымен және қазақтың дәстүрлі мифологиялық түсініктерімен астасып дамиды.

Мегаполистің шыны витриналарынан аспан көрінеді. Ол балаша мөлдір, алдамшы түрде алаңсыз. «Алас» (2023) хикаясы дәл осы қарама-қайшылықтан басталады: айналаны жарыққа бөлеген, мерекедей жарқын таң және бір сәтте өзі үшін қымбат болған дүниенің бәрінен айырылған әйел. Кездейсоқтық — немесе мұқият жоспарланған сәйкестік — оның өміріндегі қайтарымсыз сәтке айналып, кінә, еркіндік және бұрынғы өмірге қайта орала алмау туралы хикаяның басталуына себеп болады.

Басты кейіпкер мінсіз емес. Бірақ ол шынайы, қайсар әрі осал. Ол әр қадамын бақылап, өмірін сағат сайын жоспарлауға үйренген. Алайда тағдыр бір-ақ сәтте оның барлық жоспарын тақтадағы бор жазуы секілді өшіріп тастайды. Енді оның күндері жауапсыз сұрақтарға, күмәнға және «егер де...» деген ойларға толы. Оны өткеннің көлеңкелері ғана емес, өзі туралы шындықты өзінен де жақсы білеміз деп есептейтін адамдар да аңдиды. Әр бөлім көрерменді оның ішкі әлеміне тереңірек жетелей түседі. Бұл әлемде тіпті ең шынайы әрекеттің өзі күмәннің көлеңкесінде қалады.

«Алас» хикаясы шындық пен қорқыныш пен өкініштің салмағынан бұрмаланған шындықтың арасындағы нәзік шекарада өрбиді. Хикаяның визуалды тілі — салқын интерьерлер, мазасыз көлеңкелер, терезе сыртындағы қаланың тынымсыз үні — тұйықтық сезімін күшейте түседі. Басты кейіпкердің бүкіл әлемі бірнеше бөлме мен енді бір-бірінен ажырату мүмкін емес бірнеше адамның айналасына сығылып қалғандай әсер қалдырады. Мұнда өмірдің мәні туралы даңғаза монологтар жоқ. Оның орнына ым-ишара, көзқарас және айтылмай қалған сөздер бар. Кейде олар ашық мойындаудан да ауыр әсер етеді.

Қосалқы рөлдегі әр кейіпкер — шындықтың сан алуан нұсқасы көрінетін айна іспетті. Бірі айыптайды, бірі ақтайды, енді бірі немқұрайлы қарайды. Сериал ешкімнің жағына шығуға асықпайды және көрерменді нақты моральдық шешімі жоқ кеңістікте қалдырады. «Алас» — ар-ұжданды қалай тазарту туралы емес, бір кездері жасаған немесе жасауға үлгермеген ісіңнің салмағынан арылу мүмкін бе деген сұрақты көтеретін шығарма.

Бұл — өмірдегі тірегінен айырылған адамның қайтадан өмір сүруді үйрену тарихы. Өйткені кейде қанат адам құлаудан қорықпайтын сәтте ғана өсіп шығуы мүмкін.

== Рөлдерде ==
* ''Рахия'' — Алмагүл Қазихан-Сағындық
* ''Динара'' — Әйгерім Аққанат Мұстафа
* ''Қайрат'' — Мақсат Жақып
* ''Медет'' — Мұрат Жарылқасынов
* ''Албасты'' — Райхан Айтқожанова
* ''Дәрігер Серік'' — Жұматай Ахметхан
* ''Аяғы ауыр келіншек'' — Дана Әмірқұл
* ''Аяғы ауыр келіншектің дублері'' — Айнура Нуренбетова
* ''Жаңа туылған сәби'' — Сара Жұмабай
* ''Албастының дублері'' — Раушан Измағамбетова
* ''Он жастағы қыз'' — Қуасар Рысқұлбек
* ''Кезекші медбике'' — Назерке Әлмісбекова
* ''Медбике'' — Айткүл Раманқұлқызы
* ''Дәрігер'' — Еділ Абекен

== Бөлімдерінің тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Маусым
! rowspan=&quot;2&quot; | Серия
! colspan=&quot;2&quot; | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style=&quot;background:#696969; width:10px; padding:0;&quot; |
| 1
| 8
| 9 ақпан 2023
| 27 наурыз 2023
|}

=== 1-маусым ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#696969; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 1
 |EpisodeNumber2   = 1
 |Title = Құпиямызды ешкім білмесін!
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 ақпан 2023
 |ShortSummary = — &lt;!-- Осы жерге серияда не болғаны жайлы қысқаша оқиғаны жазуға болады --&gt;
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 2
 |EpisodeNumber2   = 2
 |Title = Үйде біреу жүр
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 ақпан 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 3
 |EpisodeNumber2   = 3
 |Title = Оның есі ауысқан
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 16 ақпан 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 4
 |EpisodeNumber2   = 4
 |Title = Мен сенен қорқамын
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 23 ақпан 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 5
 |EpisodeNumber2   = 5
 |Title = Оны Албасты басты
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 2 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 6
 |EpisodeNumber2   = 6
 |Title = Оған шындықты айт
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 7
 |EpisodeNumber2   = 7
 |Title = Бұл менің қызым
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 16 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 8
 |EpisodeNumber2   = 8
 |Title = Ол оралды
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 27 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан телесериалдары]]</text>
      <sha1>nvtjtotvm86jkohx4jquemf9qct3yfs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659784</id>
      <parentid>3659782</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Желісі */</comment>
      <origin>3659784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12100" sha1="8a026t62oqdw5drywu36foqxyymp9mn" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
Хикаяның оқиғасы суррогат ана болуға келісім берген Рахия есімді әйелдің айналасында өрбиді. Ол ауқатты отбасының баласын дүниеге әкелу үшін олардың қала сыртындағы үйіне көшіп келеді. Алайда жаңа ортада Рахия түсініксіз әрі тылсым құбылыстарға тап бола бастайды.

Уақыт өте келе үйде болып жатқан оқиғалардың кездейсоқ емес екені анықталады. Рахия ежелгі наным-сенімдер мен қазақ мифологиясында кездесетін тылсым күштерге байланысты құпияның ізін ашады. Оның айналасында болып жатқан оқиғалар [[Албасты]] туралы аңыздармен сабақтасып, кейіпкердің өміріне қауіп төндіреді.

Хикая барысында Рахия тылсым құбылыстардың сырын ашып, өзі мен дүниеге әкелетін баланы қорғауға тырысады. Оқиға кейіпкерлердің өткенімен, отбасылық құпияларымен және қазақтың дәстүрлі мифологиялық түсініктерімен астасып дамиды.

Мегаполистің шыны витриналарынан аспан көрінеді. Ол балаша мөлдір, алдамшы түрде алаңсыз. «Алас» (2023) хикаясы дәл осы қарама-қайшылықтан басталады: айналаны жарыққа бөлеген, мерекедей жарқын таң және бір сәтте өзі үшін қымбат болған дүниенің бәрінен айырылған әйел. Кездейсоқтық — немесе мұқият жоспарланған сәйкестік — оның өміріндегі қайтарымсыз сәтке айналып, кінә, еркіндік және бұрынғы өмірге қайта орала алмау туралы хикаяның басталуына себеп болады.

Басты кейіпкер мінсіз емес. Бірақ ол шынайы, қайсар әрі осал. Ол әр қадамын бақылап, өмірін сағат сайын жоспарлауға үйренген. Алайда тағдыр бір-ақ сәтте оның барлық жоспарын тақтадағы бор жазуы секілді өшіріп тастайды. Енді оның күндері жауапсыз сұрақтарға, күмәнға және «егер де...» деген ойларға толы. Оны өткеннің көлеңкелері ғана емес, өзі туралы шындықты өзінен де жақсы білеміз деп есептейтін адамдар да аңдиды. Әр бөлім көрерменді оның ішкі әлеміне тереңірек жетелей түседі. Бұл әлемде тіпті ең шынайы әрекеттің өзі күмәннің көлеңкесінде қалады.

«Алас» хикаясы шындық пен қорқыныш пен өкініштің салмағынан бұрмаланған шындықтың арасындағы нәзік шекарада өрбиді. Хикаяның визуалды тілі — салқын интерьерлер, мазасыз көлеңкелер, терезе сыртындағы қаланың тынымсыз үні — тұйықтық сезімін күшейте түседі. Басты кейіпкердің бүкіл әлемі бірнеше бөлме мен енді бір-бірінен ажырату мүмкін емес бірнеше адамның айналасына сығылып қалғандай әсер қалдырады. Мұнда өмірдің мәні туралы даңғаза монологтар жоқ. Оның орнына ым-ишара, көзқарас және айтылмай қалған сөздер бар. Кейде олар ашық мойындаудан да ауыр әсер етеді.

Қосалқы рөлдегі әр кейіпкер — шындықтың сан алуан нұсқасы көрінетін айна іспетті. Бірі айыптайды, бірі ақтайды, енді бірі немқұрайлы қарайды. Сериал ешкімнің жағына шығуға асықпайды және көрерменді нақты моральдық шешімі жоқ кеңістікте қалдырады. «Алас» — ар-ұжданды қалай тазарту туралы емес, бір кездері жасаған немесе жасауға үлгермеген ісіңнің салмағынан арылу мүмкін бе деген сұрақты көтеретін шығарма.

Бұл — өмірдегі тірегінен айырылған адамның қайтадан өмір сүруді үйрену тарихы. Өйткені кейде қанат адам құлаудан қорықпайтын сәтте ғана өсіп шығуы мүмкін&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alas-kinogo.biz/ |title=Алас хикаясы |access-date=2024-11-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Рөлдерде ==
* ''Рахия'' — Алмагүл Қазихан-Сағындық
* ''Динара'' — Әйгерім Аққанат Мұстафа
* ''Қайрат'' — Мақсат Жақып
* ''Медет'' — Мұрат Жарылқасынов
* ''Албасты'' — Райхан Айтқожанова
* ''Дәрігер Серік'' — Жұматай Ахметхан
* ''Аяғы ауыр келіншек'' — Дана Әмірқұл
* ''Аяғы ауыр келіншектің дублері'' — Айнура Нуренбетова
* ''Жаңа туылған сәби'' — Сара Жұмабай
* ''Албастының дублері'' — Раушан Измағамбетова
* ''Он жастағы қыз'' — Қуасар Рысқұлбек
* ''Кезекші медбике'' — Назерке Әлмісбекова
* ''Медбике'' — Айткүл Раманқұлқызы
* ''Дәрігер'' — Еділ Абекен

== Бөлімдерінің тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Маусым
! rowspan=&quot;2&quot; | Серия
! colspan=&quot;2&quot; | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style=&quot;background:#696969; width:10px; padding:0;&quot; |
| 1
| 8
| 9 ақпан 2023
| 27 наурыз 2023
|}

=== 1-маусым ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#696969; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 1
 |EpisodeNumber2   = 1
 |Title = Құпиямызды ешкім білмесін!
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 ақпан 2023
 |ShortSummary = — &lt;!-- Осы жерге серияда не болғаны жайлы қысқаша оқиғаны жазуға болады --&gt;
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 2
 |EpisodeNumber2   = 2
 |Title = Үйде біреу жүр
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 ақпан 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 3
 |EpisodeNumber2   = 3
 |Title = Оның есі ауысқан
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 16 ақпан 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 4
 |EpisodeNumber2   = 4
 |Title = Мен сенен қорқамын
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 23 ақпан 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 5
 |EpisodeNumber2   = 5
 |Title = Оны Албасты басты
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 2 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 6
 |EpisodeNumber2   = 6
 |Title = Оған шындықты айт
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 7
 |EpisodeNumber2   = 7
 |Title = Бұл менің қызым
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 16 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 8
 |EpisodeNumber2   = 8
 |Title = Ол оралды
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 27 наурыз 2023
 |ShortSummary = —
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан телесериалдары]]</text>
      <sha1>8a026t62oqdw5drywu36foqxyymp9mn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659785</id>
      <parentid>3659784</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1-маусым */</comment>
      <origin>3659785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12035" sha1="nenixl13cplqf9g9de7l9j6na987n9h" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Алас
 | Шынайы атауы = 
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = хоррор
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алмагүл Қазихан-Сағындық&lt;br /&gt; Әйгерім Аққанат Мұстафа&lt;br /&gt; Мақсат Жақып
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Самат Асхатов
 | мемлекет = {{KAZ}}
 | тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]],
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 8
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Евгений Семенов&lt;br /&gt; Александр Ерещенко
 | продюсері = Қуат Садықов&lt;br /&gt; Нұрым Айдынғали&lt;br /&gt; Ажар Тайжан
 | режиссёрі = Қайрат Темірғалиев
 | операторы = Алтай Алмас 
 | сценарист = Талғатбек Әбішев&lt;br /&gt; Далер Мырзағалиев&lt;br /&gt; Елена Лисасина&lt;br /&gt; Перизат Мырзахмет&lt;br /&gt; Ажар Тайжан&lt;br /&gt; Қуат Садықов
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 24 мин
 | студия = Salem Social Media
 | статусы = 
 | телеарна = 
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 9 ақпан 2023 жылы
 | соңғы рет көрсетілді = 27 наурыз 2023
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Алас''' — қазақ мифологиясының сарындарына негізделген қазақстандық мистикалық хоррор-хикая. Хикаяның басты кейіпкері Рахия ауқатты отбасы үшін суррогат ана болуға келіседі. Алайда ол қала сыртындағы үйге көшкеннен кейін ежелгі тылсым күшпен бетпе-бет келеді. Сюжетте қазақ мифологиясындағы [[Албасты]] бейнесі маңызды рөл атқарады.

== Желісі ==
Хикаяның оқиғасы суррогат ана болуға келісім берген Рахия есімді әйелдің айналасында өрбиді. Ол ауқатты отбасының баласын дүниеге әкелу үшін олардың қала сыртындағы үйіне көшіп келеді. Алайда жаңа ортада Рахия түсініксіз әрі тылсым құбылыстарға тап бола бастайды.

Уақыт өте келе үйде болып жатқан оқиғалардың кездейсоқ емес екені анықталады. Рахия ежелгі наным-сенімдер мен қазақ мифологиясында кездесетін тылсым күштерге байланысты құпияның ізін ашады. Оның айналасында болып жатқан оқиғалар [[Албасты]] туралы аңыздармен сабақтасып, кейіпкердің өміріне қауіп төндіреді.

Хикая барысында Рахия тылсым құбылыстардың сырын ашып, өзі мен дүниеге әкелетін баланы қорғауға тырысады. Оқиға кейіпкерлердің өткенімен, отбасылық құпияларымен және қазақтың дәстүрлі мифологиялық түсініктерімен астасып дамиды.

Мегаполистің шыны витриналарынан аспан көрінеді. Ол балаша мөлдір, алдамшы түрде алаңсыз. «Алас» (2023) хикаясы дәл осы қарама-қайшылықтан басталады: айналаны жарыққа бөлеген, мерекедей жарқын таң және бір сәтте өзі үшін қымбат болған дүниенің бәрінен айырылған әйел. Кездейсоқтық — немесе мұқият жоспарланған сәйкестік — оның өміріндегі қайтарымсыз сәтке айналып, кінә, еркіндік және бұрынғы өмірге қайта орала алмау туралы хикаяның басталуына себеп болады.

Басты кейіпкер мінсіз емес. Бірақ ол шынайы, қайсар әрі осал. Ол әр қадамын бақылап, өмірін сағат сайын жоспарлауға үйренген. Алайда тағдыр бір-ақ сәтте оның барлық жоспарын тақтадағы бор жазуы секілді өшіріп тастайды. Енді оның күндері жауапсыз сұрақтарға, күмәнға және «егер де...» деген ойларға толы. Оны өткеннің көлеңкелері ғана емес, өзі туралы шындықты өзінен де жақсы білеміз деп есептейтін адамдар да аңдиды. Әр бөлім көрерменді оның ішкі әлеміне тереңірек жетелей түседі. Бұл әлемде тіпті ең шынайы әрекеттің өзі күмәннің көлеңкесінде қалады.

«Алас» хикаясы шындық пен қорқыныш пен өкініштің салмағынан бұрмаланған шындықтың арасындағы нәзік шекарада өрбиді. Хикаяның визуалды тілі — салқын интерьерлер, мазасыз көлеңкелер, терезе сыртындағы қаланың тынымсыз үні — тұйықтық сезімін күшейте түседі. Басты кейіпкердің бүкіл әлемі бірнеше бөлме мен енді бір-бірінен ажырату мүмкін емес бірнеше адамның айналасына сығылып қалғандай әсер қалдырады. Мұнда өмірдің мәні туралы даңғаза монологтар жоқ. Оның орнына ым-ишара, көзқарас және айтылмай қалған сөздер бар. Кейде олар ашық мойындаудан да ауыр әсер етеді.

Қосалқы рөлдегі әр кейіпкер — шындықтың сан алуан нұсқасы көрінетін айна іспетті. Бірі айыптайды, бірі ақтайды, енді бірі немқұрайлы қарайды. Сериал ешкімнің жағына шығуға асықпайды және көрерменді нақты моральдық шешімі жоқ кеңістікте қалдырады. «Алас» — ар-ұжданды қалай тазарту туралы емес, бір кездері жасаған немесе жасауға үлгермеген ісіңнің салмағынан арылу мүмкін бе деген сұрақты көтеретін шығарма.

Бұл — өмірдегі тірегінен айырылған адамның қайтадан өмір сүруді үйрену тарихы. Өйткені кейде қанат адам құлаудан қорықпайтын сәтте ғана өсіп шығуы мүмкін&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alas-kinogo.biz/ |title=Алас хикаясы |access-date=2024-11-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Рөлдерде ==
* ''Рахия'' — Алмагүл Қазихан-Сағындық
* ''Динара'' — Әйгерім Аққанат Мұстафа
* ''Қайрат'' — Мақсат Жақып
* ''Медет'' — Мұрат Жарылқасынов
* ''Албасты'' — Райхан Айтқожанова
* ''Дәрігер Серік'' — Жұматай Ахметхан
* ''Аяғы ауыр келіншек'' — Дана Әмірқұл
* ''Аяғы ауыр келіншектің дублері'' — Айнура Нуренбетова
* ''Жаңа туылған сәби'' — Сара Жұмабай
* ''Албастының дублері'' — Раушан Измағамбетова
* ''Он жастағы қыз'' — Қуасар Рысқұлбек
* ''Кезекші медбике'' — Назерке Әлмісбекова
* ''Медбике'' — Айткүл Раманқұлқызы
* ''Дәрігер'' — Еділ Абекен

== Бөлімдерінің тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Маусым
! rowspan=&quot;2&quot; | Серия
! colspan=&quot;2&quot; | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style=&quot;background:#696969; width:10px; padding:0;&quot; |
| 1
| 8
| 9 ақпан 2023
| 27 наурыз 2023
|}

=== 1-маусым ===
{| class=&quot;wikitable  collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-right: 0;&quot;
|-
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Жалпы №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot; | Серияның №
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Атауы
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Режиссер
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Сценарист
! style=&quot;background: #696969; color: #ffffff;&quot;| Экранға шыққан уақыты
! style=&quot;background:#696969; color:#fff;&quot; | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 1
 |EpisodeNumber2   = 1
 |Title = Құпиямызды ешкім білмесін!
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 ақпан 2023
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 2
 |EpisodeNumber2   = 2
 |Title = Үйде біреу жүр
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 ақпан 2023
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 3
 |EpisodeNumber2   = 3
 |Title = Оның есі ауысқан
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 16 ақпан 2023
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 4
 |EpisodeNumber2   = 4
 |Title = Мен сенен қорқамын
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 23 ақпан 2023
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 5
 |EpisodeNumber2   = 5
 |Title = Оны Албасты басты
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 2 наурыз 2023
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 6
 |EpisodeNumber2   = 6
 |Title = Оған шындықты айт
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 9 наурыз 2023
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 7
 |EpisodeNumber2   = 7
 |Title = Бұл менің қызым
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 16 наурыз 2023
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber    = 8
 |EpisodeNumber2   = 8
 |Title = Ол оралды
 |AltTitle = 
 |DirectedBy = —
 |WrittenBy = —
 |OriginalAirDate = 27 наурыз 2023
 &lt;!-- |ShortSummary    =--&gt; 
 |Aux4 = —
 |LineColor = 696969
}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан телесериалдары]]</text>
      <sha1>nenixl13cplqf9g9de7l9j6na987n9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787059</id>
    <revision>
      <id>3659762</id>
      <timestamp>2026-09-23T12:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  {{Тұлға|Есімі=Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов|Туған күні=15.10.1956|from={{KAZ}}|Туған жері=[[Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]]|Ұлты=қазақ|Марапаттары={{Құрмет...</comment>
      <origin>3659762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6816" sha1="lpzsmpcqrr7kncmm9wqsum1pt5466cn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов|Туған күні=15.10.1956|from={{KAZ}}|Туған жері=[[Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]]|Ұлты=қазақ|Марапаттары={{Құрмет ордені}}, [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]],
[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]]|Білімі=Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (1980)|Мамандығы=[[гидротехник]], мелиоратор, [[ғалым]]}}

'''Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов''' (15 қазан 1956 жылы туған, [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ КСР]]) — кеңестік және қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының докторы (2010), Қазақ аграрлық ғылымдар академиясының академигі (2016), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] құрметті профессоры (2022). Сыр өңірінің [[су шаруашылығы]], [[гидротехника]] және [[мелиорация]] саласының маманы, [[қоғам қайраткері]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Сыр елі: Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 520-б. ISBN 978-601-08-3980-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
* 1963–1973 жылдары Жалағаш кентіндегі №123 және №202 орта мектептерінде білім алған.
* 1973–1974 жылдары еңбек жолын Жалағаш аудандық суландыру жүйесінде гидрометр болып бастаған.
* 1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|М. Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]) үздік дипломмен бітірген.
* 1984–1990 жылдары Мәскеу қаласындағы А. Н. Костяков атындағы Бүкілодақтық гидротехника және мелиорация ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында оқып, В. П. Горячкин атындағы Ауыл шаруашылығы өндірісі инженерлері институтында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген.

== Еңбек жолы мен ғылыми-педагогикалық қызметі ==
* 1980–1984 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінде ассистент, оқытушы.
* 1990–1997 жж. — Аға оқытушы, доцент, «Орман мелиорациясы» кафедрасының меңгерушісі, проректор.
* 1998–2009 жж. — «Су шаруашылығы» кафедрасының меңгерушісі, Политехникалық факультет деканы.
* 2009–2018 жж. — «Ы. Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС бас директоры.&lt;ref&gt;https://kazniirice.kz/basshyly/#&lt;/ref&gt;
* 2019 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетанің «Су шаруашылығы және жерге орналастыру» кафедрасының профессоры.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/365&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
* 2015 жылдан бастап — «Сыр Мұрабы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, Қызылорда облыстық маслихатының депутаты, Арал-Сырдария бассейндік кеңесінің мүшесі.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
С.Ы. Өмірзақов — 170-тен астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде:
* 3 монография;
* 20-дан астам ұсыным мен патент;
* Бірнеше оқулықтар мен оқу құралдары.

Ғалымның жетекшілігімен 3 ғылым кандидаты даярланған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==
'''Ордендері мен мемлекеттік марапаттары:'''
* [[Құрмет ордені]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]] (2021)

'''Салалық төсбелгілері:'''
* «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2007)
* «ҚР Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2024)&lt;ref&gt;https://kyzylorda-news.kz/kogam/sala-mamandaryna-khurmet-koersetildi-04-12-2024&lt;/ref&gt;

'''Грамоталары:'''
* ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің Құрмет грамотасы (2014, 2015)
* Қызылорда облысы әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыстары&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>lpzsmpcqrr7kncmm9wqsum1pt5466cn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659772</id>
      <parentid>3659762</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* сурет салынды*/</comment>
      <origin>3659772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6862" sha1="8d1spvtdlgohmdp10km5598lxuwtq7u" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов|Туған күні=15.10.1956|from={{KAZ}}|Туған жері=[[Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]]|Ұлты=қазақ|Марапаттары={{Құрмет ордені}}, [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]],
[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]]|Білімі=Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (1980)|Мамандығы=[[гидротехник]], мелиоратор, [[ғалым]]|Сурет=OmirzaqovSerikbay.jpg|ені=200px}}

'''Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов''' (15 қазан 1956 жылы туған, [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ КСР]]) — кеңестік және қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының докторы (2010), Қазақ аграрлық ғылымдар академиясының академигі (2016), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] құрметті профессоры (2022). Сыр өңірінің [[су шаруашылығы]], [[гидротехника]] және [[мелиорация]] саласының маманы, [[қоғам қайраткері]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Сыр елі: Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 520-б. ISBN 978-601-08-3980-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
* 1963–1973 жылдары Жалағаш кентіндегі №123 және №202 орта мектептерінде білім алған.
* 1973–1974 жылдары еңбек жолын Жалағаш аудандық суландыру жүйесінде гидрометр болып бастаған.
* 1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|М. Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]) үздік дипломмен бітірген.
* 1984–1990 жылдары Мәскеу қаласындағы А. Н. Костяков атындағы Бүкілодақтық гидротехника және мелиорация ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында оқып, В. П. Горячкин атындағы Ауыл шаруашылығы өндірісі инженерлері институтында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген.

== Еңбек жолы мен ғылыми-педагогикалық қызметі ==
* 1980–1984 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінде ассистент, оқытушы.
* 1990–1997 жж. — Аға оқытушы, доцент, «Орман мелиорациясы» кафедрасының меңгерушісі, проректор.
* 1998–2009 жж. — «Су шаруашылығы» кафедрасының меңгерушісі, Политехникалық факультет деканы.
* 2009–2018 жж. — «Ы. Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС бас директоры.&lt;ref&gt;https://kazniirice.kz/basshyly/#&lt;/ref&gt;
* 2019 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетанің «Су шаруашылығы және жерге орналастыру» кафедрасының профессоры.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/365&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
* 2015 жылдан бастап — «Сыр Мұрабы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, Қызылорда облыстық маслихатының депутаты, Арал-Сырдария бассейндік кеңесінің мүшесі.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
С.Ы. Өмірзақов — 170-тен астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде:
* 3 монография;
* 20-дан астам ұсыным мен патент;
* Бірнеше оқулықтар мен оқу құралдары.

Ғалымның жетекшілігімен 3 ғылым кандидаты даярланған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==
'''Ордендері мен мемлекеттік марапаттары:'''
* [[Құрмет ордені]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]] (2021)

'''Салалық төсбелгілері:'''
* «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2007)
* «ҚР Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2024)&lt;ref&gt;https://kyzylorda-news.kz/kogam/sala-mamandaryna-khurmet-koersetildi-04-12-2024&lt;/ref&gt;

'''Грамоталары:'''
* ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің Құрмет грамотасы (2014, 2015)
* Қызылорда облысы әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыстары&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>8d1spvtdlgohmdp10km5598lxuwtq7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659808</id>
      <parentid>3659772</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6687" sha1="5kbltaxuno0po135uc7efu3es23cah2" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов|Туған күні=15.10.1956|from={{KAZ}}|Туған жері=[[Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]]|Ұлты=қазақ|Марапаттары={{Құрмет ордені}}, [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]],
[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]]|Білімі=Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (1980)|Мамандығы=[[гидротехник]], мелиоратор, [[ғалым]]|Сурет=OmirzaqovSerikbay.jpg|ені=200px}}

'''Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов''' (15 қазан 1956 жылы туған, [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ КСР]]) — кеңестік және қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының докторы (2010), Қазақ аграрлық ғылымдар академиясының академигі (2016), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] құрметті профессоры (2022). Сыр өңірінің [[су шаруашылығы]], [[гидротехника]] және [[мелиорация]] саласының маманы, [[қоғам қайраткері]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Сыр елі: Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 520-б. ISBN 978-601-08-3980-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
* 1963–1973 жылдары Жалағаш кентіндегі №123 және №202 орта мектептерінде білім алған.
* 1973–1974 жылдары еңбек жолын Жалағаш аудандық суландыру жүйесінде гидрометр болып бастаған.
* 1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|М. Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]) үздік дипломмен бітірген.
* 1984–1990 жылдары Мәскеу қаласындағы А. Н. Костяков атындағы Бүкілодақтық гидротехника және мелиорация ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында оқып, В. П. Горячкин атындағы Ауыл шаруашылығы өндірісі инженерлері институтында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген.

== Еңбек жолы мен ғылыми-педагогикалық қызметі ==
* 1980–1984 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінде ассистент, оқытушы.
* 1990–1997 жж. — Аға оқытушы, доцент, «Орман мелиорациясы» кафедрасының меңгерушісі, проректор.
* 1998–2009 жж. — «Су шаруашылығы» кафедрасының меңгерушісі, Политехникалық факультет деканы.
* 2009–2018 жж. — «Ы. Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС бас директоры.&lt;ref&gt;https://kazniirice.kz/basshyly/#&lt;/ref&gt;
* 2019 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетанің «Су шаруашылығы және жерге орналастыру» кафедрасының профессоры.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/365&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
* 2015 жылдан бастап — «Сыр Мұрабы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, Қызылорда облыстық маслихатының депутаты, Арал-Сырдария бассейндік кеңесінің мүшесі.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
С.Ы. Өмірзақов — 170-тен астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде:
* 3 монография;
* 20-дан астам ұсыным мен патент;
* Бірнеше оқулықтар мен оқу құралдары.

Ғалымның жетекшілігімен 3 ғылым кандидаты даярланған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==
'''Ордендері мен мемлекеттік марапаттары:'''
* [[Құрмет ордені]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]] (2021)

'''Салалық төсбелгілері:'''
* «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2007)
* «ҚР Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2024)&lt;ref&gt;https://kyzylorda-news.kz/kogam/sala-mamandaryna-khurmet-koersetildi-04-12-2024&lt;/ref&gt;

'''Грамоталары:'''
* ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің Құрмет грамотасы (2014, 2015)
* Қызылорда облысы әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыстары&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>5kbltaxuno0po135uc7efu3es23cah2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659809</id>
      <parentid>3659808</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6763" sha1="f4kshjog09c023p9u6nlkg95aeprhn6" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов|Туған күні=15.10.1956|from={{KAZ}}|Туған жері=[[Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]]|Ұлты=қазақ|Марапаттары={{Құрмет ордені}}, [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]],
[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]]|Білімі=Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (1980)|Мамандығы=[[гидротехник]], мелиоратор, [[ғалым]]|Сурет=OmirzaqovSerikbay.jpg|ені=200px}}

'''Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов''' (15 қазан 1956 жылы туған, [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік және қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының докторы (2010), Қазақ аграрлық ғылымдар академиясының академигі (2016), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] құрметті профессоры (2022). Сыр өңірінің [[су шаруашылығы]], [[гидротехника]] және [[мелиорация]] саласының маманы, [[қоғам қайраткері]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Сыр елі: Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 520-б. ISBN 978-601-08-3980-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
* 1963–1973 жылдары Жалағаш кентіндегі №123 және №202 орта мектептерінде білім алған.
* 1973–1974 жылдары еңбек жолын Жалағаш аудандық суландыру жүйесінде гидрометр болып бастаған.
* 1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|М. Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]) үздік дипломмен бітірген.
* 1984–1990 жылдары Мәскеу қаласындағы А. Н. Костяков атындағы Бүкілодақтық гидротехника және мелиорация ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында оқып, В. П. Горячкин атындағы Ауыл шаруашылығы өндірісі инженерлері институтында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген.

== Еңбек жолы мен ғылыми-педагогикалық қызметі ==
* 1980–1984 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінде ассистент, оқытушы.
* 1990–1997 жж. — Аға оқытушы, доцент, «Орман мелиорациясы» кафедрасының меңгерушісі, проректор.
* 1998–2009 жж. — «Су шаруашылығы» кафедрасының меңгерушісі, Политехникалық факультет деканы.
* 2009–2018 жж. — «Ы. Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС бас директоры.&lt;ref&gt;https://kazniirice.kz/basshyly/#&lt;/ref&gt;
* 2019 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетанің «Су шаруашылығы және жерге орналастыру» кафедрасының профессоры.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/365&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
* 2015 жылдан бастап — «Сыр Мұрабы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, Қызылорда облыстық маслихатының депутаты, Арал-Сырдария бассейндік кеңесінің мүшесі.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
С.Ы. Өмірзақов — 170-тен астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде:
* 3 монография;
* 20-дан астам ұсыным мен патент;
* Бірнеше оқулықтар мен оқу құралдары.

Ғалымның жетекшілігімен 3 ғылым кандидаты даярланған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==
'''Ордендері мен мемлекеттік марапаттары:'''
* [[Құрмет ордені]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]] (2021)

'''Салалық төсбелгілері:'''
* «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2007)
* «ҚР Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2024)&lt;ref&gt;https://kyzylorda-news.kz/kogam/sala-mamandaryna-khurmet-koersetildi-04-12-2024&lt;/ref&gt;

'''Грамоталары:'''
* ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің Құрмет грамотасы (2014, 2015)
* Қызылорда облысы әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыстары&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>f4kshjog09c023p9u6nlkg95aeprhn6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659810</id>
      <parentid>3659809</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6823" sha1="7x5vz5clpgdqbhxxgdz6x72e7aa514f" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов|Туған күні=15.10.1956|from={{KAZ}}|Туған жері=[[Жалағаш кенті (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]]|Ұлты=қазақ|Марапаттары={{Құрмет ордені}}, [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]],
[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]]|Білімі=Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (1980)|Мамандығы=[[гидротехник]], мелиоратор, [[ғалым]]|Сурет=OmirzaqovSerikbay.jpg|ені=200px}}

'''Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов''' (15 қазан 1956 жылы туған, [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік және қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының докторы (2010), Қазақ аграрлық ғылымдар академиясының академигі (2016), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] құрметті профессоры (2022). Сыр өңірінің [[су шаруашылығы]], [[гидротехника]] және [[мелиорация]] саласының маманы, [[қоғам қайраткері]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Сыр елі: Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 520-б. ISBN 978-601-08-3980-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
* 1963–1973 жылдары Жалағаш кентіндегі №123 және №202 орта мектептерінде білім алған.
* 1973–1974 жылдары еңбек жолын Жалағаш аудандық суландыру жүйесінде гидрометр болып бастаған.
* 1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|М. Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]) үздік дипломмен бітірген.
* 1984–1990 жылдары Мәскеу қаласындағы А. Н. Костяков атындағы Бүкілодақтық гидротехника және мелиорация ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында оқып, В. П. Горячкин атындағы Ауыл шаруашылығы өндірісі инженерлері институтында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген.

== Еңбек жолы мен ғылыми-педагогикалық қызметі ==
* 1980–1984 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінде ассистент, оқытушы.
* 1990–1997 жж. — Аға оқытушы, доцент, «Орман мелиорациясы» кафедрасының меңгерушісі, проректор.
* 1998–2009 жж. — «Су шаруашылығы» кафедрасының меңгерушісі, Политехникалық факультет деканы.
* 2009–2018 жж. — «Ы. Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС бас директоры.&lt;ref&gt;https://kazniirice.kz/basshyly/#&lt;/ref&gt;
* 2019 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетанің «Су шаруашылығы және жерге орналастыру» кафедрасының профессоры.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/365&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
* 2015 жылдан бастап — «Сыр Мұрабы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, Қызылорда облыстық маслихатының депутаты, Арал-Сырдария бассейндік кеңесінің мүшесі.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
С.Ы. Өмірзақов — 170-тен астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде:
* 3 монография;
* 20-дан астам ұсыным мен патент;
* Бірнеше оқулықтар мен оқу құралдары.

Ғалымның жетекшілігімен 3 ғылым кандидаты даярланған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==
'''Ордендері мен мемлекеттік марапаттары:'''
* [[Құрмет ордені]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]] (2021)

'''Салалық төсбелгілері:'''
* «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2007)
* «ҚР Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2024)&lt;ref&gt;https://kyzylorda-news.kz/kogam/sala-mamandaryna-khurmet-koersetildi-04-12-2024&lt;/ref&gt;

'''Грамоталары:'''
* ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің Құрмет грамотасы (2014, 2015)
* Қызылорда облысы әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыстары&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>7x5vz5clpgdqbhxxgdz6x72e7aa514f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659811</id>
      <parentid>3659810</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3659811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="ihbksjxvtbowh394ad3mf5oyn8dsxen" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов|Туған күні=15.10.1956|from={{KAZ}}|Туған жері=[[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]]|Ұлты=қазақ|Марапаттары={{Құрмет ордені}}, [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]],
[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]]|Білімі=Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (1980)|Мамандығы=[[гидротехник]], мелиоратор, [[ғалым]]|Сурет=OmirzaqovSerikbay.jpg|ені=200px}}

'''Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов''' (15 қазан 1956 жылы туған, [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік және қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының докторы (2010), Қазақ аграрлық ғылымдар академиясының академигі (2016), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] құрметті профессоры (2022). Сыр өңірінің [[су шаруашылығы]], [[гидротехника]] және [[мелиорация]] саласының маманы, [[қоғам қайраткері]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Сыр елі: Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 520-б. ISBN 978-601-08-3980-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
* 1963–1973 жылдары Жалағаш кентіндегі №123 және №202 орта мектептерінде білім алған.
* 1973–1974 жылдары еңбек жолын Жалағаш аудандық суландыру жүйесінде гидрометр болып бастаған.
* 1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|М. Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]) үздік дипломмен бітірген.
* 1984–1990 жылдары Мәскеу қаласындағы А. Н. Костяков атындағы Бүкілодақтық гидротехника және мелиорация ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында оқып, В. П. Горячкин атындағы Ауыл шаруашылығы өндірісі инженерлері институтында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген.

== Еңбек жолы мен ғылыми-педагогикалық қызметі ==
* 1980–1984 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінде ассистент, оқытушы.
* 1990–1997 жж. — Аға оқытушы, доцент, «Орман мелиорациясы» кафедрасының меңгерушісі, проректор.
* 1998–2009 жж. — «Су шаруашылығы» кафедрасының меңгерушісі, Политехникалық факультет деканы.
* 2009–2018 жж. — «Ы. Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС бас директоры.&lt;ref&gt;https://kazniirice.kz/basshyly/#&lt;/ref&gt;
* 2019 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетанің «Су шаруашылығы және жерге орналастыру» кафедрасының профессоры.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/365&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
* 2015 жылдан бастап — «Сыр Мұрабы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, Қызылорда облыстық маслихатының депутаты, Арал-Сырдария бассейндік кеңесінің мүшесі.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
С.Ы. Өмірзақов — 170-тен астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде:
* 3 монография;
* 20-дан астам ұсыным мен патент;
* Бірнеше оқулықтар мен оқу құралдары.

Ғалымның жетекшілігімен 3 ғылым кандидаты даярланған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==
'''Ордендері мен мемлекеттік марапаттары:'''
* [[Құрмет ордені]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]] (2021)

'''Салалық төсбелгілері:'''
* «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2007)
* «ҚР Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2024)&lt;ref&gt;https://kyzylorda-news.kz/kogam/sala-mamandaryna-khurmet-koersetildi-04-12-2024&lt;/ref&gt;

'''Грамоталары:'''
* ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің Құрмет грамотасы (2014, 2015)
* Қызылорда облысы әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыстары&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>ihbksjxvtbowh394ad3mf5oyn8dsxen</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659812</id>
      <parentid>3659811</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6820" sha1="gus66qd2fp3xsxrkof4v08uamksi7sz" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов|Туған күні=15.10.1956|from={{KAZ}}|Туған жері=[[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]]|Ұлты=қазақ|Марапаттары={{Құрмет ордені}}, [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]],
[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]]|Білімі=Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (1980)|Мамандығы=[[гидротехник]], мелиоратор, [[ғалым]]|Сурет=OmirzaqovSerikbay.jpg|ені=200px}}

'''Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов''' (15 қазан 1956 жылы туған, [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік және [[қазақстан]]дық ғалым, техника ғылымдарының докторы (2010), Қазақ аграрлық ғылымдар академиясының академигі (2016), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] құрметті [[профессор]]ы (2022). Сыр өңірінің [[су шаруашылығы]], [[гидротехника]] және [[мелиорация]] саласының маманы, [[қоғам қайраткері]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Сыр елі: Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 520-б. ISBN 978-601-08-3980-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
* 1963–1973 жылдары Жалағаш кентіндегі №123 және №202 орта мектептерінде білім алған.
* 1973–1974 жылдары еңбек жолын Жалағаш аудандық суландыру жүйесінде гидрометр болып бастаған.
* 1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|М. Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]) үздік дипломмен бітірген.
* 1984–1990 жылдары Мәскеу қаласындағы А. Н. Костяков атындағы Бүкілодақтық гидротехника және мелиорация ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында оқып, В. П. Горячкин атындағы Ауыл шаруашылығы өндірісі инженерлері институтында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген.

== Еңбек жолы мен ғылыми-педагогикалық қызметі ==
* 1980–1984 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінде ассистент, оқытушы.
* 1990–1997 жж. — Аға оқытушы, доцент, «Орман мелиорациясы» кафедрасының меңгерушісі, проректор.
* 1998–2009 жж. — «Су шаруашылығы» кафедрасының меңгерушісі, Политехникалық факультет деканы.
* 2009–2018 жж. — «Ы. Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС бас директоры.&lt;ref&gt;https://kazniirice.kz/basshyly/#&lt;/ref&gt;
* 2019 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетанің «Су шаруашылығы және жерге орналастыру» кафедрасының профессоры.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/365&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
* 2015 жылдан бастап — «Сыр Мұрабы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, Қызылорда облыстық маслихатының депутаты, Арал-Сырдария бассейндік кеңесінің мүшесі.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
С.Ы. Өмірзақов — 170-тен астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде:
* 3 монография;
* 20-дан астам ұсыным мен патент;
* Бірнеше оқулықтар мен оқу құралдары.

Ғалымның жетекшілігімен 3 ғылым кандидаты даярланған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==
'''Ордендері мен мемлекеттік марапаттары:'''
* [[Құрмет ордені]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]] (2016)
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]] (2021)

'''Салалық төсбелгілері:'''
* «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2007)
* «ҚР Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2024)&lt;ref&gt;https://kyzylorda-news.kz/kogam/sala-mamandaryna-khurmet-koersetildi-04-12-2024&lt;/ref&gt;

'''Грамоталары:'''
* ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің Құрмет грамотасы (2014, 2015)
* Қызылорда облысы әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыстары&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>gus66qd2fp3xsxrkof4v08uamksi7sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Shakegoi/Шалқар Ақанов</title>
    <ns>2</ns>
    <id>787061</id>
    <revision>
      <id>3659790</id>
      <timestamp>2026-09-23T15:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakegoi</username>
        <id>168157</id>
      </contributor>
      <comment>Шалқар Ақанов туралы өмірбаяндық мақала жобасын дайындау және дереккөздер қосу</comment>
      <origin>3659790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7954" sha1="l0uv6qo7pylibn2ueoevz2zzr4tarkt" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
```wikitext
'''Шалқар Асқарұлы Ақанов''' (1 қаңтар 1993 жыл, Құндызды ауылы, Абай ауданы, қазіргі Абай облысы) — қазақстандық суретші және дизайнер.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://qazaqstan.tv/news/91582/
 |title=Шалқар Ақанов: Мақсатым — қазақ өнерін әлемге мойындату
 |website=Qazaqstan Ұлттық телеарнасы
 |date=15 қазан 2014
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

Шалқар Асқарұлы Ақанов 1993 жылғы 1 қаңтарда сол кездегі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданының Құндызды ауылында дүниеге келген. Құндызды ауылы қазіргі уақытта Абай облысы Абай ауданының құрамында орналасқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kundyzdy2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-audany/documents/details/1033551
 |title=Құндызды ауылдық округі әкімінің сайлауының қорытындысы
 |website=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурстары
 |publisher=Абай облысы Абай ауданының әкімдігі
 |date=29 маусым 2026
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

2005 жылы алтыншы сыныптан кейін Алматы қаласындағы Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының жанындағы мектеп-интернатта оқуын жалғастырған. 2009 жылы Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы колледжінің «Дизайн» мамандығына қабылданып, 2011 жылы колледжді қызыл дипломмен бітірген. Сол жылы Алматыдағы Қазақ сәулет-құрылыс академиясының архитектура факультетіне үшінші курсқа қабылданған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;

Ақановтың айтуынша, сурет салуға қызығушылығы бала кезінен басталған. Ол портрет жанрында жұмыс істеп, адамның сыртқы ұқсастығымен қатар мінезі мен ішкі болмысын бейнелеуге мән беретінін айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;

== Шығармашылығы ==

Ақанов негізінен портрет жанрында жұмыс істейді. Оның шығармаларында Қазақстанның мәдениет және өнер саласының өкілдері бейнеленген.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;

2014 жылы Ақанов Қазақстанның эстрада және өнер өкілдерінен құралған «Алатау» футбол клубының логотипін жасаған дизайнер ретінде аталды. Суретші сұхбатында логотипті жасау кезінде футбол клубының эмблемасын алғаш рет әзірлегенін және осы жұмыс барысында зерттеу жүргізгенін айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TengriAlatau&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://kaz.tengrinews.kz/football/zuldyzdardan-quralgan-alatau-fk-logotipi-zariialandy-255940/
 |title=Жұлдыздардан құралған &quot;Алатау&quot; ФК логотипі жарияланды
 |website=Tengrinews.kz
 |date=11 тамыз 2014
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Ақанов «МузАРТ» тобы мүшелерінің портреттерін бір уақытта бейнелеген. Tengrinews.kz мәліметінше, суретшінің бұл туындыны орындауына шамамен жеті сағат кеткен.&lt;ref name=&quot;TengriMuzArt&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://kaz.tengrinews.kz/story/kazakstandyik-suretsh-muzart-tobyi-mushelernn-portretn-br-330762/
 |title=Қазақстандық суретші &quot;МузАрт&quot; тобы мүшелерінің портретін бір уақытта салды
 |website=Tengrinews.kz
 |date=9 желтоқсан 2021
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы Семей қаласындағы Народная көшесі, 33 мекенжайындағы тоғыз қабатты тұрғын үйдің қабырғасына салынған Абай Құнанбайұлының муралының эскизін Ақанов жасаған. Бұл туралы Абай облысы Семей қаласы әкімдігінің ресми сайты хабарлаған.&lt;ref name=&quot;GovAbaiMural&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey/press/news/details/629737
 |title=Семейде тоғыз қабатты үйдің қабырғасына Ұлы Абайдың суреті салынып жатыр
 |website=Абай облысы Семей қаласының әкімдігі
 |date=2023
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Досымжан Таңатаровтың 50 жылдық мерейтойлық концерті кезінде Шалқар Ақанов әншінің портретін сыйға тартқан.&lt;ref name=&quot;PoliticoDosymzhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://politico.kz/kz/article/dosymzhan-tanatarov-50-zhasynda-erekshe-syylyqtarga-ie-boldy
 |title=Досымжан Таңатаров 50 жасында ерекше сыйлықтарға ие болды
 |website=Politico.kz
 |date=12 мамыр 2025
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TurkystanDosymzhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://turkystan.kz/article/260345-meirambek-bespaev-dosymzan-tanatarovqa-erekse-syilyq-berdi-video
 |title=Мейрамбек Беспаев Досымжан Таңатаровқа ерекше сыйлық берді
 |website=Turkystan.kz
 |date=12 мамыр 2025
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

== Музыкалық қызметі ==

Ақанов сурет өнерімен қатар ән айту және домбыра тартумен де айналысқан. 2014 жылғы Qazaqstan телеарнасына берген сұхбатында ол екі жыл домбыра үйірмесіне қатысқанын және әуесқой әнші ретінде ән орындайтынын айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;

Оның орындауындағы «Өмір — жалған» әні Қалқаман Сариннің сөзіне және Марат Оразаевтың әніне жазылған шығарма ретінде аталған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==

{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.youtube.com/@ShalkarAkhanov YouTube — Shalkar Akhanov]
* [https://www.instagram.com/shalkarmusic Instagram — Shalkar Music]
* [https://t.me/shalkarmusic Telegram — Shalkar Music]

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан дизайнерлері]]
[[Санат:1993 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]
[[Санат:Абай ауданында туғандар]]
```</text>
      <sha1>l0uv6qo7pylibn2ueoevz2zzr4tarkt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659821</id>
      <parentid>3659790</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakegoi</username>
        <id>168157</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3659821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7945" sha1="kuaryiyznensebfi71pzjjmothih44m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
```'''Шалқар Асқарұлы Ақанов''' (1 қаңтар 1993 жыл, Құндызды ауылы, Абай ауданы, қазіргі Абай облысы) — қазақстандық суретші және дизайнер.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://qazaqstan.tv/news/91582/
 |title=Шалқар Ақанов: Мақсатым — қазақ өнерін әлемге мойындату
 |website=Qazaqstan Ұлттық телеарнасы
 |date=15 қазан 2014
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

Шалқар Асқарұлы Ақанов 1993 жылғы 1 қаңтарда сол кездегі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданының Құндызды ауылында дүниеге келген. Құндызды ауылы қазіргі уақытта Абай облысы Абай ауданының құрамында орналасқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kundyzdy2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-audany/documents/details/1033551
 |title=Құндызды ауылдық округі әкімінің сайлауының қорытындысы
 |website=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурстары
 |publisher=Абай облысы Абай ауданының әкімдігі
 |date=29 маусым 2026
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

2005 жылы алтыншы сыныптан кейін Алматы қаласындағы Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының жанындағы мектеп-интернатта оқуын жалғастырған. 2009 жылы Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы колледжінің «Дизайн» мамандығына қабылданып, 2011 жылы колледжді қызыл дипломмен бітірген. Сол жылы Алматыдағы Қазақ сәулет-құрылыс академиясының архитектура факультетіне үшінші курсқа қабылданған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;

Ақановтың айтуынша, сурет салуға қызығушылығы бала кезінен басталған. Ол портрет жанрында жұмыс істеп, адамның сыртқы ұқсастығымен қатар мінезі мен ішкі болмысын бейнелеуге мән беретінін айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;

== Шығармашылығы ==

Ақанов негізінен портрет жанрында жұмыс істейді. Оның шығармаларында Қазақстанның мәдениет және өнер саласының өкілдері бейнеленген.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;

2014 жылы Ақанов Қазақстанның эстрада және өнер өкілдерінен құралған «Алатау» футбол клубының логотипін жасаған дизайнер ретінде аталды. Суретші сұхбатында логотипті жасау кезінде футбол клубының эмблемасын алғаш рет әзірлегенін және осы жұмыс барысында зерттеу жүргізгенін айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TengriAlatau&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://kaz.tengrinews.kz/football/zuldyzdardan-quralgan-alatau-fk-logotipi-zariialandy-255940/
 |title=Жұлдыздардан құралған &quot;Алатау&quot; ФК логотипі жарияланды
 |website=Tengrinews.kz
 |date=11 тамыз 2014
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Ақанов «МузАРТ» тобы мүшелерінің портреттерін бір уақытта бейнелеген. Tengrinews.kz мәліметінше, суретшінің бұл туындыны орындауына шамамен жеті сағат кеткен.&lt;ref name=&quot;TengriMuzArt&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://kaz.tengrinews.kz/story/kazakstandyik-suretsh-muzart-tobyi-mushelernn-portretn-br-330762/
 |title=Қазақстандық суретші &quot;МузАрт&quot; тобы мүшелерінің портретін бір уақытта салды
 |website=Tengrinews.kz
 |date=9 желтоқсан 2021
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы Семей қаласындағы Народная көшесі, 33 мекенжайындағы тоғыз қабатты тұрғын үйдің қабырғасына салынған Абай Құнанбайұлының муралының эскизін Ақанов жасаған. Бұл туралы Абай облысы Семей қаласы әкімдігінің ресми сайты хабарлаған.&lt;ref name=&quot;GovAbaiMural&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey/press/news/details/629737
 |title=Семейде тоғыз қабатты үйдің қабырғасына Ұлы Абайдың суреті салынып жатыр
 |website=Абай облысы Семей қаласының әкімдігі
 |date=2023
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы Досымжан Таңатаровтың 50 жылдық мерейтойлық концерті кезінде Шалқар Ақанов әншінің портретін сыйға тартқан.&lt;ref name=&quot;PoliticoDosymzhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://politico.kz/kz/article/dosymzhan-tanatarov-50-zhasynda-erekshe-syylyqtarga-ie-boldy
 |title=Досымжан Таңатаров 50 жасында ерекше сыйлықтарға ие болды
 |website=Politico.kz
 |date=12 мамыр 2025
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TurkystanDosymzhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://turkystan.kz/article/260345-meirambek-bespaev-dosymzan-tanatarovqa-erekse-syilyq-berdi-video
 |title=Мейрамбек Беспаев Досымжан Таңатаровқа ерекше сыйлық берді
 |website=Turkystan.kz
 |date=12 мамыр 2025
 |access-date=23 қыркүйек 2026
 |language=kk
}}&lt;/ref&gt;

== Музыкалық қызметі ==

Ақанов сурет өнерімен қатар ән айту және домбыра тартумен де айналысқан. 2014 жылғы Qazaqstan телеарнасына берген сұхбатында ол екі жыл домбыра үйірмесіне қатысқанын және әуесқой әнші ретінде ән орындайтынын айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;

Оның орындауындағы «Өмір — жалған» әні Қалқаман Сариннің сөзіне және Марат Оразаевтың әніне жазылған шығарма ретінде аталған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==

{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.youtube.com/@ShalkarAkhanov YouTube — Shalkar Akhanov]
* [https://www.instagram.com/shalkarmusic Instagram — Shalkar Music]
* [https://t.me/shalkarmusic Telegram — Shalkar Music]

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан дизайнерлері]]
[[Санат:1993 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]
[[Санат:Абай ауданында туғандар]]
```</text>
      <sha1>kuaryiyznensebfi71pzjjmothih44m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659858</id>
      <parentid>3659821</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakegoi</username>
        <id>168157</id>
      </contributor>
      <comment>Шалқар Ақанов туралы өмірбаяндық мақала жобасын дайындау және дереккөздер қосу</comment>
      <origin>3659858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7380" sha1="rb4dtg0afmpwa9qcvy16z4iy0flnagr" xml:space="preserve">'''Шалқар Асқарұлы Ақанов''' (1 қаңтар 1993 жыл, Құндызды ауылы, Абай ауданы, қазіргі Абай облысы) — қазақстандық суретші және дизайнер.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan20142&quot;&gt;[https://qazaqstan.tv/news/91582/ Шалқар Ақанов туралы сұхбат] // «Qazaqstan» телеарнасы, 2014.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалқар Асқарұлы Ақанов 1993 жылғы 1 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Құндызды ауылында дүниеге келген. Қазіргі әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Құндызды ауылы Абай облысы, Абай ауданының құрамына кіреді.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan20142&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-audany/documents/details/1033551 Абай ауданы туралы мәлімет] // Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы.&lt;/ref&gt;

== Білімі ==

* 1999–2005 жылдары Құндызды ауылындағы Шәкір Әбенов атындағы орта мектепте білім алған.
* 2005–2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының мектеп-интернатында оқыған.
* 2008–2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының колледжінде &quot;Дизайн интерьер&quot; мамандығы бойынша білім алған.
* 2011–2014 жылдары Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының сәулет факультетінде «Сәулетші» мамандығы бойынша білім алған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan20142&quot; /&gt;

== Шығармашылығы ==
Шалқар Ақанов негізінен портрет жанрында жұмыс істейді. Оның шығармаларында қазақ ұлтының зиялылары және мәдениет пен өнер саласының өкілдері бейнеленген.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan20142&quot; /&gt;

2014 жылы Шалқар «Алатау» футбол клубына логотип дизайнын жасаған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan20142&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/football/zuldyzdardan-quralgan-alatau-fk-logotipi-zariialandy-255940/ «Жұлдыздардан құралған «Алатау» ФК логотипі жарияланды»] // Tengrinews.kz, 2014.&lt;/ref&gt;

2015 жылы «Жұлдыздар отбасы» журналының №4 санының мұқабасына шыққан және дизайнер-суретші ретінде сұхбат берген.

2021 жылы Ақанов «МузАРТ» тобы мүшелерінің портреттерін бір мезгілде салып, шығармашылық жұмысын көпшілікке таныстырды.&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/story/kazakstandyik-suretsh-muzart-tobyi-mushelernn-portretn-br-330762/ Қазақстандық суретші «МузАРТ» тобы мүшелерінің портретін бір уақытта салды] // Tengrinews.kz, 2021.&lt;/ref&gt;

2023 жылы Семей қаласындағы Абай Құнанбайұлына арналған муралдың эскизін әзірлеуге қатысты. Мурал Семей қаласы, Народная көшесі, 33 мекенжайында орналасқан.&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey/press/news/details/629737 Семейде Абай Құнанбайұлына арналған мурал пайда болды] // Семей қаласының әкімдігі, 2023.&lt;/ref&gt;

2023 жылы елімізде өткен, «Ұлы дала ойындары» жобасына арналған ұлттық құрама киім үлгісін әзірлеген.

Суретші &quot;Музарт&quot; тобының 20-жылдығына орай Мейрамбек Беспаевқа арнайы домбыра дизайнын әзірлеген. Одан бөлек бірнеше эстрада жұлдыздарына логотип дизайндарын жасаған. [https://www.instagram.com/p/CWvKGXIqqyw/ Мейрамбек Беспаевтың Instagram жазбасы]

2024 жылы Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын көркем бейнелеу өнеріне қосып «Ар ілімі» кітабын шығарды. Кітапта Шәкәрімнің өлеңдері мен қара сөздері бейнелеу өнері арқылы ұсынылған.

2025 жылы Абай Құнанбайұлының 180 жылдығына орай «Абай ілімі» атты шығармасын жариялады. Еңбекте Абайдың қара сөздері мен философиялық ойлары бейнелеу өнері арқылы көрініс тапқан.

2025 жылы әнші Досымжан Танатаровтың 50 жылдық мерейтойлық концертінде оған суретші салған портрет сыйға тартылды.&lt;ref&gt;[https://politico.kz/kz/article/dosymzhan-tanatarov-50-zhasynda-erekse-syylyqtarga-ie-boldy Досымжан Танатаров 50 жасында ерекше сыйлықтарға ие болды] // Politico.kz, 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://turkystan.kz/article/260345-meirambek-bespaev-dosymzan-tanatarovqa-erekse-syilyq-berdi-video Мейрамбек Беспаев Досымжан Танатаровқа ерекше сыйлық берді] // Turkystan.kz, 2025.&lt;/ref&gt;

== Музыкалық қызметі ==
Шалқар Ақанов музыкамен де айналысады. Жастық шағында домбыра үйірмесіне қатысып, ән айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan20142&quot; /&gt;

Кейінгі шығармашылық қызметінде жасанды интеллект технологияларын пайдаланып, қазақ тіліндегі әндерді өңдеу және жаңа музыкалық туындылар жасау бағытында жұмыс істейді.

== Кітаптары ==

* Ақанов, Шалқар Асқарұлы. ''Ар ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2024. — 220 б. — ISBN 978-601-7351-73-1.
* Ақанов, Шалқар Асқарұлы. ''Абай ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2025. — 243 б. — ISBN 978-601-06-9735-5.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.youtube.com/@ShalkarAkhanov YouTube арнасы]
* [https://www.instagram.com/shalkarmusic Instagram]
* [https://t.me/shalkarmusic Telegram]

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан дизайнерлері]]
[[Санат:1993 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]
[[Санат:Абай ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>rb4dtg0afmpwa9qcvy16z4iy0flnagr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659859</id>
      <parentid>3659858</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakegoi</username>
        <id>168157</id>
      </contributor>
      <origin>3659859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7148" sha1="9cpxms4czci6a39olrcm6kgnz43f8jo" xml:space="preserve">'''Шалқар Асқарұлы Ақанов''' (1 қаңтар 1993 жыл, Құндызды ауылы, Абай ауданы, қазіргі Абай облысы) — қазақстандық суретші және дизайнер.[1]

== Өмірбаяны ==
Шалқар Асқарұлы Ақанов 1993 жылғы 1 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Құндызды ауылында дүниеге келген. Қазіргі әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Құндызды ауылы Абай облысы, Абай ауданының құрамына кіреді.[1][2]

== Білімі ==
1999–2005 жылдары Құндызды ауылындағы Шәкір Әбенов атындағы орта мектепте білім алған. 2005–2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының мектеп-интернатында оқыған. 2008–2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының колледжінде &quot;Дизайн интерьер&quot; мамандығы бойынша білім алған. 2011–2014 жылдары Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының сәулет факультетінде «Сәулетші» мамандығы бойынша білім алған.[1]

== Шығармашылығы ==
Шалқар Ақанов негізінен портрет жанрында жұмыс істейді. Оның шығармаларында қазақ ұлтының зиялылары және мәдениет пен өнер саласының өкілдері бейнеленген.[1]

2014 жылы Шалқар «Алатау» футбол клубына логотип дизайнын жасаған.[1][3]

2015 жылы «Жұлдыздар отбасы» журналының №4 санының мұқабасына шыққан және дизайнер-суретші ретінде сұхбат берген.

2021 жылы Ақанов «МузАРТ» тобы мүшелерінің портреттерін бір мезгілде салып, шығармашылық жұмысын көпшілікке таныстырды.[4]

2023 жылы Семей қаласындағы Абай Құнанбайұлына арналған муралдың эскизін әзірлеуге қатысты. Мурал Семей қаласы, Народная көшесі, 33 мекенжайында орналасқан.[5]

2023 жылы елімізде өткен, «Ұлы дала ойындары» жобасына арналған ұлттық құрама киім үлгісін әзірлеген.

Суретші &quot;Музарт&quot; тобының 20-жылдығына орай Мейрамбек Беспаевқа арнайы домбыра дизайнын әзірлеген. Одан бөлек бірнеше эстрада жұлдыздарына логотип дизайндарын жасаған. [https://www.instagram.com/p/CWvKGXIqqyw/ Мейрамбек Беспаевтың Instagram жазбасы]

2024 жылы Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын көркем бейнелеу өнеріне қосып «Ар ілімі» кітабын шығарды. Кітапта Шәкәрімнің өлеңдері мен қара сөздері бейнелеу өнері арқылы ұсынылған.

2025 жылы Абай Құнанбайұлының 180 жылдығына орай «Абай ілімі» атты шығармасын жариялады. Еңбекте Абайдың қара сөздері мен философиялық ойлары бейнелеу өнері арқылы көрініс тапқан.

2025 жылы әнші Досымжан Танатаровтың 50 жылдық мерейтойлық концертінде оған суретші салған портрет сыйға тартылды.[6][7]

== Музыкалық қызметі ==
Шалқар Ақанов музыкамен де айналысады. Жастық шағында домбыра үйірмесіне қатысып, ән айтқан.[1]

Кейінгі шығармашылық қызметінде жасанды интеллект технологияларын пайдаланып, қазақ тіліндегі әндерді өңдеу және жаңа музыкалық туындылар жасау бағытында жұмыс істейді.

== Кітаптары ==
Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Ар ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2024. — 220 б. — ISBN 978-601-7351-73-1.

Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Абай ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2025. — 243 б. — ISBN 978-601-06-9735-5.

== Дереккөздер ==
[https://qazaqstan.tv/news/91582/ Шалқар Ақанов туралы сұхбат] // «Qazaqstan» телеарнасы, 2014. [https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-audany/documents/details/1033551 Абай ауданы туралы мәлімет] // Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы. [https://kaz.tengrinews.kz/football/zuldyzdardan-quralgan-alatau-fk-logotipi-zariialandy-255940/ «Жұлдыздардан құралған «Алатау» ФК логотипі жарияланды»] // Tengrinews.kz, 2014. [https://kaz.tengrinews.kz/story/kazakstandyik-suretsh-muzart-tobyi-mushelernn-portretn-br-330762/ Қазақстандық суретші «МузАРТ» тобы мүшелерінің портретін бір уақытта салды] // Tengrinews.kz, 2021. [https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey/press/news/details/629737 Семейде Абай Құнанбайұлына арналған мурал пайда болды] // Семей қаласының әкімдігі, 2023. [https://politico.kz/kz/article/dosymzhan-tanatarov-50-zhasynda-erekse-syylyqtarga-ie-boldy Досымжан Танатаров 50 жасында ерекше сыйлықтарға ие болды] // Politico.kz, 2025. [https://turkystan.kz/article/260345-meirambek-bespaev-dosymzan-tanatarovqa-erekse-syilyq-berdi-video Мейрамбек Беспаев Досымжан Танатаровқа ерекше сыйлық берді] // Turkystan.kz, 2025.

== Сыртқы сілтемелер ==
[https://www.youtube.com/@ShalkarAkhanov YouTube арнасы] [https://www.instagram.com/shalkarmusic/ Instagram] [https://t.me/shalkarmusic Telegram]
*

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан дизайнерлері]]
[[Санат:1993 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]
[[Санат:Абай ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>9cpxms4czci6a39olrcm6kgnz43f8jo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659867</id>
      <parentid>3659859</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakegoi</username>
        <id>168157</id>
      </contributor>
      <origin>3659867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7159" sha1="bx6pxqp3ceoj93ul3aqo7zaj3fg7hhr" xml:space="preserve">'''Шалқар Асқарұлы Ақанов''' (1 қаңтар 1993 жыл, Құндызды ауылы, Абай ауданы, қазіргі Абай облысы) — қазақстандық суретші және дизайнер.[1]

== Өмірбаяны ==
Шалқар Асқарұлы Ақанов 1993 жылғы 1 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Құндызды ауылында дүниеге келген. Қазіргі әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Құндызды ауылы Абай облысы, Абай ауданының құрамына кіреді.[1][2]

== Білімі ==
1999–2005 жылдары Құндызды ауылындағы Шәкір Әбенов атындағы орта мектепте білім алған. 2005–2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының мектеп-интернатында оқыған. 2008–2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының колледжінде &quot;Дизайн интерьер&quot; мамандығы бойынша білім алған. 2011–2014 жылдары Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының сәулет факультетінде «Сәулетші» мамандығы бойынша білім алған.[1]

== Шығармашылығы ==
Шалқар Ақанов негізінен портрет жанрында жұмыс істейді. Оның шығармаларында қазақ ұлтының зиялылары және мәдениет пен өнер саласының өкілдері бейнеленген.[1]

2014 жылы Шалқар «Алатау» футбол клубына логотип дизайнын жасаған.[1][3]

2015 жылы «Жұлдыздар отбасы» журналының №4 санының мұқабасына шыққан және дизайнер-суретші ретінде сұхбат берген.

2021 жылы Ақанов «МузАРТ» тобы мүшелерінің портреттерін бір мезгілде салып, шығармашылық жұмысын көпшілікке таныстырды.[4]

2023 жылы Семей қаласындағы Абай Құнанбайұлына арналған муралдың эскизін әзірлеуге қатысты. Мурал Семей қаласы, Народная көшесі, 33 мекенжайында орналасқан.[5]

2023 жылы елімізде өткен, «Ұлы дала ойындары» жобасына арналған ұлттық құрама киім үлгісін әзірлеген.

Суретші &quot;Музарт&quot; тобының 20-жылдығына орай Мейрамбек Беспаевқа арнайы домбыра дизайнын әзірлеген. Одан бөлек бірнеше эстрада жұлдыздарына логотип дизайндарын жасаған. [https://www.instagram.com/p/CWvKGXIqqyw/ Мейрамбек Беспаевтың Instagram жазбасы]

2024 жылы Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын көркем бейнелеу өнеріне қосып «Ар ілімі» кітабын шығарды. Кітапта Шәкәрімнің өлеңдері мен қара сөздері бейнелеу өнері арқылы ұсынылған.

2025 жылы Абай Құнанбайұлының 180 жылдығына орай «Абай ілімі» атты шығармасын жариялады. Еңбекте Абайдың қара сөздері мен философиялық ойлары бейнелеу өнері арқылы көрініс тапқан.

2025 жылы әнші Досымжан Танатаровтың 50 жылдық мерейтойлық концертінде оған суретші салған портрет сыйға тартылды.[6][7]

== Музыкалық қызметі ==
Шалқар Ақанов музыкамен де айналысады. Жастық шағында домбыра үйірмесіне қатысып, ән айтқан.[1]

Кейінгі шығармашылық қызметінде жасанды интеллект технологияларын пайдаланып, қазақ тіліндегі әндерді өңдеу және жаңа музыкалық туындылар жасау бағытында жұмыс істейді.

== Кітаптары ==
Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Ар ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2024. — 220 б. — ISBN 978-601-7351-73-1.

Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Абай ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2025. — 243 б. — ISBN 978-601-06-9735-5.

== Дереккөздер ==
[https://qazaqstan.tv/news/91582/ Шалқар Ақанов туралы сұхбат] // «Qazaqstan» телеарнасы, 2014. 

[https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-audany/documents/details/1033551 Абай ауданы туралы мәлімет] // Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы.

[https://kaz.tengrinews.kz/football/zuldyzdardan-quralgan-alatau-fk-logotipi-zariialandy-255940/ «Жұлдыздардан құралған «Алатау» ФК логотипі жарияланды»] // Tengrinews.kz, 2014. 

[https://kaz.tengrinews.kz/story/kazakstandyik-suretsh-muzart-tobyi-mushelernn-portretn-br-330762/ Қазақстандық суретші «МузАРТ» тобы мүшелерінің портретін бір уақытта салды] // Tengrinews.kz, 2021. 

[https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey/press/news/details/629737 Семейде Абай Құнанбайұлына арналған мурал пайда болды] // Семей қаласының әкімдігі, 2023. 

[https://politico.kz/kz/article/dosymzhan-tanatarov-50-zhasynda-erekse-syylyqtarga-ie-boldy Досымжан Танатаров 50 жасында ерекше сыйлықтарға ие болды] // Politico.kz, 2025. 

[https://turkystan.kz/article/260345-meirambek-bespaev-dosymzan-tanatarovqa-erekse-syilyq-berdi-video Мейрамбек Беспаев Досымжан Танатаровқа ерекше сыйлық берді] // Turkystan.kz, 2025.

== Сыртқы сілтемелер ==
[https://www.youtube.com/@ShalkarAkhanov YouTube арнасы] [https://www.instagram.com/shalkarmusic/ Instagram] [https://t.me/shalkarmusic Telegram]
*

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан дизайнерлері]]
[[Санат:1993 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]
[[Санат:Абай ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>bx6pxqp3ceoj93ul3aqo7zaj3fg7hhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659875</id>
      <parentid>3659867</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakegoi</username>
        <id>168157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3659875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6586" sha1="7no5ddzhjgbh4g6kgh7axsbbfid3ejd" xml:space="preserve">'''Шалқар Асқарұлы Ақанов''' (1 қаңтар 1993 жыл, Құндызды ауылы, Абай ауданы, қазіргі Абай облысы) — қазақстандық суретші және дизайнер.[1]

== Өмірбаяны ==
Шалқар Асқарұлы Ақанов 1993 жылғы 1 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Құндызды ауылында дүниеге келген. Қазіргі әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Құндызды ауылы Абай облысы, Абай ауданының құрамына кіреді.[1][2]

== Білімі ==
1999–2005 жылдары Құндызды ауылындағы Шәкір Әбенов атындағы орта мектепте білім алған. 2005–2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының мектеп-интернатында оқыған. 2008–2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының колледжінде &quot;Дизайн интерьер&quot; мамандығы бойынша білім алған. 2011–2014 жылдары Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының сәулет факультетінде «Сәулетші» мамандығы бойынша білім алған.[1]

== Шығармашылығы ==
Шалқар Ақанов негізінен портрет жанрында жұмыс істейді. Оның шығармаларында қазақ ұлтының зиялылары және мәдениет пен өнер саласының өкілдері бейнеленген.[1]

2014 жылы Шалқар «Алатау» футбол клубына логотип дизайнын жасаған.[1][3]

2015 жылы «Жұлдыздар отбасы» журналының №4 санының мұқабасына шыққан және дизайнер-суретші ретінде сұхбат берген.

2021 жылы Ақанов «МузАРТ» тобы мүшелерінің портреттерін бір мезгілде салып, шығармашылық жұмысын көпшілікке таныстырды.[4]

2023 жылы Семей қаласындағы Абай Құнанбайұлына арналған муралдың эскизін әзірлеуге қатысты. Мурал Семей қаласы, Народная көшесі, 33 мекенжайында орналасқан.[5]

2023 жылы елімізде өткен, «Ұлы дала ойындары» жобасына арналған ұлттық құрама киім үлгісін әзірлеген.

Суретші &quot;Музарт&quot; тобының 20-жылдығына орай Мейрамбек Беспаевқа арнайы домбыра дизайнын әзірлеген. Одан бөлек бірнеше эстрада жұлдыздарына логотип дизайндарын жасаған. [https://www.instagram.com/p/CWvKGXIqqyw/ Мейрамбек Беспаевтың Instagram жазбасы]

2024 жылы Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын көркем бейнелеу өнеріне қосып «Ар ілімі» кітабын шығарды. Кітапта Шәкәрімнің өлеңдері мен қара сөздері бейнелеу өнері арқылы ұсынылған.

2025 жылы Абай Құнанбайұлының 180 жылдығына орай «Абай ілімі» атты шығармасын жариялады. Еңбекте Абайдың қара сөздері мен философиялық ойлары бейнелеу өнері арқылы көрініс тапқан.

2025 жылы әнші Досымжан Танатаровтың 50 жылдық мерейтойлық концертінде оған суретші салған портрет сыйға тартылды.[6][7]

== Музыкалық қызметі ==
Шалқар Ақанов музыкамен де айналысады. Жастық шағында домбыра үйірмесіне қатысып, ән айтқан.[1]

Кейінгі шығармашылық қызметінде жасанды интеллект технологияларын пайдаланып, қазақ тіліндегі әндерді өңдеу және жаңа музыкалық туындылар жасау бағытында жұмыс істейді.

== Кітаптары ==
Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Ар ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2024. — 220 б. — ISBN 978-601-7351-73-1.

Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Абай ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2025. — 243 б. — ISBN 978-601-06-9735-5.

== Дереккөздер ==

* Шалқар Ақанов туралы сұхбат // «Qazaqstan» телеарнасы, 2014.

* Абай ауданы туралы мәлімет // Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы.
* «Жұлдыздардан құралған «Алатау» ФК логотипі жарияланды» // Tengrinews.kz, 2014. 
* Қазақстандық суретші «МузАРТ» тобы мүшелерінің портретін бір уақытта салды // Tengrinews.kz, 2021. 
* Семейде Абай Құнанбайұлына арналған мурал пайда болды // Семей қаласының әкімдігі, 2023. 
* Досымжан Танатаров 50 жасында ерекше сыйлықтарға ие болды // Politico.kz, 2025. 
* Мейрамбек Беспаев Досымжан Танатаровқа ерекше сыйлық берді // Turkystan.kz, 2025.

== Сыртқы сілтемелер ==
[https://www.youtube.com/@ShalkarAkhanov YouTube арнасы] [https://www.instagram.com/shalkarmusic/ Instagram] [https://t.me/shalkarmusic Telegram]
*

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан дизайнерлері]]
[[Санат:1993 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]
[[Санат:Абай ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>7no5ddzhjgbh4g6kgh7axsbbfid3ejd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659882</id>
      <parentid>3659875</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakegoi</username>
        <id>168157</id>
      </contributor>
      <origin>3659882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7305" sha1="htp4nppv4upytn096h79zqehx1ivizw" xml:space="preserve">'''Шалқар Асқарұлы Ақанов''' (1 қаңтар 1993 жыл, Құндызды ауылы, Абай ауданы, қазіргі Абай облысы) — қазақстандық суретші және дизайнер.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;&gt;Шалқар Ақанов туралы сұхбат // «Qazaqstan» телеарнасы, 2014. https://qazaqstan.tv/news/91582/&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалқар Асқарұлы Ақанов 1993 жылғы 1 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Құндызды ауылында дүниеге келген. Қазіргі әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Құндызды ауылы Абай облысы, Абай ауданының құрамына кіреді.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AbaiAudyany&quot;&gt;Абай ауданы туралы мәлімет // Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы. https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-audany/documents/details/1033551&lt;/ref&gt;

== Білімі ==

* 1999–2005 жылдары Құндызды ауылындағы Шәкір Әбенов атындағы орта мектепте білім алған.
* 2005–2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының мектеп-интернатында оқыған.
* 2008–2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының колледжінде &quot;Дизайн интерьер&quot; мамандығы бойынша білім алған.
* 2011–2014 жылдары Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының сәулет факультетінде «Сәулетші» мамандығы бойынша білім алған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

== Шығармашылығы ==
Шалқар Ақанов негізінен портрет жанрында жұмыс істейді. Оның шығармаларында қазақ ұлтының зиялылары және мәдениет пен өнер саласының өкілдері бейнеленген.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

2014 жылы Шалқар «Алатау» футбол клубына логотип дизайнын жасаған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Alatau2014&quot;&gt;«Жұлдыздардан құралған «Алатау» ФК логотипі жарияланды» // Tengrinews.kz, 2014. https://kaz.tengrinews.kz/football/zuldyzdardan-quralgan-alatau-fk-logotipi-zariialandy-255940/&lt;/ref&gt;

2015 жылы «Жұлдыздар отбасы» журналының №4 санының мұқабасына шыққан және дизайнер-суретші ретінде сұхбат берген.

2021 жылы Ақанов «МузАРТ» тобы мүшелерінің портреттерін бір мезгілде салып, шығармашылық жұмысын көпшілікке таныстырды.&lt;ref name=&quot;MuzArt2021&quot;&gt;Қазақстандық суретші «МузАРТ» тобы мүшелерінің портретін бір уақытта салды // Tengrinews.kz, 2021. https://kaz.tengrinews.kz/story/kazakstandyik-suretsh-muzart-tobyi-mushelernn-portretn-br-330762/&lt;/ref&gt;

2023 жылы Семей қаласындағы Абай Құнанбайұлына арналған муралдың эскизін әзірлеуге қатысты. Мурал Семей қаласы, Народная көшесі, 33 мекенжайында орналасқан.&lt;ref name=&quot;SemeyMural2023&quot;&gt;Семейде Абай Құнанбайұлына арналған мурал пайда болды // Семей қаласының әкімдігі, 2023. https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey/press/news/details/629737&lt;/ref&gt;

2023 жылы елімізде өткен, «Ұлы дала ойындары» жобасына арналған ұлттық құрама киім үлгісін әзірлеген.

Суретші &quot;Музарт&quot; тобының 20-жылдығына орай Мейрамбек Беспаевқа арнайы домбыра дизайнын әзірлеген. Одан бөлек бірнеше эстрада жұлдыздарына логотип дизайндарын жасаған. [Мейрамбек Беспаевтың Instagram жазбасы](https://www.instagram.com/p/CWvKGXIqqyw/)

2024 жылы Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын көркем бейнелеу өнеріне қосып «Ар ілімі» кітабын шығарды. Кітапта Шәкәрімнің өлеңдері мен қара сөздері бейнелеу өнері арқылы ұсынылған.

2025 жылы Абай Құнанбайұлының 180 жылдығына орай «Абай ілімі» атты шығармасын жариялады. Еңбекте Абайдың қара сөздері мен философиялық ойлары бейнелеу өнері арқылы көрініс тапқан.

2025 жылы әнші Досымжан Танатаровтың 50 жылдық мерейтойлық концертінде оған суретші салған портрет сыйға тартылды.&lt;ref name=&quot;Politico2025&quot;&gt;Досымжан Танатаров 50 жасында ерекше сыйлықтарға ие болды // Politico.kz, 2025. https://politico.kz/kz/article/dosymzhan-tanatarov-50-zhasynda-erekse-syylyqtarga-ie-boldy&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turkystan2025&quot;&gt;Мейрамбек Беспаев Досымжан Танатаровқа ерекше сыйлық берді // Turkystan.kz, 2025. https://turkystan.kz/article/260345-meirambek-bespaev-dosymzan-tanatarovqa-erekse-syilyq-berdi-video&lt;/ref&gt;

== Музыкалық қызметі ==
Шалқар Ақанов музыкамен де айналысады. Жастық шағында домбыра үйірмесіне қатысып, ән айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

Кейінгі шығармашылық қызметінде жасанды интеллект технологияларын пайдаланып, қазақ тіліндегі әндерді өңдеу және жаңа музыкалық туындылар жасау бағытында жұмыс істейді.

== Кітаптары ==
Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Ар ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2024. — 220 б. — ISBN 978-601-7351-73-1.

Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Абай ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2025. — 243 б. — ISBN 978-601-06-9735-5.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* YouTube арнасы
* Instagram
* Telegram

*

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан дизайнерлері]]
[[Санат:1993 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]</text>
      <sha1>htp4nppv4upytn096h79zqehx1ivizw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659883</id>
      <parentid>3659882</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakegoi</username>
        <id>168157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3659883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7305" sha1="ldhrbw47h4ht44cm0lo8u7fazuemdk5" xml:space="preserve">'''Шалқар Асқарұлы Ақанов''' (1 қаңтар 1993 жыл, Құндызды ауылы, Абай ауданы, қазіргі Абай облысы) — қазақстандық суретші және дизайнер.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;&gt;Шалқар Ақанов туралы сұхбат // «Qazaqstan» телеарнасы, 2014. https://qazaqstan.tv/news/91582/ &lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалқар Асқарұлы Ақанов 1993 жылғы 1 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Құндызды ауылында дүниеге келген. Қазіргі әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Құндызды ауылы Абай облысы, Абай ауданының құрамына кіреді.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AbaiAudyany&quot;&gt;Абай ауданы туралы мәлімет // Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы. https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-audany/documents/details/1033551&lt;/ref&gt;

== Білімі ==

* 1999–2005 жылдары Құндызды ауылындағы Шәкір Әбенов атындағы орта мектепте білім алған.
* 2005–2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының мектеп-интернатында оқыған.
* 2008–2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының колледжінде &quot;Дизайн интерьер&quot; мамандығы бойынша білім алған.
* 2011–2014 жылдары Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының сәулет факультетінде «Сәулетші» мамандығы бойынша білім алған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

== Шығармашылығы ==
Шалқар Ақанов негізінен портрет жанрында жұмыс істейді. Оның шығармаларында қазақ ұлтының зиялылары және мәдениет пен өнер саласының өкілдері бейнеленген.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

2014 жылы Шалқар «Алатау» футбол клубына логотип дизайнын жасаған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Alatau2014&quot;&gt;«Жұлдыздардан құралған «Алатау» ФК логотипі жарияланды» // Tengrinews.kz, 2014. https://kaz.tengrinews.kz/football/zuldyzdardan-quralgan-alatau-fk-logotipi-zariialandy-255940/&lt;/ref&gt;

2015 жылы «Жұлдыздар отбасы» журналының №4 санының мұқабасына шыққан және дизайнер-суретші ретінде сұхбат берген.

2021 жылы Ақанов «МузАРТ» тобы мүшелерінің портреттерін бір мезгілде салып, шығармашылық жұмысын көпшілікке таныстырды.&lt;ref name=&quot;MuzArt2021&quot;&gt;Қазақстандық суретші «МузАРТ» тобы мүшелерінің портретін бір уақытта салды // Tengrinews.kz, 2021. https://kaz.tengrinews.kz/story/kazakstandyik-suretsh-muzart-tobyi-mushelernn-portretn-br-330762/&lt;/ref&gt;

2023 жылы Семей қаласындағы Абай Құнанбайұлына арналған муралдың эскизін әзірлеуге қатысты. Мурал Семей қаласы, Народная көшесі, 33 мекенжайында орналасқан.&lt;ref name=&quot;SemeyMural2023&quot;&gt;Семейде Абай Құнанбайұлына арналған мурал пайда болды // Семей қаласының әкімдігі, 2023. https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey/press/news/details/629737&lt;/ref&gt;

2023 жылы елімізде өткен, «Ұлы дала ойындары» жобасына арналған ұлттық құрама киім үлгісін әзірлеген.

Суретші &quot;Музарт&quot; тобының 20-жылдығына орай Мейрамбек Беспаевқа арнайы домбыра дизайнын әзірлеген. Одан бөлек бірнеше эстрада жұлдыздарына логотип дизайндарын жасаған. Мейрамбек Беспаевтың Instagram жазбасы: https://www.instagram.com/p/CWvKGXIqqyw/ 

2024 жылы Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын көркем бейнелеу өнеріне қосып «Ар ілімі» кітабын шығарды. Кітапта Шәкәрімнің өлеңдері мен қара сөздері бейнелеу өнері арқылы ұсынылған.

2025 жылы Абай Құнанбайұлының 180 жылдығына орай «Абай ілімі» атты шығармасын жариялады. Еңбекте Абайдың қара сөздері мен философиялық ойлары бейнелеу өнері арқылы көрініс тапқан.

2025 жылы әнші Досымжан Танатаровтың 50 жылдық мерейтойлық концертінде оған суретші салған портрет сыйға тартылды.&lt;ref name=&quot;Politico2025&quot;&gt;Досымжан Танатаров 50 жасында ерекше сыйлықтарға ие болды // Politico.kz, 2025. https://politico.kz/kz/article/dosymzhan-tanatarov-50-zhasynda-erekse-syylyqtarga-ie-boldy&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turkystan2025&quot;&gt;Мейрамбек Беспаев Досымжан Танатаровқа ерекше сыйлық берді // Turkystan.kz, 2025. https://turkystan.kz/article/260345-meirambek-bespaev-dosymzan-tanatarovqa-erekse-syilyq-berdi-video&lt;/ref&gt;

== Музыкалық қызметі ==
Шалқар Ақанов музыкамен де айналысады. Жастық шағында домбыра үйірмесіне қатысып, ән айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

Кейінгі шығармашылық қызметінде жасанды интеллект технологияларын пайдаланып, қазақ тіліндегі әндерді өңдеу және жаңа музыкалық туындылар жасау бағытында жұмыс істейді.

== Кітаптары ==
Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Ар ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2024. — 220 б. — ISBN 978-601-7351-73-1.

Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Абай ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2025. — 243 б. — ISBN 978-601-06-9735-5.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* YouTube арнасы
* Instagram
* Telegram

*

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан дизайнерлері]]
[[Санат:1993 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]</text>
      <sha1>ldhrbw47h4ht44cm0lo8u7fazuemdk5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659884</id>
      <parentid>3659883</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakegoi</username>
        <id>168157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3659884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7291" sha1="kahge5s6xtxbsjptj62u0s357jzxduu" xml:space="preserve">'''Шалқар Асқарұлы Ақанов''' (1 қаңтар 1993 жыл, Құндызды ауылы, Абай ауданы, қазіргі Абай облысы) — қазақстандық суретші және дизайнер.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;&gt;Шалқар Ақанов туралы сұхбат // «Qazaqstan» телеарнасы, 2014. https://qazaqstan.tv/news/91582/ &lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалқар Асқарұлы Ақанов 1993 жылғы 1 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Құндызды ауылында дүниеге келген. Қазіргі әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Құндызды ауылы Абай облысы, Абай ауданының құрамына кіреді.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AbaiAudyany&quot;&gt;Абай ауданы туралы мәлімет // Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы. https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-audany/documents/details/1033551&lt;/ref&gt;

== Білімі ==

* 1999–2005 жылдары Құндызды ауылындағы Шәкір Әбенов атындағы орта мектепте білім алған.
* 2005–2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының мектеп-интернатында оқыған.
* 2008–2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының колледжінде &quot;Дизайн интерьер&quot; мамандығы бойынша білім алған.
* 2011–2014 жылдары Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының сәулет факультетінде «Сәулетші» мамандығы бойынша білім алған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

== Шығармашылығы ==
Шалқар Ақанов негізінен портрет жанрында жұмыс істейді. Оның шығармаларында қазақ ұлтының зиялылары және мәдениет пен өнер саласының өкілдері бейнеленген.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

2014 жылы Шалқар «Алатау» футбол клубына логотип дизайнын жасаған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Alatau2014&quot;&gt;«Жұлдыздардан құралған «Алатау» ФК логотипі жарияланды» // Tengrinews.kz, 2014. https://kaz.tengrinews.kz/football/zuldyzdardan-quralgan-alatau-fk-logotipi-zariialandy-255940/&lt;/ref&gt;

2015 жылы «Жұлдыздар отбасы» журналының №4 санының мұқабасына шыққан және дизайнер-суретші ретінде сұхбат берген.

2021 жылы Ақанов «МузАРТ» тобы мүшелерінің портреттерін бір мезгілде салып, шығармашылық жұмысын көпшілікке таныстырды.&lt;ref name=&quot;MuzArt2021&quot;&gt;Қазақстандық суретші «МузАРТ» тобы мүшелерінің портретін бір уақытта салды // Tengrinews.kz, 2021. https://kaz.tengrinews.kz/story/kazakstandyik-suretsh-muzart-tobyi-mushelernn-portretn-br-330762/&lt;/ref&gt;

2023 жылы Семей қаласындағы Абай Құнанбайұлына арналған муралдың эскизін әзірлеуге қатысты. Мурал Семей қаласы, Народная көшесі, 33 мекенжайында орналасқан.&lt;ref name=&quot;SemeyMural2023&quot;&gt;Семейде Абай Құнанбайұлына арналған мурал пайда болды // Семей қаласының әкімдігі, 2023. https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey/press/news/details/629737&lt;/ref&gt;

2023 жылы елімізде өткен, «Ұлы дала ойындары» жобасына арналған ұлттық құрама киім үлгісін әзірлеген.

Суретші &quot;Музарт&quot; тобының 20-жылдығына орай Мейрамбек Беспаевқа арнайы домбыра дизайнын әзірлеген. Одан бөлек бірнеше эстрада жұлдыздарына логотип дизайндарын жасаған. Мейрамбек Беспаевтың Instagram жазбасы: https://www.instagram.com/p/CWvKGXIqqyw/ 

2024 жылы Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын көркем бейнелеу өнеріне қосып «Ар ілімі» кітабын шығарды. Кітапта Шәкәрімнің өлеңдері мен қара сөздері бейнелеу өнері арқылы ұсынылған.

2025 жылы Абай Құнанбайұлының 180 жылдығына орай «Абай ілімі» атты шығармасын жариялады. Еңбекте Абайдың қара сөздері мен философиялық ойлары бейнелеу өнері арқылы көрініс тапқан.

2025 жылы әнші Досымжан Танатаровтың 50 жылдық мерейтойлық концертінде оған суретші салған портрет сыйға тартылды.&lt;ref name=&quot;Politico2025&quot;&gt;Досымжан Танатаров 50 жасында ерекше сыйлықтарға ие болды // Politico.kz, 2025. https://politico.kz/kz/article/dosymzhan-tanatarov-50-zhasynda-erekse-syylyqtarga-ie-boldy&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turkystan2025&quot;&gt;Мейрамбек Беспаев Досымжан Танатаровқа ерекше сыйлық берді // Turkystan.kz, 2025. https://turkystan.kz/article/260345-meirambek-bespaev-dosymzan-tanatarovqa-erekse-syilyq-berdi-video&lt;/ref&gt;

== Музыкалық қызметі ==
Шалқар Ақанов музыкамен де айналысады. Жастық шағында домбыра үйірмесіне қатысып, ән айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

Кейінгі шығармашылық қызметінде жасанды интеллект технологияларын пайдаланып, қазақ тіліндегі әндерді өңдеу және жаңа музыкалық туындылар жасау бағытында жұмыс істейді.

== Кітаптары ==
Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Ар ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2024. — 220 б. — ISBN 978-601-7351-73-1.

Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Абай ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2025. — 243 б. — ISBN 978-601-06-9735-5.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* YouTube арнасы
* Instagram

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан дизайнерлері]]
[[Санат:1993 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]</text>
      <sha1>kahge5s6xtxbsjptj62u0s357jzxduu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659887</id>
      <parentid>3659884</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakegoi</username>
        <id>168157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығармашылығы */</comment>
      <origin>3659887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7456" sha1="f2nctktwtuchz3bq66utfbhh3942ciz" xml:space="preserve">'''Шалқар Асқарұлы Ақанов''' (1 қаңтар 1993 жыл, Құндызды ауылы, Абай ауданы, қазіргі Абай облысы) — қазақстандық суретші және дизайнер.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;&gt;Шалқар Ақанов туралы сұхбат // «Qazaqstan» телеарнасы, 2014. https://qazaqstan.tv/news/91582/ &lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалқар Асқарұлы Ақанов 1993 жылғы 1 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Құндызды ауылында дүниеге келген. Қазіргі әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Құндызды ауылы Абай облысы, Абай ауданының құрамына кіреді.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AbaiAudyany&quot;&gt;Абай ауданы туралы мәлімет // Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы. https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-audany/documents/details/1033551&lt;/ref&gt;

== Білімі ==

* 1999–2005 жылдары Құндызды ауылындағы Шәкір Әбенов атындағы орта мектепте білім алған.
* 2005–2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының мектеп-интернатында оқыған.
* 2008–2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының колледжінде &quot;Дизайн интерьер&quot; мамандығы бойынша білім алған.
* 2011–2014 жылдары Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының сәулет факультетінде «Сәулетші» мамандығы бойынша білім алған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

== Шығармашылығы ==
Шалқар Ақанов негізінен портрет жанрында жұмыс істейді. Оның шығармаларында қазақ ұлтының зиялылары және мәдениет пен өнер саласының өкілдері бейнеленген.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

2014 жылы Шалқар «Алатау» футбол клубына логотип дизайнын жасаған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Alatau2014&quot;&gt;«Жұлдыздардан құралған «Алатау» ФК логотипі жарияланды» // Tengrinews.kz, 2014. https://kaz.tengrinews.kz/football/zuldyzdardan-quralgan-alatau-fk-logotipi-zariialandy-255940/&lt;/ref&gt;

2015 жылы «Жұлдыздар отбасы» журналының №4 санының мұқабасына шыққан және дизайнер-суретші ретінде сұхбат берген.

2021 жылы Ақанов «МузАРТ» тобы мүшелерінің портреттерін бір мезгілде салып, шығармашылық жұмысын көпшілікке таныстырды.&lt;ref name=&quot;MuzArt2021&quot;&gt;Қазақстандық суретші «МузАРТ» тобы мүшелерінің портретін бір уақытта салды // Tengrinews.kz, 2021. https://kaz.tengrinews.kz/story/kazakstandyik-suretsh-muzart-tobyi-mushelernn-portretn-br-330762/&lt;/ref&gt;

2023 жылы Семей қаласындағы Абай Құнанбайұлына арналған муралдың эскизін әзірлеуге қатысты. Мурал Семей қаласы, Народная көшесі, 33 мекенжайында орналасқан.&lt;ref name=&quot;SemeyMural2023&quot;&gt;Семейде Абай Құнанбайұлына арналған мурал пайда болды // Семей қаласының әкімдігі, 2023. https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey/press/news/details/629737&lt;/ref&gt;

2023 жылы елімізде өткен, «Ұлы дала ойындары» жобасына арналған ұлттық құрама киім үлгісін әзірлеген.

Суретші &quot;Музарт&quot; тобының 20-жылдығына орай Мейрамбек Бесбаевқа арнайы домбыра дизайнын әзірлеген. Одан бөлек бірнеше эстрада жұлдыздарына логотип дизайндарын жасаған. Мейрамбек Бесбаевтың Instagram жазбасы: https://www.instagram.com/p/CWvKGXIqqyw/ 

2024 жылы Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын көркем бейнелеу өнеріне қосып «Ар ілімі» кітабын шығарды. Кітапта Шәкәрімнің өлеңдері мен қара сөздері бейнелеу өнері арқылы ұсынылған.

2025 жылы Абай Құнанбайұлының 180 жылдығына орай «Абай ілімі» атты шығармасын жариялады. Еңбекте Абайдың қара сөздері мен философиялық ойлары бейнелеу өнері арқылы көрініс тапқан.

2025 жылы әнші Досымжан Танатаровтың 50 жылдық мерейтойлық концертінде оған суретші салған портрет сыйға тартылды.&lt;ref name=&quot;Politico2025&quot;&gt;Досымжан Танатаров 50 жасында ерекше сыйлықтарға ие болды // Politico.kz, 2025. https://politico.kz/kz/article/dosymzhan-tanatarov-50-zhasynda-erekse-syylyqtarga-ie-boldy&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turkystan2025&quot;&gt;Мейрамбек Беспаев Досымжан Танатаровқа ерекше сыйлық берді // Turkystan.kz, 2025. https://turkystan.kz/article/260345-meirambek-bespaev-dosymzan-tanatarovqa-erekse-syilyq-berdi-video&lt;/ref&gt;

== Музыкалық қызметі ==
Шалқар Ақанов музыкамен де айналысады. Жастық шағында домбыра үйірмесіне қатысып, ән айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

Кейінгі шығармашылық қызметінде жасанды интеллект технологияларын пайдаланып, қазақ тіліндегі әндерді өңдеу және жаңа музыкалық туындылар жасау бағытында жұмыс істейді.

== Кітаптары ==
Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Ар ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2024. — 220 б. — ISBN 978-601-7351-73-1.

Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Абай ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2025. — 243 б. — ISBN 978-601-06-9735-5.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.youtube.com/@ShalkarAkhanov YouTube — Shalkar Akhanov]
* [https://www.instagram.com/shalkarmusic Instagram — Shalkar Music]
* [https://t.me/shalkarmusic Telegram — Shalkar Music]

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан дизайнерлері]]
[[Санат:1993 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]</text>
      <sha1>f2nctktwtuchz3bq66utfbhh3942ciz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659889</id>
      <parentid>3659887</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakegoi</username>
        <id>168157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3659889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7399" sha1="ifmp194h9mqi2nofyexbo1nuimfay62" xml:space="preserve">'''Шалқар Асқарұлы Ақанов''' (1 қаңтар 1993 жыл, Құндызды ауылы, Абай ауданы, қазіргі Абай облысы) — қазақстандық суретші және дизайнер.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;&gt;Шалқар Ақанов туралы сұхбат // «Qazaqstan» телеарнасы, 2014. https://qazaqstan.tv/news/91582/ &lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалқар Асқарұлы Ақанов 1993 жылғы 1 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Құндызды ауылында дүниеге келген. Қазіргі әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Құндызды ауылы Абай облысы, Абай ауданының құрамына кіреді.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AbaiAudyany&quot;&gt;Абай ауданы туралы мәлімет // Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы. https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-audany/documents/details/1033551&lt;/ref&gt;

== Білімі ==

* 1999–2005 жылдары Құндызды ауылындағы Шәкір Әбенов атындағы орта мектепте білім алған.
* 2005–2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының мектеп-интернатында оқыған.
* 2008–2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының колледжінде &quot;Дизайн интерьер&quot; мамандығы бойынша білім алған.
* 2011–2014 жылдары Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының сәулет факультетінде «Сәулетші» мамандығы бойынша білім алған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

== Шығармашылығы ==
Шалқар Ақанов негізінен портрет жанрында жұмыс істейді. Оның шығармаларында қазақ ұлтының зиялылары және мәдениет пен өнер саласының өкілдері бейнеленген.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

2014 жылы Шалқар «Алатау» футбол клубына логотип дизайнын жасаған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Alatau2014&quot;&gt;«Жұлдыздардан құралған «Алатау» ФК логотипі жарияланды» // Tengrinews.kz, 2014. https://kaz.tengrinews.kz/football/zuldyzdardan-quralgan-alatau-fk-logotipi-zariialandy-255940/&lt;/ref&gt;

2015 жылы «Жұлдыздар отбасы» журналының №4 санының мұқабасына шыққан және дизайнер-суретші ретінде сұхбат берген.

2021 жылы Ақанов «МузАРТ» тобы мүшелерінің портреттерін бір мезгілде салып, шығармашылық жұмысын көпшілікке таныстырды.&lt;ref name=&quot;MuzArt2021&quot;&gt;Қазақстандық суретші «МузАРТ» тобы мүшелерінің портретін бір уақытта салды // Tengrinews.kz, 2021. https://kaz.tengrinews.kz/story/kazakstandyik-suretsh-muzart-tobyi-mushelernn-portretn-br-330762/&lt;/ref&gt;

2023 жылы Семей қаласындағы Абай Құнанбайұлына арналған муралдың эскизін әзірлеуге қатысты. Мурал Семей қаласы, Народная көшесі, 33 мекенжайында орналасқан.&lt;ref name=&quot;SemeyMural2023&quot;&gt;Семейде Абай Құнанбайұлына арналған мурал пайда болды // Семей қаласының әкімдігі, 2023. https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey/press/news/details/629737&lt;/ref&gt;

2023 жылы елімізде өткен, «Ұлы дала ойындары» жобасына арналған ұлттық құрама киім үлгісін әзірлеген.

Суретші &quot;Музарт&quot; тобының 20-жылдығына орай Мейрамбек Бесбаевқа арнайы домбыра дизайнын әзірлеген. Одан бөлек бірнеше эстрада жұлдыздарына логотип дизайндарын жасаған. Мейрамбек Бесбаевтың Instagram жазбасы: https://www.instagram.com/p/CWvKGXIqqyw/ 

2024 жылы Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын көркем бейнелеу өнеріне қосып «Ар ілімі» кітабын шығарды. Кітапта Шәкәрімнің өлеңдері мен қара сөздері бейнелеу өнері арқылы ұсынылған.

2025 жылы Абай Құнанбайұлының 180 жылдығына орай «Абай ілімі» атты шығармасын жариялады. Еңбекте Абайдың қара сөздері мен философиялық ойлары бейнелеу өнері арқылы көрініс тапқан.

2025 жылы әнші Досымжан Танатаровтың 50 жылдық мерейтойлық концертінде оған суретші салған портрет сыйға тартылды.&lt;ref name=&quot;Politico2025&quot;&gt;Досымжан Танатаров 50 жасында ерекше сыйлықтарға ие болды // Politico.kz, 2025. https://politico.kz/kz/article/dosymzhan-tanatarov-50-zhasynda-erekse-syylyqtarga-ie-boldy&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turkystan2025&quot;&gt;Мейрамбек Беспаев Досымжан Танатаровқа ерекше сыйлық берді // Turkystan.kz, 2025. https://turkystan.kz/article/260345-meirambek-bespaev-dosymzan-tanatarovqa-erekse-syilyq-berdi-video&lt;/ref&gt;

== Музыкалық қызметі ==
Шалқар Ақанов музыкамен де айналысады. Жастық шағында домбыра үйірмесіне қатысып, ән айтқан.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot; /&gt;

Кейінгі шығармашылық қызметінде жасанды интеллект технологияларын пайдаланып, қазақ тіліндегі әндерді өңдеу және жаңа музыкалық туындылар жасау бағытында жұмыс істейді.

== Кітаптары ==
Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Ар ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2024. — 220 б. — ISBN 978-601-7351-73-1.

Ақанов Шалқар Асқарұлы. ''Абай ілімі''. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2025. — 243 б. — ISBN 978-601-06-9735-5.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.youtube.com/@ShalkarAkhanov YouTube — Shalkar Akhanov]
* [https://www.instagram.com/shalkarmusic Instagram — Shalkar Music]

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан дизайнерлері]]
[[Санат:1993 жылы туғандар]]
[[Санат:Абай облысында туғандар]]</text>
      <sha1>ifmp194h9mqi2nofyexbo1nuimfay62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күремса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787063</id>
    <revision>
      <id>3659793</id>
      <timestamp>2026-09-23T15:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Күремса''' — XIII ғасырдың ортасындағы Жошы ұлысының әмірі (бек, ноян). Ол Ипатьев шежіресінде және Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» («Historia Mongalorum») еңбегінде аталады.  Күремсаның шығу тегі нақты белгісіз. Француз ориенталисі П. Пеллионың тарихнамада кең тар...</comment>
      <origin>3659793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7682" sha1="8yugfevia90x8s25sqkj89rpm1rbfeu" xml:space="preserve">'''Күремса''' — XIII ғасырдың ортасындағы Жошы ұлысының әмірі (бек, ноян). Ол Ипатьев шежіресінде және Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» («Historia Mongalorum») еңбегінде аталады.

Күремсаның шығу тегі нақты белгісіз. Француз ориенталисі П. Пеллионың тарихнамада кең таралған нұсқасы бойынша, ол Шыңғыс ханның ұрпағы — Орда Еженнің үшінші ұлы болған. Күремсаның ұлысы (кейіннен Бурундай ұлысы) Днепрдің оң жағалауында орналасты. 1250-жылдары Күремса мен Галиция-Волынь жерінің кінәздері арасында бірнеше әскери қақтығыстар орын алды. Бұл қақтығыстың себептері туралы бірнеше болжам бар. XIII ғасырдағы Русь пен Орда қарым-қатынасын зерттейтін XXI ғасырдың басындағы медиевист-тарихшылардың көпшілігі қақтығыстың басты себебі — қос тараптың да Күремса ұлысы мен Галиция кінәздерінің иеліктері арасындағы буферлік аймақты (Болохов жері мен Кременец) өз бақылауына алуға деген ұмтылысы болды деген пікірді қолдайды. Орданың орталық билігі бұл қақтығысты өз вассалдары арасындағы мемлекеттік мүддеге нұқсан келтірмейтін жай ғана аумақтық дау деп санап, оған араласқан жоқ. Күремса Луцк қаласын басып алуға әрекеттенген кезде, Галиция-Волынь шежіресінде сипатталған «ғажайып» оқиға орын алды: тұтқиылдан соққан жойқын дауыл ордалықтардың тас лақтыратын машиналарын (катапульталарын) қиратып, Луцк қаласын талқандалудан аман сақтап қалды.

== Тұлғаны сәйкестендіру мәселесі ==
Иоанн (Джованни) де Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» қолжазбасының әртүрлі тізімдерінде оның есімі бірнеше нұсқада кездеседі: ''Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia''. Француз шығыстанушысы П. Пеллио ХХ ғасырдың бірінші жартысында бұл тұлға Орда Еженнің үшінші ұлы — Құрумиши (Құрмышы, Хурумши) болуы мүмкін деген болжам жасады. Тарихнамада бұл көзқарас дәстүрлі сипатқа ие болғанымен, есімдердің ұқсастығынан басқа ешқандай негіз жоқ. Ипатьев шежіресінде ол Күремса есімімен аталады, В. В. Трепавловтың пікірінше, бұл атау түпнұсқалық айтылуға әлдеқайда жақын.&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. Государственный строй Золотой Орды: стадия формирования. М.: Наука, 1993.&lt;/ref&gt;

Тарихшылар арасында Күремсаның шығу тегіне қатысты ортақ мәміле (консенсус) жоқ. Кейбір зерттеушілер Плано Карпинидің оның кішігірім (төменгі) мәртебесі туралы жазбасына сүйене отырып, оны Орда Еженнің ұлы ғана емес, жалпы Шыңғыс хан ұрпағы (Шыңғысид) емес деп есептейді. Рашид ад-Диннің еңбектерінде бұл уақытта Орда Еженнің барлық ұлдары өз әкесінің ұлысында, яғни қиыр шығыста болғаны айтылады.&lt;ref&gt;Воротынцев Л. В. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;Сондай-ақ Рашид ад-Дин Құрумишидің ұлдары болмағанын жазады, алайда Күремсаның ұлдары Ноғайдың тұсында өте маңызды рөл атқарған.&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 2. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. СПб., 1884.&lt;/ref&gt;

А. А. Порсин Күремса — не қыпшақ көсемі Хурусман, не Құмурбиш болуы мүмкін деген болжам алға тартты.&lt;ref&gt;Порсин А. А. К вопросу об идентификации Куремсы Ипатьевской летописи // Золотоордынская цивилизация. 2014.&lt;/ref&gt;Ж. М. Сабитов египеттік «Субдат аль-фикра» хроникасына сүйене отырып, Күремсаны тегі таңғұт болып келетін Шаған ноянның немересі деп болжайды.&lt;ref&gt;Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов. Астана, 2008.&lt;/ref&gt;

Л. В. Воротынцев Рашид ад-Диннің мәліметтеріне күмән келтіре отырып, Күремса бәрібір Орда Еженнің ұлы Құрумиши деген нұсқаға бейімделеді. Рашид ад-Диннің Жошы ұрпақтарының шежіресі туралы ақпараттары бірқатар жағдайларда не толық емес, не бұрмаланған болып келеді. Мысалы, ол Сартақтың балалары болмаған деп қате мәлімдейді немесе Орда Еженнің ұрпақтарын шатастырып, кейде мәліметтің дәлсіздігін білдіретін «Алллаһ жақсырақ біледі» деген тіркесті қолданады.&lt;ref&gt;Воротынцев L. V. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;А. В. Майоров та Күремсаны Шыңғысид емес деп санайды. Оның пікірінше, моңғолдың «Qurumši» жеке есімі «χwārezmī» — яғни Хорезм тұрғыны деген моңғолдық форманы білдіреді және ол Үргеніште өмір сүрген бай әрі ықпалды мұсылмандық Құрумши (Qurumši) кланынан шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Майоров А. В. Кем был Куремса Ипатьевской летописи? // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2016.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>8yugfevia90x8s25sqkj89rpm1rbfeu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659794</id>
      <parentid>3659793</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7686" sha1="sjgx4ot6k2oszyds7ao3vpc1rtjkwdl" xml:space="preserve">'''Күремса''' — [[XIII ғасыр]]дың ортасындағы Жошы ұлысының әмірі (бек, ноян). Ол Ипатьев шежіресінде және Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» («Historia Mongalorum») еңбегінде аталады.

Күремсаның шығу тегі нақты белгісіз. Француз ориенталисі П. Пеллионың тарихнамада кең таралған нұсқасы бойынша, ол Шыңғыс ханның ұрпағы — Орда Еженнің үшінші ұлы болған. Күремсаның ұлысы (кейіннен Бурундай ұлысы) Днепрдің оң жағалауында орналасты. 1250-жылдары Күремса мен Галиция-Волынь жерінің кінәздері арасында бірнеше әскери қақтығыстар орын алды. Бұл қақтығыстың себептері туралы бірнеше болжам бар. XIII ғасырдағы Русь пен Орда қарым-қатынасын зерттейтін XXI ғасырдың басындағы медиевист-тарихшылардың көпшілігі қақтығыстың басты себебі — қос тараптың да Күремса ұлысы мен Галиция кінәздерінің иеліктері арасындағы буферлік аймақты (Болохов жері мен Кременец) өз бақылауына алуға деген ұмтылысы болды деген пікірді қолдайды. Орданың орталық билігі бұл қақтығысты өз вассалдары арасындағы мемлекеттік мүддеге нұқсан келтірмейтін жай ғана аумақтық дау деп санап, оған араласқан жоқ. Күремса Луцк қаласын басып алуға әрекеттенген кезде, Галиция-Волынь шежіресінде сипатталған «ғажайып» оқиға орын алды: тұтқиылдан соққан жойқын дауыл ордалықтардың тас лақтыратын машиналарын (катапульталарын) қиратып, Луцк қаласын талқандалудан аман сақтап қалды.

== Тұлғаны сәйкестендіру мәселесі ==
Иоанн (Джованни) де Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» қолжазбасының әртүрлі тізімдерінде оның есімі бірнеше нұсқада кездеседі: ''Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia''. Француз шығыстанушысы П. Пеллио ХХ ғасырдың бірінші жартысында бұл тұлға Орда Еженнің үшінші ұлы — Құрумиши (Құрмышы, Хурумши) болуы мүмкін деген болжам жасады. Тарихнамада бұл көзқарас дәстүрлі сипатқа ие болғанымен, есімдердің ұқсастығынан басқа ешқандай негіз жоқ. Ипатьев шежіресінде ол Күремса есімімен аталады, В. В. Трепавловтың пікірінше, бұл атау түпнұсқалық айтылуға әлдеқайда жақын.&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. Государственный строй Золотой Орды: стадия формирования. М.: Наука, 1993.&lt;/ref&gt;

Тарихшылар арасында Күремсаның шығу тегіне қатысты ортақ мәміле (консенсус) жоқ. Кейбір зерттеушілер Плано Карпинидің оның кішігірім (төменгі) мәртебесі туралы жазбасына сүйене отырып, оны Орда Еженнің ұлы ғана емес, жалпы Шыңғыс хан ұрпағы (Шыңғысид) емес деп есептейді. Рашид ад-Диннің еңбектерінде бұл уақытта Орда Еженнің барлық ұлдары өз әкесінің ұлысында, яғни қиыр шығыста болғаны айтылады.&lt;ref&gt;Воротынцев Л. В. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;Сондай-ақ Рашид ад-Дин Құрумишидің ұлдары болмағанын жазады, алайда Күремсаның ұлдары Ноғайдың тұсында өте маңызды рөл атқарған.&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 2. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. СПб., 1884.&lt;/ref&gt;

А. А. Порсин Күремса — не қыпшақ көсемі Хурусман, не Құмурбиш болуы мүмкін деген болжам алға тартты.&lt;ref&gt;Порсин А. А. К вопросу об идентификации Куремсы Ипатьевской летописи // Золотоордынская цивилизация. 2014.&lt;/ref&gt;Ж. М. Сабитов египеттік «Субдат аль-фикра» хроникасына сүйене отырып, Күремсаны тегі таңғұт болып келетін Шаған ноянның немересі деп болжайды.&lt;ref&gt;Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов. Астана, 2008.&lt;/ref&gt;

Л. В. Воротынцев Рашид ад-Диннің мәліметтеріне күмән келтіре отырып, Күремса бәрібір Орда Еженнің ұлы Құрумиши деген нұсқаға бейімделеді. Рашид ад-Диннің Жошы ұрпақтарының шежіресі туралы ақпараттары бірқатар жағдайларда не толық емес, не бұрмаланған болып келеді. Мысалы, ол Сартақтың балалары болмаған деп қате мәлімдейді немесе Орда Еженнің ұрпақтарын шатастырып, кейде мәліметтің дәлсіздігін білдіретін «Алллаһ жақсырақ біледі» деген тіркесті қолданады.&lt;ref&gt;Воротынцев L. V. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;А. В. Майоров та Күремсаны Шыңғысид емес деп санайды. Оның пікірінше, моңғолдың «Qurumši» жеке есімі «χwārezmī» — яғни Хорезм тұрғыны деген моңғолдық форманы білдіреді және ол Үргеніште өмір сүрген бай әрі ықпалды мұсылмандық Құрумши (Qurumši) кланынан шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Майоров А. В. Кем был Куремса Ипатьевской летописи? // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2016.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>sjgx4ot6k2oszyds7ao3vpc1rtjkwdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659795</id>
      <parentid>3659794</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7710" sha1="q64qzy6yfmhzayhr2n49jmjtub14rf3" xml:space="preserve">'''Күремса''' — [[XIII ғасыр]]дың ортасындағы [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]]ның әмірі (бек, ноян). Ол Ипатьев шежіресінде және Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» («Historia Mongalorum») еңбегінде аталады.

Күремсаның шығу тегі нақты белгісіз. Француз ориенталисі П. Пеллионың тарихнамада кең таралған нұсқасы бойынша, ол Шыңғыс ханның ұрпағы — Орда Еженнің үшінші ұлы болған. Күремсаның ұлысы (кейіннен Бурундай ұлысы) Днепрдің оң жағалауында орналасты. 1250-жылдары Күремса мен Галиция-Волынь жерінің кінәздері арасында бірнеше әскери қақтығыстар орын алды. Бұл қақтығыстың себептері туралы бірнеше болжам бар. XIII ғасырдағы Русь пен Орда қарым-қатынасын зерттейтін XXI ғасырдың басындағы медиевист-тарихшылардың көпшілігі қақтығыстың басты себебі — қос тараптың да Күремса ұлысы мен Галиция кінәздерінің иеліктері арасындағы буферлік аймақты (Болохов жері мен Кременец) өз бақылауына алуға деген ұмтылысы болды деген пікірді қолдайды. Орданың орталық билігі бұл қақтығысты өз вассалдары арасындағы мемлекеттік мүддеге нұқсан келтірмейтін жай ғана аумақтық дау деп санап, оған араласқан жоқ. Күремса Луцк қаласын басып алуға әрекеттенген кезде, Галиция-Волынь шежіресінде сипатталған «ғажайып» оқиға орын алды: тұтқиылдан соққан жойқын дауыл ордалықтардың тас лақтыратын машиналарын (катапульталарын) қиратып, Луцк қаласын талқандалудан аман сақтап қалды.

== Тұлғаны сәйкестендіру мәселесі ==
Иоанн (Джованни) де Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» қолжазбасының әртүрлі тізімдерінде оның есімі бірнеше нұсқада кездеседі: ''Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia''. Француз шығыстанушысы П. Пеллио ХХ ғасырдың бірінші жартысында бұл тұлға Орда Еженнің үшінші ұлы — Құрумиши (Құрмышы, Хурумши) болуы мүмкін деген болжам жасады. Тарихнамада бұл көзқарас дәстүрлі сипатқа ие болғанымен, есімдердің ұқсастығынан басқа ешқандай негіз жоқ. Ипатьев шежіресінде ол Күремса есімімен аталады, В. В. Трепавловтың пікірінше, бұл атау түпнұсқалық айтылуға әлдеқайда жақын.&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. Государственный строй Золотой Орды: стадия формирования. М.: Наука, 1993.&lt;/ref&gt;

Тарихшылар арасында Күремсаның шығу тегіне қатысты ортақ мәміле (консенсус) жоқ. Кейбір зерттеушілер Плано Карпинидің оның кішігірім (төменгі) мәртебесі туралы жазбасына сүйене отырып, оны Орда Еженнің ұлы ғана емес, жалпы Шыңғыс хан ұрпағы (Шыңғысид) емес деп есептейді. Рашид ад-Диннің еңбектерінде бұл уақытта Орда Еженнің барлық ұлдары өз әкесінің ұлысында, яғни қиыр шығыста болғаны айтылады.&lt;ref&gt;Воротынцев Л. В. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;Сондай-ақ Рашид ад-Дин Құрумишидің ұлдары болмағанын жазады, алайда Күремсаның ұлдары Ноғайдың тұсында өте маңызды рөл атқарған.&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 2. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. СПб., 1884.&lt;/ref&gt;

А. А. Порсин Күремса — не қыпшақ көсемі Хурусман, не Құмурбиш болуы мүмкін деген болжам алға тартты.&lt;ref&gt;Порсин А. А. К вопросу об идентификации Куремсы Ипатьевской летописи // Золотоордынская цивилизация. 2014.&lt;/ref&gt;Ж. М. Сабитов египеттік «Субдат аль-фикра» хроникасына сүйене отырып, Күремсаны тегі таңғұт болып келетін Шаған ноянның немересі деп болжайды.&lt;ref&gt;Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов. Астана, 2008.&lt;/ref&gt;

Л. В. Воротынцев Рашид ад-Диннің мәліметтеріне күмән келтіре отырып, Күремса бәрібір Орда Еженнің ұлы Құрумиши деген нұсқаға бейімделеді. Рашид ад-Диннің Жошы ұрпақтарының шежіресі туралы ақпараттары бірқатар жағдайларда не толық емес, не бұрмаланған болып келеді. Мысалы, ол Сартақтың балалары болмаған деп қате мәлімдейді немесе Орда Еженнің ұрпақтарын шатастырып, кейде мәліметтің дәлсіздігін білдіретін «Алллаһ жақсырақ біледі» деген тіркесті қолданады.&lt;ref&gt;Воротынцев L. V. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;А. В. Майоров та Күремсаны Шыңғысид емес деп санайды. Оның пікірінше, моңғолдың «Qurumši» жеке есімі «χwārezmī» — яғни Хорезм тұрғыны деген моңғолдық форманы білдіреді және ол Үргеніште өмір сүрген бай әрі ықпалды мұсылмандық Құрумши (Qurumši) кланынан шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Майоров А. В. Кем был Куремса Ипатьевской летописи? // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2016.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>q64qzy6yfmhzayhr2n49jmjtub14rf3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659798</id>
      <parentid>3659795</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7743" sha1="0ai8vuzazpue16d31y5mah1mizbbtvg" xml:space="preserve">'''Күремса''' — [[XIII ғасыр]]дың ортасындағы [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]]ның әмірі (бек, ноян). Ол Ипатьев шежіресінде және Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» («Historia Mongalorum») еңбегінде аталады.

Күремсаның шығу тегі нақты белгісіз. Француз ориенталисі П. Пеллионың тарихнамада кең таралған нұсқасы бойынша, ол [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы — [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] үшінші ұлы болған. Күремсаның ұлысы (кейіннен Бурундай ұлысы) Днепрдің оң жағалауында орналасты. 1250-жылдары Күремса мен Галиция-Волынь жерінің кінәздері арасында бірнеше әскери қақтығыстар орын алды. Бұл қақтығыстың себептері туралы бірнеше болжам бар. XIII ғасырдағы Русь пен Орда қарым-қатынасын зерттейтін XXI ғасырдың басындағы медиевист-тарихшылардың көпшілігі қақтығыстың басты себебі — қос тараптың да Күремса ұлысы мен Галиция кінәздерінің иеліктері арасындағы буферлік аймақты (Болохов жері мен Кременец) өз бақылауына алуға деген ұмтылысы болды деген пікірді қолдайды. Орданың орталық билігі бұл қақтығысты өз вассалдары арасындағы мемлекеттік мүддеге нұқсан келтірмейтін жай ғана аумақтық дау деп санап, оған араласқан жоқ. Күремса Луцк қаласын басып алуға әрекеттенген кезде, Галиция-Волынь шежіресінде сипатталған «ғажайып» оқиға орын алды: тұтқиылдан соққан жойқын дауыл ордалықтардың тас лақтыратын машиналарын (катапульталарын) қиратып, Луцк қаласын талқандалудан аман сақтап қалды.

== Тұлғаны сәйкестендіру мәселесі ==
Иоанн (Джованни) де Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» қолжазбасының әртүрлі тізімдерінде оның есімі бірнеше нұсқада кездеседі: ''Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia''. Француз шығыстанушысы П. Пеллио ХХ ғасырдың бірінші жартысында бұл тұлға Орда Еженнің үшінші ұлы — Құрумиши (Құрмышы, Хурумши) болуы мүмкін деген болжам жасады. Тарихнамада бұл көзқарас дәстүрлі сипатқа ие болғанымен, есімдердің ұқсастығынан басқа ешқандай негіз жоқ. Ипатьев шежіресінде ол Күремса есімімен аталады, В. В. Трепавловтың пікірінше, бұл атау түпнұсқалық айтылуға әлдеқайда жақын.&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. Государственный строй Золотой Орды: стадия формирования. М.: Наука, 1993.&lt;/ref&gt;

Тарихшылар арасында Күремсаның шығу тегіне қатысты ортақ мәміле (консенсус) жоқ. Кейбір зерттеушілер Плано Карпинидің оның кішігірім (төменгі) мәртебесі туралы жазбасына сүйене отырып, оны Орда Еженнің ұлы ғана емес, жалпы Шыңғыс хан ұрпағы (Шыңғысид) емес деп есептейді. Рашид ад-Диннің еңбектерінде бұл уақытта Орда Еженнің барлық ұлдары өз әкесінің ұлысында, яғни қиыр шығыста болғаны айтылады.&lt;ref&gt;Воротынцев Л. В. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;Сондай-ақ Рашид ад-Дин Құрумишидің ұлдары болмағанын жазады, алайда Күремсаның ұлдары Ноғайдың тұсында өте маңызды рөл атқарған.&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 2. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. СПб., 1884.&lt;/ref&gt;

А. А. Порсин Күремса — не қыпшақ көсемі Хурусман, не Құмурбиш болуы мүмкін деген болжам алға тартты.&lt;ref&gt;Порсин А. А. К вопросу об идентификации Куремсы Ипатьевской летописи // Золотоордынская цивилизация. 2014.&lt;/ref&gt;Ж. М. Сабитов египеттік «Субдат аль-фикра» хроникасына сүйене отырып, Күремсаны тегі таңғұт болып келетін Шаған ноянның немересі деп болжайды.&lt;ref&gt;Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов. Астана, 2008.&lt;/ref&gt;

Л. В. Воротынцев Рашид ад-Диннің мәліметтеріне күмән келтіре отырып, Күремса бәрібір Орда Еженнің ұлы Құрумиши деген нұсқаға бейімделеді. Рашид ад-Диннің Жошы ұрпақтарының шежіресі туралы ақпараттары бірқатар жағдайларда не толық емес, не бұрмаланған болып келеді. Мысалы, ол Сартақтың балалары болмаған деп қате мәлімдейді немесе Орда Еженнің ұрпақтарын шатастырып, кейде мәліметтің дәлсіздігін білдіретін «Алллаһ жақсырақ біледі» деген тіркесті қолданады.&lt;ref&gt;Воротынцев L. V. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;А. В. Майоров та Күремсаны Шыңғысид емес деп санайды. Оның пікірінше, моңғолдың «Qurumši» жеке есімі «χwārezmī» — яғни Хорезм тұрғыны деген моңғолдық форманы білдіреді және ол Үргеніште өмір сүрген бай әрі ықпалды мұсылмандық Құрумши (Qurumši) кланынан шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Майоров А. В. Кем был Куремса Ипатьевской летописи? // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2016.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>0ai8vuzazpue16d31y5mah1mizbbtvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659800</id>
      <parentid>3659798</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Шыңғыс әулеті|Шыңғыс әулеті]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3659800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7785" sha1="q47hgdpvd5ljxlyvqlc7xo22fpotvv9" xml:space="preserve">'''Күремса''' — [[XIII ғасыр]]дың ортасындағы [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]]ның әмірі (бек, ноян). Ол Ипатьев шежіресінде және Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» («Historia Mongalorum») еңбегінде аталады.

Күремсаның шығу тегі нақты белгісіз. Француз ориенталисі П. Пеллионың тарихнамада кең таралған нұсқасы бойынша, ол [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы — [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] үшінші ұлы болған. Күремсаның ұлысы (кейіннен Бурундай ұлысы) Днепрдің оң жағалауында орналасты. 1250-жылдары Күремса мен Галиция-Волынь жерінің кінәздері арасында бірнеше әскери қақтығыстар орын алды. Бұл қақтығыстың себептері туралы бірнеше болжам бар. XIII ғасырдағы Русь пен Орда қарым-қатынасын зерттейтін XXI ғасырдың басындағы медиевист-тарихшылардың көпшілігі қақтығыстың басты себебі — қос тараптың да Күремса ұлысы мен Галиция кінәздерінің иеліктері арасындағы буферлік аймақты (Болохов жері мен Кременец) өз бақылауына алуға деген ұмтылысы болды деген пікірді қолдайды. Орданың орталық билігі бұл қақтығысты өз вассалдары арасындағы мемлекеттік мүддеге нұқсан келтірмейтін жай ғана аумақтық дау деп санап, оған араласқан жоқ. Күремса Луцк қаласын басып алуға әрекеттенген кезде, Галиция-Волынь шежіресінде сипатталған «ғажайып» оқиға орын алды: тұтқиылдан соққан жойқын дауыл ордалықтардың тас лақтыратын машиналарын (катапульталарын) қиратып, Луцк қаласын талқандалудан аман сақтап қалды.

== Тұлғаны сәйкестендіру мәселесі ==
Иоанн (Джованни) де Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» қолжазбасының әртүрлі тізімдерінде оның есімі бірнеше нұсқада кездеседі: ''Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia''. Француз шығыстанушысы П. Пеллио ХХ ғасырдың бірінші жартысында бұл тұлға Орда Еженнің үшінші ұлы — Құрумиши (Құрмышы, Хурумши) болуы мүмкін деген болжам жасады. Тарихнамада бұл көзқарас дәстүрлі сипатқа ие болғанымен, есімдердің ұқсастығынан басқа ешқандай негіз жоқ. Ипатьев шежіресінде ол Күремса есімімен аталады, В. В. Трепавловтың пікірінше, бұл атау түпнұсқалық айтылуға әлдеқайда жақын.&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. Государственный строй Золотой Орды: стадия формирования. М.: Наука, 1993.&lt;/ref&gt;

Тарихшылар арасында Күремсаның шығу тегіне қатысты ортақ мәміле (консенсус) жоқ. Кейбір зерттеушілер Плано Карпинидің оның кішігірім (төменгі) мәртебесі туралы жазбасына сүйене отырып, оны Орда Еженнің ұлы ғана емес, жалпы Шыңғыс хан ұрпағы (Шыңғысид) емес деп есептейді. Рашид ад-Диннің еңбектерінде бұл уақытта Орда Еженнің барлық ұлдары өз әкесінің ұлысында, яғни қиыр шығыста болғаны айтылады.&lt;ref&gt;Воротынцев Л. В. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;Сондай-ақ Рашид ад-Дин Құрумишидің ұлдары болмағанын жазады, алайда Күремсаның ұлдары Ноғайдың тұсында өте маңызды рөл атқарған.&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 2. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. СПб., 1884.&lt;/ref&gt;

А. А. Порсин Күремса — не қыпшақ көсемі Хурусман, не Құмурбиш болуы мүмкін деген болжам алға тартты.&lt;ref&gt;Порсин А. А. К вопросу об идентификации Куремсы Ипатьевской летописи // Золотоордынская цивилизация. 2014.&lt;/ref&gt;Ж. М. Сабитов египеттік «Субдат аль-фикра» хроникасына сүйене отырып, Күремсаны тегі таңғұт болып келетін Шаған ноянның немересі деп болжайды.&lt;ref&gt;Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов. Астана, 2008.&lt;/ref&gt;

Л. В. Воротынцев Рашид ад-Диннің мәліметтеріне күмән келтіре отырып, Күремса бәрібір Орда Еженнің ұлы Құрумиши деген нұсқаға бейімделеді. Рашид ад-Диннің Жошы ұрпақтарының шежіресі туралы ақпараттары бірқатар жағдайларда не толық емес, не бұрмаланған болып келеді. Мысалы, ол Сартақтың балалары болмаған деп қате мәлімдейді немесе Орда Еженнің ұрпақтарын шатастырып, кейде мәліметтің дәлсіздігін білдіретін «Алллаһ жақсырақ біледі» деген тіркесті қолданады.&lt;ref&gt;Воротынцев L. V. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;А. В. Майоров та Күремсаны Шыңғысид емес деп санайды. Оның пікірінше, моңғолдың «Qurumši» жеке есімі «χwārezmī» — яғни Хорезм тұрғыны деген моңғолдық форманы білдіреді және ол Үргеніште өмір сүрген бай әрі ықпалды мұсылмандық Құрумши (Qurumši) кланынан шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Майоров А. В. Кем был Куремса Ипатьевской летописи? // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2016.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шыңғыс әулеті]]</text>
      <sha1>q47hgdpvd5ljxlyvqlc7xo22fpotvv9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659801</id>
      <parentid>3659800</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Орда Ежен әулеті|Орда Ежен әулеті]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3659801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7831" sha1="m77rkfam6fkijlzfh9702bndwrg9d0m" xml:space="preserve">'''Күремса''' — [[XIII ғасыр]]дың ортасындағы [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]]ның әмірі (бек, ноян). Ол Ипатьев шежіресінде және Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» («Historia Mongalorum») еңбегінде аталады.

Күремсаның шығу тегі нақты белгісіз. Француз ориенталисі П. Пеллионың тарихнамада кең таралған нұсқасы бойынша, ол [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы — [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] үшінші ұлы болған. Күремсаның ұлысы (кейіннен Бурундай ұлысы) Днепрдің оң жағалауында орналасты. 1250-жылдары Күремса мен Галиция-Волынь жерінің кінәздері арасында бірнеше әскери қақтығыстар орын алды. Бұл қақтығыстың себептері туралы бірнеше болжам бар. XIII ғасырдағы Русь пен Орда қарым-қатынасын зерттейтін XXI ғасырдың басындағы медиевист-тарихшылардың көпшілігі қақтығыстың басты себебі — қос тараптың да Күремса ұлысы мен Галиция кінәздерінің иеліктері арасындағы буферлік аймақты (Болохов жері мен Кременец) өз бақылауына алуға деген ұмтылысы болды деген пікірді қолдайды. Орданың орталық билігі бұл қақтығысты өз вассалдары арасындағы мемлекеттік мүддеге нұқсан келтірмейтін жай ғана аумақтық дау деп санап, оған араласқан жоқ. Күремса Луцк қаласын басып алуға әрекеттенген кезде, Галиция-Волынь шежіресінде сипатталған «ғажайып» оқиға орын алды: тұтқиылдан соққан жойқын дауыл ордалықтардың тас лақтыратын машиналарын (катапульталарын) қиратып, Луцк қаласын талқандалудан аман сақтап қалды.

== Тұлғаны сәйкестендіру мәселесі ==
Иоанн (Джованни) де Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» қолжазбасының әртүрлі тізімдерінде оның есімі бірнеше нұсқада кездеседі: ''Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia''. Француз шығыстанушысы П. Пеллио ХХ ғасырдың бірінші жартысында бұл тұлға Орда Еженнің үшінші ұлы — Құрумиши (Құрмышы, Хурумши) болуы мүмкін деген болжам жасады. Тарихнамада бұл көзқарас дәстүрлі сипатқа ие болғанымен, есімдердің ұқсастығынан басқа ешқандай негіз жоқ. Ипатьев шежіресінде ол Күремса есімімен аталады, В. В. Трепавловтың пікірінше, бұл атау түпнұсқалық айтылуға әлдеқайда жақын.&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. Государственный строй Золотой Орды: стадия формирования. М.: Наука, 1993.&lt;/ref&gt;

Тарихшылар арасында Күремсаның шығу тегіне қатысты ортақ мәміле (консенсус) жоқ. Кейбір зерттеушілер Плано Карпинидің оның кішігірім (төменгі) мәртебесі туралы жазбасына сүйене отырып, оны Орда Еженнің ұлы ғана емес, жалпы Шыңғыс хан ұрпағы (Шыңғысид) емес деп есептейді. Рашид ад-Диннің еңбектерінде бұл уақытта Орда Еженнің барлық ұлдары өз әкесінің ұлысында, яғни қиыр шығыста болғаны айтылады.&lt;ref&gt;Воротынцев Л. В. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;Сондай-ақ Рашид ад-Дин Құрумишидің ұлдары болмағанын жазады, алайда Күремсаның ұлдары Ноғайдың тұсында өте маңызды рөл атқарған.&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 2. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. СПб., 1884.&lt;/ref&gt;

А. А. Порсин Күремса — не қыпшақ көсемі Хурусман, не Құмурбиш болуы мүмкін деген болжам алға тартты.&lt;ref&gt;Порсин А. А. К вопросу об идентификации Куремсы Ипатьевской летописи // Золотоордынская цивилизация. 2014.&lt;/ref&gt;Ж. М. Сабитов египеттік «Субдат аль-фикра» хроникасына сүйене отырып, Күремсаны тегі таңғұт болып келетін Шаған ноянның немересі деп болжайды.&lt;ref&gt;Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов. Астана, 2008.&lt;/ref&gt;

Л. В. Воротынцев Рашид ад-Диннің мәліметтеріне күмән келтіре отырып, Күремса бәрібір Орда Еженнің ұлы Құрумиши деген нұсқаға бейімделеді. Рашид ад-Диннің Жошы ұрпақтарының шежіресі туралы ақпараттары бірқатар жағдайларда не толық емес, не бұрмаланған болып келеді. Мысалы, ол Сартақтың балалары болмаған деп қате мәлімдейді немесе Орда Еженнің ұрпақтарын шатастырып, кейде мәліметтің дәлсіздігін білдіретін «Алллаһ жақсырақ біледі» деген тіркесті қолданады.&lt;ref&gt;Воротынцев L. V. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;А. В. Майоров та Күремсаны Шыңғысид емес деп санайды. Оның пікірінше, моңғолдың «Qurumši» жеке есімі «χwārezmī» — яғни Хорезм тұрғыны деген моңғолдық форманы білдіреді және ол Үргеніште өмір сүрген бай әрі ықпалды мұсылмандық Құрумши (Qurumši) кланынан шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Майоров А. В. Кем был Куремса Ипатьевской летописи? // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2016.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]</text>
      <sha1>m77rkfam6fkijlzfh9702bndwrg9d0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659804</id>
      <parentid>3659801</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9706" sha1="8wfrswwqa3inztsio22hlnusm4xzwo5" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Күремса
 |шынайы есімі          = Күремса
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 
 |туған жері            = 
 |қайтыс болған күні    = 
 |қайтыс болған жері    = 
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia
 |мемлекет              = [[Жошы ұлысы]] ([[Алтын Орда]])
 |шыққан тегі           = [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, [[Орда Ежен]]нің үшінші ұлы (П. Пеллио болжамы бойынша)
 |діні                  = 
 |әкесі                 = Орда Ежен (болжам бойынша)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 
 |туыстары              = [[Бурундай]] (Күремсадан кейін ұлысты басқарған)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың ортасы
 |атағы                 = Әмір (бек, ноян)
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер, моңғол әскері
 |басқарды              = Күремса ұлысы (Днепрдің оң жағалауындағы аймақ)
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = Галиция-Волынь жерінің кінәздерімен әскери қақтығыстар, Луцк қаласын қоршауға алу әрекеті
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = 
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Күремса''' — [[XIII ғасыр]]дың ортасындағы [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]]ның әмірі (бек, ноян). Ол Ипатьев шежіресінде және Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» («Historia Mongalorum») еңбегінде аталады.

Күремсаның шығу тегі нақты белгісіз. Француз ориенталисі П. Пеллионың тарихнамада кең таралған нұсқасы бойынша, ол [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы — [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] үшінші ұлы болған. Күремсаның ұлысы (кейіннен Бурундай ұлысы) Днепрдің оң жағалауында орналасты. 1250-жылдары Күремса мен Галиция-Волынь жерінің кінәздері арасында бірнеше әскери қақтығыстар орын алды. Бұл қақтығыстың себептері туралы бірнеше болжам бар. XIII ғасырдағы Русь пен Орда қарым-қатынасын зерттейтін XXI ғасырдың басындағы медиевист-тарихшылардың көпшілігі қақтығыстың басты себебі — қос тараптың да Күремса ұлысы мен Галиция кінәздерінің иеліктері арасындағы буферлік аймақты (Болохов жері мен Кременец) өз бақылауына алуға деген ұмтылысы болды деген пікірді қолдайды. Орданың орталық билігі бұл қақтығысты өз вассалдары арасындағы мемлекеттік мүддеге нұқсан келтірмейтін жай ғана аумақтық дау деп санап, оған араласқан жоқ. Күремса Луцк қаласын басып алуға әрекеттенген кезде, Галиция-Волынь шежіресінде сипатталған «ғажайып» оқиға орын алды: тұтқиылдан соққан жойқын дауыл ордалықтардың тас лақтыратын машиналарын (катапульталарын) қиратып, Луцк қаласын талқандалудан аман сақтап қалды.

== Тұлғаны сәйкестендіру мәселесі ==
Иоанн (Джованни) де Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» қолжазбасының әртүрлі тізімдерінде оның есімі бірнеше нұсқада кездеседі: ''Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia''. Француз шығыстанушысы П. Пеллио ХХ ғасырдың бірінші жартысында бұл тұлға Орда Еженнің үшінші ұлы — Құрумиши (Құрмышы, Хурумши) болуы мүмкін деген болжам жасады. Тарихнамада бұл көзқарас дәстүрлі сипатқа ие болғанымен, есімдердің ұқсастығынан басқа ешқандай негіз жоқ. Ипатьев шежіресінде ол Күремса есімімен аталады, В. В. Трепавловтың пікірінше, бұл атау түпнұсқалық айтылуға әлдеқайда жақын.&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. Государственный строй Золотой Орды: стадия формирования. М.: Наука, 1993.&lt;/ref&gt;

Тарихшылар арасында Күремсаның шығу тегіне қатысты ортақ мәміле (консенсус) жоқ. Кейбір зерттеушілер Плано Карпинидің оның кішігірім (төменгі) мәртебесі туралы жазбасына сүйене отырып, оны Орда Еженнің ұлы ғана емес, жалпы Шыңғыс хан ұрпағы (Шыңғысид) емес деп есептейді. Рашид ад-Диннің еңбектерінде бұл уақытта Орда Еженнің барлық ұлдары өз әкесінің ұлысында, яғни қиыр шығыста болғаны айтылады.&lt;ref&gt;Воротынцев Л. В. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;Сондай-ақ Рашид ад-Дин Құрумишидің ұлдары болмағанын жазады, алайда Күремсаның ұлдары Ноғайдың тұсында өте маңызды рөл атқарған.&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 2. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. СПб., 1884.&lt;/ref&gt;

А. А. Порсин Күремса — не қыпшақ көсемі Хурусман, не Құмурбиш болуы мүмкін деген болжам алға тартты.&lt;ref&gt;Порсин А. А. К вопросу об идентификации Куремсы Ипатьевской летописи // Золотоордынская цивилизация. 2014.&lt;/ref&gt;Ж. М. Сабитов египеттік «Субдат аль-фикра» хроникасына сүйене отырып, Күремсаны тегі таңғұт болып келетін Шаған ноянның немересі деп болжайды.&lt;ref&gt;Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов. Астана, 2008.&lt;/ref&gt;

Л. В. Воротынцев Рашид ад-Диннің мәліметтеріне күмән келтіре отырып, Күремса бәрібір Орда Еженнің ұлы Құрумиши деген нұсқаға бейімделеді. Рашид ад-Диннің Жошы ұрпақтарының шежіресі туралы ақпараттары бірқатар жағдайларда не толық емес, не бұрмаланған болып келеді. Мысалы, ол Сартақтың балалары болмаған деп қате мәлімдейді немесе Орда Еженнің ұрпақтарын шатастырып, кейде мәліметтің дәлсіздігін білдіретін «Алллаһ жақсырақ біледі» деген тіркесті қолданады.&lt;ref&gt;Воротынцев L. V. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;А. В. Майоров та Күремсаны Шыңғысид емес деп санайды. Оның пікірінше, моңғолдың «Qurumši» жеке есімі «χwārezmī» — яғни Хорезм тұрғыны деген моңғолдық форманы білдіреді және ол Үргеніште өмір сүрген бай әрі ықпалды мұсылмандық Құрумши (Qurumši) кланынан шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Майоров А. В. Кем был Куремса Ипатьевской летописи? // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2016.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]</text>
      <sha1>8wfrswwqa3inztsio22hlnusm4xzwo5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659806</id>
      <parentid>3659804</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9687" sha1="eu8vtpa3bzalel4pn8mwknjeu815kr3" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Күремса
 |шынайы есімі          =
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 
 |туған жері            = 
 |қайтыс болған күні    = 
 |қайтыс болған жері    = 
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia
 |мемлекет              = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]])
 |шыққан тегі           = [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, [[Орда Ежен]]нің үшінші ұлы (П. Пеллио болжамы бойынша)
 |діні                  = 
 |әкесі                 = Орда Ежен (болжам бойынша)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 
 |туыстары              = [[Бурундай]] (Күремсадан кейін ұлысты басқарған)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың ортасы
 |атағы                 = Әмір (бек, ноян)
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер, моңғол әскері
 |басқарды              = Күремса ұлысы (Днепрдің оң жағалауындағы аймақ)
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = Галиция-Волынь жерінің кінәздерімен әскери қақтығыстар, Луцк қаласын қоршауға алу әрекеті
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = 
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Күремса''' — [[XIII ғасыр]]дың ортасындағы [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]]ның әмірі (бек, ноян). Ол Ипатьев шежіресінде және Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» («Historia Mongalorum») еңбегінде аталады.

Күремсаның шығу тегі нақты белгісіз. Француз ориенталисі П. Пеллионың тарихнамада кең таралған нұсқасы бойынша, ол [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы — [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] үшінші ұлы болған. Күремсаның ұлысы (кейіннен Бурундай ұлысы) Днепрдің оң жағалауында орналасты. 1250-жылдары Күремса мен Галиция-Волынь жерінің кінәздері арасында бірнеше әскери қақтығыстар орын алды. Бұл қақтығыстың себептері туралы бірнеше болжам бар. XIII ғасырдағы Русь пен Орда қарым-қатынасын зерттейтін XXI ғасырдың басындағы медиевист-тарихшылардың көпшілігі қақтығыстың басты себебі — қос тараптың да Күремса ұлысы мен Галиция кінәздерінің иеліктері арасындағы буферлік аймақты (Болохов жері мен Кременец) өз бақылауына алуға деген ұмтылысы болды деген пікірді қолдайды. Орданың орталық билігі бұл қақтығысты өз вассалдары арасындағы мемлекеттік мүддеге нұқсан келтірмейтін жай ғана аумақтық дау деп санап, оған араласқан жоқ. Күремса Луцк қаласын басып алуға әрекеттенген кезде, Галиция-Волынь шежіресінде сипатталған «ғажайып» оқиға орын алды: тұтқиылдан соққан жойқын дауыл ордалықтардың тас лақтыратын машиналарын (катапульталарын) қиратып, Луцк қаласын талқандалудан аман сақтап қалды.

== Тұлғаны сәйкестендіру мәселесі ==
Иоанн (Джованни) де Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» қолжазбасының әртүрлі тізімдерінде оның есімі бірнеше нұсқада кездеседі: ''Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia''. Француз шығыстанушысы П. Пеллио ХХ ғасырдың бірінші жартысында бұл тұлға Орда Еженнің үшінші ұлы — Құрумиши (Құрмышы, Хурумши) болуы мүмкін деген болжам жасады. Тарихнамада бұл көзқарас дәстүрлі сипатқа ие болғанымен, есімдердің ұқсастығынан басқа ешқандай негіз жоқ. Ипатьев шежіресінде ол Күремса есімімен аталады, В. В. Трепавловтың пікірінше, бұл атау түпнұсқалық айтылуға әлдеқайда жақын.&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. Государственный строй Золотой Орды: стадия формирования. М.: Наука, 1993.&lt;/ref&gt;

Тарихшылар арасында Күремсаның шығу тегіне қатысты ортақ мәміле (консенсус) жоқ. Кейбір зерттеушілер Плано Карпинидің оның кішігірім (төменгі) мәртебесі туралы жазбасына сүйене отырып, оны Орда Еженнің ұлы ғана емес, жалпы Шыңғыс хан ұрпағы (Шыңғысид) емес деп есептейді. Рашид ад-Диннің еңбектерінде бұл уақытта Орда Еженнің барлық ұлдары өз әкесінің ұлысында, яғни қиыр шығыста болғаны айтылады.&lt;ref&gt;Воротынцев Л. В. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;Сондай-ақ Рашид ад-Дин Құрумишидің ұлдары болмағанын жазады, алайда Күремсаның ұлдары Ноғайдың тұсында өте маңызды рөл атқарған.&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 2. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. СПб., 1884.&lt;/ref&gt;

А. А. Порсин Күремса — не қыпшақ көсемі Хурусман, не Құмурбиш болуы мүмкін деген болжам алға тартты.&lt;ref&gt;Порсин А. А. К вопросу об идентификации Куремсы Ипатьевской летописи // Золотоордынская цивилизация. 2014.&lt;/ref&gt;Ж. М. Сабитов египеттік «Субдат аль-фикра» хроникасына сүйене отырып, Күремсаны тегі таңғұт болып келетін Шаған ноянның немересі деп болжайды.&lt;ref&gt;Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов. Астана, 2008.&lt;/ref&gt;

Л. В. Воротынцев Рашид ад-Диннің мәліметтеріне күмән келтіре отырып, Күремса бәрібір Орда Еженнің ұлы Құрумиши деген нұсқаға бейімделеді. Рашид ад-Диннің Жошы ұрпақтарының шежіресі туралы ақпараттары бірқатар жағдайларда не толық емес, не бұрмаланған болып келеді. Мысалы, ол Сартақтың балалары болмаған деп қате мәлімдейді немесе Орда Еженнің ұрпақтарын шатастырып, кейде мәліметтің дәлсіздігін білдіретін «Алллаһ жақсырақ біледі» деген тіркесті қолданады.&lt;ref&gt;Воротынцев L. V. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;А. В. Майоров та Күремсаны Шыңғысид емес деп санайды. Оның пікірінше, моңғолдың «Qurumši» жеке есімі «χwārezmī» — яғни Хорезм тұрғыны деген моңғолдық форманы білдіреді және ол Үргеніште өмір сүрген бай әрі ықпалды мұсылмандық Құрумши (Qurumši) кланынан шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Майоров А. В. Кем был Куремса Ипатьевской летописи? // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2016.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]</text>
      <sha1>eu8vtpa3bzalel4pn8mwknjeu815kr3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659807</id>
      <parentid>3659806</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9690" sha1="5ryn5sy19emn9yl1aozcewdhyc7kr08" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Күремса
 |шынайы есімі          =
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 
 |туған жері            = 
 |қайтыс болған күні    = 
 |қайтыс болған жері    = 
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia
 |мемлекет              = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]])
 |шыққан тегі           = [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, [[Орда Ежен хан]]ның үшінші ұлы (П. Пеллио болжамы бойынша)
 |діні                  = 
 |әкесі                 = Орда Ежен (болжам бойынша)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 
 |туыстары              = Боралдай (Күремсадан кейін ұлысты басқарған)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың ортасы
 |атағы                 = Әмір (бек, ноян)
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер, моңғол әскері
 |басқарды              = Күремса ұлысы (Днепрдің оң жағалауындағы аймақ)
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = Галиция-Волынь жерінің кінәздерімен әскери қақтығыстар, Луцк қаласын қоршауға алу әрекеті
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = 
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Күремса''' — [[XIII ғасыр]]дың ортасындағы [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]]ның әмірі (бек, ноян). Ол Ипатьев шежіресінде және Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» («Historia Mongalorum») еңбегінде аталады.

Күремсаның шығу тегі нақты белгісіз. Француз ориенталисі П. Пеллионың тарихнамада кең таралған нұсқасы бойынша, ол [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы — [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] үшінші ұлы болған. Күремсаның ұлысы (кейіннен Бурундай ұлысы) Днепрдің оң жағалауында орналасты. 1250-жылдары Күремса мен Галиция-Волынь жерінің кінәздері арасында бірнеше әскери қақтығыстар орын алды. Бұл қақтығыстың себептері туралы бірнеше болжам бар. XIII ғасырдағы Русь пен Орда қарым-қатынасын зерттейтін XXI ғасырдың басындағы медиевист-тарихшылардың көпшілігі қақтығыстың басты себебі — қос тараптың да Күремса ұлысы мен Галиция кінәздерінің иеліктері арасындағы буферлік аймақты (Болохов жері мен Кременец) өз бақылауына алуға деген ұмтылысы болды деген пікірді қолдайды. Орданың орталық билігі бұл қақтығысты өз вассалдары арасындағы мемлекеттік мүддеге нұқсан келтірмейтін жай ғана аумақтық дау деп санап, оған араласқан жоқ. Күремса Луцк қаласын басып алуға әрекеттенген кезде, Галиция-Волынь шежіресінде сипатталған «ғажайып» оқиға орын алды: тұтқиылдан соққан жойқын дауыл ордалықтардың тас лақтыратын машиналарын (катапульталарын) қиратып, Луцк қаласын талқандалудан аман сақтап қалды.

== Тұлғаны сәйкестендіру мәселесі ==
Иоанн (Джованни) де Плано Карпинидің «Монғолдар тарихы» қолжазбасының әртүрлі тізімдерінде оның есімі бірнеше нұсқада кездеседі: ''Corensa, Corenza, Conreyza, Cerentera, Coracenia''. Француз шығыстанушысы П. Пеллио ХХ ғасырдың бірінші жартысында бұл тұлға Орда Еженнің үшінші ұлы — Құрумиши (Құрмышы, Хурумши) болуы мүмкін деген болжам жасады. Тарихнамада бұл көзқарас дәстүрлі сипатқа ие болғанымен, есімдердің ұқсастығынан басқа ешқандай негіз жоқ. Ипатьев шежіресінде ол Күремса есімімен аталады, В. В. Трепавловтың пікірінше, бұл атау түпнұсқалық айтылуға әлдеқайда жақын.&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. Государственный строй Золотой Орды: стадия формирования. М.: Наука, 1993.&lt;/ref&gt;

Тарихшылар арасында Күремсаның шығу тегіне қатысты ортақ мәміле (консенсус) жоқ. Кейбір зерттеушілер Плано Карпинидің оның кішігірім (төменгі) мәртебесі туралы жазбасына сүйене отырып, оны Орда Еженнің ұлы ғана емес, жалпы Шыңғыс хан ұрпағы (Шыңғысид) емес деп есептейді. Рашид ад-Диннің еңбектерінде бұл уақытта Орда Еженнің барлық ұлдары өз әкесінің ұлысында, яғни қиыр шығыста болғаны айтылады.&lt;ref&gt;Воротынцев Л. В. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;Сондай-ақ Рашид ад-Дин Құрумишидің ұлдары болмағанын жазады, алайда Күремсаның ұлдары Ноғайдың тұсында өте маңызды рөл атқарған.&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 2. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. СПб., 1884.&lt;/ref&gt;

А. А. Порсин Күремса — не қыпшақ көсемі Хурусман, не Құмурбиш болуы мүмкін деген болжам алға тартты.&lt;ref&gt;Порсин А. А. К вопросу об идентификации Куремсы Ипатьевской летописи // Золотоордынская цивилизация. 2014.&lt;/ref&gt;Ж. М. Сабитов египеттік «Субдат аль-фикра» хроникасына сүйене отырып, Күремсаны тегі таңғұт болып келетін Шаған ноянның немересі деп болжайды.&lt;ref&gt;Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов. Астана, 2008.&lt;/ref&gt;

Л. В. Воротынцев Рашид ад-Диннің мәліметтеріне күмән келтіре отырып, Күремса бәрібір Орда Еженнің ұлы Құрумиши деген нұсқаға бейімделеді. Рашид ад-Диннің Жошы ұрпақтарының шежіресі туралы ақпараттары бірқатар жағдайларда не толық емес, не бұрмаланған болып келеді. Мысалы, ол Сартақтың балалары болмаған деп қате мәлімдейді немесе Орда Еженнің ұрпақтарын шатастырып, кейде мәліметтің дәлсіздігін білдіретін «Алллаһ жақсырақ біледі» деген тіркесті қолданады.&lt;ref&gt;Воротынцев L. V. Ордынские правители Днепровского Правобережья в XIII в. // Золотоордынское обозрение. 2018.&lt;/ref&gt;А. В. Майоров та Күремсаны Шыңғысид емес деп санайды. Оның пікірінше, моңғолдың «Qurumši» жеке есімі «χwārezmī» — яғни Хорезм тұрғыны деген моңғолдық форманы білдіреді және ол Үргеніште өмір сүрген бай әрі ықпалды мұсылмандық Құрумши (Qurumši) кланынан шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Майоров А. В. Кем был Куремса Ипатьевской летописи? // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2016.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]</text>
      <sha1>5ryn5sy19emn9yl1aozcewdhyc7kr08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойбас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787064</id>
    <revision>
      <id>3659828</id>
      <timestamp>2026-09-23T16:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Ойбас''' немесе '''Айяс қыпшақ''' — қыпшақ батыры, Сарайшық қаласының билеушісі, Едіге бидің ең сенімді жақтастарының бірі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%8F%D1%81-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%87%D0%B0%D0%BA Айяс-кыпчак] — Википедия.&lt;/ref&gt;  == Өмірбаяны == Айяс қыпшақ Едіге бидің және о...</comment>
      <origin>3659828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3691" sha1="9k94v8fijujz43fdol84eiv2hr3o53t" xml:space="preserve">'''Ойбас''' немесе '''Айяс қыпшақ''' — қыпшақ батыры, Сарайшық қаласының билеушісі, Едіге бидің ең сенімді жақтастарының бірі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%8F%D1%81-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%87%D0%B0%D0%BA Айяс-кыпчак] — Википедия.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Айяс қыпшақ Едіге бидің және оның мұрагері Мансұр бидің ең сенімді серіктерінің бірі болды. Оның белсенді әрекет еткен кезеңі — Алтын Ордадағы өзара тартыс пен аласапыран соғыс уақытында бұрыннан өштесіп келген екі ірі әулеттің (Орыс ханның ұрпақтары мен Едіге бидің ұрпақтары) ескі өкпе-реніштерін ұмытып, өзге кландарға қарсы бірігуге шешім қабылдаған тұсына сәйкес келді. Бұл екі рудың одағы тұтас Алтын Орданың қуатын қайта қалпына келтіруді түпкі мақсат етіп қойды. Алайда, бұл одақ ұзаққа созылмады, өйткені 1427 жылы Орыс ханның немересі Барақ хан өзінің әмірі Мансұрды өлтірді.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Ханның бұл әрекетіне қатты ашуланған Айяс қыпшақ одан кек алуға серт береді. Көп ұзамай бұған қолайлы сәт те туды: Едіге бидің өзге ұлдары Барақ ханға қарсы жорыққа шықты. Басталған шайқас барысында Айяс қыпшақ Едіге ұлдарының жағына шығып, ұрыс даласында Барақты іздеп тауып, оның көзін жойды.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Мансұр әмірдің бауырлары — Ғази мен Наурыз Айяс қыпшақтың бұл ерлігін өте жоғары бағалады. Арада үш ғасыр өткенде тарихшы Абд ал-Ғаффар Қырыми бұл оқиға туралы былай деп жазды:
&lt;blockquote&gt;«Оның қолына жарлық беріліп, Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы бекітілді, сондай-ақ жыл сайын отыз мың алтын төленіп тұратын болды. Бүгінгі күнге дейін олардың өздерін Сарайшықтағы қыпшақ халқының билеушілері деп атауының басты себебі де осы».&lt;ref&gt;Абд ал-Гаффар Кырыми. Умдет ал-ахбар (Источник известий). Редакция татарского перевода, вводная статья. Казань, 2018.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Отбасы ==
Кейбір шежірелік деректер бойынша, Айяс қыпшақ атақты Қобыланды батырдың туған нағашы ағасы (немесе көкесі) болған делінсе, өзге бір нұсқаларда оның немересі ретінде көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Ұрпақтары ==
Қазақ қыпшақтарының ортақ ұраны — «'''Ойбас'''».&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9k94v8fijujz43fdol84eiv2hr3o53t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659829</id>
      <parentid>3659828</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3714" sha1="c3vh23x0qtdhpubo3usj0zku8hklvrz" xml:space="preserve">'''Ойбас''' немесе '''Айяс қыпшақ''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] батыры, Сарайшық қаласының билеушісі, Едіге бидің ең сенімді жақтастарының бірі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%8F%D1%81-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%87%D0%B0%D0%BA Айяс-кыпчак] — Википедия.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Айяс қыпшақ Едіге бидің және оның мұрагері Мансұр бидің ең сенімді серіктерінің бірі болды. Оның белсенді әрекет еткен кезеңі — Алтын Ордадағы өзара тартыс пен аласапыран соғыс уақытында бұрыннан өштесіп келген екі ірі әулеттің (Орыс ханның ұрпақтары мен Едіге бидің ұрпақтары) ескі өкпе-реніштерін ұмытып, өзге кландарға қарсы бірігуге шешім қабылдаған тұсына сәйкес келді. Бұл екі рудың одағы тұтас Алтын Орданың қуатын қайта қалпына келтіруді түпкі мақсат етіп қойды. Алайда, бұл одақ ұзаққа созылмады, өйткені 1427 жылы Орыс ханның немересі Барақ хан өзінің әмірі Мансұрды өлтірді.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Ханның бұл әрекетіне қатты ашуланған Айяс қыпшақ одан кек алуға серт береді. Көп ұзамай бұған қолайлы сәт те туды: Едіге бидің өзге ұлдары Барақ ханға қарсы жорыққа шықты. Басталған шайқас барысында Айяс қыпшақ Едіге ұлдарының жағына шығып, ұрыс даласында Барақты іздеп тауып, оның көзін жойды.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Мансұр әмірдің бауырлары — Ғази мен Наурыз Айяс қыпшақтың бұл ерлігін өте жоғары бағалады. Арада үш ғасыр өткенде тарихшы Абд ал-Ғаффар Қырыми бұл оқиға туралы былай деп жазды:
&lt;blockquote&gt;«Оның қолына жарлық беріліп, Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы бекітілді, сондай-ақ жыл сайын отыз мың алтын төленіп тұратын болды. Бүгінгі күнге дейін олардың өздерін Сарайшықтағы қыпшақ халқының билеушілері деп атауының басты себебі де осы».&lt;ref&gt;Абд ал-Гаффар Кырыми. Умдет ал-ахбар (Источник известий). Редакция татарского перевода, вводная статья. Казань, 2018.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Отбасы ==
Кейбір шежірелік деректер бойынша, Айяс қыпшақ атақты Қобыланды батырдың туған нағашы ағасы (немесе көкесі) болған делінсе, өзге бір нұсқаларда оның немересі ретінде көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Ұрпақтары ==
Қазақ қыпшақтарының ортақ ұраны — «'''Ойбас'''».&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>c3vh23x0qtdhpubo3usj0zku8hklvrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659830</id>
      <parentid>3659829</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3718" sha1="79m1q7070696rtd2zjcbg0ilb7xtihw" xml:space="preserve">'''Ойбас''' немесе '''Айяс қыпшақ''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] батыры, [[Сарайшық]] қаласының билеушісі, Едіге бидің ең сенімді жақтастарының бірі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%8F%D1%81-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%87%D0%B0%D0%BA Айяс-кыпчак] — Википедия.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Айяс қыпшақ Едіге бидің және оның мұрагері Мансұр бидің ең сенімді серіктерінің бірі болды. Оның белсенді әрекет еткен кезеңі — Алтын Ордадағы өзара тартыс пен аласапыран соғыс уақытында бұрыннан өштесіп келген екі ірі әулеттің (Орыс ханның ұрпақтары мен Едіге бидің ұрпақтары) ескі өкпе-реніштерін ұмытып, өзге кландарға қарсы бірігуге шешім қабылдаған тұсына сәйкес келді. Бұл екі рудың одағы тұтас Алтын Орданың қуатын қайта қалпына келтіруді түпкі мақсат етіп қойды. Алайда, бұл одақ ұзаққа созылмады, өйткені 1427 жылы Орыс ханның немересі Барақ хан өзінің әмірі Мансұрды өлтірді.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Ханның бұл әрекетіне қатты ашуланған Айяс қыпшақ одан кек алуға серт береді. Көп ұзамай бұған қолайлы сәт те туды: Едіге бидің өзге ұлдары Барақ ханға қарсы жорыққа шықты. Басталған шайқас барысында Айяс қыпшақ Едіге ұлдарының жағына шығып, ұрыс даласында Барақты іздеп тауып, оның көзін жойды.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Мансұр әмірдің бауырлары — Ғази мен Наурыз Айяс қыпшақтың бұл ерлігін өте жоғары бағалады. Арада үш ғасыр өткенде тарихшы Абд ал-Ғаффар Қырыми бұл оқиға туралы былай деп жазды:
&lt;blockquote&gt;«Оның қолына жарлық беріліп, Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы бекітілді, сондай-ақ жыл сайын отыз мың алтын төленіп тұратын болды. Бүгінгі күнге дейін олардың өздерін Сарайшықтағы қыпшақ халқының билеушілері деп атауының басты себебі де осы».&lt;ref&gt;Абд ал-Гаффар Кырыми. Умдет ал-ахбар (Источник известий). Редакция татарского перевода, вводная статья. Казань, 2018.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Отбасы ==
Кейбір шежірелік деректер бойынша, Айяс қыпшақ атақты Қобыланды батырдың туған нағашы ағасы (немесе көкесі) болған делінсе, өзге бір нұсқаларда оның немересі ретінде көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Ұрпақтары ==
Қазақ қыпшақтарының ортақ ұраны — «'''Ойбас'''».&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>79m1q7070696rtd2zjcbg0ilb7xtihw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659831</id>
      <parentid>3659830</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3722" sha1="6lt1p49dq1lbbeopo1sggg582mmfwul" xml:space="preserve">'''Ойбас''' немесе '''Айяс қыпшақ''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] батыры, [[Сарайшық]] қаласының билеушісі, [[Едіге]] бидің ең сенімді жақтастарының бірі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%8F%D1%81-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%87%D0%B0%D0%BA Айяс-кыпчак] — Википедия.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Айяс қыпшақ Едіге бидің және оның мұрагері Мансұр бидің ең сенімді серіктерінің бірі болды. Оның белсенді әрекет еткен кезеңі — Алтын Ордадағы өзара тартыс пен аласапыран соғыс уақытында бұрыннан өштесіп келген екі ірі әулеттің (Орыс ханның ұрпақтары мен Едіге бидің ұрпақтары) ескі өкпе-реніштерін ұмытып, өзге кландарға қарсы бірігуге шешім қабылдаған тұсына сәйкес келді. Бұл екі рудың одағы тұтас Алтын Орданың қуатын қайта қалпына келтіруді түпкі мақсат етіп қойды. Алайда, бұл одақ ұзаққа созылмады, өйткені 1427 жылы Орыс ханның немересі Барақ хан өзінің әмірі Мансұрды өлтірді.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Ханның бұл әрекетіне қатты ашуланған Айяс қыпшақ одан кек алуға серт береді. Көп ұзамай бұған қолайлы сәт те туды: Едіге бидің өзге ұлдары Барақ ханға қарсы жорыққа шықты. Басталған шайқас барысында Айяс қыпшақ Едіге ұлдарының жағына шығып, ұрыс даласында Барақты іздеп тауып, оның көзін жойды.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Мансұр әмірдің бауырлары — Ғази мен Наурыз Айяс қыпшақтың бұл ерлігін өте жоғары бағалады. Арада үш ғасыр өткенде тарихшы Абд ал-Ғаффар Қырыми бұл оқиға туралы былай деп жазды:
&lt;blockquote&gt;«Оның қолына жарлық беріліп, Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы бекітілді, сондай-ақ жыл сайын отыз мың алтын төленіп тұратын болды. Бүгінгі күнге дейін олардың өздерін Сарайшықтағы қыпшақ халқының билеушілері деп атауының басты себебі де осы».&lt;ref&gt;Абд ал-Гаффар Кырыми. Умдет ал-ахбар (Источник известий). Редакция татарского перевода, вводная статья. Казань, 2018.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Отбасы ==
Кейбір шежірелік деректер бойынша, Айяс қыпшақ атақты Қобыланды батырдың туған нағашы ағасы (немесе көкесі) болған делінсе, өзге бір нұсқаларда оның немересі ретінде көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Ұрпақтары ==
Қазақ қыпшақтарының ортақ ұраны — «'''Ойбас'''».&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>6lt1p49dq1lbbeopo1sggg582mmfwul</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659832</id>
      <parentid>3659831</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5683" sha1="i7021i6u3cen74gnv89mm48xvizxt9k" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Ойбас батыр
 |шынайы есімі          = Айяс қыпшақ
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = XIV ғасырдың соңы
 |туған жері            = 
 |қайтыс болған күні    = XV ғасыр (1427 жылдан кейін)
 |қайтыс болған жері    = 
 |лақап аты             = Айяс қыпшақ
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Алтын Орда]]

 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
 |діні                  = [[Ислам]]
 |әкесі                 = 
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 
 |туыстары              = [[Қобыланды батыр]] (туған нағашы ағасы немесе көкесі, кейбір нұсқада немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XV ғасырдың бірінші жартысы
 |атағы                 = Батыр, даруға (билеуші)
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Сарайшық қаласының әскері мен қыпшақ жасақтары
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = Алтын Ордадағы өзара тартыстар, Едіге ұлдарының Барақ ханға қарсы жорығы
 |марапаттары           = Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы

 |байланысы             = [[Едіге|Едіге би]], Мансұр би, Ғази, Наурыз
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Ойбас''' немесе '''Айяс қыпшақ''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] батыры, [[Сарайшық]] қаласының билеушісі, [[Едіге]] бидің ең сенімді жақтастарының бірі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%8F%D1%81-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%87%D0%B0%D0%BA Айяс-кыпчак] — Википедия.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Айяс қыпшақ Едіге бидің және оның мұрагері Мансұр бидің ең сенімді серіктерінің бірі болды. Оның белсенді әрекет еткен кезеңі — Алтын Ордадағы өзара тартыс пен аласапыран соғыс уақытында бұрыннан өштесіп келген екі ірі әулеттің (Орыс ханның ұрпақтары мен Едіге бидің ұрпақтары) ескі өкпе-реніштерін ұмытып, өзге кландарға қарсы бірігуге шешім қабылдаған тұсына сәйкес келді. Бұл екі рудың одағы тұтас Алтын Орданың қуатын қайта қалпына келтіруді түпкі мақсат етіп қойды. Алайда, бұл одақ ұзаққа созылмады, өйткені 1427 жылы Орыс ханның немересі Барақ хан өзінің әмірі Мансұрды өлтірді.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Ханның бұл әрекетіне қатты ашуланған Айяс қыпшақ одан кек алуға серт береді. Көп ұзамай бұған қолайлы сәт те туды: Едіге бидің өзге ұлдары Барақ ханға қарсы жорыққа шықты. Басталған шайқас барысында Айяс қыпшақ Едіге ұлдарының жағына шығып, ұрыс даласында Барақты іздеп тауып, оның көзін жойды.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Мансұр әмірдің бауырлары — Ғази мен Наурыз Айяс қыпшақтың бұл ерлігін өте жоғары бағалады. Арада үш ғасыр өткенде тарихшы Абд ал-Ғаффар Қырыми бұл оқиға туралы былай деп жазды:
&lt;blockquote&gt;«Оның қолына жарлық беріліп, Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы бекітілді, сондай-ақ жыл сайын отыз мың алтын төленіп тұратын болды. Бүгінгі күнге дейін олардың өздерін Сарайшықтағы қыпшақ халқының билеушілері деп атауының басты себебі де осы».&lt;ref&gt;Абд ал-Гаффар Кырыми. Умдет ал-ахбар (Источник известий). Редакция татарского перевода, вводная статья. Казань, 2018.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Отбасы ==
Кейбір шежірелік деректер бойынша, Айяс қыпшақ атақты Қобыланды батырдың туған нағашы ағасы (немесе көкесі) болған делінсе, өзге бір нұсқаларда оның немересі ретінде көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Ұрпақтары ==
Қазақ қыпшақтарының ортақ ұраны — «'''Ойбас'''».&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>i7021i6u3cen74gnv89mm48xvizxt9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659833</id>
      <parentid>3659832</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5727" sha1="cgacscfnkdwrzrfk92lrvamcpv6hfdg" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Ойбас батыр
 |шынайы есімі          = Айяс қыпшақ
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = XIV ғасырдың соңы
 |туған жері            = 
 |қайтыс болған күні    = XV ғасыр (1427 жылдан кейін)
 |қайтыс болған жері    = 
 |лақап аты             = Айяс қыпшақ
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Алтын Орда]]

 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
 |діні                  = [[Ислам]]
 |әкесі                 = 
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 
 |туыстары              = [[Қобыланды Тоқтарбайұлы|Қобыланды батыр]] (туған нағашы ағасы немесе көкесі, кейбір нұсқада немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XV ғасырдың бірінші жартысы
 |атағы                 = Батыр, даруға (билеуші)
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Сарайшық қаласының әскері мен қыпшақ жасақтары
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = Алтын Ордадағы өзара тартыстар, Едіге ұлдарының Барақ ханға қарсы жорығы
 |марапаттары           = Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы

 |байланысы             = [[Едіге|Едіге би]], Мансұр би, Ғази, Наурыз
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Ойбас''' немесе '''Айяс қыпшақ''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] батыры, [[Сарайшық]] қаласының билеушісі, [[Едіге]] бидің ең сенімді жақтастарының бірі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%8F%D1%81-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%87%D0%B0%D0%BA Айяс-кыпчак] — Википедия.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Айяс қыпшақ Едіге бидің және оның мұрагері Мансұр бидің ең сенімді серіктерінің бірі болды. Оның белсенді әрекет еткен кезеңі — Алтын Ордадағы өзара тартыс пен аласапыран соғыс уақытында бұрыннан өштесіп келген екі ірі әулеттің (Орыс ханның ұрпақтары мен Едіге бидің ұрпақтары) ескі өкпе-реніштерін ұмытып, өзге кландарға қарсы бірігуге шешім қабылдаған тұсына сәйкес келді. Бұл екі рудың одағы тұтас Алтын Орданың қуатын қайта қалпына келтіруді түпкі мақсат етіп қойды. Алайда, бұл одақ ұзаққа созылмады, өйткені 1427 жылы Орыс ханның немересі Барақ хан өзінің әмірі Мансұрды өлтірді.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Ханның бұл әрекетіне қатты ашуланған Айяс қыпшақ одан кек алуға серт береді. Көп ұзамай бұған қолайлы сәт те туды: Едіге бидің өзге ұлдары Барақ ханға қарсы жорыққа шықты. Басталған шайқас барысында Айяс қыпшақ Едіге ұлдарының жағына шығып, ұрыс даласында Барақты іздеп тауып, оның көзін жойды.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Мансұр әмірдің бауырлары — Ғази мен Наурыз Айяс қыпшақтың бұл ерлігін өте жоғары бағалады. Арада үш ғасыр өткенде тарихшы Абд ал-Ғаффар Қырыми бұл оқиға туралы былай деп жазды:
&lt;blockquote&gt;«Оның қолына жарлық беріліп, Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы бекітілді, сондай-ақ жыл сайын отыз мың алтын төленіп тұратын болды. Бүгінгі күнге дейін олардың өздерін Сарайшықтағы қыпшақ халқының билеушілері деп атауының басты себебі де осы».&lt;ref&gt;Абд ал-Гаффар Кырыми. Умдет ал-ахбар (Источник известий). Редакция татарского перевода, вводная статья. Казань, 2018.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Отбасы ==
Кейбір шежірелік деректер бойынша, Айяс қыпшақ атақты Қобыланды батырдың туған нағашы ағасы (немесе көкесі) болған делінсе, өзге бір нұсқаларда оның немересі ретінде көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Ұрпақтары ==
Қазақ қыпшақтарының ортақ ұраны — «'''Ойбас'''».&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>cgacscfnkdwrzrfk92lrvamcpv6hfdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659834</id>
      <parentid>3659833</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3659834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5743" sha1="29cubp1sh6wmhru4okx5y4e7lfo3frw" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Ойбас батыр
 |шынайы есімі          = Айяс қыпшақ
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = XIV ғасырдың соңы
 |туған жері            = 
 |қайтыс болған күні    = XV ғасыр (1427 жылдан кейін)
 |қайтыс болған жері    = 
 |лақап аты             = Айяс қыпшақ
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Алтын Орда]]

 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
 |діні                  = [[Ислам]]
 |әкесі                 = 
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 
 |туыстары              = [[Қобыланды Тоқтарбайұлы|Қобыланды батыр]] (туған нағашы ағасы немесе көкесі, кейбір нұсқада немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XV ғасырдың бірінші жартысы
 |атағы                 = Батыр, даруға (билеуші)
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Сарайшық қаласының әскері мен қыпшақ жасақтары
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = Алтын Ордадағы өзара тартыстар, Едіге ұлдарының Барақ ханға қарсы жорығы
 |марапаттары           = Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы

 |байланысы             = [[Едіге|Едіге би]], Мансұр би, Ғази, Наурыз
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Ойбас''' немесе '''Айяс қыпшақ''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] батыры, [[Сарайшық]] қаласының билеушісі, [[Едіге]] бидің ең сенімді жақтастарының бірі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%8F%D1%81-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%87%D0%B0%D0%BA Айяс-кыпчак] — Википедия.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Айяс қыпшақ [[Едіге]] бидің және оның мұрагері Мансұр бидің ең сенімді серіктерінің бірі болды. Оның белсенді әрекет еткен кезеңі — [[Алтын Орда]]дағы өзара тартыс пен аласапыран соғыс уақытында бұрыннан өштесіп келген екі ірі әулеттің ([[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары мен Едіге бидің ұрпақтары) ескі өкпе-реніштерін ұмытып, өзге кландарға қарсы бірігуге шешім қабылдаған тұсына сәйкес келді. Бұл екі рудың одағы тұтас Алтын Орданың қуатын қайта қалпына келтіруді түпкі мақсат етіп қойды. Алайда, бұл одақ ұзаққа созылмады, өйткені 1427 жылы Орыс ханның немересі [[Барақ хан]] өзінің әмірі Мансұрды өлтірді.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Ханның бұл әрекетіне қатты ашуланған Айяс қыпшақ одан кек алуға серт береді. Көп ұзамай бұған қолайлы сәт те туды: Едіге бидің өзге ұлдары Барақ ханға қарсы жорыққа шықты. Басталған шайқас барысында Айяс қыпшақ Едіге ұлдарының жағына шығып, ұрыс даласында Барақты іздеп тауып, оның көзін жойды.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Мансұр әмірдің бауырлары — Ғази мен Наурыз Айяс қыпшақтың бұл ерлігін өте жоғары бағалады. Арада үш ғасыр өткенде тарихшы Абд ал-Ғаффар Қырыми бұл оқиға туралы былай деп жазды:
&lt;blockquote&gt;«Оның қолына жарлық беріліп, Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы бекітілді, сондай-ақ жыл сайын отыз мың алтын төленіп тұратын болды. Бүгінгі күнге дейін олардың өздерін Сарайшықтағы қыпшақ халқының билеушілері деп атауының басты себебі де осы».&lt;ref&gt;Абд ал-Гаффар Кырыми. Умдет ал-ахбар (Источник известий). Редакция татарского перевода, вводная статья. Казань, 2018.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Отбасы ==
Кейбір шежірелік деректер бойынша, Айяс қыпшақ атақты Қобыланды батырдың туған нағашы ағасы (немесе көкесі) болған делінсе, өзге бір нұсқаларда оның немересі ретінде көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Ұрпақтары ==
Қазақ қыпшақтарының ортақ ұраны — «'''Ойбас'''».&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>29cubp1sh6wmhru4okx5y4e7lfo3frw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659836</id>
      <parentid>3659834</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қыпшақтар|Қыпшақтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3659836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5778" sha1="rk4fswi37s18s22y6ws9e6vu8pugolb" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Ойбас батыр
 |шынайы есімі          = Айяс қыпшақ
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = XIV ғасырдың соңы
 |туған жері            = 
 |қайтыс болған күні    = XV ғасыр (1427 жылдан кейін)
 |қайтыс болған жері    = 
 |лақап аты             = Айяс қыпшақ
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Алтын Орда]]

 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
 |діні                  = [[Ислам]]
 |әкесі                 = 
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 
 |туыстары              = [[Қобыланды Тоқтарбайұлы|Қобыланды батыр]] (туған нағашы ағасы немесе көкесі, кейбір нұсқада немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XV ғасырдың бірінші жартысы
 |атағы                 = Батыр, даруға (билеуші)
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Сарайшық қаласының әскері мен қыпшақ жасақтары
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = Алтын Ордадағы өзара тартыстар, Едіге ұлдарының Барақ ханға қарсы жорығы
 |марапаттары           = Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы

 |байланысы             = [[Едіге|Едіге би]], Мансұр би, Ғази, Наурыз
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Ойбас''' немесе '''Айяс қыпшақ''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] батыры, [[Сарайшық]] қаласының билеушісі, [[Едіге]] бидің ең сенімді жақтастарының бірі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%8F%D1%81-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%87%D0%B0%D0%BA Айяс-кыпчак] — Википедия.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Айяс қыпшақ [[Едіге]] бидің және оның мұрагері Мансұр бидің ең сенімді серіктерінің бірі болды. Оның белсенді әрекет еткен кезеңі — [[Алтын Орда]]дағы өзара тартыс пен аласапыран соғыс уақытында бұрыннан өштесіп келген екі ірі әулеттің ([[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары мен Едіге бидің ұрпақтары) ескі өкпе-реніштерін ұмытып, өзге кландарға қарсы бірігуге шешім қабылдаған тұсына сәйкес келді. Бұл екі рудың одағы тұтас Алтын Орданың қуатын қайта қалпына келтіруді түпкі мақсат етіп қойды. Алайда, бұл одақ ұзаққа созылмады, өйткені 1427 жылы Орыс ханның немересі [[Барақ хан]] өзінің әмірі Мансұрды өлтірді.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Ханның бұл әрекетіне қатты ашуланған Айяс қыпшақ одан кек алуға серт береді. Көп ұзамай бұған қолайлы сәт те туды: Едіге бидің өзге ұлдары Барақ ханға қарсы жорыққа шықты. Басталған шайқас барысында Айяс қыпшақ Едіге ұлдарының жағына шығып, ұрыс даласында Барақты іздеп тауып, оның көзін жойды.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Мансұр әмірдің бауырлары — Ғази мен Наурыз Айяс қыпшақтың бұл ерлігін өте жоғары бағалады. Арада үш ғасыр өткенде тарихшы Абд ал-Ғаффар Қырыми бұл оқиға туралы былай деп жазды:
&lt;blockquote&gt;«Оның қолына жарлық беріліп, Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы бекітілді, сондай-ақ жыл сайын отыз мың алтын төленіп тұратын болды. Бүгінгі күнге дейін олардың өздерін Сарайшықтағы қыпшақ халқының билеушілері деп атауының басты себебі де осы».&lt;ref&gt;Абд ал-Гаффар Кырыми. Умдет ал-ахбар (Источник известий). Редакция татарского перевода, вводная статья. Казань, 2018.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Отбасы ==
Кейбір шежірелік деректер бойынша, Айяс қыпшақ атақты Қобыланды батырдың туған нағашы ағасы (немесе көкесі) болған делінсе, өзге бір нұсқаларда оның немересі ретінде көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Ұрпақтары ==
Қазақ қыпшақтарының ортақ ұраны — «'''Ойбас'''».&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қыпшақтар]]</text>
      <sha1>rk4fswi37s18s22y6ws9e6vu8pugolb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659837</id>
      <parentid>3659836</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алтын Орда|Алтын Орда]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3659837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5813" sha1="o6f7r56shcwehetoz2tw29iirfrjlgk" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Ойбас батыр
 |шынайы есімі          = Айяс қыпшақ
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = XIV ғасырдың соңы
 |туған жері            = 
 |қайтыс болған күні    = XV ғасыр (1427 жылдан кейін)
 |қайтыс болған жері    = 
 |лақап аты             = Айяс қыпшақ
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Алтын Орда]]

 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
 |діні                  = [[Ислам]]
 |әкесі                 = 
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 
 |туыстары              = [[Қобыланды Тоқтарбайұлы|Қобыланды батыр]] (туған нағашы ағасы немесе көкесі, кейбір нұсқада немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XV ғасырдың бірінші жартысы
 |атағы                 = Батыр, даруға (билеуші)
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Сарайшық қаласының әскері мен қыпшақ жасақтары
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = Алтын Ордадағы өзара тартыстар, Едіге ұлдарының Барақ ханға қарсы жорығы
 |марапаттары           = Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы

 |байланысы             = [[Едіге|Едіге би]], Мансұр би, Ғази, Наурыз
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Ойбас''' немесе '''Айяс қыпшақ''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] батыры, [[Сарайшық]] қаласының билеушісі, [[Едіге]] бидің ең сенімді жақтастарының бірі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%8F%D1%81-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%87%D0%B0%D0%BA Айяс-кыпчак] — Википедия.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Айяс қыпшақ [[Едіге]] бидің және оның мұрагері Мансұр бидің ең сенімді серіктерінің бірі болды. Оның белсенді әрекет еткен кезеңі — [[Алтын Орда]]дағы өзара тартыс пен аласапыран соғыс уақытында бұрыннан өштесіп келген екі ірі әулеттің ([[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары мен Едіге бидің ұрпақтары) ескі өкпе-реніштерін ұмытып, өзге кландарға қарсы бірігуге шешім қабылдаған тұсына сәйкес келді. Бұл екі рудың одағы тұтас Алтын Орданың қуатын қайта қалпына келтіруді түпкі мақсат етіп қойды. Алайда, бұл одақ ұзаққа созылмады, өйткені 1427 жылы Орыс ханның немересі [[Барақ хан]] өзінің әмірі Мансұрды өлтірді.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Ханның бұл әрекетіне қатты ашуланған Айяс қыпшақ одан кек алуға серт береді. Көп ұзамай бұған қолайлы сәт те туды: Едіге бидің өзге ұлдары Барақ ханға қарсы жорыққа шықты. Басталған шайқас барысында Айяс қыпшақ Едіге ұлдарының жағына шығып, ұрыс даласында Барақты іздеп тауып, оның көзін жойды.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

Мансұр әмірдің бауырлары — Ғази мен Наурыз Айяс қыпшақтың бұл ерлігін өте жоғары бағалады. Арада үш ғасыр өткенде тарихшы Абд ал-Ғаффар Қырыми бұл оқиға туралы былай деп жазды:
&lt;blockquote&gt;«Оның қолына жарлық беріліп, Сарайшық қаласының даруғасы (билеушісі) лауазымы бекітілді, сондай-ақ жыл сайын отыз мың алтын төленіп тұратын болды. Бүгінгі күнге дейін олардың өздерін Сарайшықтағы қыпшақ халқының билеушілері деп атауының басты себебі де осы».&lt;ref&gt;Абд ал-Гаффар Кырыми. Умдет ал-ахбар (Источник известий). Редакция татарского перевода, вводная статья. Казань, 2018.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Отбасы ==
Кейбір шежірелік деректер бойынша, Айяс қыпшақ атақты Қобыланды батырдың туған нағашы ағасы (немесе көкесі) болған делінсе, өзге бір нұсқаларда оның немересі ретінде көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Ұрпақтары ==
Қазақ қыпшақтарының ортақ ұраны — «'''Ойбас'''».&lt;ref name=&quot;Aiyas-wiki&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Алтын Орда]]</text>
      <sha1>o6f7r56shcwehetoz2tw29iirfrjlgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маунт-Уилсон обсерваториясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787065</id>
    <revision>
      <id>3659838</id>
      <timestamp>2026-09-23T16:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Обсерватория | Атауы          = Маунт-Уилсон обсерваториясы | Сурет          = Chara-2000-09-15.JPG | Сипаттама      =  | Шын атауы      = Mount Wilson Observatory | Түрі           =  | Код            = 672 | Орналасуы      = [[Калифорния]], АҚШ | Координаттары  = {{coord|34|13|30|N|118|03|26|W}} | Биіктігі       = 1742 м | Ауа райы       =  | Не...</comment>
      <origin>3659838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3838" sha1="be53v3ush6oub6h1c6780bnbsuwfz57" xml:space="preserve">{{Обсерватория
| Атауы          = Маунт-Уилсон обсерваториясы
| Сурет          = Chara-2000-09-15.JPG
| Сипаттама      = 
| Шын атауы      = Mount Wilson Observatory
| Түрі           = 
| Код            = 672
| Орналасуы      = [[Калифорния]], АҚШ
| Координаттары  = {{coord|34|13|30|N|118|03|26|W}}
| Биіктігі       = 1742 м
| Ауа райы       = 
| Негізі қаланды = 1904 жыл
| Ашылды         = 1908 жыл
| Жабылды        = 
| Сайты          = www.mtwilson.edu/
| Телескоп_1_аты = Хукер телескобы
| Телескоп_1_тип = 2,5 метрлік рефлектор
| Телескоп_2_аты = 60-дюймдік
| Телескоп_2_тип = 1,5 метрлік рефлектор
| Телескоп_3_аты = 
| Телескоп_3_тип = 
| Қосымша        = 
}}
'''Маунт-Уилсон обсерваториясы''' — [[Лос Анжелес]] маңайында орналасқан астрономиялық [[обсерватория]].

Америкалық астроном [[Джордж Эллери Хейл]] [[Йеркс обсерваториясы]]н ашқаннан кейін 60-дюймдік, яғни 1,5 метрлік линзасы бар [[телескоп]]ты құрастыра бастады. 1904 жылы ол [[Карнеги институты]]нан тауларда жаңа обсерватория салуға қаражат алады. 1908 жылдың желтоқсанында таңдалған аймақта жаңа телескоп өз жұмысын бастады. Хейл обсерваторияның бірінші директоры болды.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.latimes.com/news/local/la-me-then6-2008jul06,0,6407442.story | title=Mount Wilson Observatory an astronomical gem | work=[[Los Angeles Times]] | date=6 шілде 2008 | first=Wendy | last=Hansen}}&lt;/ref&gt;

1917 жылы мұнда 100-дюймдік Хукер телескобы іске қосылды. Ол 1949 жылға дейін әлемнің ең дәу телескобы болды. Осы құрылғымен істеген [[Эдвин Хаббл]] [[Ғаламның кеңеюі]] және басқа да ғылыми жаңалықтарды ашады. [[Фриц Цвикки]] [[қара материя]]нің бар екеніне көз жеткізеді. Ал [[Сет Барнз Николсон]] [[Юпитер]]дің екі жаңа серігін ашқан.

Сонымен қатар мұнда бірнеше күндік телескоптар және [[интерферометр]]лер жұмыс істейді.

Ауа райының жағдайы бұл обсерваторияның жұмысына өте қолайлы. Алайда Лос Анжелестің өсуіне байланысты жарықтық ластану астрономиялық бақылауларға көп кедергі келтіреді.
&lt;gallery&gt;
PSM V74 D518 Steel building and 60 inch reflector.png|60-дюймдік телескоптың ғимараты
Hooker Telescope, Mt Wilson.jpg|Хукер телескобының ғимараты
100 inch Hooker Telescope 900 px.jpg|Хукер телескобы
The top of the 150-Foot Solar Tower Observatory on Mt. Wilson.jpg|Күндік телескоп
&lt;/gallery&gt;
== Тағы қараңыз ==
* [[Обсерваториялар тізімі]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://carnegiescience.edu/obs Карнеги обсерваториялары] {{ref-en}}
[[Санат:АҚШ астрономиялық обсерваториялары]]</text>
      <sha1>be53v3ush6oub6h1c6780bnbsuwfz57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Алиби Оразбаев</title>
    <ns>3</ns>
    <id>787066</id>
    <revision>
      <id>3659840</id>
      <timestamp>2026-09-23T16:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3659840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="258" sha1="7epgbpx124lpj3sbs2txupchkx988az" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Алиби Оразбаев}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 21:32, 2026 ж. қыркүйектің 23 (+05)</text>
      <sha1>7epgbpx124lpj3sbs2txupchkx988az</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарашүңгіл қорымы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787067</id>
    <revision>
      <id>3659860</id>
      <timestamp>2026-09-23T17:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Атырау облысы сәулеті]]</comment>
      <origin>3659860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="ngaqe5lswnem1ocdi1bdb7bfjqda66e" xml:space="preserve">'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]</text>
      <sha1>ngaqe5lswnem1ocdi1bdb7bfjqda66e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659861</id>
      <parentid>3659860</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан кесенелері|Қазақстан кесенелері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3659861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="hhhge5epvicc7haj6lpahmwoqttuzgb" xml:space="preserve">'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>hhhge5epvicc7haj6lpahmwoqttuzgb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659863</id>
      <parentid>3659861</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3659863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="844" sha1="89669rgo0cu9mha6y793590fgvf2dh3" xml:space="preserve">'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы Аққұдық ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгілде орналасқан. Қорым Ұшқан атадан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. Ол батыс және шығыс бөліктерге бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>89669rgo0cu9mha6y793590fgvf2dh3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659865</id>
      <parentid>3659863</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3659865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="rm69ntmtjahcns6sjjyiad77la6hb4v" xml:space="preserve">'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы Аққұдық ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым Ұшқан атадан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX гасырлар аралығын қамтиды. 


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>rm69ntmtjahcns6sjjyiad77la6hb4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659868</id>
      <parentid>3659865</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3659868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1628" sha1="3nyljm0xrka3jo05blipstbcc0gys24" xml:space="preserve">'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы Аққұдық ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым Ұшқан атадан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>3nyljm0xrka3jo05blipstbcc0gys24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659869</id>
      <parentid>3659868</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атауының шығуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3659869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2135" sha1="3xznckwk43l1dgdip3crtng7dpafgcs" xml:space="preserve">'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы Аққұдық ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым Ұшқан атадан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарашүңгіл қорымы|шынайы атауы =|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=31 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>3xznckwk43l1dgdip3crtng7dpafgcs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659886</id>
      <parentid>3659869</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3659886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3425" sha1="3hi7ts0vuklgsjvlwvu5t5ziuqjxs14" xml:space="preserve">'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы Аққұдық ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым Ұшқан атадан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарашүңгіл қорымы|шынайы атауы =|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=31 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректер ==
Қорымда 15 кесене, 10 сағанатам, 238 құлпытас, 8 қойтас, 2 сандықтас, 702 қоршау, 60 қабір үсті үйіндісі бар.
Қорымда Маңғыстау мен Үстірт арасында көшіп-конып жүрген адай, шекті, кете, шеркеш, есентемір руларының өкілдері жерленген. Қорымның батыс беткейінде зиярат етушілерге арнап түнек үй салынған.

Қорымның орта жағында әулие-баба зираты бар, оның түрі жай төбешік және басына ағаш қада орнатылған. Бұл қорымдарда Атырауға тән тік бұрышты және сопақша типті қоршау-шегендер көбірек. Әдетте, шеген қос қабатты болып келеді, бір бірінің үстінде, үстіңгісі тарлау болады. Мұндай қоршаулар мықты әрі көпке жететін болған. Қарашүңгілдегі ескерткіштер негізінен адай мен кете руына тән келеді.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>3hi7ts0vuklgsjvlwvu5t5ziuqjxs14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659888</id>
      <parentid>3659886</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихи деректер */ толықтыру</comment>
      <origin>3659888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4203" sha1="fli0xllnmo0q855nq113wl50us6n9tz" xml:space="preserve">'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы Аққұдық ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым Ұшқан атадан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарашүңгіл қорымы|шынайы атауы =|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=31 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректер ==
Қорымда 15 кесене, 10 сағанатам, 238 құлпытас, 8 қойтас, 2 сандықтас, 702 қоршау, 60 қабір үсті үйіндісі бар.
Қорымда Маңғыстау мен Үстірт арасында көшіп-конып жүрген адай, шекті, кете, шеркеш, есентемір руларының өкілдері жерленген. Қорымның батыс беткейінде зиярат етушілерге арнап түнек үй салынған.

Қорымның орта жағында әулие-баба зираты бар, оның түрі жай төбешік және басына ағаш қада орнатылған. Бұл қорымдарда Атырауға тән тік бұрышты және сопақша типті қоршау-шегендер көбірек. Әдетте, шеген қос қабатты болып келеді, бір бірінің үстінде, үстіңгісі тарлау болады. Мұндай қоршаулар мықты әрі көпке жететін болған. Қарашүңгілдегі ескерткіштер негізінен адай мен кете руына тән келеді.
Өлкедегі тарихшылардың айтуынша, Қарашүңгіл қорымда №7 ұңғыдан 42 метр тереңдіктен тәулігіне шығымдылығы 22-25 тонна құрайтын алғашқы мұнай бұрқағы атқылаған. Осы жерден 100 тонна мұнай алынып, торсыққа құйылып, түйе керуенімен жөнелтіліпті. Каспий теңізінде мұнай тасымалдаушы кеме күтіп тұрған. Содан бері біраз уақыт өтті, қазір ол жерден ешқайда мұнай тасымалданбайды. Қарашүңгіл әулиенің өзі жерленген қорым ғана қалған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>fli0xllnmo0q855nq113wl50us6n9tz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659890</id>
      <parentid>3659888</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихи деректер */ дереккөз</comment>
      <origin>3659890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4472" sha1="rtb0dq6z5be2fxeimk82s2s9192m7ox" xml:space="preserve">'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы Аққұдық ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым Ұшқан атадан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарашүңгіл қорымы|шынайы атауы =|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=31 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректер ==
Қорымда 15 кесене, 10 сағанатам, 238 құлпытас, 8 қойтас, 2 сандықтас, 702 қоршау, 60 қабір үсті үйіндісі бар.
Қорымда Маңғыстау мен Үстірт арасында көшіп-конып жүрген адай, шекті, кете, шеркеш, есентемір руларының өкілдері жерленген. Қорымның батыс беткейінде зиярат етушілерге арнап түнек үй салынған.

Қорымның орта жағында әулие-баба зираты бар, оның түрі жай төбешік және басына ағаш қада орнатылған. Бұл қорымдарда Атырауға тән тік бұрышты және сопақша типті қоршау-шегендер көбірек. Әдетте, шеген қос қабатты болып келеді, бір бірінің үстінде, үстіңгісі тарлау болады. Мұндай қоршаулар мықты әрі көпке жететін болған. Қарашүңгілдегі ескерткіштер негізінен адай мен кете руына тән келеді.
Өлкедегі тарихшылардың айтуынша, Қарашүңгіл қорымда №7 ұңғыдан 42 метр тереңдіктен тәулігіне шығымдылығы 22-25 тонна құрайтын алғашқы мұнай бұрқағы атқылаған. Осы жерден 100 тонна мұнай алынып, торсыққа құйылып, түйе керуенімен жөнелтіліпті. Каспий теңізінде мұнай тасымалдаушы кеме күтіп тұрған. Содан бері біраз уақыт өтті, қазір ол жерден ешқайда мұнай тасымалданбайды. Қарашүңгіл әулиенің өзі жерленген қорым ғана қалған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-oblysyndagy-karashungil-korymyn-bilesiz-be_a3305036|title=Атырау облысындағы Қарашүңгіл қорымын білесіз бе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>rtb0dq6z5be2fxeimk82s2s9192m7ox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659892</id>
      <parentid>3659890</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3659892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4557" sha1="cmr93kfcbpw6faimmq9bduyix0pwk9h" xml:space="preserve">'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы Аққұдық ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым Ұшқан атадан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарашүңгіл қорымы|шынайы атауы =|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=31 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректер ==
Қорымда 15 кесене, 10 сағанатам, 238 құлпытас, 8 қойтас, 2 сандықтас, 702 қоршау, 60 қабір үсті үйіндісі бар.
Қорымда Маңғыстау мен Үстірт арасында көшіп-конып жүрген адай, шекті, кете, шеркеш, есентемір руларының өкілдері жерленген. Қорымның батыс беткейінде зиярат етушілерге арнап түнек үй салынған.

Өлкедегі тарихшылардың айтуынша, Қарашүңгіл қорымда №7 ұңғыдан 42 метр тереңдіктен тәулігіне шығымдылығы 22-25 тонна құрайтын алғашқы мұнай бұрқағы атқылаған. Осы жерден 100 тонна мұнай алынып, торсыққа құйылып, түйе керуенімен жөнелтіліпті. Каспий теңізінде мұнай тасымалдаушы кеме күтіп тұрған. Содан бері біраз уақыт өтті, қазір ол жерден ешқайда мұнай тасымалданбайды. Қарашүңгіл әулиенің өзі жерленген қорым ғана қалған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-oblysyndagy-karashungil-korymyn-bilesiz-be_a3305036|title=Атырау облысындағы Қарашүңгіл қорымын білесіз бе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қорымның құрылымы ==
*Қорымның ортасында әулие-баба зираты бар, ол жай төбешік түрінде жасалып, басына ағаш қада орнатылған.
*Қарашүңгілдегі шикі кірпішпен қаланған кесенелердің көпшілігі киіз үй пішінінде салынған.
*Қорымдарда Атырауға тән тік бұрышты және сопақша типті қоршау-шегендер көп кездеседі. Шегендер қос қабатты болып келеді, үстіңгі бөлігі тарлау болады. Бұл қоршаулардың мықтылығы мен беріктігіне көз жеткізуге болады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>cmr93kfcbpw6faimmq9bduyix0pwk9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659893</id>
      <parentid>3659892</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қорымның құрылымы */ дереккөз</comment>
      <origin>3659893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4735" sha1="gggo0pqw3h96k875z5rfvlwrcl2qb8k" xml:space="preserve">'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы Аққұдық ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым Ұшқан атадан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарашүңгіл қорымы|шынайы атауы =|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=31 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректер ==
Қорымда 15 кесене, 10 сағанатам, 238 құлпытас, 8 қойтас, 2 сандықтас, 702 қоршау, 60 қабір үсті үйіндісі бар.
Қорымда Маңғыстау мен Үстірт арасында көшіп-конып жүрген адай, шекті, кете, шеркеш, есентемір руларының өкілдері жерленген. Қорымның батыс беткейінде зиярат етушілерге арнап түнек үй салынған.

Өлкедегі тарихшылардың айтуынша, Қарашүңгіл қорымда №7 ұңғыдан 42 метр тереңдіктен тәулігіне шығымдылығы 22-25 тонна құрайтын алғашқы мұнай бұрқағы атқылаған. Осы жерден 100 тонна мұнай алынып, торсыққа құйылып, түйе керуенімен жөнелтіліпті. Каспий теңізінде мұнай тасымалдаушы кеме күтіп тұрған. Содан бері біраз уақыт өтті, қазір ол жерден ешқайда мұнай тасымалданбайды. Қарашүңгіл әулиенің өзі жерленген қорым ғана қалған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-oblysyndagy-karashungil-korymyn-bilesiz-be_a3305036|title=Атырау облысындағы Қарашүңгіл қорымын білесіз бе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қорымның құрылымы ==
*Қорымның ортасында әулие-баба зираты бар, ол жай төбешік түрінде жасалып, басына ағаш қада орнатылған.
*Қарашүңгілдегі шикі кірпішпен қаланған кесенелердің көпшілігі киіз үй пішінінде салынған.
*Қорымдарда Атырауға тән тік бұрышты және сопақша типті қоршау-шегендер көп кездеседі. Шегендер қос қабатты болып келеді, үстіңгі бөлігі тарлау болады. Бұл қоршаулардың мықтылығы мен беріктігіне көз жеткізуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visitatyrau.kz/arash-gil-giri/?ysclid=muedfa1bh4566140242|title=Қарашүңгіл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>gggo0pqw3h96k875z5rfvlwrcl2qb8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659895</id>
      <parentid>3659893</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3659895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7424" sha1="hpaeichy0lxhnhbhjsx07fcticve29z" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Қарашүңгіл қорымы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті             = 
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = Қазақстан  
 |lat_dir = |lat_deg =  46|lat_min = 29|lat_sec =44  
 |lon_dir = |lon_deg =  54|lon_min = 03|lon_sec =18  
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =  	
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = киелі нысан 
| сәулет стилі       = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = Атырау облысы, Жылыой ауданы
| мекен жайы         = [[Аққұдық]] ауылынан солтүстікке қарай 12 км жерде
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы уақыты    =  XVIII–XX ғ.
| құрылысы аяқталды  = 
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   =  
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           =  
| төбесі             =  
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             =    
| диаметрі           =  
| басқа да өлшемдері =    
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             =  
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы [[Аққұдық]] ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым [[Ұшқан ата]]дан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарашүңгіл қорымы|шынайы атауы =|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=31 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректер ==
Қорымда 15 кесене, 10 сағанатам, 238 құлпытас, 8 қойтас, 2 сандықтас, 702 қоршау, 60 қабір үсті үйіндісі бар.
Қорымда Маңғыстау мен Үстірт арасында көшіп-конып жүрген адай, шекті, кете, шеркеш, есентемір руларының өкілдері жерленген. Қорымның батыс беткейінде зиярат етушілерге арнап түнек үй салынған.

Өлкедегі тарихшылардың айтуынша, Қарашүңгіл қорымда №7 ұңғыдан 42 метр тереңдіктен тәулігіне шығымдылығы 22-25 тонна құрайтын алғашқы мұнай бұрқағы атқылаған. Осы жерден 100 тонна мұнай алынып, торсыққа құйылып, түйе керуенімен жөнелтіліпті. Каспий теңізінде мұнай тасымалдаушы кеме күтіп тұрған. Содан бері біраз уақыт өтті, қазір ол жерден ешқайда мұнай тасымалданбайды. Қарашүңгіл әулиенің өзі жерленген қорым ғана қалған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-oblysyndagy-karashungil-korymyn-bilesiz-be_a3305036|title=Атырау облысындағы Қарашүңгіл қорымын білесіз бе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қорымның құрылымы ==
*Қорымның ортасында әулие-баба зираты бар, ол жай төбешік түрінде жасалып, басына ағаш қада орнатылған.
*Қарашүңгілдегі шикі кірпішпен қаланған кесенелердің көпшілігі киіз үй пішінінде салынған.
*Қорымдарда Атырауға тән тік бұрышты және сопақша типті қоршау-шегендер көп кездеседі. Шегендер қос қабатты болып келеді, үстіңгі бөлігі тарлау болады. Бұл қоршаулардың мықтылығы мен беріктігіне көз жеткізуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visitatyrau.kz/arash-gil-giri/?ysclid=muedfa1bh4566140242|title=Қарашүңгіл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>hpaeichy0lxhnhbhjsx07fcticve29z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659896</id>
      <parentid>3659895</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3659896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7528" sha1="ed02t0qz0reg61hu2u3dgu8x9vrc5w8" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Қарашүңгіл қорымы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті             = 
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = Қазақстан  
 |lat_dir = |lat_deg =  46|lat_min = 29|lat_sec =44  
 |lon_dir = |lon_deg =  54|lon_min = 03|lon_sec =18  
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =  	
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = киелі нысан 
| сәулет стилі       = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = Атырау облысы, Жылыой ауданы
| мекен жайы         = [[Аққұдық (Жем ауылдық округі)|Аққұдық]] ауылынан солтүстікке қарай 12 км жерде
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы уақыты    =  XVIII–XX ғ.
| құрылысы аяқталды  = 
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   =  
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           =  
| төбесі             =  
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             =    
| диаметрі           =  
| басқа да өлшемдері =    
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             =  
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы [[Аққұдық (Жем ауылдық округі)|Аққұдық]] ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым [[Ұшқан ата]]дан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарашүңгіл қорымы|шынайы атауы =|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=31 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректер ==
Қорымда 15 кесене, 10 сағанатам, 238 құлпытас, 8 қойтас, 2 сандықтас, 702 қоршау, 60 қабір үсті үйіндісі бар.
Қорымда Маңғыстау мен Үстірт арасында көшіп-конып жүрген адай, шекті, кете, шеркеш, есентемір руларының өкілдері жерленген. Қорымның батыс беткейінде зиярат етушілерге арнап түнек үй салынған.

Өлкедегі тарихшылардың айтуынша, Қарашүңгіл қорымда №7 ұңғыдан 42 метр тереңдіктен тәулігіне шығымдылығы 22-25 тонна құрайтын алғашқы мұнай бұрқағы атқылаған. Осы жерден 100 тонна мұнай алынып, торсыққа құйылып, түйе керуенімен жөнелтіліпті. Каспий теңізінде мұнай тасымалдаушы кеме күтіп тұрған. Содан бері біраз уақыт өтті, қазір ол жерден ешқайда мұнай тасымалданбайды. Қарашүңгіл әулиенің өзі жерленген қорым ғана қалған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-oblysyndagy-karashungil-korymyn-bilesiz-be_a3305036|title=Атырау облысындағы Қарашүңгіл қорымын білесіз бе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қорымның құрылымы ==
*Қорымның ортасында әулие-баба зираты бар, ол жай төбешік түрінде жасалып, басына ағаш қада орнатылған.
*Қарашүңгілдегі шикі кірпішпен қаланған кесенелердің көпшілігі киіз үй пішінінде салынған.
*Қорымдарда Атырауға тән тік бұрышты және сопақша типті қоршау-шегендер көп кездеседі. Шегендер қос қабатты болып келеді, үстіңгі бөлігі тарлау болады. Бұл қоршаулардың мықтылығы мен беріктігіне көз жеткізуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visitatyrau.kz/arash-gil-giri/?ysclid=muedfa1bh4566140242|title=Қарашүңгіл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>ed02t0qz0reg61hu2u3dgu8x9vrc5w8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659897</id>
      <parentid>3659896</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3659897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7543" sha1="nywvt6pigz3u2pkkhki4t7hngro6bjl" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Қарашүңгіл қорымы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті             = Qarashungyl.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = Қазақстан  
 |lat_dir = |lat_deg =  46|lat_min = 29|lat_sec =44  
 |lon_dir = |lon_deg =  54|lon_min = 03|lon_sec =18  
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =  	
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = киелі нысан 
| сәулет стилі       = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = Атырау облысы, Жылыой ауданы
| мекен жайы         = [[Аққұдық (Жем ауылдық округі)|Аққұдық]] ауылынан солтүстікке қарай 12 км жерде
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы уақыты    =  XVIII–XX ғ.
| құрылысы аяқталды  = 
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   =  
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           =  
| төбесі             =  
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             =    
| диаметрі           =  
| басқа да өлшемдері =    
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             =  
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы [[Аққұдық (Жем ауылдық округі)|Аққұдық]] ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым [[Ұшқан ата]]дан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарашүңгіл қорымы|шынайы атауы =|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=31 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректер ==
Қорымда 15 кесене, 10 сағанатам, 238 құлпытас, 8 қойтас, 2 сандықтас, 702 қоршау, 60 қабір үсті үйіндісі бар.
Қорымда Маңғыстау мен Үстірт арасында көшіп-конып жүрген адай, шекті, кете, шеркеш, есентемір руларының өкілдері жерленген. Қорымның батыс беткейінде зиярат етушілерге арнап түнек үй салынған.

Өлкедегі тарихшылардың айтуынша, Қарашүңгіл қорымда №7 ұңғыдан 42 метр тереңдіктен тәулігіне шығымдылығы 22-25 тонна құрайтын алғашқы мұнай бұрқағы атқылаған. Осы жерден 100 тонна мұнай алынып, торсыққа құйылып, түйе керуенімен жөнелтіліпті. Каспий теңізінде мұнай тасымалдаушы кеме күтіп тұрған. Содан бері біраз уақыт өтті, қазір ол жерден ешқайда мұнай тасымалданбайды. Қарашүңгіл әулиенің өзі жерленген қорым ғана қалған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-oblysyndagy-karashungil-korymyn-bilesiz-be_a3305036|title=Атырау облысындағы Қарашүңгіл қорымын білесіз бе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қорымның құрылымы ==
*Қорымның ортасында әулие-баба зираты бар, ол жай төбешік түрінде жасалып, басына ағаш қада орнатылған.
*Қарашүңгілдегі шикі кірпішпен қаланған кесенелердің көпшілігі киіз үй пішінінде салынған.
*Қорымдарда Атырауға тән тік бұрышты және сопақша типті қоршау-шегендер көп кездеседі. Шегендер қос қабатты болып келеді, үстіңгі бөлігі тарлау болады. Бұл қоршаулардың мықтылығы мен беріктігіне көз жеткізуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visitatyrau.kz/arash-gil-giri/?ysclid=muedfa1bh4566140242|title=Қарашүңгіл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]</text>
      <sha1>nywvt6pigz3u2pkkhki4t7hngro6bjl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659899</id>
      <parentid>3659897</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3659899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7695" sha1="2rstjq3mp16cn1hl1xrp72vhlo2hx8t" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Қарашүңгіл қорымы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті             = Qarashungyl.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = Қазақстан  
 |lat_dir = |lat_deg =  46|lat_min = 29|lat_sec =44  
 |lon_dir = |lon_deg =  54|lon_min = 03|lon_sec =18  
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =  	
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = киелі нысан 
| сәулет стилі       = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = Атырау облысы, Жылыой ауданы
| мекен жайы         = [[Аққұдық (Жем ауылдық округі)|Аққұдық]] ауылынан солтүстікке қарай 12 км жерде
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы уақыты    =  XVIII–XX ғ.
| құрылысы аяқталды  = 
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   =  
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           =  
| төбесі             =  
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             =    
| диаметрі           =  
| басқа да өлшемдері =    
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             =  
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы [[Аққұдық (Жем ауылдық округі)|Аққұдық]] ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым [[Ұшқан ата]]дан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі, авторы ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарашүңгіл қорымы|шынайы атауы =|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=31 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректер ==
Қорымда 15 кесене, 10 сағанатам, 238 құлпытас, 8 қойтас, 2 сандықтас, 702 қоршау, 60 қабір үсті үйіндісі бар.
Қорымда Маңғыстау мен Үстірт арасында көшіп-конып жүрген адай, шекті, кете, шеркеш, есентемір руларының өкілдері жерленген. Қорымның батыс беткейінде зиярат етушілерге арнап түнек үй салынған.

Өлкедегі тарихшылардың айтуынша, Қарашүңгіл қорымда №7 ұңғыдан 42 метр тереңдіктен тәулігіне шығымдылығы 22-25 тонна құрайтын алғашқы мұнай бұрқағы атқылаған. Осы жерден 100 тонна мұнай алынып, торсыққа құйылып, түйе керуенімен жөнелтіліпті. Каспий теңізінде мұнай тасымалдаушы кеме күтіп тұрған. Содан бері біраз уақыт өтті, қазір ол жерден ешқайда мұнай тасымалданбайды. Қарашүңгіл әулиенің өзі жерленген қорым ғана қалған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-oblysyndagy-karashungil-korymyn-bilesiz-be_a3305036|title=Атырау облысындағы Қарашүңгіл қорымын білесіз бе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қорымның құрылымы ==
*Қорымның ортасында әулие-баба зираты бар, ол жай төбешік түрінде жасалып, басына ағаш қада орнатылған.
*Қарашүңгілдегі шикі кірпішпен қаланған кесенелердің көпшілігі киіз үй пішінінде салынған.
*Қорымдарда Атырауға тән тік бұрышты және сопақша типті қоршау-шегендер көп кездеседі. Шегендер қос қабатты болып келеді, үстіңгі бөлігі тарлау болады. Бұл қоршаулардың мықтылығы мен беріктігіне көз жеткізуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visitatyrau.kz/arash-gil-giri/?ysclid=muedfa1bh4566140242|title=Қарашүңгіл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>2rstjq3mp16cn1hl1xrp72vhlo2hx8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3659900</id>
      <parentid>3659899</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3659900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7681" sha1="k11vbv8sfieqanl59bbgtfonlekpjzk" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Қарашүңгіл қорымы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті             = Qarashungyl.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = Қазақстан  
 |lat_dir = |lat_deg =  46|lat_min = 29|lat_sec =44  
 |lon_dir = |lon_deg =  54|lon_min = 03|lon_sec =18  
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =  	
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = киелі нысан 
| сәулет стилі       = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = Атырау облысы, Жылыой ауданы
| мекен жайы         = [[Аққұдық (Жем ауылдық округі)|Аққұдық]] ауылынан солтүстікке қарай 12 км жерде
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы уақыты    =  XVIII–XX ғ.
| құрылысы аяқталды  = 
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   =  
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           =  
| төбесі             =  
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             =    
| диаметрі           =  
| басқа да өлшемдері =    
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             =  
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Қарашүңгіл қорымы''' — [[Қазақстан]]ның [[Атырау облысы]] [[Жылыой ауданы]]ндағы XVIII–XX ғасырларға жататын қорым.

== Орналасқан жері ==
Қарашүңгіл қорымы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы [[Аққұдық (Жем ауылдық округі)|Аққұдық]] ауылынан солтүстікке қарай 12 шақырым жердегі Қарашүңгіл сорында орналасқан. Қорым [[Ұшқан ата]]дан оңтүстік-батысқа қарай 35 км қашықтықта жатыр. 

== Кезеңі ==
Қорым жаңа заман кезеңінен сакталған Батыс Қазақстанның ең ірі ескерткіштерінің біріне жатады. Пайда болу уакыты XVIII-XX ғасырлар аралығын қамтиды. 

== Атауының шығуы ==
Қорымның атауын бір деректерде астынан мұнай шыққан сордын аты «қара» «шұңкыр» сөзінен шыққан десе, халық аузынан тарап келген аңыз бойынша қорым аты екі ғашықтың атымен байланыстырылады. Қара атты жігіт пен Шұңғыл атты қыз осы жерде қайтыс болып, осы жерде жерленген деседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарашүңгіл қорымы|шынайы атауы =|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=31 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректер ==
Қорымда 15 кесене, 10 сағанатам, 238 құлпытас, 8 қойтас, 2 сандықтас, 702 қоршау, 60 қабір үсті үйіндісі бар.
Қорымда Маңғыстау мен Үстірт арасында көшіп-конып жүрген адай, шекті, кете, шеркеш, есентемір руларының өкілдері жерленген. Қорымның батыс беткейінде зиярат етушілерге арнап түнек үй салынған.

Өлкедегі тарихшылардың айтуынша, Қарашүңгіл қорымда №7 ұңғыдан 42 метр тереңдіктен тәулігіне шығымдылығы 22-25 тонна құрайтын алғашқы мұнай бұрқағы атқылаған. Осы жерден 100 тонна мұнай алынып, торсыққа құйылып, түйе керуенімен жөнелтіліпті. Каспий теңізінде мұнай тасымалдаушы кеме күтіп тұрған. Содан бері біраз уақыт өтті, қазір ол жерден ешқайда мұнай тасымалданбайды. Қарашүңгіл әулиенің өзі жерленген қорым ғана қалған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-oblysyndagy-karashungil-korymyn-bilesiz-be_a3305036|title=Атырау облысындағы Қарашүңгіл қорымын білесіз бе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қорымның құрылымы ==
*Қорымның ортасында әулие-баба зираты бар, ол жай төбешік түрінде жасалып, басына ағаш қада орнатылған.
*Қарашүңгілдегі шикі кірпішпен қаланған кесенелердің көпшілігі киіз үй пішінінде салынған.
*Қорымдарда Атырауға тән тік бұрышты және сопақша типті қоршау-шегендер көп кездеседі. Шегендер қос қабатты болып келеді, үстіңгі бөлігі тарлау болады. Бұл қоршаулардың мықтылығы мен беріктігіне көз жеткізуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visitatyrau.kz/arash-gil-giri/?ysclid=muedfa1bh4566140242|title=Қарашүңгіл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>k11vbv8sfieqanl59bbgtfonlekpjzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алёшки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787068</id>
    <revision>
      <id>3659866</id>
      <timestamp>2026-09-23T17:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Елді мекен  |статусы                 = қала  |қазақша атауы           = Алёшки  |шынайы атауы            = {{lang-uk|Олешки}}  |сурет                   = Центральна площа Олешків.jpg  |сурет атауы             =   |жағдайы                 =   |ел                      = Украина  |елтаңба                 = Coat of Arms of Oleshky, Kherson region.svg  |ту...</comment>
      <origin>3659866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5769" sha1="4ppen9jnjv6wqmvci78odlq4lja0x13" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Алёшки
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Олешки}}
 |сурет                   = Центральна площа Олешків.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Oleshky, Kherson region.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = Елтаңба
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 37|lat_sec = 00
  |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 43|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Украинаның әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы
 |аймағы                  = Херсон облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Украина аудандары{{!}}Ауданы
 |ауданы                  = Херсон ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = Украина қауымдары{{!}}Громадасы
 |қауым округі            = Алёшки қалалық громадасы
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Қалалық әскери әкімшілік басшысы
 |басшысы                 = Татьяна Гасаненко
 |құрылған уақыты         = 1784
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1802
 |жер аумағы              = 15,7
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}}24 124
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 1,598
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 5542
 |пошта индексі           = 75100
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = https://oleshki-rada.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
}}
'''Алёшки''' ({{lang-uk|Олешки}}, {{IPA|[oˈlɛʃkɪ]}} {{Audio|LL-Q8798 (ukr)-Gzhegozh-Олешки.wav|оқылуы}}) — [[Украина]]ның оңтүстігіндегі [[Херсон облысы]]ндағы [[Херсон ауданы]]ның қаласы. Қала [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан. Ол — облыстағы ең ескі қала және оңтүстік Украинадағы ең ескі қалалардың бірі. 1928 жылдан 2016 жылға дейін ол '''Цюрупинск''' ({{lang-uk|Цюрупінськ}}) деп аталды. Алёшки — [[Алёшки қалалық громадасы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref name=&quot;admreform_2020_oleshky&quot;&gt;{{cite web |title=Олешківска міська громада |url=https://gromada.info/gromada/oleshkivska/ |publisher=Портал об'єднаних громад України |language=uk}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы шамаланған санақ бойынша қалада 24 124 адам тұрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_%D0%A1huselnist.pdf |title=Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022 |language=uk |publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]] |date=2022-04-01 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

Алёшки 2022 жылдан бері [[Ресей]] [[Ресей оккупациялаған аумақтар|оккупациясында]]. Қала халық саны нәтижесінде күрт азайды, қазіргі халық саны шамамен 2 000-ға жуықталады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hromadske.ua/viyna/262671-yily-holubiv-i-sobachu-kashu-bylysia-v-cherhakh-po-produkty-padaly-vid-vysnazennia-iak-vyzyvaiut-v-okupovanykh-oleshkakh |title=Їли голубів і собачу кашу, билися в чергах по продукти, падали від виснаження. Як виживають в окупованих Олешках |language=uk |publisher=Громадське |date=2026-04-21 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Ресейдің қайталанбалы шабуылдары салдарынан қалада аштық пен гуманитарлық дағдарыс орнады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.oleshki-rada.gov.ua/ Алёшки қалалық громадасының] сайты

[[Санат:Алёшки| ]]
[[Санат:Атауы ауысқан Украина қалалары]]
[[Санат:Херсон облысы қалалары]]</text>
      <sha1>4ppen9jnjv6wqmvci78odlq4lja0x13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олешки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787069</id>
    <redirect title="Алёшки" />
    <revision>
      <id>3659870</id>
      <timestamp>2026-09-23T17:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Алёшки]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3659870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="esob7tv3qg9dw424mhjnrkuajq3a6in" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Алёшки]]</text>
      <sha1>esob7tv3qg9dw424mhjnrkuajq3a6in</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алешков құмдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787071</id>
    <redirect title="Алёшки құмдары" />
    <revision>
      <id>3659873</id>
      <timestamp>2026-09-23T17:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Nurken [[Алешков құмдары]] бетін [[Алёшки құмдары]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3659873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="qz99bm4vgq8rnc3ct45vwj712r1wlwa" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Алёшки құмдары]]</text>
      <sha1>qz99bm4vgq8rnc3ct45vwj712r1wlwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-09-24</title>
    <ns>10</ns>
    <id>787072</id>
    <revision>
      <id>3659876</id>
      <timestamp>2026-09-23T18:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-09-24|POTD 2026-09-24]]: filename only</comment>
      <origin>3659876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="pfrkogh3hespq78f4fpoqs2rcxf4en5" xml:space="preserve">Violet-backed starling (Cinnyricinclus leucogaster verreauxi) female.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pfrkogh3hespq78f4fpoqs2rcxf4en5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аманжолов Мағауя Аманжолұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787073</id>
    <revision>
      <id>3659885</id>
      <timestamp>2026-09-23T18:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вилюс М</username>
        <id>183627</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала}} [[Сурет:Аманжолов Мағауя (Мағауия) Аманжолұлы 1949-1995.jpg|сүрмелі|Аманжолов Мағауя (Мағауия) Аманжолұлы]] '''Мағауия Аманжолұлы Аманжолов''' (кейбір деректерде ''Мағауия''; [[1949 жыл]] — [[1995 жыл]]) — қазақстандық кескіндемеші, КСРО Суретшілер ода...</comment>
      <origin>3659885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2632" sha1="p5c0qysuxhmvsachfvfa30gfskt3e21" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}
[[Сурет:Аманжолов Мағауя (Мағауия) Аманжолұлы 1949-1995.jpg|сүрмелі|Аманжолов Мағауя (Мағауия) Аманжолұлы]]
'''Мағауия Аманжолұлы Аманжолов''' (кейбір деректерде ''Мағауия''; [[1949 жыл]] — [[1995 жыл]]) — қазақстандық кескіндемеші, [[КСРО Суретшілер одағы]] мүшесі (1978).

== Өмірбаяны ==
Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында дүниеге келген.

1975 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетін бітірген (Алматы).

1972 жылдан бастап қалалық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге қатысқан. Соның ішінде:

* Ұлы Қазан социалистік революциясына 60 жыл толуына арналған Бүкілодақтық көрме (Мәскеу, 1977);
* Қазақстанның Ресейге өз еркімен қосылуына 250 жыл толуына арналған Қазақстанның бейнелеу өнері көрмесі (Ленинград, Мәскеу, 1981).

1978 жылдан бастап КСРО Суретшілер одағының мүшесі.

Тақырыптық туындылар мен портреттердің авторы.

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Өткен күндер әуені. 1983. Кенеп, майлы бояу; 160х180.jpg|'''Өткен күндер әуені. 1983. Кенеп, майлы бояу;''' 
Сурет:Қыстау. 1978-1979. Кенеп, майлы бояу; 130х175..jpg|'''Қыстау. 1978-1979. Кенеп, майлы бояу; 130х175'''
Сурет:Ақ-Дариға. 1979. Кенеп, майлы бояу; 175х130..jpg|'''Ақ-Дариға. 1979. Кенеп, майлы бояу; 175х130'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
«Невзоровтар отбасы атындағы Шығыс Қазақстан облыстық бейнелеу өнері музейі. 2011–2015 жаңа түсімдер каталогы»// «Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1</text>
      <sha1>p5c0qysuxhmvsachfvfa30gfskt3e21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Tanjaqt</title>
    <ns>3</ns>
    <id>787078</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:Schokomaki" />
    <revision>
      <id>3659903</id>
      <timestamp>2026-09-23T18:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Squasher</username>
        <id>90338</id>
      </contributor>
      <comment>Squasher [[Қатысушы талқылауы:Tanjaqt]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Schokomaki]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Tanjaqt|Tanjaqt]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Schokomaki|Schokomaki]]&quot;</comment>
      <origin>3659903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="ihlvc0k5y1j8mkd5zcw1sv9ebmg9l5y" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Schokomaki]]</text>
      <sha1>ihlvc0k5y1j8mkd5zcw1sv9ebmg9l5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Бұқтырма</title>
    <ns>3</ns>
    <id>787086</id>
    <revision>
      <id>3660016</id>
      <timestamp>2026-09-24T06:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3660016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251" sha1="i9mo9cot9wq51u7v4d2blzd1e0kwt13" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Бұқтырма}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 11:42, 2026 ж. қыркүйектің 24 (+05)</text>
      <sha1>i9mo9cot9wq51u7v4d2blzd1e0kwt13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:679ГНУ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>787087</id>
    <revision>
      <id>3660024</id>
      <timestamp>2026-09-24T07:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3660024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="a2bie5cghve30qbjjultvt1rp3akvrf" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=679ГНУ}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 12:05, 2026 ж. қыркүйектің 24 (+05)</text>
      <sha1>a2bie5cghve30qbjjultvt1rp3akvrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:679ГНУ</title>
    <ns>2</ns>
    <id>787088</id>
    <revision>
      <id>3660026</id>
      <timestamp>2026-09-24T07:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>679ГНУ</username>
        <id>186115</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}}</comment>
      <origin>3660026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="qigch4xp4c6y0jqzou4waft4rjefnlf" xml:space="preserve">{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}}</text>
      <sha1>qigch4xp4c6y0jqzou4waft4rjefnlf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бирштонас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787090</id>
    <revision>
      <id>3660076</id>
      <timestamp>2026-09-24T09:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала әрі курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Литва қалалары]]</comment>
      <origin>3660076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="326" sha1="lvgg8723dwnxvdixkfi7nibz6uz0l6k" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала әрі курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>lvgg8723dwnxvdixkfi7nibz6uz0l6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660077</id>
      <parentid>3660076</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:37:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3660077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="360" sha1="02qkfsfa942580a8b0wox25d86a4y4u" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала әрі курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>02qkfsfa942580a8b0wox25d86a4y4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660083</id>
      <parentid>3660077</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3660083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="603" sha1="7v61ja6rq6mytue07nfocvhz7w51ij2" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>7v61ja6rq6mytue07nfocvhz7w51ij2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660084</id>
      <parentid>3660083</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3660084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="801" sha1="gmdtw535wgwydc913844daz78drbs3v" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>gmdtw535wgwydc913844daz78drbs3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660085</id>
      <parentid>3660084</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3660085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1232" sha1="58m67ic30cyts4bn5jhe2rav8p5fnr0" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>58m67ic30cyts4bn5jhe2rav8p5fnr0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660087</id>
      <parentid>3660085</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ толықтыру</comment>
      <origin>3660087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2097" sha1="n02phallbh1zxb3hkph4ktnrlt381ct" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>n02phallbh1zxb3hkph4ktnrlt381ct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660088</id>
      <parentid>3660087</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3660088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2310" sha1="bp4kct96ebdqzib9wikfhu2mddmemdz" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%88%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81?ysclid=muetxvxdtr545855582|title=Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>bp4kct96ebdqzib9wikfhu2mddmemdz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660089</id>
      <parentid>3660088</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3660089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2517" sha1="0ldmumtm6b2oxd7fxx0sqpkyoen5jtc" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%88%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81?ysclid=muetxvxdtr545855582|title=Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.traut-reisen.com/services/our_destinations/litauen-lietuva/birstonas.php|title=Бирштонас - Birstonas|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>0ldmumtm6b2oxd7fxx0sqpkyoen5jtc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660090</id>
      <parentid>3660089</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3660090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3284" sha1="6nyp51oqrrv9tyw61276mcxx5gclt5x" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%88%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81?ysclid=muetxvxdtr545855582|title=Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.traut-reisen.com/services/our_destinations/litauen-lietuva/birstonas.php|title=Бирштонас - Birstonas|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бирштонас XIV ғасырда Литва Ұлы кінәздарының резиденциясы болған аттас қамалдың маңында шағын елді мекен ретінде құрылған. 1846 жылы минералды бұлақтардың ашылуы елді мекеннің болашақ өркендеуіне жол ашып, оның бальнеологиялық курортқа айналу жолындағы дамуының бастауы болды. Жергілікті минералды бұлақтардың бар екендігі туралы ақпарат орта ғасырларда, яғни Крест жорықтары дәуірінде-ақ белгілі болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>6nyp51oqrrv9tyw61276mcxx5gclt5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660092</id>
      <parentid>3660090</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3660092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3988" sha1="ldt3dhfpyg7qjkvtosdgxjdqrcgln76" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%88%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81?ysclid=muetxvxdtr545855582|title=Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.traut-reisen.com/services/our_destinations/litauen-lietuva/birstonas.php|title=Бирштонас - Birstonas|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бирштонас XIV ғасырда Литва Ұлы кінәздарының резиденциясы болған аттас қамалдың маңында шағын елді мекен ретінде құрылған. 1846 жылы минералды бұлақтардың ашылуы елді мекеннің болашақ өркендеуіне жол ашып, оның бальнеологиялық курортқа айналу жолындағы дамуының бастауы болды. Жергілікті минералды бұлақтардың бар екендігі туралы ақпарат орта ғасырларда, яғни Крест жорықтары дәуірінде-ақ белгілі болған.&lt;br /&gt;
1852 жылы мамандар минералды сулардың құрамын зерттей бастады. Ең алдымен Друскупис ағысының маңындағы екі бұлақ зерттелді. Химиялық талдау нәтижесінде минералды сулардың емдік қасиеттері анықталды. Елді мекендегі алғашқы бальнеологиялық мекеме 1856 жылы ашылды. Ол XX ғасырдың басында үлкен танымалдылыққа ие болып, Литвадан ғана емес, Польша мен Ресейден де емделушілерді тартты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ldt3dhfpyg7qjkvtosdgxjdqrcgln76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660093</id>
      <parentid>3660092</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3660093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4217" sha1="7rnp470lc71aznqgoln2vkha3dohjy5" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%88%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81?ysclid=muetxvxdtr545855582|title=Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.traut-reisen.com/services/our_destinations/litauen-lietuva/birstonas.php|title=Бирштонас - Birstonas|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бирштонас XIV ғасырда Литва Ұлы кінәздарының резиденциясы болған аттас қамалдың маңында шағын елді мекен ретінде құрылған. 1846 жылы минералды бұлақтардың ашылуы елді мекеннің болашақ өркендеуіне жол ашып, оның бальнеологиялық курортқа айналу жолындағы дамуының бастауы болды. Жергілікті минералды бұлақтардың бар екендігі туралы ақпарат орта ғасырларда, яғни Крест жорықтары дәуірінде-ақ белгілі болған.&lt;br /&gt;
1852 жылы мамандар минералды сулардың құрамын зерттей бастады. Ең алдымен Друскупис ағысының маңындағы екі бұлақ зерттелді. Химиялық талдау нәтижесінде минералды сулардың емдік қасиеттері анықталды. Елді мекендегі алғашқы бальнеологиялық мекеме 1856 жылы ашылды. Ол XX ғасырдың басында үлкен танымалдылыққа ие болып, Литвадан ғана емес, Польша мен Ресейден де емделушілерді тартты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зардап шекті: көптеген саяжайлар өртеніп, көптеген ғимараттар сатылып кетті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>7rnp470lc71aznqgoln2vkha3dohjy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660094</id>
      <parentid>3660093</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3660094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4884" sha1="d87l7aq1megrwh0ghkjwkr4sfouacb3" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%88%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81?ysclid=muetxvxdtr545855582|title=Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.traut-reisen.com/services/our_destinations/litauen-lietuva/birstonas.php|title=Бирштонас - Birstonas|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бирштонас XIV ғасырда Литва Ұлы кінәздарының резиденциясы болған аттас қамалдың маңында шағын елді мекен ретінде құрылған. 1846 жылы минералды бұлақтардың ашылуы елді мекеннің болашақ өркендеуіне жол ашып, оның бальнеологиялық курортқа айналу жолындағы дамуының бастауы болды. Жергілікті минералды бұлақтардың бар екендігі туралы ақпарат орта ғасырларда, яғни Крест жорықтары дәуірінде-ақ белгілі болған.&lt;br /&gt;
1852 жылы мамандар минералды сулардың құрамын зерттей бастады. Ең алдымен Друскупис ағысының маңындағы екі бұлақ зерттелді. Химиялық талдау нәтижесінде минералды сулардың емдік қасиеттері анықталды. Елді мекендегі алғашқы бальнеологиялық мекеме 1856 жылы ашылды. Ол XX ғасырдың басында үлкен танымалдылыққа ие болып, Литвадан ғана емес, Польша мен Ресейден де емделушілерді тартты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зардап шекті: көптеген саяжайлар өртеніп, көптеген ғимараттар сатылып кетті. 1924 жылы Литва Қызыл Крест ұйымы Денсаулық сақтау департаментімен келісімге отырып, курортты жаңғырту ісін қолға алды, бұл жұмыстар батпақпен емдеу орындарын, сумен жабдықтау және кәріз жүйелерін, сондай-ақ электр жарығын орнатуды қамтыды. Нәтижесінде, Бирштонаста санаторийлер салынып, батпақпен емдеу нысандары мен минералды сумен емдейтін орталықтар ашылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>d87l7aq1megrwh0ghkjwkr4sfouacb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660138</id>
      <parentid>3660094</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3660138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5604" sha1="9ixx4m8225klfk4tq3mid0ojqdm27zv" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%88%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81?ysclid=muetxvxdtr545855582|title=Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.traut-reisen.com/services/our_destinations/litauen-lietuva/birstonas.php|title=Бирштонас - Birstonas|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бирштонас XIV ғасырда Литва Ұлы кінәздарының резиденциясы болған аттас қамалдың маңында шағын елді мекен ретінде құрылған. 1846 жылы минералды бұлақтардың ашылуы елді мекеннің болашақ өркендеуіне жол ашып, оның бальнеологиялық курортқа айналу жолындағы дамуының бастауы болды. Жергілікті минералды бұлақтардың бар екендігі туралы ақпарат орта ғасырларда, яғни Крест жорықтары дәуірінде-ақ белгілі болған.&lt;br /&gt;
1852 жылы мамандар минералды сулардың құрамын зерттей бастады. Ең алдымен Друскупис ағысының маңындағы екі бұлақ зерттелді. Химиялық талдау нәтижесінде минералды сулардың емдік қасиеттері анықталды. Елді мекендегі алғашқы бальнеологиялық мекеме 1856 жылы ашылды. Ол XX ғасырдың басында үлкен танымалдылыққа ие болып, Литвадан ғана емес, Польша мен Ресейден де емделушілерді тартты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зардап шекті: көптеген саяжайлар өртеніп, көптеген ғимараттар сатылып кетті. 1924 жылы Литва Қызыл Крест ұйымы Денсаулық сақтау департаментімен келісімге отырып, курортты жаңғырту ісін қолға алды, бұл жұмыстар батпақпен емдеу орындарын, сумен жабдықтау және кәріз жүйелерін, сондай-ақ электр жарығын орнатуды қамтыды. Нәтижесінде, Бирштонаста санаторийлер салынып, батпақпен емдеу нысандары мен минералды сумен емдейтін орталықтар ашылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бирштонас айтарлықтай зардап шеккен жоқ. 1946 жылы 3 тамызда Бирштонасқа қалалық үлгідегі елді мекен (курорт мәртебесімен) мәртебесі берілді, ал 1966 жылы 22 маусымда ол республикалық бағыныстағы қалаға айналды. 1960 жылдар шамасында, Каунас су электр стансасының құрылысы кезінде, қаланы Неман өзеніндегі су деңгейінің көтерілуінен қорғау үшін бөгет тұрғызылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>9ixx4m8225klfk4tq3mid0ojqdm27zv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660139</id>
      <parentid>3660138</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3660139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5912" sha1="grwtneikrnultf2b28yj7suvb426bb6" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%88%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81?ysclid=muetxvxdtr545855582|title=Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.traut-reisen.com/services/our_destinations/litauen-lietuva/birstonas.php|title=Бирштонас - Birstonas|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бирштонас XIV ғасырда Литва Ұлы кінәздарының резиденциясы болған аттас қамалдың маңында шағын елді мекен ретінде құрылған. 1846 жылы минералды бұлақтардың ашылуы елді мекеннің болашақ өркендеуіне жол ашып, оның бальнеологиялық курортқа айналу жолындағы дамуының бастауы болды. Жергілікті минералды бұлақтардың бар екендігі туралы ақпарат орта ғасырларда, яғни Крест жорықтары дәуірінде-ақ белгілі болған.&lt;br /&gt;
1852 жылы мамандар минералды сулардың құрамын зерттей бастады. Ең алдымен Друскупис ағысының маңындағы екі бұлақ зерттелді. Химиялық талдау нәтижесінде минералды сулардың емдік қасиеттері анықталды. Елді мекендегі алғашқы бальнеологиялық мекеме 1856 жылы ашылды. Ол XX ғасырдың басында үлкен танымалдылыққа ие болып, Литвадан ғана емес, Польша мен Ресейден де емделушілерді тартты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зардап шекті: көптеген саяжайлар өртеніп, көптеген ғимараттар сатылып кетті. 1924 жылы Литва Қызыл Крест ұйымы Денсаулық сақтау департаментімен келісімге отырып, курортты жаңғырту ісін қолға алды, бұл жұмыстар батпақпен емдеу орындарын, сумен жабдықтау және кәріз жүйелерін, сондай-ақ электр жарығын орнатуды қамтыды. Нәтижесінде, Бирштонаста санаторийлер салынып, батпақпен емдеу нысандары мен минералды сумен емдейтін орталықтар ашылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бирштонас айтарлықтай зардап шеккен жоқ. 1946 жылы 3 тамызда Бирштонасқа қалалық үлгідегі елді мекен (курорт мәртебесімен) мәртебесі берілді, ал 1966 жылы 22 маусымда ол республикалық бағыныстағы қалаға айналды. 1960 жылдар шамасында, Каунас су электр стансасының құрылысы кезінде, қаланы Неман өзеніндегі су деңгейінің көтерілуінен қорғау үшін бөгет тұрғызылды.&lt;br /&gt;
1978 жылы Бирштонастың бас жоспары (сәулетшілер А. Пукас және басқалар әзірлеген) бекітілді. 1995 жылы Бирштонастың елтаңбасы бекітіліп, Бирштонас староствосы құрылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>grwtneikrnultf2b28yj7suvb426bb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660141</id>
      <parentid>3660139</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3660141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6129" sha1="tu9q77ldg8cxc2otsr43s6mh29t6e82" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%88%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81?ysclid=muetxvxdtr545855582|title=Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.traut-reisen.com/services/our_destinations/litauen-lietuva/birstonas.php|title=Бирштонас - Birstonas|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бирштонас XIV ғасырда Литва Ұлы кінәздарының резиденциясы болған аттас қамалдың маңында шағын елді мекен ретінде құрылған. 1846 жылы минералды бұлақтардың ашылуы елді мекеннің болашақ өркендеуіне жол ашып, оның бальнеологиялық курортқа айналу жолындағы дамуының бастауы болды. Жергілікті минералды бұлақтардың бар екендігі туралы ақпарат орта ғасырларда, яғни Крест жорықтары дәуірінде-ақ белгілі болған.&lt;br /&gt;
1852 жылы мамандар минералды сулардың құрамын зерттей бастады. Ең алдымен Друскупис ағысының маңындағы екі бұлақ зерттелді. Химиялық талдау нәтижесінде минералды сулардың емдік қасиеттері анықталды. Елді мекендегі алғашқы бальнеологиялық мекеме 1856 жылы ашылды. Ол XX ғасырдың басында үлкен танымалдылыққа ие болып, Литвадан ғана емес, Польша мен Ресейден де емделушілерді тартты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зардап шекті: көптеген саяжайлар өртеніп, көптеген ғимараттар сатылып кетті. 1924 жылы Литва Қызыл Крест ұйымы Денсаулық сақтау департаментімен келісімге отырып, курортты жаңғырту ісін қолға алды, бұл жұмыстар батпақпен емдеу орындарын, сумен жабдықтау және кәріз жүйелерін, сондай-ақ электр жарығын орнатуды қамтыды. Нәтижесінде, Бирштонаста санаторийлер салынып, батпақпен емдеу нысандары мен минералды сумен емдейтін орталықтар ашылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бирштонас айтарлықтай зардап шеккен жоқ. 1946 жылы 3 тамызда Бирштонасқа қалалық үлгідегі елді мекен (курорт мәртебесімен) мәртебесі берілді, ал 1966 жылы 22 маусымда ол республикалық бағыныстағы қалаға айналды. 1960 жылдар шамасында, Каунас су электр стансасының құрылысы кезінде, қаланы Неман өзеніндегі су деңгейінің көтерілуінен қорғау үшін бөгет тұрғызылды.&lt;br /&gt;
1978 жылы Бирштонастың бас жоспары (сәулетшілер А. Пукас және басқалар әзірлеген) бекітілді. 1995 жылы Бирштонастың елтаңбасы бекітіліп, Бирштонас староствосы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16591-Birshtonas.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>tu9q77ldg8cxc2otsr43s6mh29t6e82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660146</id>
      <parentid>3660141</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3660146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6617" sha1="hq9couk7wft2bs4do4gudyfg79ys9af" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%88%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81?ysclid=muetxvxdtr545855582|title=Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.traut-reisen.com/services/our_destinations/litauen-lietuva/birstonas.php|title=Бирштонас - Birstonas|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бирштонас XIV ғасырда Литва Ұлы кінәздарының резиденциясы болған аттас қамалдың маңында шағын елді мекен ретінде құрылған. 1846 жылы минералды бұлақтардың ашылуы елді мекеннің болашақ өркендеуіне жол ашып, оның бальнеологиялық курортқа айналу жолындағы дамуының бастауы болды. Жергілікті минералды бұлақтардың бар екендігі туралы ақпарат орта ғасырларда, яғни Крест жорықтары дәуірінде-ақ белгілі болған.&lt;br /&gt;
1852 жылы мамандар минералды сулардың құрамын зерттей бастады. Ең алдымен Друскупис ағысының маңындағы екі бұлақ зерттелді. Химиялық талдау нәтижесінде минералды сулардың емдік қасиеттері анықталды. Елді мекендегі алғашқы бальнеологиялық мекеме 1856 жылы ашылды. Ол XX ғасырдың басында үлкен танымалдылыққа ие болып, Литвадан ғана емес, Польша мен Ресейден де емделушілерді тартты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зардап шекті: көптеген саяжайлар өртеніп, көптеген ғимараттар сатылып кетті. 1924 жылы Литва Қызыл Крест ұйымы Денсаулық сақтау департаментімен келісімге отырып, курортты жаңғырту ісін қолға алды, бұл жұмыстар батпақпен емдеу орындарын, сумен жабдықтау және кәріз жүйелерін, сондай-ақ электр жарығын орнатуды қамтыды. Нәтижесінде, Бирштонаста санаторийлер салынып, батпақпен емдеу нысандары мен минералды сумен емдейтін орталықтар ашылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бирштонас айтарлықтай зардап шеккен жоқ. 1946 жылы 3 тамызда Бирштонасқа қалалық үлгідегі елді мекен (курорт мәртебесімен) мәртебесі берілді, ал 1966 жылы 22 маусымда ол республикалық бағыныстағы қалаға айналды. 1960 жылдар шамасында, Каунас су электр стансасының құрылысы кезінде, қаланы Неман өзеніндегі су деңгейінің көтерілуінен қорғау үшін бөгет тұрғызылды.&lt;br /&gt;
1978 жылы Бирштонастың бас жоспары (сәулетшілер А. Пукас және басқалар әзірлеген) бекітілді. 1995 жылы Бирштонастың елтаңбасы бекітіліп, Бирштонас староствосы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16591-Birshtonas.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
«Бирштонас минералды сулар» компаниясы «Vytautas», «Birutė», «Akvilė» брендтерімен бөтелкедегі минералды суды шығарады.

Бирштонас — Литвадағы туризм көрсеткіші жыл сайын 55%-ға артып отырған, ең қарқынды дамып келе жатқан курорттық қала.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>hq9couk7wft2bs4do4gudyfg79ys9af</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660150</id>
      <parentid>3660146</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3660150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6788" sha1="68sfs7r3rwfh67307q4gaw55yqr5t0x" xml:space="preserve">'''Бирштонас''' ({{lang-lt|Birštonas}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және курорт. Бирштонас староствосының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Бирштонас қаласының халқы 2 554 адамды құрады. Бирштонас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 68-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-birstonas-11177.html|title=Население Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Литваның оңтүстігінде, [[Вильнюс]]тен 90 км және [[Каунас]]тан 40 км қашықтықта орналасқан бальнеологиялық курорт. Ол шипалы минералды суларымен, емдік шымтезек балшығымен және табиғатының сұлулығымен танымал.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%88%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81?ysclid=muetxvxdtr545855582|title=Бирштонас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Биік қыраттар мен қылқан жапырақты ормандар қаланы қатты желден қорғап тұрады, сондықтан бұл аймаққа температураның күрт өзгеруі тән емес. Орташа температура шілдеде +18°C пен +20°C аралығында, ал қаңтарда -7°C шамасында болады. Мамыр айы — жылдағы ең шуақты әрі құрғақ ай. Бирштонас аумағының үлкен бөлігі шамамен 25 000 гектарды алып жатқан аймақтық саябаққа кіреді. Саябақ аумағының шамамен 67%-ын ормандар, соның ішінде Приенай және Пуня, сондай-ақ Сипонис ормандары құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.traut-reisen.com/services/our_destinations/litauen-lietuva/birstonas.php|title=Бирштонас - Birstonas|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бирштонас XIV ғасырда Литва Ұлы кінәздарының резиденциясы болған аттас қамалдың маңында шағын елді мекен ретінде құрылған. 1846 жылы минералды бұлақтардың ашылуы елді мекеннің болашақ өркендеуіне жол ашып, оның бальнеологиялық курортқа айналу жолындағы дамуының бастауы болды. Жергілікті минералды бұлақтардың бар екендігі туралы ақпарат орта ғасырларда, яғни Крест жорықтары дәуірінде-ақ белгілі болған.&lt;br /&gt;
1852 жылы мамандар минералды сулардың құрамын зерттей бастады. Ең алдымен Друскупис ағысының маңындағы екі бұлақ зерттелді. Химиялық талдау нәтижесінде минералды сулардың емдік қасиеттері анықталды. Елді мекендегі алғашқы бальнеологиялық мекеме 1856 жылы ашылды. Ол XX ғасырдың басында үлкен танымалдылыққа ие болып, Литвадан ғана емес, Польша мен Ресейден де емделушілерді тартты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зардап шекті: көптеген саяжайлар өртеніп, көптеген ғимараттар сатылып кетті. 1924 жылы Литва Қызыл Крест ұйымы Денсаулық сақтау департаментімен келісімге отырып, курортты жаңғырту ісін қолға алды, бұл жұмыстар батпақпен емдеу орындарын, сумен жабдықтау және кәріз жүйелерін, сондай-ақ электр жарығын орнатуды қамтыды. Нәтижесінде, Бирштонаста санаторийлер салынып, батпақпен емдеу нысандары мен минералды сумен емдейтін орталықтар ашылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бирштонас айтарлықтай зардап шеккен жоқ. 1946 жылы 3 тамызда Бирштонасқа қалалық үлгідегі елді мекен (курорт мәртебесімен) мәртебесі берілді, ал 1966 жылы 22 маусымда ол республикалық бағыныстағы қалаға айналды. 1960 жылдар шамасында, Каунас су электр стансасының құрылысы кезінде, қаланы Неман өзеніндегі су деңгейінің көтерілуінен қорғау үшін бөгет тұрғызылды.&lt;br /&gt;
1978 жылы Бирштонастың бас жоспары (сәулетшілер А. Пукас және басқалар әзірлеген) бекітілді. 1995 жылы Бирштонастың елтаңбасы бекітіліп, Бирштонас староствосы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16591-Birshtonas.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
«Бирштонас минералды сулар» компаниясы «Vytautas», «Birutė», «Akvilė» брендтерімен бөтелкедегі минералды суды шығарады.

Мемлекеттік маңызы бар жолдар Каунас, Вильнюс және Мариямполені Бирштонаспен жалғастырады.

Бирштонас — Литвадағы туризм көрсеткіші жыл сайын 55%-ға артып отырған, ең қарқынды дамып келе жатқан курорттық қала.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>68sfs7r3rwfh67307q4gaw55yqr5t0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Daniyal12101116</title>
    <ns>3</ns>
    <id>787091</id>
    <revision>
      <id>3660082</id>
      <timestamp>2026-09-24T09:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3660082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="359" sha1="92nxu51oa0xvxq4m7oxzv047phg533d" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Daniyal12101116}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 14:41, 2026 ж. қыркүйектің 24 (+05)</text>
      <sha1>92nxu51oa0xvxq4m7oxzv047phg533d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Интеллект түрлері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>787092</id>
    <revision>
      <id>3660101</id>
      <timestamp>2026-09-24T10:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Интеллект]] [[Санат:Түрлер бойынша санаттар]] [[Санат:Ақпараттық ғылым]]</comment>
      <origin>3660101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="hdf0gx0kv0e0mibffs4xidjwlhr8nmy" xml:space="preserve">[[Санат:Интеллект]]
[[Санат:Түрлер бойынша санаттар]]
[[Санат:Ақпараттық ғылым]]</text>
      <sha1>hdf0gx0kv0e0mibffs4xidjwlhr8nmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Гипотетикалық технологиялар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>787093</id>
    <revision>
      <id>3660102</id>
      <timestamp>2026-09-24T10:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Технология]] [[Санат:Гипотезалар]] [[Санат:Болашақ]]</comment>
      <origin>3660102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="o9acyjjb2kc0a4tthquyfyb4303k7zw" xml:space="preserve">[[Санат:Технология]]
[[Санат:Гипотезалар]]
[[Санат:Болашақ]]</text>
      <sha1>o9acyjjb2kc0a4tthquyfyb4303k7zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Есептеу нейроғылымы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>787094</id>
    <revision>
      <id>3660103</id>
      <timestamp>2026-09-24T10:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Нейроғылымдағы іргелі зерттеулер]] [[Санат:Биомедициналық кибернетика]] [[Санат:Есептеу ғылымдарының салалары]]</comment>
      <origin>3660103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="22u34qg2t0umy0vc164vvlwbw3r0jtb" xml:space="preserve">[[Санат:Нейроғылымдағы іргелі зерттеулер]]
[[Санат:Биомедициналық кибернетика]]
[[Санат:Есептеу ғылымдарының салалары]]</text>
      <sha1>22u34qg2t0umy0vc164vvlwbw3r0jtb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Ақпараттанудағы шешілмеген мәселелер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>787095</id>
    <revision>
      <id>3660104</id>
      <timestamp>2026-09-24T10:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Математикадағы шешілмеген мәселелер]] [[Санат:Ақпараттанудағы мәселелер]] [[Санат:Ғылыми мәселелер]]</comment>
      <origin>3660104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="f0oz7pvyeqk6uz3d2aooak7vwqbzrrj" xml:space="preserve">[[Санат:Математикадағы шешілмеген мәселелер]]
[[Санат:Ақпараттанудағы мәселелер]]
[[Санат:Ғылыми мәселелер]]</text>
      <sha1>f0oz7pvyeqk6uz3d2aooak7vwqbzrrj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787096</id>
    <revision>
      <id>3660108</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер  | түс                  =   | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов  | Шынайы есімі         =   | Суреті               =   | Сурет ені            =   | Атауы                =   | Титулы               = Ақтау әкімі  | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg  | Ту2                  =   | Басқара бастады      =...</comment>
      <origin>3660108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3592" sha1="353tere6qzfoubq65icidqz5jld2lpx" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Трұмов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ КСР-і]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>353tere6qzfoubq65icidqz5jld2lpx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660110</id>
      <parentid>3660108</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3660110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3649" sha1="f4wgozy0txbar3b525x6fffmnn8l9yw" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Трұмов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ КСР-і]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>f4wgozy0txbar3b525x6fffmnn8l9yw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660111</id>
      <parentid>3660110</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3660111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3651" sha1="e849dtdup77gpk4jwxg90685sy4rnel" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ КСР-і]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>e849dtdup77gpk4jwxg90685sy4rnel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660112</id>
      <parentid>3660111</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3660112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3724" sha1="70r27i4qimn9me1ob3zsp14dy3pxtri" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>70r27i4qimn9me1ob3zsp14dy3pxtri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660113</id>
      <parentid>3660112</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3660113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3750" sha1="rebt5keark0gillwbgfrnatog9jvq10" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rebt5keark0gillwbgfrnatog9jvq10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660114</id>
      <parentid>3660113</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3978" sha1="7j2aun87nurbeornefd46dy6nqtffnl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов [[1973 жыл]]ғы [[14 сәуір]]де [[Маңғыстау облысы]] [[Маңғыстау ауданы]]ның [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7j2aun87nurbeornefd46dy6nqtffnl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660115</id>
      <parentid>3660114</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3962" sha1="q3ul8z2ulcs4zghm22dhx1m6einzham" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>q3ul8z2ulcs4zghm22dhx1m6einzham</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660116</id>
      <parentid>3660115</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4252" sha1="c2a3vivjznfedyijuakmxs2i75zbhl7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>c2a3vivjznfedyijuakmxs2i75zbhl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660117</id>
      <parentid>3660116</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4995" sha1="pms7xwdcj7yk7xuotas00w7mttuyu1o" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университеті]]н «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>pms7xwdcj7yk7xuotas00w7mttuyu1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660118</id>
      <parentid>3660117</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5090" sha1="je5rkhqgetkl665wfnzenuib6ra8abx" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>je5rkhqgetkl665wfnzenuib6ra8abx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660119</id>
      <parentid>3660118</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5157" sha1="750xo9xvrldxz7e1sefl49ahzs42ft0" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>750xo9xvrldxz7e1sefl49ahzs42ft0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660120</id>
      <parentid>3660119</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3660120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5423" sha1="2sv1em2qjsoudps8r5mxuqwr7iipmmv" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2sv1em2qjsoudps8r5mxuqwr7iipmmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660121</id>
      <parentid>3660120</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еңбек жолы */</comment>
      <origin>3660121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5845" sha1="edem9h2q49r4z5s5d73onzg6gvrqvko" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>edem9h2q49r4z5s5d73onzg6gvrqvko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660122</id>
      <parentid>3660121</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еңбек жолы */</comment>
      <origin>3660122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6444" sha1="7digvgjf4zr69h2cw84jsxkrq7l94k8" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7digvgjf4zr69h2cw84jsxkrq7l94k8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660123</id>
      <parentid>3660122</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еңбек жолы */</comment>
      <origin>3660123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6979" sha1="h6wdc04k69gtgebebahh10iljr9i62n" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

2013 жылғы 20 ақпаннан 2014 жылғы 7 сәуірге дейін [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

2014 жылғы 7 сәуірден 2016 жылғы 22 ақпанға дейін [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>h6wdc04k69gtgebebahh10iljr9i62n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660124</id>
      <parentid>3660123</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еңбек жолы */</comment>
      <origin>3660124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7834" sha1="mfkt7n301qtdijer2jmttpot7ut06g6" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

2013 жылғы 20 ақпаннан 2014 жылғы 7 сәуірге дейін [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

2014 жылғы 7 сәуірден 2016 жылғы 22 ақпанға дейін [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

[[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] — [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Астана қаласындағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ-ның «СК-Фармация» ЖШС-де бөлім бастығы, басқарушы директор, құқықтық қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметтерін атқарған.

[[27 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] — [[22 қараша]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Маңғыстау облысы әкімінің құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және индустриялық-инновациялық даму мәселелері жөніндегі кеңесшісі болған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mfkt7n301qtdijer2jmttpot7ut06g6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660125</id>
      <parentid>3660124</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еңбек жолы */</comment>
      <origin>3660125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7878" sha1="2i5d5l2uaczh29olk2xw2sx8unghds5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[20 ақпан]] [[2013 жыл|2013]] — [[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] — [[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

[[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] — [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Астана қаласындағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ-ның «СК-Фармация» ЖШС-де бөлім бастығы, басқарушы директор, құқықтық қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметтерін атқарған.

[[27 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] — [[22 қараша]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Маңғыстау облысы әкімінің құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және индустриялық-инновациялық даму мәселелері жөніндегі кеңесшісі болған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2i5d5l2uaczh29olk2xw2sx8unghds5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660126</id>
      <parentid>3660125</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еңбек жолы */</comment>
      <origin>3660126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8803" sha1="lx1jjtqba2htgrpuj4smi02h90jya1j" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[20 ақпан]] [[2013 жыл|2013]] — [[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] — [[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

[[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] — [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Астана қаласындағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ-ның «СК-Фармация» ЖШС-де бөлім бастығы, басқарушы директор, құқықтық қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметтерін атқарған.

[[27 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] — [[22 қараша]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Маңғыстау облысы әкімінің құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және индустриялық-инновациялық даму мәселелері жөніндегі кеңесшісі болған.

[[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]] — [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] аралығында [[Ақтау]] қаласының әкімі болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |title=Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204231055/https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |title=Назначен аким Актау |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174534/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lx1jjtqba2htgrpuj4smi02h90jya1j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660127</id>
      <parentid>3660126</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еңбек жолы */</comment>
      <origin>3660127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9497" sha1="fvcntm8bhxewjz9ayu8nzvwzpz3p11j" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[20 ақпан]] [[2013 жыл|2013]] — [[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] — [[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

[[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] — [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Астана қаласындағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ-ның «СК-Фармация» ЖШС-де бөлім бастығы, басқарушы директор, құқықтық қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметтерін атқарған.

[[27 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] — [[22 қараша]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Маңғыстау облысы әкімінің құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және индустриялық-инновациялық даму мәселелері жөніндегі кеңесшісі болған.

[[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]] — [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] аралығында [[Ақтау]] қаласының әкімі болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |title=Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204231055/https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |title=Назначен аким Актау |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174534/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] — қыркүйек аралығында Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |title=Нурдаулет Килыбай стал акимом Актау |access-date=2020-06-26 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122060712/https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Қыркүйек]] айынан бастап Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының әкімі болған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fvcntm8bhxewjz9ayu8nzvwzpz3p11j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660128</id>
      <parentid>3660127</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еңбек жолы */</comment>
      <origin>3660128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10718" sha1="akt2d7pgd3o9pcoof9x6asoz3bt9ksx" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[20 ақпан]] [[2013 жыл|2013]] — [[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] — [[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

[[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] — [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Астана қаласындағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ-ның «СК-Фармация» ЖШС-де бөлім бастығы, басқарушы директор, құқықтық қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметтерін атқарған.

[[27 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] — [[22 қараша]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Маңғыстау облысы әкімінің құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және индустриялық-инновациялық даму мәселелері жөніндегі кеңесшісі болған.

[[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]] — [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] аралығында [[Ақтау]] қаласының әкімі болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |title=Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204231055/https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |title=Назначен аким Актау |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174534/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] — қыркүйек аралығында Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |title=Нурдаулет Килыбай стал акимом Актау |access-date=2020-06-26 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122060712/https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Қыркүйек]] айынан бастап Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының әкімі болған.

== Марапаттары ==

* Маңғыстау облысының Құрмет грамотасы (2010 жылғы тамыз)
* Қызылорда облысының Құрмет грамотасы ([[наурыз]] [[2016 жыл|2016]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |title=Акимом Актау стал топ-менеджер из &quot;СК-Фармация&quot; Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101236/https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* «Теңге 25 жыл» медалі (2018)
* «Ақтау қаласына 55 жыл» медалі (2018)
* «Мұнайлы ауданына 10 жыл» медалі (2018)
* «МАЭК Қазатомөнеркәсіпке 50 жыл» медалі (2018)
* «Бейнеу ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Қарақия ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Жаңаөзен қаласына 50 жыл» медалі (2018)
* «Маңғыстау ауданына 90 жыл» медалі (2018)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>akt2d7pgd3o9pcoof9x6asoz3bt9ksx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660129</id>
      <parentid>3660128</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3660129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11093" sha1="jsxu0nb2r8etcpo99c3lhl42x8xuf6y" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[20 ақпан]] [[2013 жыл|2013]] — [[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] — [[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

[[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] — [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Астана қаласындағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ-ның «СК-Фармация» ЖШС-де бөлім бастығы, басқарушы директор, құқықтық қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметтерін атқарған.

[[27 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] — [[22 қараша]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Маңғыстау облысы әкімінің құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және индустриялық-инновациялық даму мәселелері жөніндегі кеңесшісі болған.

[[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]] — [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] аралығында [[Ақтау]] қаласының әкімі болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |title=Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204231055/https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |title=Назначен аким Актау |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174534/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] — қыркүйек аралығында Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |title=Нурдаулет Килыбай стал акимом Актау |access-date=2020-06-26 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122060712/https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Қыркүйек]] айынан бастап Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының әкімі болған.

== Марапаттары ==

* Маңғыстау облысының Құрмет грамотасы (2010 жылғы тамыз)
* Қызылорда облысының Құрмет грамотасы ([[наурыз]] [[2016 жыл|2016]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |title=Акимом Актау стал топ-менеджер из &quot;СК-Фармация&quot; Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101236/https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* «Теңге 25 жыл» медалі (2018)
* «Ақтау қаласына 55 жыл» медалі (2018)
* «Мұнайлы ауданына 10 жыл» медалі (2018)
* «МАЭК Қазатомөнеркәсіпке 50 жыл» медалі (2018)
* «Бейнеу ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Қарақия ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Жаңаөзен қаласына 50 жыл» медалі (2018)
* «Маңғыстау ауданына 90 жыл» медалі (2018)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің түлектері]]
[[Санат:Ақтау әкімдері]]
[[Санат:Қызылорда облысының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>jsxu0nb2r8etcpo99c3lhl42x8xuf6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660130</id>
      <parentid>3660129</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3660130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11091" sha1="9ut9ac0cyjsvjmayu9cyb0xhmiuuo7d" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[20 ақпан]] [[2013 жыл|2013]] — [[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] — [[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

[[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] — [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Астана қаласындағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ-ның «СК-Фармация» ЖШС-де бөлім бастығы, басқарушы директор, құқықтық қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметтерін атқарған.

[[27 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] — [[22 қараша]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Маңғыстау облысы әкімінің құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және индустриялық-инновациялық даму мәселелері жөніндегі кеңесшісі болған.

[[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]] — [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] аралығында [[Ақтау]] қаласының әкімі болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |title=Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204231055/https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |title=Назначен аким Актау |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174534/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] — қыркүйек аралығында Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |title=Нурдаулет Килыбай стал акимом Актау |access-date=2020-06-26 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122060712/https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Қыркүйек]] айынан бастап Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының әкімі болған.

== Марапаттары ==

* Маңғыстау облысының Құрмет грамотасы (2010 жылғы тамыз)
* Қызылорда облысының Құрмет грамотасы ([[наурыз]] [[2016 жыл|2016]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |title=Акимом Актау стал топ-менеджер из &quot;СК-Фармация&quot; Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101236/https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* «Теңге 25 жыл» медалі (2018)
* «Ақтау қаласына 55 жыл» медалі (2018)
* «Мұнайлы ауданына 10 жыл» медалі (2018)
* «МАЭК Қазатомөнеркәсіпке 50 жыл» медалі (2018)
* «Бейнеу ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Қарақия ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Жаңаөзен қаласына 50 жыл» медалі (2018)
* «Маңғыстау ауданына 90 жыл» медалі (2018)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:Ақтау әкімдері]]
[[Санат:Қызылорда облысының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>9ut9ac0cyjsvjmayu9cyb0xhmiuuo7d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660131</id>
      <parentid>3660130</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3660131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11063" sha1="pepuk3p0400ulof8lt1qv5b08qfxj35" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 14.04.1973
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[20 ақпан]] [[2013 жыл|2013]] — [[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] — [[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

[[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] — [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Астана қаласындағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ-ның «СК-Фармация» ЖШС-де бөлім бастығы, басқарушы директор, құқықтық қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметтерін атқарған.

[[27 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] — [[22 қараша]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Маңғыстау облысы әкімінің құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және индустриялық-инновациялық даму мәселелері жөніндегі кеңесшісі болған.

[[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]] — [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] аралығында [[Ақтау]] қаласының әкімі болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |title=Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204231055/https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |title=Назначен аким Актау |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174534/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] — қыркүйек аралығында Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |title=Нурдаулет Килыбай стал акимом Актау |access-date=2020-06-26 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122060712/https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Қыркүйек]] айынан бастап Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының әкімі болған.

== Марапаттары ==

* Маңғыстау облысының Құрмет грамотасы (2010 жылғы тамыз)
* Қызылорда облысының Құрмет грамотасы ([[наурыз]] [[2016 жыл|2016]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |title=Акимом Актау стал топ-менеджер из &quot;СК-Фармация&quot; Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101236/https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* «Теңге 25 жыл» медалі (2018)
* «Ақтау қаласына 55 жыл» медалі (2018)
* «Мұнайлы ауданына 10 жыл» медалі (2018)
* «МАЭК Қазатомөнеркәсіпке 50 жыл» медалі (2018)
* «Бейнеу ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Қарақия ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Жаңаөзен қаласына 50 жыл» медалі (2018)
* «Маңғыстау ауданына 90 жыл» медалі (2018)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:Ақтау әкімдері]]
[[Санат:Қызылорда облысының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>pepuk3p0400ulof8lt1qv5b08qfxj35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660132</id>
      <parentid>3660131</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3660132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11120" sha1="hlhgfbngwwmcw1ctg0vnqbae2mnpv4a" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 14.04.1973
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[20 ақпан]] [[2013 жыл|2013]] — [[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] — [[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

[[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] — [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Астана қаласындағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ-ның «СК-Фармация» ЖШС-де бөлім бастығы, басқарушы директор, құқықтық қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметтерін атқарған.

[[27 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] — [[22 қараша]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Маңғыстау облысы әкімінің құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және индустриялық-инновациялық даму мәселелері жөніндегі кеңесшісі болған.

[[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]] — [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] аралығында [[Ақтау]] қаласының әкімі болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |title=Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204231055/https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |title=Назначен аким Актау |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174534/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] — қыркүйек аралығында Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |title=Нурдаулет Килыбай стал акимом Актау |access-date=2020-06-26 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122060712/https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Қыркүйек]] айынан бастап Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының әкімі болған.

== Марапаттары ==

* Маңғыстау облысының Құрмет грамотасы (2010 жылғы тамыз)
* Қызылорда облысының Құрмет грамотасы ([[наурыз]] [[2016 жыл|2016]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |title=Акимом Актау стал топ-менеджер из &quot;СК-Фармация&quot; Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101236/https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* «Теңге 25 жыл» медалі (2018)
* «Ақтау қаласына 55 жыл» медалі (2018)
* «Мұнайлы ауданына 10 жыл» медалі (2018)
* «МАЭК Қазатомөнеркәсіпке 50 жыл» медалі (2018)
* «Бейнеу ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Қарақия ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Жаңаөзен қаласына 50 жыл» медалі (2018)
* «Маңғыстау ауданына 90 жыл» медалі (2018)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:Ақтау әкімдері]]
[[Санат:Қызылорда облысының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>hlhgfbngwwmcw1ctg0vnqbae2mnpv4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660133</id>
      <parentid>3660132</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3660133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11200" sha1="q66c479howfs8gdu2wbcevb39xxwwu9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 14.04.1973
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = «Астанаға 20 жыл» медалі
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[20 ақпан]] [[2013 жыл|2013]] — [[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] — [[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

[[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] — [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Астана қаласындағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ-ның «СК-Фармация» ЖШС-де бөлім бастығы, басқарушы директор, құқықтық қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметтерін атқарған.

[[27 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] — [[22 қараша]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Маңғыстау облысы әкімінің құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және индустриялық-инновациялық даму мәселелері жөніндегі кеңесшісі болған.

[[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]] — [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] аралығында [[Ақтау]] қаласының әкімі болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |title=Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204231055/https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |title=Назначен аким Актау |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174534/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] — қыркүйек аралығында Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |title=Нурдаулет Килыбай стал акимом Актау |access-date=2020-06-26 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122060712/https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Қыркүйек]] айынан бастап Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының әкімі болған.

== Марапаттары ==

* Маңғыстау облысының Құрмет грамотасы (2010 жылғы тамыз)
* Қызылорда облысының Құрмет грамотасы ([[наурыз]] [[2016 жыл|2016]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |title=Акимом Актау стал топ-менеджер из &quot;СК-Фармация&quot; Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101236/https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* «Теңге 25 жыл» медалі (2018)
* «Ақтау қаласына 55 жыл» медалі (2018)
* «Мұнайлы ауданына 10 жыл» медалі (2018)
* «МАЭК Қазатомөнеркәсіпке 50 жыл» медалі (2018)
* «Бейнеу ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Қарақия ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Жаңаөзен қаласына 50 жыл» медалі (2018)
* «Маңғыстау ауданына 90 жыл» медалі (2018)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Астанаға 20 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:Ақтау әкімдері]]
[[Санат:Қызылорда облысының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>q66c479howfs8gdu2wbcevb39xxwwu9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660134</id>
      <parentid>3660133</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3660134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11157" sha1="g4ghjls8lk3vs98mpdfnp3hjv16awi5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = Ақтау әкімі
 | Ту                   = Coat of arms of Aktau.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]]
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
 | Ізбасары             = [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 14.04.1973
 | Туған жері           = [[Шетпе]] ауылы, {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = http://www.aktau.gov.kz
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов''' ({{lang-ru|Галымжан Мукырович Ниязов}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ КСР|Қазақстан]]) — [[Ақтау]] қаласының [[әкім]]і (2017 жылғы 23 қарашадан 2020 жылғы 26 маусымға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |title=Новые кадровые назначения в Казахстане за неделю Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174610/https://www.inform.kz/ru/novye-kadrovye-naznacheniya-v-kazahstane-za-nedelyu_a3089264 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов 1973 жылғы 14 сәуірде Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының [[Шетпе]] кентінде дүниеге келген.

2000 жылы [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін]] «инженер-механик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2008 жылы [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетін]] «өнеркәсіптік-азаматтық құрылыс және қала шаруашылығы» мамандығы бойынша тәмамдап,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Ниязов Галымжан Мукырович|author=|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich|website=|date=|access-date=2020-08-29|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001164517/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-niyazov-galymzhan-mukyrovich}}&lt;/ref&gt; инженер біліктілігін алған.

Қазақ және орыс тілдерін меңгерген.

== Еңбек жолы ==
1990–2002 жылдары автослесарь шәкіртінен бастап компания директорына дейін әртүрлі жеке және коммерциялық салаларда жұмыс істеген.

2002–2006 жылдары «Құрылысконсалтинг» ұлттық орталығы» ЖАҚ Маңғыстау облыстық филиалында өндіріс және коммерция жөніндегі бас менеджер, лицензиялық құжаттарды аудиттеу және сараптау бөлімінің жетекші маманы болып жұмыс істеген.

2006–2008 жылдары Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасында іс жүргізуші-мұрағатшы, лицензиялау бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген.

2008–2012 жылдары Маңғыстау облысының құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің және мемлекеттік сатып алу бөлімінің бас маманы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[20 ақпан]] [[2013 жыл|2013]] — [[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның құрылыс басқармасында құрылыс бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарған.

[[7 сәуір]] [[2014 жыл|2014]] — [[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] аралығында [[Қызылорда облысы]]ның мемлекеттік сатып алу басқармасының басшысы болған.

[[22 ақпан]] [[2016 жыл|2016]] — [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Астана қаласындағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ-ның «СК-Фармация» ЖШС-де бөлім бастығы, басқарушы директор, құқықтық қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметтерін атқарған.

[[27 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] — [[22 қараша]] [[2017 жыл|2017]] аралығында Маңғыстау облысы әкімінің құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және индустриялық-инновациялық даму мәселелері жөніндегі кеңесшісі болған.

[[23 қараша]] [[2017 жыл|2017]] — [[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] аралығында [[Ақтау]] қаласының әкімі болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |title=Акимом Актау назначен Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204231055/https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/31143-Akimom_Aktau_naznachen_Galymzhan_Nijazov.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |title=Назначен аким Актау |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174534/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-akim-aktau-331737/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[26 маусым]] [[2020 жыл|2020]] — қыркүйек аралығында Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |title=Нурдаулет Килыбай стал акимом Актау |access-date=2020-06-26 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122060712/https://kapital.kz/naznacheniya/88162/nurdaulet-kilybay-stal-akimom-aktau.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Қыркүйек]] айынан бастап Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының әкімі болған.

== Марапаттары ==

* Маңғыстау облысының Құрмет грамотасы (2010 жылғы тамыз)
* Қызылорда облысының Құрмет грамотасы ([[наурыз]] [[2016 жыл|2016]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |title=Акимом Актау стал топ-менеджер из &quot;СК-Фармация&quot; Галымжан Ниязов |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101236/https://informburo.kz/novosti/akimom-aktau-stal-top-menedzher-iz-sk-farmaceya.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* «Теңге 25 жыл» медалі (2018)
* «Ақтау қаласына 55 жыл» медалі (2018)
* «Мұнайлы ауданына 10 жыл» медалі (2018)
* «МАЭК Қазатомөнеркәсіпке 50 жыл» медалі (2018)
* «Бейнеу ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Қарақия ауданына 45 жыл» медалі (2018)
* «Жаңаөзен қаласына 50 жыл» медалі (2018)
* «Маңғыстау ауданына 90 жыл» медалі (2018)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Астанаға 20 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:Ақтау әкімдері]]
[[Санат:Қызылорда облысының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>g4ghjls8lk3vs98mpdfnp3hjv16awi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлсіз жасанды интеллект</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787098</id>
    <revision>
      <id>3660145</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[File:Waymo_self-driving_car_side_view.gk.jpg | thumb | right | alt=Waymo өздігінен жүретін автокөлігі жолда жүріп келеді, адамдар оны бақылап тұр | Жоғарыда бейнеленген [[Waymo]] көлігі сияқты өздігінен жүретін автокөліктер әлсіз ЖИ-ды пайдаланады]] '''Әлсіз жасанды интеллект''' ('''әлсіз ЖИ''') — ...</comment>
      <origin>3660145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2085" sha1="hwiqdygbg9yjg41g83es9ti6t62vlbr" xml:space="preserve">[[File:Waymo_self-driving_car_side_view.gk.jpg | thumb | right | alt=Waymo өздігінен жүретін автокөлігі жолда жүріп келеді, адамдар оны бақылап тұр | Жоғарыда бейнеленген [[Waymo]] көлігі сияқты өздігінен жүретін автокөліктер әлсіз ЖИ-ды пайдаланады]]
'''Әлсіз жасанды интеллект''' ('''әлсіз ЖИ''') — [[жасанды интеллект]]тің ақыл-ой қызметінің шектеулі бір бөлігін жүзеге асыратын түрі немесе '''тар ЖИ''', '''тар жасанды интеллект''' ('''ANI''') ретінде&lt;ref name=&quot;Gizmodo&quot;&gt;{{cite web |last1=Dvorsky |first1=George |title=How Much Longer Before Our First AI Catastrophe? |url=https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243 |website=Gizmodo |access-date=November 27, 2021 |date=April 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128003613/https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243|archive-date=November 28, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Muehlhauser |first1=Luke |title=Ben Goertzel on AGI as a Field |url=https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/ |website=Machine Intelligence Research Institute |access-date=November 27, 2021 |date=October 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127083913/https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/|archive-date=November 27, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Chalfen |first1=Mike |title=The Challenges Of Building AI Apps |url=https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/ |website=TechCrunch |access-date=November 27, 2021 |date=October 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122092139/https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/|archive-date=November 22, 2021}}&lt;/ref&gt; бір ғана тар міндетті орындауға бағытталған.</text>
      <sha1>hwiqdygbg9yjg41g83es9ti6t62vlbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660147</id>
      <parentid>3660145</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3660147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2142" sha1="cj82mldv1r5vushgsqeffji9t4xw5rc" xml:space="preserve">[[File:Waymo_self-driving_car_side_view.gk.jpg | thumb | right | alt=Waymo өздігінен жүретін автокөлігі жолда жүріп келеді, адамдар оны бақылап тұр | Жоғарыда бейнеленген [[Waymo]] көлігі сияқты өздігінен жүретін автокөліктер әлсіз ЖИ-ды пайдаланады]]
'''Әлсіз жасанды интеллект''' ('''әлсіз ЖИ''') — [[жасанды интеллект]]тің ақыл-ой қызметінің шектеулі бір бөлігін жүзеге асыратын түрі немесе '''тар ЖИ''', '''тар жасанды интеллект''' ('''ANI''') ретінде&lt;ref name=&quot;Gizmodo&quot;&gt;{{cite web |last1=Dvorsky |first1=George |title=How Much Longer Before Our First AI Catastrophe? |url=https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243 |website=Gizmodo |access-date=November 27, 2021 |date=April 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128003613/https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243|archive-date=November 28, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Muehlhauser |first1=Luke |title=Ben Goertzel on AGI as a Field |url=https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/ |website=Machine Intelligence Research Institute |access-date=November 27, 2021 |date=October 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127083913/https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/|archive-date=November 27, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Chalfen |first1=Mike |title=The Challenges Of Building AI Apps |url=https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/ |website=TechCrunch |access-date=November 27, 2021 |date=October 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122092139/https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/|archive-date=November 22, 2021}}&lt;/ref&gt; бір ғана тар міндетті орындауға бағытталған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>cj82mldv1r5vushgsqeffji9t4xw5rc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660152</id>
      <parentid>3660147</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3660152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3838" sha1="s1drhlst1sn2bfflhwwtorsc4l7cyez" xml:space="preserve">[[File:Waymo_self-driving_car_side_view.gk.jpg | thumb | right | alt=Waymo өздігінен жүретін автокөлігі жолда жүріп келеді, адамдар оны бақылап тұр | Жоғарыда бейнеленген [[Waymo]] көлігі сияқты өздігінен жүретін автокөліктер әлсіз ЖИ-ды пайдаланады]]
'''Әлсіз жасанды интеллект''' ('''әлсіз ЖИ''') — [[жасанды интеллект]]тің ақыл-ой қызметінің шектеулі бір бөлігін жүзеге асыратын түрі немесе '''тар ЖИ''', '''тар жасанды интеллект''' ('''ANI''') ретінде&lt;ref name=&quot;Gizmodo&quot;&gt;{{cite web |last1=Dvorsky |first1=George |title=How Much Longer Before Our First AI Catastrophe? |url=https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243 |website=Gizmodo |access-date=November 27, 2021 |date=April 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128003613/https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243|archive-date=November 28, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Muehlhauser |first1=Luke |title=Ben Goertzel on AGI as a Field |url=https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/ |website=Machine Intelligence Research Institute |access-date=November 27, 2021 |date=October 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127083913/https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/|archive-date=November 27, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Chalfen |first1=Mike |title=The Challenges Of Building AI Apps |url=https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/ |website=TechCrunch |access-date=November 27, 2021 |date=October 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122092139/https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/|archive-date=November 22, 2021}}&lt;/ref&gt; бір ғана тар міндетті орындауға бағытталған.

Әлсіз ЖИ әртүрлі мағынада түсіндірілетін [[Күшті жасанды интеллект (айрық)|күшті ЖИ]]-ға қарама-қарсы қойылады:
* [[Жалпы жасанды интеллект]] (AGI): интеллектіні тек бір нақты мәселені емес, кез келген мәселені шешуге қолдана алатын машина.
* [[Жасанды аса интеллект]] (ASI): интеллект деңгейі орташа адамнан әлдеқайда жоғары машина.
* [[Жасанды сана]]: [[сана]]сы, [[сезіну қабілеті]] және [[сана философиясы|ақыл-ойы]] бар машина ([[Джон Серл]] «күшті ЖИ» терминін осы мағынада қолданады).

Тар ЖИ-ды «бір ғана, тар ауқымда анықталған міндетпен шектелетін» жүйе ретінде жіктеуге болады. «Қазіргі ЖИ жүйелерінің көпшілігі осы санатқа жатады».&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Bartneck |first1=Christoph |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-030-51110-4 |title=An Introduction to Ethics in Robotics and AI |last2=Lütge |first2=Christoph |last3=Wagner |first3=Alan |last4=Welsh |first4=Sean |date=2021 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-51109-8 |series=SpringerBriefs in Ethics |location=Cham |language=en |doi=10.1007/978-3-030-51110-4 |s2cid=224869294}}&lt;/ref&gt; Ал жалпы жасанды интеллект, керісінше, бұған қарама-қарсы ұғым.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>s1drhlst1sn2bfflhwwtorsc4l7cyez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660157</id>
      <parentid>3660152</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3660157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6342" sha1="7ez6jzrfir0676tudbdn7cptpikxl2k" xml:space="preserve">[[File:Waymo_self-driving_car_side_view.gk.jpg | thumb | right | alt=Waymo өздігінен жүретін автокөлігі жолда жүріп келеді, адамдар оны бақылап тұр | Жоғарыда бейнеленген [[Waymo]] көлігі сияқты өздігінен жүретін автокөліктер әлсіз ЖИ-ды пайдаланады]]
'''Әлсіз жасанды интеллект''' ('''әлсіз ЖИ''') — [[жасанды интеллект]]тің ақыл-ой қызметінің шектеулі бір бөлігін жүзеге асыратын түрі немесе '''тар ЖИ''', '''тар жасанды интеллект''' ('''ANI''') ретінде&lt;ref name=&quot;Gizmodo&quot;&gt;{{cite web |last1=Dvorsky |first1=George |title=How Much Longer Before Our First AI Catastrophe? |url=https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243 |website=Gizmodo |access-date=November 27, 2021 |date=April 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128003613/https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243|archive-date=November 28, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Muehlhauser |first1=Luke |title=Ben Goertzel on AGI as a Field |url=https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/ |website=Machine Intelligence Research Institute |access-date=November 27, 2021 |date=October 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127083913/https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/|archive-date=November 27, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Chalfen |first1=Mike |title=The Challenges Of Building AI Apps |url=https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/ |website=TechCrunch |access-date=November 27, 2021 |date=October 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122092139/https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/|archive-date=November 22, 2021}}&lt;/ref&gt; бір ғана тар міндетті орындауға бағытталған.

Әлсіз ЖИ әртүрлі мағынада түсіндірілетін [[Күшті жасанды интеллект (айрық)|күшті ЖИ]]-ға қарама-қарсы қойылады:
* [[Жалпы жасанды интеллект]] (AGI): интеллектіні тек бір нақты мәселені емес, кез келген мәселені шешуге қолдана алатын машина.
* [[Жасанды аса интеллект]] (ASI): интеллект деңгейі орташа адамнан әлдеқайда жоғары машина.
* [[Жасанды сана]]: [[сана]]сы, [[сезіну қабілеті]] және [[сана философиясы|ақыл-ойы]] бар машина ([[Джон Серл]] «күшті ЖИ» терминін осы мағынада қолданады).

Тар ЖИ-ды «бір ғана, тар ауқымда анықталған міндетпен шектелетін» жүйе ретінде жіктеуге болады. «Қазіргі ЖИ жүйелерінің көпшілігі осы санатқа жатады».&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Bartneck |first1=Christoph |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-030-51110-4 |title=An Introduction to Ethics in Robotics and AI |last2=Lütge |first2=Christoph |last3=Wagner |first3=Alan |last4=Welsh |first4=Sean |date=2021 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-51109-8 |series=SpringerBriefs in Ethics |location=Cham |language=en |doi=10.1007/978-3-030-51110-4 |s2cid=224869294}}&lt;/ref&gt; Ал жалпы жасанды интеллект, керісінше, бұған қарама-қарсы ұғым.

== Қолданылуы және қауіптері ==
Тар ЖИ мысалдарына [[AlphaGo]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edelman |first=Gary Grossman |date=2020-09-03 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/ai/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |access-date=2024-03-16 |website=VentureBeat |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217000414/https://venturebeat.com/ai/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/|archive-date=2023-12-17}}&lt;/ref&gt; [[өздігінен жүретін автокөлік]]тер, медицина саласында қолданылатын [[робот]] жүйелері және диагностикалық дәрігерлер жатады. Тар ЖИ жүйелері сенімсіз болған жағдайда кейде қауіпті болуы мүмкін. Сондай-ақ олардың әрекет ету тәртібі бірізді болмауы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kuleshov |first1=Andrey |last2=Prokhorov |first2=Sergei |title=2019 International Conference on Artificial Intelligence: Applications and Innovations (IC-AIAI) |chapter=Domain Dependence of Definitions Required to Standardize and Compare Performance Characteristics of Weak AI Systems |date=September 2019 |location=Belgrade, Serbia |publisher=IEEE |pages=62–623 |doi=10.1109/IC-AIAI48757.2019.00020 |isbn=978-1-7281-4326-2|s2cid=211298012 }}&lt;/ref&gt; ЖИ-ға күрделі заңдылықтарды түсініп, әртүрлі ортада сенімді жұмыс істейтін шешімге келу қиын болуы мүмкін. Мұндай «[[Бағдарламалық жасақтаманың морттығы|морттық]]» оның [[Қауіпсіз істен шығу|болжап болмайтын түрде істен шығуына]] әкелуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Bulletin |date=2018-04-23 |title=The promise and peril of military applications of artificial intelligence |url=https://thebulletin.org/2018/04/the-promise-and-peril-of-military-applications-of-artificial-intelligence/ |access-date=2024-10-02 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003205856/https://thebulletin.org/2018/04/the-promise-and-peril-of-military-applications-of-artificial-intelligence/|archive-date=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7ez6jzrfir0676tudbdn7cptpikxl2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660159</id>
      <parentid>3660157</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қолданылуы және қауіптері */</comment>
      <origin>3660159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7665" sha1="j8fz2pevsuuko3hkdj3dm85z4kfpzbe" xml:space="preserve">[[File:Waymo_self-driving_car_side_view.gk.jpg | thumb | right | alt=Waymo өздігінен жүретін автокөлігі жолда жүріп келеді, адамдар оны бақылап тұр | Жоғарыда бейнеленген [[Waymo]] көлігі сияқты өздігінен жүретін автокөліктер әлсіз ЖИ-ды пайдаланады]]
'''Әлсіз жасанды интеллект''' ('''әлсіз ЖИ''') — [[жасанды интеллект]]тің ақыл-ой қызметінің шектеулі бір бөлігін жүзеге асыратын түрі немесе '''тар ЖИ''', '''тар жасанды интеллект''' ('''ANI''') ретінде&lt;ref name=&quot;Gizmodo&quot;&gt;{{cite web |last1=Dvorsky |first1=George |title=How Much Longer Before Our First AI Catastrophe? |url=https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243 |website=Gizmodo |access-date=November 27, 2021 |date=April 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128003613/https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243|archive-date=November 28, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Muehlhauser |first1=Luke |title=Ben Goertzel on AGI as a Field |url=https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/ |website=Machine Intelligence Research Institute |access-date=November 27, 2021 |date=October 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127083913/https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/|archive-date=November 27, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Chalfen |first1=Mike |title=The Challenges Of Building AI Apps |url=https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/ |website=TechCrunch |access-date=November 27, 2021 |date=October 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122092139/https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/|archive-date=November 22, 2021}}&lt;/ref&gt; бір ғана тар міндетті орындауға бағытталған.

Әлсіз ЖИ әртүрлі мағынада түсіндірілетін [[Күшті жасанды интеллект (айрық)|күшті ЖИ]]-ға қарама-қарсы қойылады:
* [[Жалпы жасанды интеллект]] (AGI): интеллектіні тек бір нақты мәселені емес, кез келген мәселені шешуге қолдана алатын машина.
* [[Жасанды аса интеллект]] (ASI): интеллект деңгейі орташа адамнан әлдеқайда жоғары машина.
* [[Жасанды сана]]: [[сана]]сы, [[сезіну қабілеті]] және [[сана философиясы|ақыл-ойы]] бар машина ([[Джон Серл]] «күшті ЖИ» терминін осы мағынада қолданады).

Тар ЖИ-ды «бір ғана, тар ауқымда анықталған міндетпен шектелетін» жүйе ретінде жіктеуге болады. «Қазіргі ЖИ жүйелерінің көпшілігі осы санатқа жатады».&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Bartneck |first1=Christoph |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-030-51110-4 |title=An Introduction to Ethics in Robotics and AI |last2=Lütge |first2=Christoph |last3=Wagner |first3=Alan |last4=Welsh |first4=Sean |date=2021 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-51109-8 |series=SpringerBriefs in Ethics |location=Cham |language=en |doi=10.1007/978-3-030-51110-4 |s2cid=224869294}}&lt;/ref&gt; Ал жалпы жасанды интеллект, керісінше, бұған қарама-қарсы ұғым.

== Қолданылуы және қауіптері ==
Тар ЖИ мысалдарына [[AlphaGo]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edelman |first=Gary Grossman |date=2020-09-03 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/ai/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |access-date=2024-03-16 |website=VentureBeat |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217000414/https://venturebeat.com/ai/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/|archive-date=2023-12-17}}&lt;/ref&gt; [[өздігінен жүретін автокөлік]]тер, медицина саласында қолданылатын [[робот]] жүйелері және диагностикалық дәрігерлер жатады. Тар ЖИ жүйелері сенімсіз болған жағдайда кейде қауіпті болуы мүмкін. Сондай-ақ олардың әрекет ету тәртібі бірізді болмауы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kuleshov |first1=Andrey |last2=Prokhorov |first2=Sergei |title=2019 International Conference on Artificial Intelligence: Applications and Innovations (IC-AIAI) |chapter=Domain Dependence of Definitions Required to Standardize and Compare Performance Characteristics of Weak AI Systems |date=September 2019 |location=Belgrade, Serbia |publisher=IEEE |pages=62–623 |doi=10.1109/IC-AIAI48757.2019.00020 |isbn=978-1-7281-4326-2|s2cid=211298012 }}&lt;/ref&gt; ЖИ-ға күрделі заңдылықтарды түсініп, әртүрлі ортада сенімді жұмыс істейтін шешімге келу қиын болуы мүмкін. Мұндай «[[Бағдарламалық жасақтаманың морттығы|морттық]]» оның [[Қауіпсіз істен шығу|болжап болмайтын түрде істен шығуына]] әкелуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Bulletin |date=2018-04-23 |title=The promise and peril of military applications of artificial intelligence |url=https://thebulletin.org/2018/04/the-promise-and-peril-of-military-applications-of-artificial-intelligence/ |access-date=2024-10-02 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003205856/https://thebulletin.org/2018/04/the-promise-and-peril-of-military-applications-of-artificial-intelligence/|archive-date=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;

Тар ЖИ жүйелерінің істен шығуы кейде елеулі салдарға әкелуі мүмкін. Мысалы, ол электр желісінің жұмысын бұзуы, атом электр станцияларына зиян келтіруі, жаһандық экономикалық мәселелер туғызуы және автономды көліктерді қате бағыттауы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Gizmodo&quot; /&gt; Дәрі-дәрмектер қате сұрыпталып, дұрыс емес түрде таратылуы мүмкін. Сонымен қатар медициналық диагноздарда қолданылатын ЖИ ақаулы немесе біржақты болған жағдайда, оның салдары ауыр, кейде өлімге әкелетін болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Szocik |first1=Konrad |last2=Jurkowska-Gomułka |first2=Agata |date=2021-12-16 |title=Ethical, Legal and Political Challenges of Artificial Intelligence: Law as a Response to AI-Related Threats and Hopes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02604027.2021.2012876 |journal=World Futures |language=en |pages=1–17 |doi=10.1080/02604027.2021.2012876 |issn=0260-4027 |s2cid=245287612|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>j8fz2pevsuuko3hkdj3dm85z4kfpzbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660160</id>
      <parentid>3660159</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қолданылуы және қауіптері */</comment>
      <origin>3660160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7674" sha1="4cet4p796hqf6q0e4ib6fgnvhemz87p" xml:space="preserve">[[File:Waymo_self-driving_car_side_view.gk.jpg | thumb | right | alt=Waymo өздігінен жүретін автокөлігі жолда жүріп келеді, адамдар оны бақылап тұр | Жоғарыда бейнеленген [[Waymo]] көлігі сияқты өздігінен жүретін автокөліктер әлсіз ЖИ-ды пайдаланады]]
'''Әлсіз жасанды интеллект''' ('''әлсіз ЖИ''') — [[жасанды интеллект]]тің ақыл-ой қызметінің шектеулі бір бөлігін жүзеге асыратын түрі немесе '''тар ЖИ''', '''тар жасанды интеллект''' ('''ANI''') ретінде&lt;ref name=&quot;Gizmodo&quot;&gt;{{cite web |last1=Dvorsky |first1=George |title=How Much Longer Before Our First AI Catastrophe? |url=https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243 |website=Gizmodo |access-date=November 27, 2021 |date=April 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128003613/https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243|archive-date=November 28, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Muehlhauser |first1=Luke |title=Ben Goertzel on AGI as a Field |url=https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/ |website=Machine Intelligence Research Institute |access-date=November 27, 2021 |date=October 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127083913/https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/|archive-date=November 27, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Chalfen |first1=Mike |title=The Challenges Of Building AI Apps |url=https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/ |website=TechCrunch |access-date=November 27, 2021 |date=October 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122092139/https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/|archive-date=November 22, 2021}}&lt;/ref&gt; бір ғана тар міндетті орындауға бағытталған.

Әлсіз ЖИ әртүрлі мағынада түсіндірілетін [[Күшті жасанды интеллект (айрық)|күшті ЖИ]]-ға қарама-қарсы қойылады:
* [[Жалпы жасанды интеллект]] (AGI): интеллектіні тек бір нақты мәселені емес, кез келген мәселені шешуге қолдана алатын машина.
* [[Жасанды аса интеллект]] (ASI): интеллект деңгейі орташа адамнан әлдеқайда жоғары машина.
* [[Жасанды сана]]: [[сана]]сы, [[сезіну қабілеті]] және [[сана философиясы|ақыл-ойы]] бар машина ([[Джон Серл]] «күшті ЖИ» терминін осы мағынада қолданады).

Тар ЖИ-ды «бір ғана, тар ауқымда анықталған міндетпен шектелетін» жүйе ретінде жіктеуге болады. «Қазіргі ЖИ жүйелерінің көпшілігі осы санатқа жатады».&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Bartneck |first1=Christoph |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-030-51110-4 |title=An Introduction to Ethics in Robotics and AI |last2=Lütge |first2=Christoph |last3=Wagner |first3=Alan |last4=Welsh |first4=Sean |date=2021 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-51109-8 |series=SpringerBriefs in Ethics |location=Cham |language=en |doi=10.1007/978-3-030-51110-4 |s2cid=224869294}}&lt;/ref&gt; Ал жалпы жасанды интеллект, керісінше, бұған қарама-қарсы ұғым.

== Қолданылуы және қауіптері ==
Тар ЖИ мысалдарына [[AlphaGo]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edelman |first=Gary Grossman |date=2020-09-03 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/ai/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |access-date=2024-03-16 |website=VentureBeat |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217000414/https://venturebeat.com/ai/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/|archive-date=2023-12-17}}&lt;/ref&gt; [[өздігінен жүретін автокөлік]]тер, медицина саласында қолданылатын [[робот]] жүйелері және диагностикалық дәрігерлер жатады. Тар ЖИ жүйелері сенімсіз болған жағдайда кейде қауіпті болуы мүмкін. Сондай-ақ олардың әрекет ету тәртібі бірізді болмауы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kuleshov |first1=Andrey |last2=Prokhorov |first2=Sergei |title=2019 International Conference on Artificial Intelligence: Applications and Innovations (IC-AIAI) |chapter=Domain Dependence of Definitions Required to Standardize and Compare Performance Characteristics of Weak AI Systems |date=September 2019 |location=Belgrade, Serbia |publisher=IEEE |pages=62–623 |doi=10.1109/IC-AIAI48757.2019.00020 |isbn=978-1-7281-4326-2|s2cid=211298012 }}&lt;/ref&gt; ЖИ-ға күрделі заңдылықтарды түсініп, әртүрлі ортада сенімді жұмыс істейтін шешімге келу қиын болуы мүмкін. Мұндай «[[Бағдарламалық жасақтаманың морттығы|морттық]]&lt;nowiki/&gt;» оның [[Қауіпсіз істен шығу|болжап болмайтын түрде істен шығуына]] әкелуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Bulletin |date=2018-04-23 |title=The promise and peril of military applications of artificial intelligence |url=https://thebulletin.org/2018/04/the-promise-and-peril-of-military-applications-of-artificial-intelligence/ |access-date=2024-10-02 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003205856/https://thebulletin.org/2018/04/the-promise-and-peril-of-military-applications-of-artificial-intelligence/|archive-date=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;

Тар ЖИ жүйелерінің істен шығуы кейде елеулі салдарға әкелуі мүмкін. Мысалы, ол электр желісінің жұмысын бұзуы, атом электр станцияларына зиян келтіруі, жаһандық экономикалық мәселелер туғызуы және автономды көліктерді қате бағыттауы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Gizmodo&quot; /&gt; Дәрі-дәрмектер қате сұрыпталып, дұрыс емес түрде таратылуы мүмкін. Сонымен қатар медициналық диагноздарда қолданылатын ЖИ ақаулы немесе біржақты болған жағдайда, оның салдары ауыр, кейде өлімге әкелетін болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Szocik |first1=Konrad |last2=Jurkowska-Gomułka |first2=Agata |date=2021-12-16 |title=Ethical, Legal and Political Challenges of Artificial Intelligence: Law as a Response to AI-Related Threats and Hopes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02604027.2021.2012876 |journal=World Futures |language=en |pages=1–17 |doi=10.1080/02604027.2021.2012876 |issn=0260-4027 |s2cid=245287612|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4cet4p796hqf6q0e4ib6fgnvhemz87p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3660161</id>
      <parentid>3660160</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қолданылуы және қауіптері */</comment>
      <origin>3660161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9098" sha1="4qkxjq3mcl18c8o8at8fal9ntvgilb9" xml:space="preserve">[[File:Waymo_self-driving_car_side_view.gk.jpg | thumb | right | alt=Waymo өздігінен жүретін автокөлігі жолда жүріп келеді, адамдар оны бақылап тұр | Жоғарыда бейнеленген [[Waymo]] көлігі сияқты өздігінен жүретін автокөліктер әлсіз ЖИ-ды пайдаланады]]
'''Әлсіз жасанды интеллект''' ('''әлсіз ЖИ''') — [[жасанды интеллект]]тің ақыл-ой қызметінің шектеулі бір бөлігін жүзеге асыратын түрі немесе '''тар ЖИ''', '''тар жасанды интеллект''' ('''ANI''') ретінде&lt;ref name=&quot;Gizmodo&quot;&gt;{{cite web |last1=Dvorsky |first1=George |title=How Much Longer Before Our First AI Catastrophe? |url=https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243 |website=Gizmodo |access-date=November 27, 2021 |date=April 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128003613/https://gizmodo.com/how-much-longer-before-our-first-ai-catastrophe-464043243|archive-date=November 28, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Muehlhauser |first1=Luke |title=Ben Goertzel on AGI as a Field |url=https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/ |website=Machine Intelligence Research Institute |access-date=November 27, 2021 |date=October 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127083913/https://intelligence.org/2013/10/18/ben-goertzel/|archive-date=November 27, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Chalfen |first1=Mike |title=The Challenges Of Building AI Apps |url=https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/ |website=TechCrunch |access-date=November 27, 2021 |date=October 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122092139/https://techcrunch.com/2015/10/15/machine-learning-its-the-hard-problems-that-are-valuable/|archive-date=November 22, 2021}}&lt;/ref&gt; бір ғана тар міндетті орындауға бағытталған.

Әлсіз ЖИ әртүрлі мағынада түсіндірілетін [[Күшті жасанды интеллект (айрық)|күшті ЖИ]]-ға қарама-қарсы қойылады:
* [[Жалпы жасанды интеллект]] (AGI): интеллектіні тек бір нақты мәселені емес, кез келген мәселені шешуге қолдана алатын машина.
* [[Жасанды аса интеллект]] (ASI): интеллект деңгейі орташа адамнан әлдеқайда жоғары машина.
* [[Жасанды сана]]: [[сана]]сы, [[сезіну қабілеті]] және [[сана философиясы|ақыл-ойы]] бар машина ([[Джон Серл]] «күшті ЖИ» терминін осы мағынада қолданады).

Тар ЖИ-ды «бір ғана, тар ауқымда анықталған міндетпен шектелетін» жүйе ретінде жіктеуге болады. «Қазіргі ЖИ жүйелерінің көпшілігі осы санатқа жатады».&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Bartneck |first1=Christoph |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-030-51110-4 |title=An Introduction to Ethics in Robotics and AI |last2=Lütge |first2=Christoph |last3=Wagner |first3=Alan |last4=Welsh |first4=Sean |date=2021 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-51109-8 |series=SpringerBriefs in Ethics |location=Cham |language=en |doi=10.1007/978-3-030-51110-4 |s2cid=224869294}}&lt;/ref&gt; Ал жалпы жасанды интеллект, керісінше, бұған қарама-қарсы ұғым.

== Қолданылуы және қауіптері ==
Тар ЖИ мысалдарына [[AlphaGo]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edelman |first=Gary Grossman |date=2020-09-03 |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |url=https://venturebeat.com/ai/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |access-date=2024-03-16 |website=VentureBeat |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217000414/https://venturebeat.com/ai/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/|archive-date=2023-12-17}}&lt;/ref&gt; [[өздігінен жүретін автокөлік]]тер, медицина саласында қолданылатын [[робот]] жүйелері және диагностикалық дәрігерлер жатады. Тар ЖИ жүйелері сенімсіз болған жағдайда кейде қауіпті болуы мүмкін. Сондай-ақ олардың әрекет ету тәртібі бірізді болмауы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kuleshov |first1=Andrey |last2=Prokhorov |first2=Sergei |title=2019 International Conference on Artificial Intelligence: Applications and Innovations (IC-AIAI) |chapter=Domain Dependence of Definitions Required to Standardize and Compare Performance Characteristics of Weak AI Systems |date=September 2019 |location=Belgrade, Serbia |publisher=IEEE |pages=62–623 |doi=10.1109/IC-AIAI48757.2019.00020 |isbn=978-1-7281-4326-2|s2cid=211298012 }}&lt;/ref&gt; ЖИ-ға күрделі заңдылықтарды түсініп, әртүрлі ортада сенімді жұмыс істейтін шешімге келу қиын болуы мүмкін. Мұндай «[[Бағдарламалық жасақтаманың морттығы|морттық]]&lt;nowiki/&gt;» оның [[Қауіпсіз істен шығу|болжап болмайтын түрде істен шығуына]] әкелуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Bulletin |date=2018-04-23 |title=The promise and peril of military applications of artificial intelligence |url=https://thebulletin.org/2018/04/the-promise-and-peril-of-military-applications-of-artificial-intelligence/ |access-date=2024-10-02 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003205856/https://thebulletin.org/2018/04/the-promise-and-peril-of-military-applications-of-artificial-intelligence/|archive-date=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;

Тар ЖИ жүйелерінің істен шығуы кейде елеулі салдарға әкелуі мүмкін. Мысалы, ол электр желісінің жұмысын бұзуы, атом электр станцияларына зиян келтіруі, жаһандық экономикалық мәселелер туғызуы және автономды көліктерді қате бағыттауы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Gizmodo&quot; /&gt; Дәрі-дәрмектер қате сұрыпталып, дұрыс емес түрде таратылуы мүмкін. Сонымен қатар медициналық диагноздарда қолданылатын ЖИ ақаулы немесе біржақты болған жағдайда, оның салдары ауыр, кейде өлімге әкелетін болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Szocik |first1=Konrad |last2=Jurkowska-Gomułka |first2=Agata |date=2021-12-16 |title=Ethical, Legal and Political Challenges of Artificial Intelligence: Law as a Response to AI-Related Threats and Hopes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02604027.2021.2012876 |journal=World Futures |language=en |pages=1–17 |doi=10.1080/02604027.2021.2012876 |issn=0260-4027 |s2cid=245287612|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Қарапайым ЖИ бағдарламалары қоғамға әлдеқашан еніп үлгерді және көбіне жұртшылық оны байқамайды. Мәтін терудегі [[автотүзету]], сөйлеуді мәтінге айналдыратын бағдарламалардағы [[сөйлеуді тану]] және [[деректер ғылымы]] саласының кеңеюі — соның мысалдары.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Earley |first=Seth |date=2017 |title=The Problem With AI |journal=IT Professional |volume=19 |issue=4 |pages=63–67 |doi=10.1109/MITP.2017.3051331 |bibcode=2017ITPro..19d..63E |s2cid=9382416 |issn=1520-9202}}&lt;/ref&gt; Тар ЖИ бірқатар даулы жағдайларға да себеп болды, соның ішінде әділетсіз түрме үкімдері, жұмысқа қабылдау кезінде әйелдерге қатысты кемсітушілік және автономды көлік жүргізу салдарынан адам өлімі сияқты оқиғалар бар.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Anirudh |first1=Koul |url=https://learning.oreilly.com/library/view/practical-deep-learning/9781492034858/?ar= |title=Practical Deep Learning for Cloud, Mobile, and Edge |last2=Siddha |first2=Ganju |last3=Meher |first3=Kasam |publisher=O'Reilly Media |year=2019 |isbn=9781492034865}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4qkxjq3mcl18c8o8at8fal9ntvgilb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тар жасанды интеллект</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787099</id>
    <redirect title="Әлсіз жасанды интеллект" />
    <revision>
      <id>3660148</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Әлсіз жасанды интеллект]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3660148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="agjeynbbwmdy9hg1ntr9v4ei1c4hyey" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Әлсіз жасанды интеллект]]</text>
      <sha1>agjeynbbwmdy9hg1ntr9v4ei1c4hyey</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>